Juliusz Zeyer

WYGRANA MIŁOŚĆ

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I.

II.

III.

IV.

V.

VI.

WYGRANA MIŁOŚĆ

Rokoko

Zeyer Juliusz

I.

Roku Pańskiego tysiąc siedemset i coś niecoś ponad sześćdziesiąt. Na święty Wacław — po wsze czasy wiernopoddańcze miasto Dubrowice — jedno z najbardziej zaspanych tego sławetnego królestwa — przeżywało wzruszenie wcale niepowszedniej miary. Imć pan Syndyk sposobił mianowicie wielkie wieczorne przyjęcie ku czci swojego patrona, która to rokrocznie obchodzona feta stanowiła ważny wypadek w miejscowych kronikach, usuwany w cień jedynie przez wtóry, jeszcze ważniejszy: przybycie na dubrowicki zamek księżnej pani Antoniny Eleonory Lodenic.

W dzień solenizacyj imć pana Syndyka i na balu u księżnej goszczącej zazwyczaj łaskawie nie tylko najwyższych przedstawicieli swoich urzędów, ale i kwiat dubrowickiego obywatelstwa, można się było przekonać dowodnie, kto miał prawo nosić głowę wysoko, a kto tego prawa nie miał. Tu, mój kochany, nie mogło być mowy o żadnych wątpliwościach. Dla pośledniejszych istot były te dwa przyjęcia wskazówką, cały boży rok obowiązującą, aby przed wyszczególnionymi czołobitnie uchylać kapelusza.

A teraz oto — mój Ty miły Boże! — sam pan Syndyk obrócił wszystko, jak kota do góry ogonem.

Czyżby kto był dał wiarę? Zgadlibyście, kogo dziś do siebie zaprosił na święty Wacław? Kto się pojawi pośród dostojnych gości? Oto Floryan Sloupenski. Nie wiadomo wam, co on zacz? — Bardzo wierzę — tym bardziej, że prawdopodobnie i sam pan Floryan nie wiele ma o tym wiadomości. Ja jednak zdradzić wam mogę coś niecoś:

Oto ni mniej ni więcej tylko taki sobie muzykus. Jego ojciec? Wędrowny dławiduda. Matka? Któż by dziś doszedł? Nic wprawdzie o niej złego nie mówią, ale rodem z Dubrowic nie była, cóż zatem wiedzieć można o jej przeszłości? Zostawmy jednak w pokoju rodziców — oboje już są w grobie — mówmy raczej o samym panu Floryanie. Na flecie wyuczył go grać ojciec i tenże flet, prawdę rzekłszy, instrument ponoć kosztowny i osobliwszy, stanowił całe dziedzictwo młodego. Z czasem znalazł się Floryan w Pradze, potem bywał kędyś światami na obczyźnie i tam, jak powiadają, pomimo wczesnego swego wieku stał się ponoć sławny. Pan Syndyk zaznajomił się z nim podczas ostatniej bytności w Pradze, bo tu, co każdy chyba zrozumie, nie łatwo by się do niego przyznać zechciał: I jak myślicie? Gdzie się z imć panem Syndykiem spotkali? w najzamożniejszym patrycjuszowskim domu na Starym Mieście, pośród świetnego grona gości, z których każdy rozmawiał z młodym, pięknym flecistą, jak z równym sobie. Ale w Pradze moda, wiadomo, na podobne nowinki — i tak się tam już niejedno bujno pleni, przed czym oby nas Bóg wszechmogący uchować raczył, — tu wszelako, tu na tym samym dubrowickim bruku, gdzie każdemu stary Sloupenski jak żyw jeszcze stoi w pamięci, po gospodach grający — nie, nie!

I niejedna czcigodna obywatelka, tuż przed samym wieczorem onego pamiętnego dnia, kładła na powrót swoje kosztowne brokaty pomiędzy suche listki róż w pięknie wykładaną szafę — z tym postanowieniem, by tym razem wyjątkowo do imć pana Syndyka na imieniny nie iść.

A przecież, gdy wieczór nadszedł, nie brakło nikogo z zaproszonych gości. I cud nad cudy! Ledwie się pan Floryan na salonach pojawił, w lot zjednać sobie potrafił całe towarzystwo Właściwie — aby nie skłamać — tylko połowę tego towarzystwa, jednakowoż tę piękniejszą i lepszą — bo połowę niewieścią. Mężczyźni okazali się bardziej zatwardziali i mieli nawet przyczynę, byli mianowicie zazdrośni.

I to miałby być zwykły grajek? Nosił się przecież jak hrabicz, przemawiał jak książę! Nie wyglądał bynajmniej uhonorowany, gdy sam pan Syndyk raczył z nim rozmawiać jak z najszanowniejszym pośród obywateli (wyszczególnienie wprost niesłychane!), podczas gdy niektórzy panowie szeptali między sobą, że panu Floryanowi patrzyłoby się miejsce raczej za drzwiami. Ale nawet i w tych szeregach podrażnionych malkontentów zniknęli przeciwnicy, gdy pan Syndyk po wieczerzy zdołał uprosić swego gościa, aby dał usłyszeć nieco ze swej sztuki czcigodnemu zgromadzeniu, tej łaski bożej, którą go nieba w tak wysokim stopniu obdarzyć raczyły

Floryan zagrał naprzód na klawikordzie i całe towarzystwo oniemiało. Potem śpiewał aż damom rozpływały się serca. Na koniec zagrał na swoim sławnym hebanowym flecie, okutym w srebro, a wówczas z ócz niewieścich a nawet wielu męskich spłynęły słodkie łzy.

Pan Syndyk przycisnął go do piersi, zaś pani Syndykowa obniosła na srebrnej tacy wino reńskie w przejrzystych jasnozielonych kieliszkach, aby każdy mógł nim przepić do artysty. Wszyscy zebrani pili też zdrowie młodego muzyka, garnąc się ku niemu, obsypując go pochwałami, słuchali chciwie jego opowiadań o Mediolanie, Florencji i Rzymie, miejscach, gdzie studia odbywał i gdzie z prawdziwym nabożeństwem sztukę swą udoskonalał. Każdy śpieszył mu teraz wyrazić bez ogródki swój szczery zachwyt, każdy z wyjątkiem jednego, jednego.

Pan Błażej Pistorius, obywatel dubrowicki, aptekarz i stary kawaler, był i pozostał nadal zdecydowanym przeciwnikiem „grajka". Niewiele brakowało mu do pełnych sześćdziesięciu wiosen, on jednak chciał uchodzić za pięćdziesięciolatka najwyżej, a że znał wiele gotowalnianych zabiegów, udawało mu się przy pomocy zręcznego krawca narzucać tu swoje życzenie światu. Towarzyskie znaczenie owego jegomościa w mieście, jego spory majątek, składały się na stanowisko niezwykle świetne, którego blask sprawiał, że zapomniano o niejednym, co było nieznośnym w jego osobie i zachowaniu, o śmiesznym zarozumialstwie i pustce duszy. Słowem, pomimo niechęci, jaką w każdym musiał budzić, osoba jego była wielce poszukiwana i niemało psuta w towarzystwie.

Nie brakło wszakże śmiałków, którzy, niedość odważni by napaść nań inaczej, szydzili przynajmniej do syta z jego ambicyj kawalerskich. To zaś bolało go najbardziej. Zazwyczaj stawał w takich chwilach przed lustrem, mierząc się bacznymi oczyma od pudrowanych puklów aż do srebrnych sprzążek na safianowych trzewikach, stroszył brukselskie koronki żabota — i bębniąc ubrylantowanymi palcami w pokrywkę złotej tabakiery mawiał:

— Tylko chcieć, moi kochani, tylko chcieć — a zobaczylibyście, ileby się jeszcze dziewcząt znalazło!

Po czym biorąc z gracją markiza szczyptę tabaki, powtarzał swoje pyszałkowate:

— Tylko chcieć!... — I wierzył temu głęboko sam — a interesowani pochlebnisie mieli miny jakby i oni wierzyli również.

Nic tedy dziwnego, że dzisiejszego wieczora, widząc, jak wszyscy prześcigają się w podziwie dla młodego muzyka i jego fletu, jak wszyscy łowią, chciwymi uszyma wyłącznie tylko jego słowa — z wielką i jawną pana Pistoriusową krzywdą, uczuł srogą nienawiść, nie tylko ku zuchwałemu przybyszowi, ale ku wszystkim, którzy się urokowi tamtego tak od razu poddali. Skorzystawszy więc z przypadkowej chwili ciszy, która nagle jakoś zapanowała w bawialni, począł się na cały głos niespodzianie żegnać z panem Syndykiem, czyniąc to w sposób wysoce ubliżający obecnym. Napomknął też dobitnie o nudach i bólu głowy, który rzekomo po słuchaniu bezwartościowych muzycznych popisów zwykł go był trapić.

Przez bawialnię przemknął dreszcz przerażenia. Zamilkli wszyscy. Burza nadciągała coraz bliżej.

Gospodyni domu, chcąc przytomnością umysłu zapobiec przykrości wrażenia, ozwała się, ignorując dobrotliwie nietakt swego gościa.

— Nie, nie, nie damy się podejść! — mówiła z uśmiechem. — Nas pan Pistorius w pole nie wywiedzie. My już się znamy na takim bólu głowy Jakieś słodkie spotkanie nagli pana pewno. Nie może inaczej być. Wiadomo przecie, jak wielkie szczęście sprzyja panu Błażejowi w kochaniu. Ale nic z tego tym razem. Nie puścimy pana Niech tam nieboga usycha z rozpaczy! — I pani Syndykowa szła ku niemu z kieliszkiem perlącego się wina.

Wszyscy obecni mieli na ustach ironiczne uśmiechy — wszelako pan Pistorius nie zauważył ich bynajmniej. Zerknął tylko w pobliskie zwierciadło i miłość własna zaślepiła go jak zawsze.

— Skoro pan aptekarz takie ma szczęście w serdecznych sprawach — ozwał się nagle śmiały głos jakowegoś szydercy — to jakże się to dzieje, że zachował do dzisiaj swoją wolność kawalerską? Czy ma może gust zbyt wybredny, czy wybór inpych go ominął?

Pana Pistoriusa porwała pasja. Ostra napaść wymagała równie ciętej odpowiedzi.

— Gdybym tylko zechciał — rzekł podnosząc dumnie głowę — to bym dziesięć dziewcząt dostał, może jeszcze dzisiaj!

— Niechno nam Pan tego tak często nie powtarza — zauważył gniewnie jeden z obecnych, który przy najlżejszym zaprószeniu czuba wpadał zaraz w najgorszy humor. — Sam pan zresztą wiesz najlepiej, że to nieprawda. Gdyby tak ów paniczyk z fletem coś podobnego chciał twierdzić, miałoby to ostatecznie jaki taki sens. Ale pan, pan! Proszę ja pana!

Ze wszystkich kątów salonu dał się słyszeć śmiech, raz głośny, raz cichy, w miarę tłumiącego go wysiłku, tylko ten jeden żółtodziób muzykant, ten nicpotem, nie zadawał sobie najmniejszego trudu, by ukryć swą radość, śmiał się na cały głos, poglądając w koło niewinnymi oczyma, jak dziecko. Pan Pistorius byłby mu z ochotą kark ukręcił. Pohamował się jednak.

— A gdybym tak potrafił dowieść jednak wszystkim? — syknął wzburzony.

— Niechno pan tylko dowiedzie! — rzucił ze złością ów kwaskowaty jegomość, którego pani Syndykowa daremnie starała się ugłaskać.

— A zatem zgoda! O zakład, że do dwu miesięcy najpóźniej ożenię się, i to z młodą, piękną dziewczyną, może nawet najpiękniejszą i najmłodszą w całym mieście!

— Zgoda! zgoda! Zakład stoi! — zabrzmiało wokół niego jednogłośnym chórem.

Pan Pistorius struchlał.

Czego on to najlepszego nie nawarzył w pasji? Ale nie pora już było się cofać.

— Tak jest. Zakład stoi! — powtórzył pozierając ciekawie, kto się też jako przeciwnik zgłosi. Tymczasem jedni drugim zaglądali w oczy i nie odzywał się nikt. Pan Błażej tryumfalnym wzrokiem powiódł po pokoju.

— Aha! Teraz się państwo cofacie?! — wycedził z obelżywie dumnym uśmieszkiem. Był po prostu pijany pychą i winem. Lekceważące jego spojrzenie padło na grupę dam siedzących w pobliżu pana Floriana.

— Każdy wie dobrze z góry, że przegra. Któraż bo panna nie tęskni do ślubnego wianka? I któraż zresztą zdoła się oprzeć mojemu złotu, choćby jej nawet moja persona nie dogadzała?

Tego wszakże było już nadto... Przebrała się miara cierpliwości dobrodusznej, mało na ogół wrażliwej dubrowickiej elity. Uczynił się zgiełk oburzenia: — to rodzice obecnych panien podnieśli gwarny protest dotknięci do żywego. Zaś pan Floryan przejęty wstrętem i gniewem, cały w rumieńcach, zawołał głosem, który się rozległ jak grzmot:

— To jest bezwstydne, coś pan powiedział!

— Czemuż się pan tedy nie założył? — spytał lekceważąco pan Pistorius.

— Założę się! — rzucił bez namysłu pan Floryan.

— Stoi! — odparł prędko pan Pistorius. — Oto moja srebrna tabakiera. Napełnię ją całą dukatami i dokładam jeszcze ten kosztowny pierścień z rubinem. A pan?

Młodzieniec milczał zakłopotany. Damom patrzącym na niego w tej chwili łzy zakręciły się w oczach i również z zakłopotaniem, poruszać zaczęły szybko wachlarzami. Nagle pośród ciszy, woniejącej powiewnymi wachlarzami, zabrzmiał głos pana Floriana, słodki i drżący jak melodia wzruszającej pieśni, — tak przynajmniej panie później utrzymywały.

— Nie posiadam dukatów ani rubinów...

— Ale masz pan swój flet! — zaśmiał się brzydko pan Pistorius nie dając mu skończyć poczętego zdania. — Nie będzie on znów tak całkiem bez wartości?

— Mój flet! — wykrzyknął z lękiem młodzieniec przyciskając instrument do serca, jak gdyby bronić go chciał przed dotknięciem okrutnika. Zaraz jednak opanował się i rzekł z uśmiechem: — Niechże będzie mój flet! — pobladł jednak nieco przy tych słowach. — Zgoda tedy, mój panie — dorzucił jeszcze — dziewczę wszakże musi być młodziutkie, niewinne, bezinteresowne i piękne — tak piękne, żebym ja nawet, pański przeciwnik, zmuszony był to przyznać.

— Czyżbym się ożenił z inną? — odparł zarozumiale pan Pistorius. — Jutro składam moje fanty na ręce pana Syndyka — pan niech uczyni to samo

— To niepodobna — odrzekł pan Florian. — Jadę jutro do Pragi. Mam tam wziąć udział w koncercie na zamku jaśnie Wielmożnego pana Kasztelana.

— To znowu inna sprawa — mruknął hamując się cokolwiek, pan Pistorius. Wzmianka o hrabi Kasztelanie zaimponowała mu. — Jedź tedy do Pragi ze swoim fletem! A na mój ślub nie omieszkam pana zaprosić. Zagrasz nam podczas uczty weselnej a potem wydasz mi przegraną.

Pan Pistorius ukłonił się z lekka towarzystwu i wyszedł.

— Mój flet! — westchnął cicho młody człowiek i coś jakby łza zakręciło mu się pod powleką.

— Przecież go pan nie postrada! — ozwał się głos niewieści tuż przy nim. Podniósł wzrok i ujrzał przed sobą. okrągłe, dobroduszne oblicze pani Skarbnikowej.

— Tak pani sądzi? — pytał wzruszony wlepiając w nią spojrzenie pełne wdzięczności

— Ależ jestem najpewniejsza! Któżby takie straszydło chciał?!— I śmiała się, aż jej oczy od łez zwilgotniały. Po chwili podjęła znowu:

— Czemuż to nas pan nie odwiedził? Będąc tu znowu po tylu latach godziło się. A może pan już całkiem o nas zapomniał?

— Jakżeby to było możliwe?! — zawołał młodzieniec — taka pani zawsze była dla mnie dobra! Ilem się pysznych owoców od pani nadostawał, kiedym, jako biedny chłopczyna jeszcze, błądził koło waszego sadu jak Adam wygnany z raju. I te drogie dziecięta! Co porabia Krzychna? Co się dzieje z Dorotką?

Całe morze dziecięcych wspomnień otwarło się w jego duszy.

— Dorotka powraca za parę tygodni z Klasztoru. O z tej już duża dziewczyna! Za najbliższą bytnością niech nas pan odwiedzi koniecznie.

I pani Skarbnikowa powstała gotując się do odejścia.

Goście rozeszli się — a nazajutrz, gdy pan Floryan jechał do Pragi grać na swoim flecie Jaśnie Wielmożnemu Kasztelanowi, w całym mieście Dubrowicach nie mówiono o niczym, jak tylko o jego zakładzie z panem Błażejem.

II.

Czternaście dni minęło zaledwie od zajścia w domu pana Syndyka, kiedy już o nim powoli zaczęto zapominać. Od czasu do czasu zagadnęła tylko jedna kumoszka drugą: Jakże tam będzie z tym zakładem? A tamta odpowiadała: Bardzom ciekawa! — i zaczynały rozmawiać o czym innym. Wszakże Pan Błażej Pistorius nie zapomniał. Szło mu przede wszystkim o to, żeby wygrać, skąpstwo przy tym walczyło w nim z miłością własną, nie dając mu spokoju. Zaczęło mu się rysować w wyobraźni jakieś młode, uroczo śliczne stworzenie, widział je błądzące jak ożywczy promień słońca po pokojach jego domu, który wielki był, posępny i nudny, i czuł jak w nim zakrzepłe serce topnieć poczyna. Naprzód też jęła go radować myśl o zazdrości z jaką inni na jego młode szczęście poglądać będą. I pan Pistorius podnosił się wówczas ze swego wygodnego fotelu, by się przejść parę razy tam i na powrót po pokoju, bo ilekroć puścił wodze podobnie pięknym marzeniom, przykry zawrót głowy zwykł był mącić ich wyrazistość.

W samej rzeczy zaczął tedy rozważać, do których teraz drzwi zapukać by należało. U państwa doktorostwa była córka — ale cóż, kiedy nieładna. Pan Rejent miał siostrę — ale ta znów nie była młoda. Kramarzówna sepleniła, burmistrzanka Rozalia była cokolwiek głupawa. O którejkolwiek pomyślał, każda miała jakieś „ale", żadna nie zasługiwała na godność władczyni jego domu i serca.

Mieszkała też w Dubrowicach pewna zubożała szlachcianka, która posiadała młode i piękne córki. Jej tarcza herbowa kosztowała pana Pistoriusa kilka bezsennych nocy. Wynalazł sobie na poczekaniu jakiś pretekst i wybrał się z wizytą do pani baronowej. Po paru chwilach rozmowy pokierował w ten sposób jej sens, że baronowa bez żadnego trudu domyśleć się mogła, do czego jej gość zmierza, choć tego wyraźnie powiedzieć nie zdążył. Z bijącym sercem czekał na jej pierwsze słowo. Niestety daremnie. Pani baronowa podniosła się milcząc, zmierzyła go wzrokiem od stóp do głów, wreszcie wybuchnęła głośnym śmiechem i wyszła z pokoju.

Pan Błażej nie wiedział zgoła, jak się wydostał spod tego dachu i jak na powrót do apteki trafił. Prawie że odchorował tę całą historię i przez pierwsze czasy bał się pokazać na ulicy, w mniemaniu że go ludzie palcami gotowi wytykać. Wszelako pani baronowa, nie wiadomo, z dumy czy wspaniałomyślności, przemilczała o wszystkim, salwując tym sposobem całkowicie pana Pistoriusowa. powagę. Jednakże od czasu onej sprawy ogarnęła go niejaka melancholia i miał chwilami wrażenie że w końcu przecie może przegrać. Rzadko kiedy pokazywał się teraz w mieście i gdy obecność jego nie była konieczna w aptece, przesiadywał przeważnie w dużym swoim ogrodzie za domem.

Jesień tego roku niezwykle była ciepła i słoneczna a ogród pełen złotego czaru. Przytykał do niego wielki park księżnej Antoniny Eleonory Lodenic. Tyle że ogród pana Błażeja położony był nieco niżej od parku i w małym jego stawku na łące, na której z rzadka rosło jeszcze trochę jesiennych kwiatów, zwierciedlił się odbity śliczny taras księżnej z purpurowymi i złotymi koronami starych jesionów, odcinając się przepysznie od jasnego błękitu nieba. W głębi otwierała się szeroka aleja lip stuletnich, której linie, we wodzie powtórzone, zdawały się przedłużać w nieskończoność.

Nie wiadomo, o ile pan Błażej zdolnym był ocenić piękno obrazu, malującego się tak uroczo na cichej, szklanej powierzchni, dość, że ilekroć myśl jego rozważała o daremnych zakusach ożenku, oczy szły zawsze w stronę prześlicznej owej złudy. Nie mógł chyba przypuszczać, że z wody wychyli się ku niemu oblubienica? Ale cóż wy na to, że jednak tak się stało?!

Było to w niedzielę, po sumie, pan Błażej siedział nad sadzawką i patrzył sennie we wodę. Widział w niej słońcem oblane książęce jesiony i pełną cienia lipową aleję. Nie mógł nie przyznać, że widok ten był bardzo piękny. Naraz wydało mu się, że z zieleni, której w odbiciu wody widać nie było, ku koronom drzew wzleciał anioł i z szybkością błyskawicy sfrunął na powrót i zniknął. Po niedługiej chwili zjawisko powtórzyło się, jasna postać wzleciała znowu w powietrze, biała jak śnieg, jaśniejąca promiennym złotem włosów i znikła, aby za moment pojawić się znowu. Pan Błażej patrzył z uśmiechem na to dziwo, które zaledwie przez pierwsze mgnienie oka mogło mu się wydać zagadkowym. Wiedział dobrze, co znaczy ów wzlot anielski i powtarzające się znikanie. W parku księżnej, na huśtawce uwiązanej między drzewami, bujała się młoda, śliczna dziewczyna.

— Czyżby to był ktoś z orszaku księżnej pani, przybyły razem z nią? — zagadnął sam siebie, goniąc bacznymi oczyma, widną w spokojnej wodzie dziewczęcą postać, obramioną szczerym złotem jesionów, rozgorzałych w południowym słońcu.

— Nie, to nie może być ani księżniczka, ani żadna hrabianka — mówił sam do siebie, przyglądając się uważnie ubogiej niemal, wełnianej sukience i białej, krzyżującej się na piersiach chusteczce bez koronek. — No tak, ale cóż to za jedna?

— Ach! — zawołał wreszcie po chwili. — Wszakże to Dorotka od Skarbnikostwa!

I przypomniał sobie gadaninę starej swej gospodyni Judyty, która opowiadała mu przed paru dniami o powrocie siostrzenicy pani Skarbnikowej z klasztoru w Kuttenbergu, gdzie przebywała kilka lat, dla wychowania i nauki niemieckiego języka.

— Dorotka! — powtórzył raz jeszcze pan Błażej. — Bez żadnej wątpliwości ona...

Stary sad, przy domu książęcego skarbnika sięgał aż po baszty na pół rozwalonych miejskich wałów, przytykając drugą swą połową do parku, który był dostępny li tylko dworskiej służbie. Z wyjątkiem pana Skarbnika i jego rodziny nikt nie mógłby się tam dostać, zamek bowiem, nie licząc starego zarządcy, jego żony i odźwiernego, stał obecnie zupełną pustką.

— Dorotka! — upewniał się pan Błażej już po raz trzeci i oblicze jego zabarwił lekki rumieniec.

— A gdybym tak, gdybym tak... — wymówił z cicha i umilkł. — jakaż bo ona śliczna! — dorzucił po chwili znowu. Poczem podniósł się i ruszył szybko ku domowi, wołając już z daleka starej Judyty. Bez tchu wpadł do kuchni.

— Obiad w tej chwili będzie gotów... — zaręczała uspokajająco.

— Głupstwo obiad! — rzucił pan Błażej. — Nie to mi teraz w głowie. Prędko, mój tabaczkowy, atłasowy surdut! Całe paradne ubranie! Tylko raz dwa!

Zdumiona gospodyni bez jednego słowa wypełniła co żywo pańskie zlecenie. Pomogła mu się ubrać, uczesać i naperfumować i gdy pan Błażej stanął wreszcie w pełnej gali, gotów przed zwierciadłem, podziwiając się w nim zakochanymi oczyma, dzieliła całym sercem jego podziw.

— Jak jabłuszko! — szepnęła od proga za wychodzącym.

Kroczył ulicą mieniący się w słońcu niby paw, prosto ku domostwu, w którym mieszkał Skarbnik Jego Książęcej Mości imć pan Łukasz Bobesz. Przechodnie poglądali za idącym olśnieni wprost jego blaskiem, odurzeni słodyczą różanej woni, która snuła się za nim jak powiew z kwietnych ogrodów Persji. Każdy spojrzawszy nań domyśleć się musiał od razu, że tak wygląda człowiek, który na coś wielkiego się waży. Toteż pani Skarbnikowa aż się go przelękła, taką poważną i uroczystą miał minę.

Stała właśnie w kuchni, strofując ostro służącą, ponieważ dziewczyna rzekomo nie dość pilnie mieszała powidło w wielkim miedzianym kotle. W ten moment wszakże chwilowa srogość jej oblicza ustąpiła zwykłej dobroduszności. Przywitała się pięknie z panem Błażejem i powiodła go do paradnej bawialni. Po małej pauzie, która zapanowała po obrzędowej wymianie wzajemnych pytań o zdrowie, odezwał się pan Pistorius w te solenne i spokojnie wypowiedziane słowa:

— Moja kochana pani Skarbnikowo! Udaję się do pani, aby ją prosić o rękę panny Dorotki!

Pomimo że było to tak bardzo proste, kazała sobie pani Skarbnikowa trzy razy powtórzyć to samo, zanim zrozumiała.

— W głowie mi się ćmi — mówiła nie mogąc na razie nic więcej ze siebie wydobyć jak tylko:

— Ależ to przecież dziecko, jeszcze zupełne dziecko!...

A gdy ona powtarzała wciąż to samo w kółko, pan Błażej wtajemniczać ją zaczął w swoje stosunki. Wiedziała, jak zresztą w mieście każdy, że aptekarz był więcej niż majętny, ale żeby posiadał aż takie bogactwa nie byłaby przypuściła. Toteż pani Skarbnikowa otworzyła oczy i uszy, ba, nawet odrobinę i usta. Jak osoba bliska omdlenia ocierała chusteczką zroszone czoło. Miała sama sześcioro dziatwy i niemałą o nie troskę. Dorotkę, dziecko nieboszczki siostry, biedną sierotę, wychowała jak siódme, własne. Kochała je też prawie równie mocno jak swoje rodzone. Toć miało zaledwie trzy latka, gdy je w dom przygarnęła. Formalnie przyrosło jej do serca.

Pani Skarbnikowa rozpłakała się. Pan Błażej prawie że obrażony powstał.

— Czy może oświadczyny moje nie odpowiadają pani? — zapytał ostro.

— Ach, jakże pan może przypuszczać coś podobnego? — usiłowała ratować się szybko, ale bardzo niepewnym głosem, pani Skarbnikowa.

— Ale, ale...

— Jakie „ale"?! — zawołał pan Błażej.

— Ale... mojego męża nie ma w domu! — wymawiała się pani Bobeszowa.

— Prosta rzecz, że pani musi z nim pomówić

— przyznał pani Błażej — wiem wprawdzie, że tak się stanie jak pani sobie życzy, ale dajmy na to, że trzeba, aby się pani poradziła. Nie ma się racji wypierać, całemu miastu przecie wiadomo, czyja tu głowa rządzi.

Pani Skarbnikowa milczała. Pogłaskało ją to i rozgniewało równocześnie. Pan aptekarz dobył tymczasem swój emaliowany zegarek, kształtu cebuli, pięknie wysadzany perłami.

— Zostawiam państwu sześć pełnych godzin do namysłu — powiedział. — To chyba wystarczy? Upraszam też naturalnie, aby przed czasem nikomu o tym słowem nie wspominać.

— Niechże i tak będzie! — odparła z głębokim dygiem pani Bobeszowa.. On skłonił się również bardzo dwornie i wyszedł.

Zostawszy sama w pokoju biedna kobiecina wybuchnęła ponownym płaczem. — Przecie ona ma dopiero czternaście lat — żaliła się w głos — i dla takiego starego grata miałaby poświęcić swobodę i miłość?

I przypomniało jej się, jak go na przyjęciu u pana Syndyka sama nazwała straszydłem, dowodząc, że żadna takiego nie zechce.

— A teraz miałabym mu dać naszą złotą Dorkę? — mówiła potrząsając głową. — Ona miałaby paść ofiarą zakładu? A na dobitek ten miły, Zachwycający Floryan miałby nałożyć za to wszystko swoim pięknym fletem? — zrobiła ruch przeczący ręką.

Nagle zamyśliła się. — Biedna, uboga Dorka! — poczęła znów po chwili. — Co prawda partię zrobiłaby świetną. Boże, jak świetną! O Ty mój dobry Boże! Takie szczęście już się jej drugi raz w życiu nie trafi. Tyle pieniędzy! Hej, hej... — Znowu się zadumała. — Ostatecznie to nie jest zły człowiek. Byłby jej ani chybi drugim ojcem. Na widok tego dziecka musiałoby w nim topnieć serce.

Puściła teraz swobodnie wodze swej wyobraźni. Ujrzała Dorę wszechwładną panią wielkiego, paradnego domu, widziała jak Pan Błażej, „jej drugi ojciec" na rękach ją nosi aż do chwili, gdy go Bóg miłosierny, po jakichś tam paru latach, powołać raczy do siebie, widziała potem Dorkę wychodzącą zamąż powtórnie, już wedle wyboru serca tym razem. Żyje sobie oto jak w niebie i szczodrą dłonią stara się wynagrodzić ciotce i jej dzieciom od nich doznana pieczołowitość. — I pani Skarbnikowa wykrzyknęła na cały głos:

— Dziękiż ci, Dorotko, dzięki, złoto ty nasze! Nie zapomniała i o Floryanie. Temu powinna

Dorotka na weselu wyprosić przegrany flet, koniecznie...

Wszystko było już tedy mniej więcej w porządku.

Gdy po niedługim czasie, pan Skarbnik do domu wrócił, żona oznajmiła mu krótko i węzłowato, że się zdecydowała wydać Dorkę za mąż. Opierał się wprawdzie, gdy nazwała oblubieńca, ale jak zwykle, tak i tym razem w końcu ustąpił. Pani Skarbnikowa powróciła do kuchni; przypomniała sobie powidło. Przyda się wkrótce do ciastek dla całego miasta. To dopiero będzie festyn! Dziewczyna mieszała teraz powidło ku zupełnemu zadowoleniu pani. A gdy już i ta troska była usunięta, przyszło jej nareszcie na myśl, że należało by pogadać także z panną młodą.

Zajrzała za Dorką do sadu, ale dopiero jej śmiech dziewczęcy wśród koron złotych jesionów w parku, między którymi bujała się huśtawka, naprowadziły panią ciotkę na właściwy trop. Na widok dziewczątka ścisnęło ją coś za serce. Dwie starsze córeczki pani Skarbnikowej, o dwa i trzy lata młodsze od Dorotki, huśtały wesoło swą cioteczną siostrzyczkę, śmiech i nawoływania Dorotki: — Wyżej, dzieci, jeszcze wyżej! — niosły się przez ogród dźwięcznie i słodko jak śpiew wilgi.

Migała w jesiennym, kryształowo przejrzystym powietrzu, swobodna, nie wiedząca o niczym, świeża jak pąk różany, — a jasne jej włosy połyskiwały w słońcu, złocistsze od liści szumiących jesionów, które padały na nią z wysoka, ciche i śliczne. I znowu oczy pani Robeszowej zamgliły się na chwilę. W lot wszakże opanowała się.

— Niemądre stworzenie — skarciła się w duchu — wszakże to tylko dla jej dobra! — szepnęła podchodząc bliżej.

— Dzieci, do domu! — krzyknęła na małe. —

Krzysiu, Paulinko, ciastka już gotowe! Idźcie jeść!

Dziewczynki z hałasem puściły się ku domowi, zaś Dorotka na huśtawce, nagle osamotniona, bujała się coraz wolniej i wolniej.

— Słuchaj, Dorko, poczekaj no — podjęła ze spokojem pani Bobeszowa, podczas gdy ostatnie chyboty huśtawki ustawały powoli. — Cały dzień się tak kołyszesz?

— Ale skądże, ciociu — odparła dziewczyna — huśtamy się na przemiany z małymi, każda po trochę — i trzymając oburącz sznury, utkwiła w piasku spiczaste noski malutkich pantofelków.

— Powiem ci, że dosyć by już było tych zabaw. Piętnaście lat już niedługo skończysz. Dziś rano przyszło mi nawet na myśl, czy by ci nie kazać uszyć świątecznej sukni z powłoką.

Dorka spuściła oczy. Dosyć już tych zabaw?

— Ciociu, — westchnęła — byłam dziś z panią ochmistrzynią na książęcych pokojach w zamku. Proszę zgadnąć, com tam widziała! Lalkę! Księżnej pani wnuczka bawi się nią zawsze, ile razy tu jest. Wie ciocia, ma na sobie suknię z świecącego jedwabiu, jak ją pocisnąć to rusza oczami i ma prawdziwe włosy!

Pani Bobeszowa udała, że nie słyszy.

— Możliwe, że suknia, o której dla ciebie myślę, będzie także ze świecącego jedwabiu. Tak ci się podoba błyszczący jedwab?

Dorotka poróżowiała z uciechy, puściła sznury huśtawki, zapomniała o zabawkach.

— Naprawdę? — zawołała. — z jedwabiu? I z ogonem?! Czyż to dla mnie uchodzi?

— Czemużby nie? — odparła ciotka stając się wymowną. — Ty byś już przecie mogła za mąż iść. Małoż to dziewcząt w twoim wieku prowadzą do ołtarza? Twoja babka na przykład, świeć, Panie, nad jej duszą. Nie miała piętnastu lat skończonych, gdy ją wydawano. Brakowało jej szesnaście dni. I patrzajże, jak się to dziwnie powtarza. I tobie zdarzył się równie osobliwy traf. Kubek w kubek jak z nieboszczką babunią. Pomyśl tylko, duszko, oświadczył się o ciebie kawaler, który cię pragnie poślubić. I jaki jeszcze! Wszystkie panny w mieście będą ci zazdrościły. Możesz mieć jedwabne suknie i aksamitne, w bród jakich tylko zechcesz i ile zamarzysz, pod dostatkiem wszystkiego, we wszystkich kolorach i paradzie...

Nagle umilkła. Tknęło ją sumienie, że popełniła coś złego. Poczęła czerwienić się i drżeć, zaś twarzyczka Dorotki mieniła się również, ale jedynie pod wpływem klasztornych wspomnień: upokorzeń, jakie tam nieraz, sama uboga, od bogatych koleżanek znosić musiała. A teraz tamte miałyby jej zazdrościć! Na tę myśl śmiech ją brał. Poza tym była spokojna.

Tymczasem pani Bobeszowa uciszała zaniepokojone sumienie, powtarzając sobie na rozum: — Wszystko, co się dzieje, dzieje się li tylko dla dobra dziecka! — I pogładziwszy Dorkę po złotych włosach, zapytała ją szeptem:

— Cóż, kochanie moje, zgadzasz się?

— Skoro ciocia tak każe — szepnęła ze swobodną prostotą. Wtem buzia dziewczątka nieco się zasępiła.

— Ciociu, a jak ja będę taką panią z ogonem i wachlarzem, to już mi się nie wolno będzie bawić lalkami?

Wobec tej wątpliwości poszły w kąt wszystkie pióra, koronki i aksamity.

— Dlaczegożby nie miało być wolno, głuptasku, skoro cię to cieszy? — zaśmiała się ze ściśniętym sercem ciotka.

Wówczas Dorka skoczyła na równe nogi z huśtawki i rzucając się na szyję pani Skarbnikowej, wołała wesoło:

— Jeżeli ciocia każe...

Dnia onego nie było, prawdę powiedziawszy, wielkiej pociechy przy obiedzie u Skarbnikostwa. Nikt, oprócz dzieci i służby, nie był dziś w stanie jeść ze zwykłym apetytem.

O umówionej godzinie zjawił się pan Pistorius. Z samego wyrazu twarzy pani Bobeszowej wyczytać mógł od razu, że wszystko w porządku. Powtórzyła mu najszczegółowiej swoją rozmowę z Dorotką, napomknąwszy również o lalce. Rad był słyszeć, że jego przyszła tak nieskażona jeszcze przez świat, tak niewinna i tak dla niego zachowana, niby pączek róży rosnącej w ogródku. Następnie przyprowadziła do bawialni Dorotkę. Nie była zakłopotana nic a nic, nie odzywała się wprawdzie, chyba na zapytanie, ale za to uśmiech nie schodził wcale z jej buzi. Sam oblubieniec i myśl o zamążpójściu rozśmieszały ją tak bardzo! Gdy jednak pan Błażej powiedział, że jeszcze dziś wieczór zamówi dla niej taką samą lalkę jak tamta na zaniku, zaczerwieniła się z radości i podziękowała mu gorąco.

Pan Pistorius był w siódmym niebie. Prosił wszakże, aby jego zaręczyny pozostały na razie tajemnicą.

Po paru dniach przybyła z Pragi zamówiona lalka. Prawdziwe arcydzieło norymberskiego kunsztu. Umiała ruszać nie tylko oczami, ale pokazywać język, a ubrana była w same jedwabie, batysty i złotogłów.

Rzecz od tej chwili była jak gdyby przypieczętowana. Gdy już wszystko ułożono i umówiono, rozniosła się wreszcie nowina po mieście, po czym oznaczony został niedaleki dzień ślubu. Dubrowiczanie dziwowali się, składali gratulacje, bając sobie na wyścigi niestworzone brednie.

Koniec wersji demonstracyjnej.

III.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

V.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej