Jan Nepomucen Chądzyński

WSPOMNIENIA SANDOMIERSKIE

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

CZĘŚĆ I

SANDOMIERZ STOLICĄ UDZIELNYCH KSIĄŻĄT 1140

PIERWSZY NAPAD TATARÓW NA SANDOMIERZ R. 1241

DRUGI NAPAD TATARÓW NA SANDOMIERZ R 1260.

Dalsze Sandomierzan bitwy.

TRZECI NAPAD TATARÓW NA SANDOMIERZ R. 1287

RESTAURACJA SANDOMIERZA PRZEZ LESZKA CZARNEGO

WOJNA ŁOKIETKA Z WACŁAWEM

SANDOMIERZ WZNOSI SIĘ DO KWITNĄCEGO STANU.

SANDOMIERZ UPADA

ORZĄDZENIE SANDOMIERZA PRZEZ KOMISJĘ UOSONI ORUINIS.

PRAWO ZASADNICZE.

OSTATECZNE PRZEZNACZENIE SANDOMIERZA.

WOJEWODOWIE SANDOMIERSCY

KASZTELANI SANDOMIERSCY.

CZĘŚĆ II

OPIS MIASTA SANDOMIERZA

1. KOŚCIÓŁ OO. REFORMATÓW POD TYTUŁEM S. JÓZEFA

2. KOŚCIÓŁ PARAFIALNY S. PAWŁA

3. KOŚCIÓŁ KK. DOMINIKANÓW POD TYTUŁEM Ś. JAKÓBA.

4. KOŚCIÓŁ PP. BENEDYKTYNEK

5. Kościół pp. Miłosierdzia pod tytułem S. Ducha.

6. KATEDRA POD TYTUŁEM PANNY MARYI.

7. OPUSTOSZAŁY KOŚCIÓŁ MARII MAGDALENY

8. RUINY GMACHÓW JEZUICKICH

9. ZAMEK.

OGRODY, ZABAWY I CHARAKTER SANDOMIERZA

WYSTAWY SANDOMIERZAN.

WSPOMNIENIA SANDOMIERSKIE

Jan Nepomucen Chądzyński

Jaśnie Wielmożnemu Onufremu senatorowi Królestwa Polskiego dyrektorowi głownemu prezydującemu w kommissyi rządowej sprawiedliwości kawalerowi orderów: dzieło moje pod tytułem: Wspomnienia sandomierskie i opis miasta Sandomierza, w chwilach wolnych od biórowej pracy napisane: jako dostojnemu swemu zwierzchnikowi i ojcu podwładnych, przynoszę w ofierze i chwilę tę w której jaśnie wielmożny senator dozwolić raczysz zaszczycić mą pracę swoim imieniem; do najszczęśliwszych życia mojego policzę.

autor

CZĘŚĆ I

POCZĄTKI SANDOMIERZA

Początki Sandomierza, jednego z najstarożytniejszych miast Polski, są niepewne i ukryte w mgle wieków Wywód badaczy starożytności, jakoby założycielem tego grodu byt jakiś Sędzimir, nie zgadza się z genealogią tej familii, gdyż przed zjawieniem się Sędzimirów w Polsce, Sandomierz istniał, i widzieć się daje na starożytnych mappach od panowania Bolesława Chrobrego.

Okoliczność że w dawnych aktach pisano nie Sandomierz lecz Sendomierz, nie może popierać wniosku, iż Sędzimir jego byt fundatorem, jeszcze bowiem i dziś lud wiejski z nad Sanu tęż rzekę nie Sanem lecz Senem lub Sonem mianuje.

Historya naucza, że do czasów Bolesława Chrobrego, nie było w Polsce czyli ówczasowej Lechii, ani miast, ani wsi, razem zabudowanych; lecz tylko tu i owdzie porozrzucane chaty, w których zamięszkiwali wieśniacy uprawą ziemi trudniący się; że dopiero Bolesław Chrobry, ten rzeczywisty założyciel Polski, dla sformowania osad na sposób miast niemieckich, osadzenia w nich rzemieślników, i utworzenia handlu, zwabiał lud różnemi uroczystościami i publicznemi ucztami, w dogodne do tego miejsca, i do założenia osady zachęcał, a odtąd miasteczka formować się zaczęty.

Z tego historycznego wywodu wszelkie prawdo-podobieństwo znachodzić się daje, że Bolesław Chrobry chcąc z tej strony granice Państwa zabezpieczyć od napadów Ruśi, w miejscu gdzie San do Wisły domierza, wybudował obronny, drewniany zamek i kościół Panny Maryi, dzisiaj katedra będący, a zwabiwszy w to miejsce rzemieślników z sąsiednich Czech i Niemiec, utworzył osadę od rzeki San, domierzającej do rzeki Wisły, Sandomierzem zwaną.

Ze osada ta powstała na ziemi najurodzajniejszej w Polsce, a rzeki Wisła i San ułatwiły jej handel z odległemi prowincjami Polski i ościennemi krajami, wkrótce okryła się stanem kwitnącym i stanęła w pierwszym rzędzie miast Polski.

Wprawdzie San nie przy samym Sandomierzu, lecz blisko o milę od tegoż, z prawego brzegu wpada do Wisły, lecz okoliczność ta nie może zbijać mego twierdzenia, co do nazwy Sandomierza, bo od roku 990, w którym Bolesław Chrobry zaczął panować, rzeka ta kilkokrotnie swe ujście zmienić mogła, w czem posługiwało jej niskie położenie miejsca i rozległe płaszczyzny, po których na rozmaite strony rozlewa się.

Do czasu panowania Bolesława Krzywoustego, dzieje żadnej wzmianki o Sanpomierzu nie czynią. Niesiecki tylko na czele Kasztelanów Sandomierskich pod r. 1025 zamieścił Mszczuja h. Jastrząbiec, co wypada na panowanie Mieczysława Gnusnego, lecz mylić się może, co do roku, albowiem Kasztelanów dopiero Kazimierz Mnich postanowił. Okres przeto od Bolesława Chrobrego do Bolesława Krzywoustego, przeszło stu letni, posługiwał zapewno Sandomierzowi do w zniesienia i postawienia się w kwitnącym stanie.

Wedle ustnego podania, odkrywanemi w ziemi odwiecznemi fundamentami i piwnicami potwierdzonego, miasto nie w tem miejscu jak dzisiaj, lecz nieco dalej ku zachodowi, na obszernych wzgórzach, gdzie samotne stoją kościoły Sgo Jakóba i Sgo Pawła, exystowało: miało być przed napadami Tatarów piękne, bogate, i rozległe. Gdzie wieś Złota, o milę od dzisiejszego Sendomierza, ulica Ztotnicka, a po za tą, gdzie wieś Szewcy, ulica Szewcka, istnieć miały. Dopiero gdy za Bolesława Wstydliwego, Tatarzy spalili to miasto, mieszkańcy bliżej obronnego Zamku budować się zaczęli, i teraźniejsze sformowali miasto.

Żadna już budowa do tego odnosząca się wieku, w Sandomierzu widzieć się nie daje, a lubo zamek i kościół Panny Maryi, niewątpliwem sądziłem dziełem Bolesława Chrobrego, to jednak w rozmaitych czasach będąc przestawiane, reperowane i odnawiane, nawet śladu tej epoki nie noszą na sobie.

Pierwszym wojewodą Sandomierskim był Wszebor, który zarazem hetmanił wojskom Bolesława Krzywoustego, walczył on na czele Sandomierskiego rycerstwa w hrabstwie Spiskiem przeciwko Belli Królowi Węgierskiemu, zaprzeczającemu prawa do tronu Borysowi synowi Kolomana I., a męztwem swym najpierwszy pułki węgierskie przełamał.

SANDOMIERZ STOLICĄ UDZIELNYCH KSIĄŻĄT 1140

Po śmierci Bolesława Krzywoustego, ziemia Sandomierska dostała się w podziale Henrykowi, trzeciemu synowi tegoż Bolesława, i odtąd Sandomierz stawszy się stolicą książąt udzielnych doszedł najwyższej swietności. Grod książęcy napełniony został ludnością rolniczą, rzemieślniczą i handlującą, albowiem błogie byty rządy Henryka, jednego z najdzielniejszych synów Krzywoustego.

Wierni byli Sandomierzanie swojemu książęciu, bo kiedy w roku 1145 Władysław II. Spluwacz, panujacy w Polsce najstarszy syn Bolesława Krzywoustego, za namową żony swojej Krystyny córki Henryka IV Cesarza Niemieckiego, postanowił braci swych z dzielnic przez ojca im wyznaczonych wyzuć i wojnę przeciwko nim podniósł, Sandomierzanie pod dowództwem swego wojewody, Piotra Szafrańca, rzucili się do broni, i pułki Władysława nad rzeką Pilicą dzielnie gromili, a gdy Władysław wsparty positkami książąt ruskich odniósł zwyciężtwo; i Henryka do opuszczenia Sandomierza i schronienia się w Poznaniu, łącznie z innymi swymi braćmi, takoż z ich dzielnic wypędzonymi, przymusił, Sandomierzanie udali się na odsiecz Poznaniowi i tam do zupełnego zwycięztwa Władysława i wygnania go do Niemiec, skutecznie się przyłożyli, Henryk, odzyskawszy księztwo Sandomierskie, na podziękowanie Bogu za odniesione zwycięztwo nad chciwym przywłaszczeń swym bratem, zebrał poczet Sandomierzan i na czele tychże r. 1154 udał się do Azyi przeciwko Saracenom, a służąc pod znakami Baldwina przez rok cały, męztwem swego orszaku wszystkie inne narody zadziwiał.

Gdy wszakże kłótnie w Polsce pomiędzy Bolesławem IV Kędzierzawym i Władysławem II. wygnanym, o tron nie ustawały, obawiając się powtórnego napadu Władysława na księztwo Sandomierskie, z którego najdzielniejszych do Azyi wyprowadził rycerzy, r. 1156 do Sandomierza powrócił, i uszczęśliwieniem swych poddanych, ożywieniem rzemiosł i handlu, poprawieniem rolnictwa, osłanianiem włościan od uciemiężenia panów, zajął się.

Zawsze gdzie szło o dobro kraju, Sandomierzanie byli pierwszymi, gdy bowiem r. 1173 panujący Bolesław Kędzierzawy, zmuszony był przeciwko Prusakom z pod hołdu się wyłamującym podnieść wojnę.— Henryk z pocztem wiernej sobie sandomierskiej szlachty, udał się na tę wyprawę, i jak na wojnie krzyżowej, dawał dowody niezrównanego męztwa, lecz zdradą na błota przez Prusaków naprowadzony, na czele walecznych Sandomierzan poległ, a obok niego wielka liczba rycerzy, ciężko zbrojnych w bagnach zagręzła. Gdy Henryk nie będąc żonatym zszedł bez potomnie, księztwo Sandomierskie przeszło pod władzę Kazimierza, najmłodszego syna Bolesława Krzywoustego, a brata Henryka, ten najwięcej przyłożył się do ozdobienia Sandomierza w gmachy, których ślady długo przeświadczały o troskliwości tego pana około dobra poddanych.— Kazimierz przemieszkując w Sandomierzu, wyłącznie dla szczęśliwości Sandomierskiego ludu był oddany, i obojętnym spoglądał okiem na kłótnie rozmaitych książąt o tron swojego ojca. Lecz gdy w roku 1178 Gedeon Biskup i Stefan Wojewoda Krakowski, nie mogąc dłużej scierpić okrutnych rządów i zdzierstw Mieczysława starego, przybyli w poselstwie do Sandomierza i na tron go zapraszali. Kazimierz tknięty do żywego nieszczęściami narodu, uczynił Mikołaja Bogoryę Wojewodą Sandomierskim, a sam zebrawszy poczet rycerstwa sandomierskiego i lubelskiego do Krakowa udał się, Mieczysława wygnał i tron osiadł.

W czasie panowania Kazimierza w Krakowie, najwyższą nad Sandomierzami sprawowali władzę cywilną i wojskową: Mikołaj Bogorya, a gdy ten r. 1185 żyć przestał Goworek, wojewodowie, mężowie pełni cnot, męztwa i sprawiedliwości; niedziw więc że Sandomierz pod takiemi rządami stanął na szczycie szczęścia i liczył się do najpierwszych miast Polski. A gdy Kazimierz roku 1194 w Krakowie nagle żyć przestał, i Mieczysław podstępem i chytremi zabiegami, Helenę wdowę po Kazimierzu tak dalece uwieść potrafił, że rządów dobrowolnie mu odstąpiła, Sandomierz najwyższego dostąpił zaszczytu, przyjąwszy w swe mury Helenę, córkę Wszewolda książęcia Ruskiego, wdowę po Kazimierzu, Leszka od białych włosów Białym zwanego i Adelajdę, małoletnie jej dzieci.

Ten cnotliwy Goworek, prowadząc za rękę młodego Leszka ksiązęcia Sandomierskiego i przyszłego następcę tronu Polskiego, po obszernych Sandomierza błoniach, ukazując mu wspaniałe dzieła poprzedniników jego, i ćwicząc młodzieńca w cnotach rycerskich, uczył jak się ma stać wielkim w pokoju i wojnie. Tu byt swój Helena Królowa wyłącznie poświęciła wychowaniu córki i szczęśliwości poddanych, a błogosławionej Adelajdzie, Sandomierzanie winni świątynie, która mchem porosłemi murami, przenosi myśl każdego wędrowca w te odległe wieki.

W murach Sandomierza Leszek nauczony został tej szczerej przyjaźni, że wolał się wyrzec tronu, jak przyjaciela odstąpić. W tych samych murach stał się mężnym i wytrwałym w boju; gdy na czele uporczywych Sandomierzan w roku 1205 zastąpił drogę Romanowi królowi Halickiemu u Zawichosta i własną ręką zabiwszy go uwolnił ojczyznę od rabunku i pożogi, a sobie otworzył drogę do tronu, którego mu Władysław Laskonogi dobrowolnie ustąpił.

W czasie panowania Leszka Białego, Sandomierz zaszczycał się sławnemi w dziejach Polski ludźmi.

1. Adelajda Domicella, córka Kazimierza Sprawiedliwego a Leszka Białego siostra, cudnej urody dziewica, poślubiwszy sobie czystość panieńską, tej pomimo starania się o jej rękę wielu książąt, do śmierci dochowała, z własnych funduszów r. 1200 przy pomocy brata swojego Leszka i Iwona Odrowąża biskupa krakowskiego, ufondowała w Sandomierzu kościół pod tytułem śgo Jakóba i ten znakomiteini zaopatrzywszy funduszami, Dominikanami świeżo do Polski z Rzymu sprowadzonymi obsadziła; sarna przy tym kościele mieszkając, wielkie dobrodziejstwa ubogim familiom czyniła, w ostrych pokutach i rozmyślaniu męki Chrystusa największe upodobanie miała, na koniec dnia 8 Grudnia 1211 r, do szczęśliwszego przeniosła się świata.Kości jej spoczywają w wspaniałym grobowcu, na środku kościoła śgo Jakuba, blisko wielkiego ołtarza, ktory to grobowiec w właściwem miejscu opisany będzie.

2. Iwo Odrowąż: biskup krakowski, kanclerz Leszka Białego gdy ten osiadł na tronie (r. 1219), sfundowal w Sandomierzu kościół pod tytułem Sgo Pawła tyle sławny w historyi, z wytrzymania attaku Austryaków r. 1809.

3. Swięty Jacek Odrowąż, synowiec Iwona we wsi ojczystej Kamieniu dyecezyi Wrocławskiej zrodzony, a przez tegoż Iwona Odrowąźa biskupa wychowany, i do Benonii wysłany, gdzie zostawszy doktorem teologii, powrócił do Krakowa i sprawował urząd kanonika i kaznodziei krakowskiego, później towa. rzyszył stryjowi swemu Iwonowi do Rzymu, gdzie zapoznany z Stym Dominikiem, od tegoż otrzymał upoważnienie, założenia Zakonu Dominikańskiego w Polsce, i powróciwszy do Ojczyzny, kościół Sgo Jakóba przez Adelajdę wyfundowany w Sandomierzu, dla tegoż zakonu obrał, i będąc przeorem kilka lat w nim zamięszkał.

4. Czesław Odrowąż, rodzony brat Jacka w tym samym czasie sprawował urząd kustorza Kollegiaty Sandomierskiej.

5. Błogosławiony Wincenty Kadłubek, najpierwszy dziejopis polski we wsi Krakowie pod Opatowem z Bogusława i Benigny szlachetnych rodziców zrodzony, nabywszy nauk teologicznych w zagranicznych akademiach około r. 1195, został proboszczem kościoła Panny Maryi (dzisiejszej katedry) w Sandomierzu i godność tę do r. 1207, czyli do czasu zostania biskupem krakowskim sprawował; w czasie tym miał wielkie zaufanie i wziętość u Leszka książęcia, który wydawszy małoletnią swą córkę Salomeę za Kolomona, syna Andrzeja króla węgierskiego, powierzył ją Kadłubkowi, w ówczas jeszcze proboszczowi Sandomierskiemu, do odprowadzenia mężowi do Halicza i wystarawszy mu się o godność biskupią, Kolomana z Salomeę na króla Halickiego namaścić i koronować kazał, co też Kadłubek dopełnił. Umarł ten mąż świątobliwy r. 1223 w Jędrzejowie, i tam pochowany, a relikwije jego w sandomierskiej katedrze znajdują się.

Za panowania tegoż Leszka Białego r. 1222, Żegota kasztelan krakowski założył w Sandomierzu szpital Swiętego Ducha, i przy tym kościół murowany sfundował, funduszami zaopatrzył i zarząd tego szpitala proboszczowi powierzył. Od roku tysiąc sześćset dziewiędziesiątego przy tym kościele zajęli miejsce kanonicy regularni de Saxia, a obecnie zamięszkuje te starożytne mury dobroczynne dla ludzkości zgromadzenie siostr miłosierdzia.

Klasztor ten znaczne posiada fundusze, przez rozmaite osoby w różnych epokach zapisywane, które posługują do wychowania sierot obojej płci z odległych nawet stron oddawanych.

Leszek powołany do tronu po śmierci Goworka, roku tysiąc dwieście drugiego nastąpionej, mianował Jakóba h. półkozic, a po tymże Pakosława, wojewodą Sandomierskim i namiestnikiem swym w tem księstwie uczynił.

Pakosław, po śmierci Leszka Białego, roku tysiąc dwieście dwudziestego siódmego w Gązawie zaszłej, skutecznie dopomógłHenrykowi Brodatemu, książęciu Wrocławskiemu do objęcia opieki nad nieletnim, bo dopiero sześć lat mającym synem Leszka, Bolesławem Wstydliwym, który przy pomocy Siegniewa Bronisza, uciekłszy z niewoli Konrada ksiąźęcia Mazowieckiego, wdzierającego się do regencyi państwa, w Sandomierzu, pod dozorem Pakosława, chował się aż do r. 1241 w którym do tronu powołany został.

PIERWSZY NAPAD TATARÓW NA SANDOMIERZ R. 1241

Od roku 1241 okropne dla Sandomierza zaczynają się nieszczęścia. Tatarzy pod dowództwem okrutnego Battego, zrabowawszy Ruś, napadli Sandomierz, takowy spalili i ludność wycięli. Po tej pożodze, Pakostaw zebrawszy Sandomierskie rycerstwo, udał się na osłonięcie Krakowa i dnia 18 marca spotkawszy się z Tataramy pomiędzy Chmielnikiem i Szydłowem, stoczył kilkogodzinną bitwę, hordy tatarskie przełamał, lecz nieostrożnie zapuściwszy się w pogoń i na niezliczone naprowadzony tłumy, wraz z Jakubem Raciborowiczem kasztelanem Sandomierskim i całem swem rycerstwem, poległ.

Po śmierci Pakosława rządzili księztwem Sandomierskiem koleją: Sado h. Pogonia, Florya h. Pobok, wojewodowie, i Siegniew Bronisz, ten sam który Bolesława z niewoli Konradowej wyzwolił; lecz w nieobecności Bolesława do Węgier uszłego, Konrad książe mazowiecki, opanował księstwo Sandomierskie, z którego za powrotem Bolasława ustąpić musiał.

DRUGI NAPAD TATARÓW NA SANDOMIERZ R 1260.

Nie długo Sandomierz mógł goić rany przez Battego zadane, albowiem r. 1260 za panowania tegoż samego Bolesława Wstydliwego, Tatarzy pod dowództwem Nagaja i Teleboga przebywszy Wisłę, zrabowali Zawichost, całą tam ludność 60 zakonnic i 12 księży wymordowali, a następnie podstąpili pod Sandomierz, w murach którego Piotr z Krępy h. Nałęcz wojewoda Sandomierski z 500 ludzi żołnierza zbrojnego i mnóstwem szlachty sandomierskiej obwarował się. Przypuścili szturm Tatarzy, lecz Sandomierzanie pomimo braku żywności i broni, przez dni trzy dzielny im odpór dawali, i długo by się jeszcze trzymać mogli, gdyby podstępem przez Tatarów zażyci nie byli. Chytry Teleboga przysłał swego posłannika, z oświadczeniem chęci odstąpienia od murów pod warunkiem, o jaki z samym wojewodą porozumieć się pragnie. Nie baczny wojewoda, nie mając podejrzenia zdrady, poszedł do obozu Mogofow, a skoro pierwsze przestąpił straże, pochwycony w cęiźkie zakuty łańcuchy i do dowódzcy zaprowadzony został,—dziki ten najezdca wydarł mu oczy, i własną krwią zbroczonego starca na dzidach w górę wzniesionego, Sandomierzanom na wałach będącym ukazał, ostatnie słowa konającego Krępy rozległy się w murach Sandomierza: „Brońcie się i nie poddajcie".

Przerażeni Sandomierzanie okropną śmiercią swojego wodza, stracili serce do walki, — Tatarzyn szturm ponowił, zdobył wały i garstkę mężnych ucierających się z niemi wymordował. W ostatniej rozpaczy mieszczanie własne zapalili domy, i wśród płomieni walczyli ze śmiercią, którą im okrutnym sposobem zadawali Tatarzy; tłumy dziczy wcisnęły się do zamku i niewiedzących o zdradzie Polaków z bronią w ręku napadły. Wszystkie dostatki uniesione w mury warowni poszły na łup zwycięzców, wszystko co tylko znamię krzyża nosiło, uległo okropnej śmierci, krwią pogaszone ognie, i krew sfarbowała Wisłę. Osiem tysięcy ludzi różnego stanu, i wieku zginęło. Nakoniec obiegli Tatarzy kościół śgo Jakóba, lecz zmordowani rzezią, dzieło swe na chwilę wstrzymali.

Dnia następnego, gdy cienie nocy znikły, zajadli Tatarzy, wpadli do kościoła, i garstkę ludu kryjącego się jeszcze w przysionku, oraz 49 Zakonników spiewających Antyfonę: Salvo Regina, wymordowali.

Imiona tych Zakonników są: 1. Sadok Przeor. 2. Paweł, 3. Malachiasz, 4. Andrzej, 5. Piotr, 6. Jakób, 7. Abel, 8. Szymon, 9 Klemens, 10. Barnabas, 11. Eliasz 12. Bartłomiej, 13. Łukasz. 14. Mateusz. 15. Jan, 16. Filip, Kapłani. 17. Joachim, 18. Józef. 19. Szczepan, Dyakoni. 20. Tadeusz. 21. Mojżesz 22. Abraham. 23. Bazyli, sub Dyakoni. 24. Dawid. 25. Aaron 26. Benedykt. 27. Onufry. 28. Dominik. 29. Michał. 30. Maciej, 31. Maury. 32. Tymoteusz, klerycy. 33. Jordan. 34. Felicyan 35. Marek, 36. Jan. 37. Gerwazy. 38. Krysztof. 39. Wenet. 40. Medard. 41. Walenty, profesi. 42 Daniel. 43. Tobiasz. 44. Makary. 45. Rafał. 46. Izajasz, nowicjusze 47. Cyryl. 48. Jeremiasz: 49. Tomasz, bracia. Jeden z tych zakonników, przejęty bojaźnią, ukrył się na chórze pomiędzy organami, lecz ściśnięty żalem współbraci, wyszedł ze swojej kryjówki i z wszelką rezygnacyą poddał się morderstwu.

Wedle zbyt krótkiego opisu tego męczeń stwa, bo tylko z 3 kartek in 8° złożonego, w księgozbiorze Dominikanów Sandomierskich będącego, Sadok przeor, w czasie oblężenia będąc z braćmi na jutrzni, gdy kazał czytać jednemu nowicyuszowi, męczeństwo świętych, czyli martirologium na dzień przyszły, tenże nowicyusz dostrzegł w księdze, wyrazy złotemi literami wypisane (Sandomirio passi 49 martirum) w Sandomierzu 49 męczenników, te przeczytał i wszystkim zakonnikom okazał; poczem te wyrazy z księgi natychmiast znikły. Przeor, uważając tę przepowiednią męczeństwa za nieodwołalny wyrok Boski, żadnej nie zarządził obrony klasztoru i owszem upominał braci, aby z wszelką powolnością poddali głowy swoje pod miecze niewiernych.

Papież Pius siódmy, w roku 1808 Sadoka i czterdziestu ośmiu jego towarzyszy w poczet błogosławionych męczenników podług praw kościelnych policzył i całemu zakonowi kaznodziejskiemu, pacierze kapłańskie i mszą świętą, na ich honor odprawiać pozwolił.

Wśród tego okropnego zniszczenia, przed mordem i pożogą, Bogufat burgrabia zamkowy zdołał unieść córkę Wojewody zamordowanego Piotra Krępy, Halinę, w stanie niemowlęcem będącą, i z tą ukrył się na wieży kościoła Sgo Jakóba, która wychowana w domu Pilawitów, poźniej została żoną Jana Pilawy Kasztelana Sandomierskiego, sławnego w trzecim napadzie Tatarów.

Dalsze Sandomierzan bitwy.

 Po smutnej śmierci Piotra z Krępy Nałęcza, został Wojewodą Sandomierskim Janusz, który na czele Sandomierskiego rycerstwa, Swarnowa ksiąźęcia Przemyślskiego na rabunek w granice Polski weszłego, z Księstwa Sandomierskiego wygnał i kraj od dalszych wypadków wojny uwolnił. Bolesław Wstydliwy roku 1279 z tym się żegnając światem, za następcę do Księztwa Sandomierskiego i tronu Polskiego, przekazał synowca swego Leszka od czarnych włosów czarnym nazwanego, lecz i ten nic był szczęśliwszym od poprzednika swojego. W krotce bowiem po jego na tron wstąpieniu roku 1282, Litwini połączeni z Tatarami pod dowództwem Leona ksiąźęcia, zaczepili Polskę i do księstwa Sandomierskiego weszli. Warsz, Kasztelan Krakowski, złączywszy się z Sandomierską szlachtą, pod wodzą Janusza zostającą, stawił im czoło u wsi Goslic, dwie mile od Sandomierza.

Równo ze świtem rozpoczęła się walka, rozwinęły się pięć kroć liczniejsze nieprzyjacioł szyki, Polacy z kordami natarli; pierzchli Litwini a w ucieczce co przedniejsze postradali głowy. Orzeźwiło to serce Polaków, lecz gdy przyszło do walki z Tatarami, trudniejsza była z nimi sprawa; już zwycięztwo wątpliwem się okazało, gdy lewy bok Tatarów, dotąd mniej narażony na ciosy, a coraz silniej party i sieczony przez Sandomierzan, poszedł w rozsypkę i ucieczka stała się powszechną, wtedy gnali ich Polacy aż do ciemnej nocy, która ich wreszcie zbawiła. Poległo pogaństwa około 8000, dwa tysiące pojmano i siedm chorągwi zdobyto.

Troyden Książe Litewski, zapragnął zemsty na Polsce za okropną klęskę Litwie pod Goślicami zadaną; połączył się z Jadzwingami, którzy przed polskim orężem uśli z Podlasia do Litwy, wpadł w księztwo Lubelskie zniszczył je mieczem i ogniem. Leszek Czarny z ludem na prędcc zebranym ruszył w Lubelskie, wezwawszy do wspólnego dzieła, szlachtę z Krakowskiego, Sandomierskiego i Sieradzkiego, i właśnie w tym czasie, gdy niesłychane w dziejach świata pod Rownem odniósł zwycięztwo, Krystyan kasztelan Sandomierski, zwoławszy do Sandomierza niechętną Leszkowi szlachtę Sandomierską, nie wachał się przyzwać otwarcie na księztwo Sandomierskie, Konrada książęcia Mazowieckiego, i poddał mu w straży jego będące twierdze i zamki, co tera łatwiej uskutecznił, gdy wszyscy wierni Leszkowi wyciągnęli z nim na litewską wyprawę, a ci co zostali, nie mieli żadnej przychylności do prawego monarchy.

Uwiadomiony Leszek o tym niewdzięcznych poddanych buncie, zrobiwszy odwrót z Litwy, wyprawił naprzód do stolicy najprzychylniejszych sobie: Zegotę Krakowskiego i Janusza Sandomierskiego wojewodów, lecz ci, którzy najwięcej przyłożyli się do zwycięztwa pod Rownem, zamiast utrzymania wzburzonej Sandomierskiej szlachty, w powinnych karbach swojemu monarsze, podbechtani przez Krystyana, a ujęci obietnicami Konrada, przerzucili się na jego stronę. Sam tylko Kraków za powodem Betmana wójta w śród gradu strzał dochował wierności Leszkowi, który wsparty posiłkami Władysława Króla Węgierskiego, stoczył bitwę pod Bogucicami nad rzeką Rabą, buntowników pokonał, Konrada do zrzeczenia się niesłusznych pretensy i przymusił. Pobrani w niewolą dowódzcy buntu, znaleźli w Leszku wspaniałego zwycięzce; upokorzenie ich dumy, było dla nich całą karą, lecz nie zawsze bezkarność stać się może korzyścią dla kraju. Komu Bóg powierzył berło i miecz sprawiedliwości, ten tylko może  być dobrym dla dobrych, a dla złych i wichrzycieli ostrym i nie ubłaganym stać się powinien.

Po ochydnym buncie Krystyna . Sandomierskiego kasztelana, tęż kasztelanią otrzymał Jan Pilawa, który pojął w małżeństwo Halinę córkę po wojewodzie Krepie, przez Tatarów zamordowanym.

Ten uwiadomiony o nowej hordzie Tatarów, która w roku 1287 pod dowództwem dzikiego i okrutnego Talambuka, Hana Kapczackiego, całą krakowską ziemię zalała, na czele nielicznego hufcu sandomierskiego rycerstwa, wyciągnął z murów Sandomierza dla połączenia się z rycerstwem krakowskiem; ciągnął trzy dni i dwie nocy ku Krakowu, lecz nigdzie nic napotkawszy, ani rycerstwa polskiego ani Tatarów, na trzecią noc stanął spoczynkiem na obszernej dolinie, z jednej strony wyniosłemi skałami, z drugiej lasem, a z trzeciej rzeką zakrytej. O świcie dnia, ukazały się z lasu znaczne oddziały Tatarskie, które chmury strzał na oddział Pilawy puściły, i te mi straszliwą śmierć w szeregach polskich rozsiały. Sandomierzanie ściśnięci położeniem miejsca, rzucili się do szabel i jadąc za przykładem swojego wodza, już nie zwycięztwa ale chlubnej śmierci szukali. Tysiące głów spadało tatarskich; gdzie dzielny Klawa mieczem błysnął, wszędzie posoka rzygała, trupy waliły się na ziemię, lecz jednego, sta innych zastępowały. Pod kasztelanem koń ubity ciężarem swym do ziemi go przytłoczył, i w razie tym pod mieczami tatarskiemi ducha wyzionął. Ten sam los spotkał prawie wszystkich jego towarzyszy, jeden tylko Dersław rycerz z Obręczny ranny, pomitnowolne znalazł schronienie pomiędzy trupami, i on był zwiastującym smutną nowinę Sandomierzowi o zbliżaniu się pod jego mury Tatarów.

TRZECI NAPAD TATARÓW NA SANDOMIERZ R. 1287

Sandomierz nauczony poprzedniemi klęskami, za staraniem panującego Leszka Czarnego, znakomitemi fosami, wałami i ostrokołem był ufortyfikowany; mieszkańcy tego grodu, uznali za potrzebę robić sobie podziemne kryjówki, jakoż skutkiem mozolnej kilkuletniej pracy, stanęły trzy ogromne podziemne lochy, jeden wykopany został na prost bramy Zawichostskiej, prowadzący w góry, dzisiaj do własności Stanisławskiego należące, a wówczas nieprzebytym lasem zarosłe, przeszło trzy staje długości mający. Drugi takiż sam loch, głębszy od pierwszego , rozpoczynał się za zamkiem od Wisły, a ciągnął się aż do kościoła Śgo Pawła; drugie ramię tego lochu, przeprowadzało do kościoła Sgo Jakóba. Trzeci loch wykopany był pod nurtami Wisły, rozpoczynał się od piwnic dzisiejszych zwalisk kościoła Jezuickiego, i przeprowadzał na drugą stronę Wisty. Z tych, dwa pierwsze lochy, obecnie pozapadane, przedstawiają oku głębokie w prostej linii ciągnące się parowy, trzeci prowadzący za Wisłę, obrywającemi się sklepieniami piwnic Jezuickich, zasypany został.

Tą razą Sandomierz pozbawiony był wodza; wiemy bowiem, że mężny Pilawita zginął przy Skale, a lubo Boxa r. 1286 zajął miejsce wojewody po przeniewierczym Januszu, ten jednak nieodstępnie trzymając się boku panującego książęcia, na niebezpieczny ratunek Sandomierza nie pospieszył, i tylko roztropny Witkon, wójt Sandomierski, z Dersławem, przysposobili się do dzielnej obrony. Duszą całego działania była heroiczna Halina, kasztelanowa owdowiała; ona dodawała odwagi szczupłej załodze, wszędzie jak duch opiekuńczy ukazując się na wałach, ona postanowiła umrzeć lub zemścić się za ojca i męża, i własną krwią okupić przychylnych sobie mieszkańców.

Nadszedł dzień stanowczy. Tatarzy ze świtem dnia, okropnym wyciem i zgiełkiem zapowiedzieli natarcie; wkrótce podstąpił pod bramę zamkową znaczny ich oddział, i objawił chęć rozmówienia się z dowódzcą; wpuszczono jednego, który w imieniu swojego wodza żądał poddania miasta, zapewniając życie mieszkańcom za nadzwyczajnym okupem.

„Podły kłamco, krzyknęła kasztelanowa, dobrze was znam dzicy łupiezcy, chcecie bez trudu owładnąć miasto, bezbronnych wyciąć i majątki nasze zrabować; lecz nie damy się uwieść jak dawniej, będziemy się bronić, dopóki choć jedna żywa dusza zostanie, a gdy nam środków obrony zabraknie, wolimy się własnemi wymordować dłońmi, niż z haniebną pokorą poddać karki, pod wasze jatagany, idź do swojego pana i powtórz mu moje wyrazy."

Zgrzytnął zębami dziki Tatarzyn, oczy jego krwią zaszły i zapowiedziały straszliwą walkę. Wkrótce na wszystkie punkta rzucili się Tatarzy, a najwięcej na ostrokót , który toporami obrąbać usiłowali. Sandomierzanie bronili się zajadle, niezliczone mnóstwo głów tatarskich potoczyło się z tulubów; po dwugodzinnej bezowocnej walce, odstąpili od murów i resztę dnia dzicy najeźdźcy spędzili na odpoczynku. Za nadejściem nocy, powtórnie rzucili się na ostrokół i ten podpalili; oblężeni cofnęli się na wały, i przy blasku płomieni obsypali szturmujących strzałami; większa połowa ranionych wyginęła w płomieniach.

Nowy hufiec zastąpit pierwszych, i przez ogień rzucił się na wały, przywitany wszakże ogromnemi kamieniami i kłodami drzew, podobnemu jak pierwszy uległ losowi. Insze jednak nieszczęście zagroziło Sandomierzowi: ogień z ostrokoła przeniósł się na bliskie wałów domy, i w mgnieniu oka ogarnął je płomieniem; powszechna wszczęła się trwoga, uderzono w dzwony, krzyk dzieci i kobiet, ryk bydła w zawartych palących się oborach, rozdzierały powietrze; zaradził temu czynny i roztropny Witkon, przy pomocy kobiet przytłumił pożar, i wszystko do dawniejszego powróciło stanu. Mężczyźni nie przestawali bronić przystępu, toporami i włoczniami zwalali drapiących się na wały Tatarów, a kobiety spuszczały kamienie i wrzącą wodę na głowy najezdzców. W tej walce poległ waleczny Dersław z Obręczny, przeszyty strzałą, ubiwszy wprzód kilku Tatarów już dosięgających wierzchołka wału Tatarzy liczne swe straty nowemi zastąpili hufcami, i we wszystkich punktach uderzyli na oblężonych. Na catej przestrzeni watów rozległ się wrzask najokropniejszy; krew Chrześcian zmięszana z krwią Tatarów, lunęła się potokami, trupy drugie sformowały wały; dobywającym chęć rabunku, oblężonym rozpacz dodawały odwagi. Nakoniec dzień się ukazał i wszystko ucichło; w mieście zatrudniono się grzebaniem poległych, jęki kobiet nad zwłokami mężów, braci i synów, dochodziły aż  do sklepień niebios, ocalenie jednak miasta przynosiło niejaką ulgę smutkowi. Kasztelanowa wszędzie obecna, pocieszała strapionych, opatrywała rannych, i nad dalszą obroną myślała, która z przyczyny utraty wielu rycerzy, nadwerężenia wałów, braku żywności i broni stawała się coraz bardziej niepodobną. Kasztelanowej po stracie męża, stało się życie nieznośnem, umyśliła więc poświęcić je zemście za ojca i męża, poświęcić dla ocalenia życia i majątków kilku tysięcy Sandomierzan, a niecofnięta prośbami Witkona, w wykonaniu swojego przedsięwzięcia, na noc następną rozkazała pogasić ognie i tak uciszyć miasto, jakoby nic siedliskiem ludzi żyjących, lecz grobem umarłych było; jeden tylko Witkon posiadał tajemnicę, który z rozkazu kasztelanowej, przy otworach na ten cel obranego lochu, dużo kamieni nagromadzić kazał. Gdy noc czarnym kirem okryła ziemię, kasztelanowa wypuszczona z miasta, przez swego powiernika, sama jedna udała się do obozu najeźdźców, na wzgórzach matki Boskiej rozbitego. Tam stanąwszy wnamiocie dowódzcy przedstawiła się za kobietę oddychającą zemstą dla Sandomierzan i wyjawiła, że ludność miasta z niezmiernemi bogactwami i piękne mi dziewicami, ukryła się w lochu podziemnym, do którego ona tylko jedna doprowadzić zdolna. Cisza panująca w mieście, wyraz rzetelności na twarzy pięknej kobiety, jej smętne przymilenia się dzikiemu dowódzcy, uwiodły srogiego Tatarzyna. Cała horda otrzymała rozkaz zapalenia pochodni i poprzedzona przez kasztelanowę, zbliżyła się pod spokojnie drzymiący zamek, a przytem zstąpiła do podziemnego lochu; gdy już ostatni Tatarzyn wiedziony łupem i obietnicą pięknej dziewicy, w podziemiach zniknął, Witkon z przysposobionemi ludźmi do otworu przyskoczył i takowy kamieniami zawalił.

Tak kasztelanowa własnym życiem okupiła Sandomierz, a zemsta osłodziła jej zgon okropny, który wśród dzikich Tatarów znalazła.

RESTAURACJA SANDOMIERZA PRZEZ LESZKA CZARNEGO

Leszek Czarny byl rzeczywistym odnowicielem i restauratorem Sandomierza; przez niego bowiem, jeszcze przed ostatnim napadem Tatarów r. 1286, jak się to daje wyczytać z elekcyi oryginalnej w archiwum magistratu Sandomierskiego będącej, a w końcu tego dziełka dosłownie zamieszczonej, Witkon był uczynionym dożywotnim wójtem miasta, i miał rozkaz osiedlenia obywateli na fundamencie praw niemieckich. Udzielit przywilej Sandomierzowi na mennicę do wybijania denarów; mennica ta długo istniała w Sandomierzu pod następcami Leszka, niedawnym bowiem czasem, przy murze okalającym Sandomierz, znaleziono kilka sztuk denarów miedzianych, z popiersiem na jednej stronie jak się zdaje Jadwigi królowy polskiej, na drugiej stronie z herbem Sandomierskim, (bez roku) co jest dowodem, że w mennicy Sandomierskiej za Jadwigi wybite były; nadał wolność obywatelom Sandomierskim sprowadzania towarów bez cła, i ustanowienia składu na też towary; dozwolił im wybudowania czterech młynów na Wiśle, i dowolnego łowienia ryb w tej rzece, w przeciągu jedno-milowym, oraz wolnego wręhu w lasach królewskich; dozwolił im takoż wolnej sprzedaży trunków, w jedno milowym okręgu miasta. Ustanowił czternastodniowy jarmark w dzień wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny rozpoczynać się mający, nade wszystko zaś w duchu praw rzymskich zawarował, aby mieszczanie Sandomierscy, żadnej innej, ale tylko własnej swej miejskiej ulegali jurysdykcyi.

On rozpoczął budowę wspaniałego ratusza, w prostobok zbudowanego, za Władysława Łokietka funduszami królewskiemi dokończonego, który w środku rynku dzisiejszego miasta, na pochyłości wzgórza, dumnie miastu panuje.

Po śmierci Leszka w r. 1289 bezpotomnie w Krakowie zmarłego, lubo księstwo Sandomierskie i dziedzictwo tronu należało się bratu jego Władysławowi Łokietkowi, książęciu na Brześciu Kujawskim, szlachta Sandomierska na zjeździe w Sandomierzu ogłosiła swoim książęciem Bolesława, książęcia Mazowieckiego, syna Konrada, tego samego, którego Leszek Czarny do zrzeczenia się pretensyi do tronu, pod Bogucicami przymusił.

Lecz gdy w skutek prowadzonej intrygi przez księżnę Gryfinę, wdowę po Leszku Czarnym, Henryk książę Wrocławski tron polski objął, Bolesław z księstwa Sandomierskiego ustąpił, Władysławowi więc jedynie tylko z Henrykiem stanowczo przyszło się orężem rozprawiać; jakoż naprzód pod Siewierzem a potem pod Skałą, wojska Henryka zwyciężywszy, gdzie Przemysław książę Głogowski poległ, a Bolesław książe Opolski raniony, w niewolę pojmany został, dzielnicę księstwa Sandomierskiego i rządy całej Polski objął. Wierny Leszkowi Betman, wójt krakowski, już nie żył; a następca jego Fugier, duszą i ciałem sprzyjał Szlązakom, i wzniecał iskrę niechęci przeciwko Władysławowi, która się później w okropny zamieniła pożar, sekretnie bowiem sprowadzony Henryk, uderzył nocną porą na Kraków, i miasto mając sobie zdradą oddane, przymusił Łokietka do ucieczki w sukni zakonnej, a tak księstwo Sandomierskie wraz z całym miastem pod moc przywłaszczyciela dostało się.

Łokietek, po rozmaitych kolejach losu, dostawszy się do dziedzicznego księstwa, wystał swoje rycerstwo na zajęcie księstwa Sandomierskiego, które nie znalazłszy nigdzie oporu, zajęło na rzecz swojego pana zamki Sandomierza, Wiślicy i Oblekonia i sam wkrótce pomiędzy swemi, w Sandomierzu stanął.

W tym samym czasie, to jest r. 1290 Henryk książę Wrocławski, pretendent tronu z tym się żegnając światem, prawa swe nieutwierdzone do korony a zarazem księstwa Sandomierskiego Przemysławowi książęciu Wielkopolskiemu odkazał; Łokietek wzdrygnął się na samą myśl przelewania krwi bratniej, i długo przemyśliwał w Sandomierzu jak sobie postąpić. Przemysław uwiedziony przez Gryfinę zmyślonym testamentem, jakoby Leszek przekazał następstwo tronu Wacławowi, królowi Czeskiemu, dobrowolnie ustępuje z Krakowa, a ten wyrugowawszy załogi Władysława Łokietka z zamków Oblekońskiego i Wiślickiego, stanął w zapasy z Łokietkiem pod murami Sandomierza.

WOJNA ŁOKIETKA Z WACŁAWEM

Obydwa pretendenci tronu, na czele swych wojsk walczyli; obydwa godni siebie i korony być się okazali; długo pomiędzy niemi wątpliwem było zwycięstwo, przemógł Polak nareście. Walka ta straszliwą klęskę Czechom zadała, nie mało łupów i więźniów dostało się w ręce zwycięzcy, a pomiędzy tymi, ośmnastoletnia Adelajda, siostra Wacława króla Czeskiego, która dla miłości Berka Hinkona, wodza wojsk czeskich, aa rycerza przebrana, bez wiedzy swego brata, w wojsku czeskim służyła.

Władysław w pochodzie za Wacławem, odebrał zamki: wiślicki i oblekoński, i groźnie zbliżył się pod Kraków; lecz nagły napad Witenesa ksiąźęcia litewskiego na dziedziczne kraje Łokietka, do których drogę przez swoje krainy, książęta mazowieccy mu otworzyli, odwołał Władysława z pod Krakowa, a powołał do obrony państw dziedzicznych, w którym to czasie Wacław bez przeszkody tron polski osiadł, Sandomierskie jednak księstwo w ręku Władysława zostało, i dopiero po wydaleniu się Wacława do Pragi, gdy Przemysław na zjeździe Gnieźnieńskim za powodem Przedpelki, wojewody Poznańskiego, królem Polskim obrany i przez Arcybiskupa Jakóba Swinkę koronowany został. Władysław Łokietek, składając mu hołd jako swojemu monarsze, praw do księstwa Sandomierskiego odstąpił i to, do krajów koronnych, włączone zostało.

Tak więc ziemia Sandomierska r. 1295 udzielnym księstwem, i Sandomierz stolicą tegoż księstwa być przestał. Nic przecież na tem nie ucierpiało to miasto; owszem, stawszy się stolicą województwa, stanowiło nierozdzielną cząstkę Polski, i doznawało wszelkich dobrodziejstw, panujących królów.

Przemysław, wskrzesiciel tytułu królewskiego w Polsce, miejsce wojewody Sandomierskiego po zmarłym Boxie Żegocie, a kasztelanią Sandomierską, Prandocie oddał. Ci dwaj mężowie po śmierci Przemysława r. 1297 w Rogoznie nastąpionej, wysłani w poselstwie od Malopolanów do Poznania, wpływem swym na umysły współobywateli innych prowincyi, wiele się przyłożyli do oddania tronu Władysławowi Łokietkowi, a gdy ten koleją smutnych wypadków, berto postradał i na wygnanie poszedł, nie zmienili się Sandomierzanie w wierności dla nieszczęśliwego króla, i owszem gdy Wacław dla spraw domowych nic mógł sam przez się w Polsce panować, a rządy jego namiestników nieznośne dla Polaków były, pierwsi Sandomierzanie za pośrednictwem Żegoty i Prandoty, przyzwali z tułactwa Władysława, i temu dawszy w Sandomierzu przytułek, do odzyskania tronu po śmierci Wacława II w Ołomuńcu nastąpionej, dopomogli.

Łokietek przywileje Sandomierzowi przez Leszka Czarnego nadane, nietylko ze potwierdził, ale jeszcze roku 1332, w niedzielę przed Stym. Urbanem w Krakowie postanowił: aby kupcy Sandomierscy przez Zmigród do Węgier przejeżdzający, od wszelkiej opłaty cła wolnymi byli.

SANDOMIERZ WZNOSI SIĘ DO KWITNĄCEGO STANU.

Nie przepomniał o Sandomierzu następca Władysława Łokietka: Kazimierz Wielki; sprowadził magistratowi Sandomierskiemu z krajów Niemieckich księgę praw magdeburskich, która wówczas zbyt rzadką i kosztowną była rzeczą, i włożył obowiązek na Sandomierski magistrat, aby podług tej, wyroki wydawał, pojedyńcze osoby i magistraty innych miasteczek, o osnowie tego prawa informował, appellacye od wyroków miejskich, miasteczek w ziemi Sandomierskiej leżących, przyjmował, te rozpoznawał i podług prawa poprawiał. Sandomierz, murem dzisiaj jeszcze widzieć się dającym opasał. Wspaniale cztery bramy pobudował, kościół kollegialny drewniany rozrzucił i daleko wspanialszy wymurował , zamek przestawił i wałami wzmocnił, pomimo przeszkód jakich doznawał w swoich czynnościach, od osób duchownych. Gdy bowiem za poradą Sędziwoja Toporczyka starosty sandomierskiego, ludzi z wsi Złoty, do własności księży należącej, do pracy około fortyfikacyi zamku użył, Floryan Mokrski, biskup Krakowski rzucił klątwę na króla i nie wprzód rozgrzeszył, aż używania włościan do pracy z dóbr duchownych zaprzestał.

Troskliwy ten o dobro swoich poddanych monarcha, w czasie panującego głodu, spichrze Sandomierskie własnem swojem zbożem napełnił, z których przez długi czas biedny lud żywił, i wielu od głodnej śmierci uwolnił.

Przywileje Sandomierzowi przez poprzedników swoich nadane potwierdził, w Krakowie, w oktawę Sgo Stanisława 1336 r. i prawo że nikomu pod żadnym pozorem, mieszczanina Sandomierskiego do obcej jurysdykcyi pozywać nie wolno, tylko w właściwej jurysdykcyi miejskiej, podług prawa magdeburskiego sądzony być winien, ponowił, a nadto r. 1343 w Krakowie po niedzieli Okuli, nadał przywilej kupcom Sandomierskim, uwalniający ich od opłaty cła, gdziekolwiek i komukolwiek. Tak więc Sandomierzanin, swobodnie, po całym kraju, a nawet za granicą mógł handlować czem zechciał, nie dawszy nic nikomu, ani żadnej nie ulegając rewizyi.

Ostatni raz Sandomierz widział tego ukochanego monarchę, w miesiącu październiku 1370 r., który wracając z łowów z miasta Przedborza, gdzie miał przypadek skaleczenia się w nogę, z całym swym poczetem stanął na zamku u Andrzeja Pieniążka, starosty Sandomierskiego, a zbytecznie ufając czerstwemu zdrowiu, pomimo przestróg nadwornego doktora Henryka z Kolonii, znaczną ilość zjadał grzybów i orzechów włoskich, a napiwszy się zimnej wody, wpadł w nadzwyczajną gorączkę i ledwo żywy do Chobrzan, domu Grotta kasztelana lubelskiego, a ztamtąd do Koprzywnicy wywieziony, przez ośm dni w klasztorze Cystersów leżał, gdzie nieco przyszedłszy do siebie, wyjechał do Osieka, swojej rezydencyi, lecz tam znów miodem zdrowie swe pogorszył, a wieziony przez Korczyn, Opatowiec, do Krakowa, z utrząsnienia się, wpadł w febrę i dnia 5 listopada w Krakowie na zamku, z żalem powszechnym całego narodu, życie zakończył.

Szczególniejsze tego króla było przywiązanie do Sandomierskiej ziemi, w niej najwięcej pobudował zamków, najwięcej miasteczek murem opasał, i wspaniałemi przyozdobił gmachami. Słusznie przeto Długosz, kanonik Kollegiaty Sandomierskiej, w historyi polskiej napisał:

„Zastał nas Kazimierz w nędznyeh drewnianych lepiankach, a zostawił szczęśliwych, w murowanych gmachach."

Sandomierz i cała jego ziemia, od czasu ostatniej wojny Władysława Łokietka 7, Wacławem królem czeskim, błogich chwil pokoju i szczęśliwości używał, i wracał się do stanu, w jakim za Henryka i Kazimierza Sprawiedliwego zostawał. Lud miejski, zapatrując się na dobroczynnego monarchę, liczne pozakładał winnice, a prowadząc swobodnie bez żadnej opłaty handel, niezmierne do swojego grodu nagromadził bogactwa.

Z czasów panowania Ludwika, Sandomierz żadnej nie ma pamiątki, ten bowiem własnemi widokami wiedziony, o szlachcie tylko pamiętał, licznemi obsypując ich przywilejami. Zagospodarowany jednak przez Kazimierza Wielkiego, i mając nienaruszone przez nikogo prawa, w wszelką obfitował szczęśliwość.

Za to piękna Jadwiga często zwiedzała Sandomierz, tu odprawiała spowiedź i przenajświętszy przyjmowała Sakrament, a gorliwa o pomnożenie funduszów duchowieństwa, Kollegiacie podarowała wieś Swiątniki, z zastrzeżeniem, aby włościanie tej wsi, wolni od wszelkich powinności, ciężarów i opłat, służbę kolejno w tejże Kollegacie codziennie wypełniali , co się też do dzisiejszego dnia praktykuje.

Posiada katedra tutejsza w swym skarbcu, jej rękawiczki w łupince włoskiego orzecha, które są drogą dla serc Sandomierza pamiątką.

Roku 1386, Sandomierz oglądał w swych murach Jagielona, jadącego na ślub z Jadwigą do Krakowa, a za gościnne go przy jęcie i chętne udzielenie podwód do jego orszaku, Jagiełło zasiadłszy na tronie, r. 1410 w niedzielę Invocavit, odwiedził Sandomierz i nadał mu przywilej, mocą którego na wieczne czasy uwolnił Sandomierzan od stacyi wojskowych przechodów, danin i podwód.

Ten sam król r. 1430 zwołał walny sejm do Sandomierza, na którym uchwalona była wojna, przeciwko Swidrygielle, bratu królewskiemu, wielkiemu książęciu Litewskiemu, wpadającemu na rabunek do Podola. Wspaniale przyjmował króla na Sandomierskim zamku, Jan Czyżowski kasztelan Sandomierski, który po Spytku r. 1435 został wojewodą Sandomierskim, a r. 1440, gdy Władysław wyjechał do Węgier, otrzymał władzę namiestniczą Małopolski. Kazimierz Jagiełończyk często przebywał w Sandomierzu, przywileje przez poprzednich królów temuż miastu nadane r. 1451 w Parczowie, w poniedziałek po S. Michale, potwierdził, i nowe dwa temuż Sandomierzowi przydał: jeden w Sieradzu w sobotę po S. Idzim, r. 1456 aby kupcy na jarmarki i targi do Sandomierza przyjeżdżający, o przestępstwa w tem mieście popełnione, w magistracie Sandomierskim sądzeni byli; drugim r. 1461, w Sandomierzu, we wtorek po świątkach, jarmark na Wniebowstąpienie Pańskie ustanowił.

Za panowania tego króla, r. 1454 ks. Andrzej Ruteni, prowincyał ks. Dominikanów, wyfundował w Sandomierzu kościół pod tytułem Maryi Magdaleny, który od czasu wojny austryackiej r 1809 opustoszały, smutny szkielet okopconych wałów przedstawia.

W tym samym czasie, kilka lat był kanonikiem Kollegiaty Sandomierskiej Jan Długosz, dziejopis polski; Kollegiacie dwie wsie zakupił i te na fundusz ośmiu misyonarzy przeznaczył, którzy przywilejami królów Kazimierza Jagielończyka, w poniedziałek po święcie Sgo Jakóba apostoła w Krakowie r. 1487, i Stefana Batorego dnia 2 grudnia 1578 nadanemi, obdarzeni zostali folwarkiem Łukaszewskim i winnicą Mazurowską zwanemi, z uwolnieniem od wszelkich miejskich ciężarów.

Po Kazimierzu Jagielończyku, Jan Albrycht r 1493 w Piotrkowie, we wtorek przed niedzielą Invocavit aprodata postanowił: że Sandomierz wszelkich praw i przywilejów, głównym miastom służących, używać ma prawo.

Pod panowaniem tego króla, w karczmie Rzymem zwanej pod Sandomierzem, djabeł przydybawszy Twardowskiego, po przypomnieniu mu słów „Verbum nobile, debet esse stabile" miał go pojąć z sobą. Źródła tej śmiesznej powiastki, trudno wyśledzić, wedle podania ludu, karczma ta istniała na Chwałkach, lecz dzisiaj śladu nawet jej ekzystencyi wynaleść niemożna.

Zygmunt I. licznemi Sandomierz obsypat przywilejami, i tak:

Roku 1515 w Krakowie, w poniedziałek po Stym Michale, postanowił: aby przejeżdżający kupcy przez most Ropczyński, cło Sandomierzowi opłacali.

Roku 1514 w Wilnie, w środę Sej Katarzyny, aby jarmark na nawrócenie Sgo Pawła w Sandomierzu odbywał się.

Roku 1533, na zjeździe Piotrkowskim we wtorek po oczyszczeniu Najświętszej Maryi Panny, postanowił: aby kupcy woły przez Sandomierz lub Ropczyce pędzący, od każdej sztuki, po trzy denary miastu opłacali.

Następca jego, Zygmunt August, r. 1549 w Krakowie, we wtorek po święcie rozesłania apostołów, dozwolił kupcom sandomierskim, wolnego sprowadzania soli.

Roku 1555 w Lublinie, w poniedziałek po Trzech królach, wydał prawo, że samym tylko mieszczanom służy wolność wybierania urzędników miejskich, a na wymawiających się od urzędu, karę 100 czerwonych złotych postanowił.

Roku 1559 w Piotrkowie, dnia 22 stycznia, nadał Sandomierskiemu magistrato wi prawo, stanowienia ceny na sprowadzane do tego miasta wino, i pogroził karą grzywnami kupcom, gdyby nie po tej cenie sprzedawać poważyli się. Dochód z palenia i szynkowania wódek, magistratowi na potrzeby miasta odstąpił, a jurysdykcyi starościńskiej przykazał, aby tych dochodów nie przywłaszczała sobie, i w pobieraniu ich, miastu nic czyniła przeszkody. Aby żydzi tak miejscy jako i obcy, żadnych towarów tak wagą jako i miarą, pod karą konfiskaty, w mieście nie sprzedawali, i aby przekupnie, po drogach za miastem, towarów nie skupowali. Ustanowił dla miasta podatek akcyzniczy: od wołu i krowy pół grosza, od wieprza szeląg, od owcy lub barana trzy denary, od waru piwa z wody, kanałami do miasta prowadzonej robionego, gr. 6, od naczynia miodu gr. 2, a od bryki kupieckiej gr. 1.

Roku 1566 w Warszawie, we czwartek przed S. Michałem, potwierdziwszy wszystkie przywileje Sandomierzowi nadane, wydał prawo, aby urzędnicy miejscy, przed wyznaczonemi przez miasto osobami, z pobieranych dochodów miejskich, rachowali się.

Roku 1571 w Warszawie, dnia 15 grudnia, udzielił otwarty list miastu, aby starosta żadnych uciążliwości mieszczanom czynić nie ważył się. Nakoniec:

Roku 1572 w Warszawie, po niedzieli Jubilate, miasto Sandomierz od płacenia podatku szo8u zwanego, uwolnił.

Za jego panowania r. 1570, Sandomierz wybrany został na miejsce posiedzeń synodu generalnego professyi augsburgskiej i szwajcarskiej. Posiedzenia tego synodu odprawiały się w kościele Maryi Magdaleny; na nim nastąpiło połączenie lutrów, kalwinów i hussytów, i dało przewagę nad katolikami. Stanęła na nim owa sławna w dziejach zgoda, aby zachowawszy zdań różnicę, zgodnie postępowali sobie w wzajemnej przyjaźni i wspólnem braterstwie. A tak, gdy w innych krajach Europy, krew się lała o różność wyznań i wzajemne do najwyższego stopnia posunięto prześladowania, Synod Sandomierski podał sobie dłoń bratnią, i sumienie każdego, jednemu tylko Bogu poruczył.

Nigdy prześladowanie religijne, ta piekielna hydra, nie odrodziłaby się w Polsce, gdyby trony późniejszych królów, nie otaczali ludzie, którzy pod płaszczem wiary, niecne ukrywali zamiary, i nigdy do ziszczenia niepodobne czynili rachuby.

Henryk Walezyusz r: 1574 w Krakowie dnia 12 kwietnia;

Stefan Batory r. 1576 w Krakowie dnia 12 maja;

Zygmunt III r. 1588 w Krakowie dnia 10 maja;

Jan Kazimierz r. 1649 w Krakowie, na sejmie koronacyjnym dnia 23 stycznia;

Michał Korybut r. 1669 w Krakowie, na sejmie koronacyjnym dnia 18 października, wszystkie przywileje, przez poprzednich królów Sandomierzowi nadane, potwierdzili. Zygmunt, jarmark dwutygodniowy, począwszy od dnia nawrócenia Sgo Pawła, w Sandomierzu przeznaczył, a nadto, roku 1613 w Warszawie, dnia 13 maja, wydał edykt, aby kupcy z żelaznym towarem i stadami na Ruś i Węgry jadący, Sandomierza nie mijali i cło temuż miastu opłacali.

Pod panowaniem Zygmunta III r. 1605, Sandomierz stał się miejscem szlacheckiego związku, pod przewodnictwem Zebrzydowskiego i Janusza Radziwiłła, przeciwko temuż Zygmuntowi, który wstecz zaprzysiężonym paktom conwentom, pojął w małżeństwo Konstancyą, arcy księżniczkę Austryacką. Zebrało się do Sandomierza, przeszło 60,000 szlachty, i Zygmunta III z przyczyny niedotrzymania paktów 1607 roku, za odpadłego od tronu ogłosili i bezkrólewie obwołali; przyszło do walki pomiędzy konfederacyą Sandomierską i stronnikami królewskiemi, pod wsią Guzowem, lecz gdy konfederacya, nieskorą okazała się do przelewania krwi bratniej, skończyło się na tem, że Zebrzydowski króla przeprosił.

Jak dalece Sandomierz w epoce tej byt zamożnym, dowodzi list Zygmunta III dnia 5 lipca 1607 r., z obozu pod Przetykiem do magistratu sandomierskiego, o wygodzenie dział, kuł i prochu pisany, który to list w archivum sandomierskim, w zbiorze przywilejów zachowany, znajduje się.

W tej samej epoce, Sandomierz przyozdobiony został, trzema wspaniałemi świątyniami, to jest:

Hieronim Gostomski, h. Nałęcz wojewoda Poznański, starosta Sandomierski, r. 1602 wymurował kościół z muru Jezuitom, pod tytułem Sgo Piotra, i ten wielkiemi funduszami zaopatrzył.

Od tego czasu, zaczęły istnieć w Sandomierzu szkoły publiczne, w których nauki Jezuici wykładali; utrzymywali takoż drukarnią, w której dzieła, za ich tylko pozwoleniem, drukowane były.

Ten sam Gostomski, gdy pewien majętny żyd sandomierski z żoną i córką, przybywszy do zamku, objawił mu chęć przejścia na wiarę katolicką, a w tym czasie, troje dzieci tegoż żyda kachał ukrył: rozkazał kilku przedniejszych żydów do więzienia wsadzić, a gdy więzieniem nie mógł ich zmusić do dostawienia ukrytych dzieci, wysłał rotmistrza z pachołkami, który nachwytawszy dużo żydowskich dzieci, sprowadził do zamku, i tych starosta pacierza uczyć, a następnie chrzcić zamierzył; czem zatrwożeni żydzi, gońców na rozmaite strony rozesłali, i wynalazłszy owe ukryte dzieci, takowe mu wydali, a swoje, już na pół religii chrzcściańskiej wyuczone, odzyskali.

Wybudował takoż nad Wisłą, pod zamkiem, kościół S. Hieronima, i temu przeznaczywszy złp. 5,000, urządził szpital, w którym na połowie funduszu, dwie osoby miastu dobrze zasłużone, zubożałe, a na drugiej połowie, ubóstwo miejskie zostawać miało. Nakoniec Kollegiacie Sandomierskiej wiele srebrnych naczyń kościelnych i apparatów sprawił. Córka zaś jego Elżbieta, Prokopa Sieniawskiego, wielkiego marszałka koronnego małżonka, mając przedstawiony klasztor w Chełmnie ze złego zarządu i niezachowania reguły zakonnej, w którym Zofia, jej córka pomimo licznych perswazyi matki i gniewu ojca, pomimo mnóstwa otaczających ją wielbicieli, uczyniła ślub czystości, i dnia 4 października 1610 r. przyjęła profesyą, na zakupionym od mieszczan placu, na prost S. Ducha, przy bramie Opatowskiej, za konsensem Papieża Pawła Y, i pozwoleniem biskupów Krakowskiego i Chełmińskiego, wybudowała klasztor drewniany, i do tego Zofią, z 12 zakonnicami, z Chełmna przeniosła, w którym Zofia mistrzynią uczynioną została.

W kilka lat potem, w sobotę po święcie Szymona Judy, 1616 r, klasztor ten, przypadkowo zgorzał, a zakonnice do Gór, majętności Siemianowskiej, przeniesione zostały; mistrzyni Zofia, otrzymawszy od rodziców część posagu swego, przy pomocy Stanisława Zaremby, wyfundowała inny klasztor dotąd istniejący, i w nim ksienią uczynioną została. Życie jej jednak, licznemi wypadkami zatruwane było; posądzona o miłostki z Zarembą, sędzią grodzkim Sandomierskim, w sądach biskupich stawać i tłumaczyć się musiała, a razu jednego, przez podaną jej w kawie przez współsiostrę truciznę, ledwie życia nie utraciła. Umarła r. 1629, a 38 życia swojego.

Koniec wersji demonstracyjnej.

SANDOMIERZ UPADA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ORZĄDZENIE SANDOMIERZA PRZEZ KOMISJĘ UOSONI ORUINIS.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PRAWO ZASADNICZE.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

OSTATECZNE PRZEZNACZENIE SANDOMIERZA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

WOJEWODOWIE SANDOMIERSCY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

KASZTELANI SANDOMIERSCY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

CZĘŚĆ II

OPIS MIASTA SANDOMIERZA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

1. KOŚCIÓŁ OO. REFORMATÓW POD TYTUŁEM S. JÓZEFA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

2. KOŚCIÓŁ PARAFIALNY S. PAWŁA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

3. KOŚCIÓŁ KK. DOMINIKANÓW POD TYTUŁEM Ś. JAKÓBA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

4. KOŚCIÓŁ PP. BENEDYKTYNEK

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

5. Kościół pp. Miłosierdzia pod tytułem S. Ducha.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

6. KATEDRA POD TYTUŁEM PANNY MARYI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

7. OPUSTOSZAŁY KOŚCIÓŁ MARII MAGDALENY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

8. RUINY GMACHÓW JEZUICKICH

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

9. ZAMEK.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

OGRODY, ZABAWY I CHARAKTER SANDOMIERZA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

WYSTAWY SANDOMIERZAN.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej