Teodor Tomasz Jeż

WYŚNIONA

Konwersja: Nexto Digital Services

WYŚNIONA

Fantazya prozą — niby powieść

Jeż Teodor Tomasz

Potrzebuje się przedewszystkiem wytłómaczyć z tytułu: "Wyśniona" Gotów kto pomyśleć, że opowiadać zamyślam własny lub czyjś sen. Bynajmniej. Takim nie jest mój zamiar. Zamyślam, nietyle opowiadać, ile opisywać, i nietyle opisywać, ile przedstawiać, wziąwszy sobie za przedmiot istotę, przeczuwaną oddawiendawna. Do przeczuwania - to owego odnosi się, wyśnienie, zaklęte w tytule. Śnić można na jawie tak dobrze jak w stanie cierpienia; śnić można sposobem zbiorowym, tak samo jak pojedynczo. Nie zawsze też śni się o rzeczach niemożliwych. Pra - pra - pra - dziadkom i pra - pra - pra - babkom naszym piastunki opowiadały naprzykład o takich butach, w których, co zrobisz krok — to mila. Śniło się im na jawie i wyśniły się: koleje żelazne. Nie sąż-to buty owe? Zdobycze, jakie postęp zrealizował, wszystkie prawie tkwiły oddawiendawna w aspiracyach ludzkości, w postaci rojeń sennych. A kryształowe pałace!.... A zaklęte królewny!....

Zaklęta królewna stanowi przedmiot rojeń, jeden z najulubieńszych i z najpowszechniejszych. Od czasów najdawniejszych przewija się ona ustawicznie w snach — senna istota, upragniona, wyglądana i przeczuwana — świecąc nakształt gwiazdy przewodniej, nad czołem ducha ludzkości połyskującej.

Zaklęta owa królewna jestto — jak mi się widzi — ideał niewiasty, który ludzkość z duszy całej oglądaćby pragnęła.

Ideał niewiasty!

A!.... rzecz ważna ogromnie.

Historya niewiasty oczekuje na historyków i, jak się zdaje, nie rychło się ich doczeka. Można ją jeno w grubych wykazać zarysach. Na początku kondycya kobiety nie różniła się od kondycyi mężczyzny w niczem innem, tylko w tem, co z natury rzeczy wynikało. Tradycye, odnoszące się do chwil zarania organizacyi społecznej, przedstawiają kobietę, nie jako niewolnicę, lecz jako towarzyszkę; mężczyzny: ta, którą chrystyanizm przyjął, wyraźnie to powiada. Bóg stworzył Adama i dał ma Ewę za towarzyszkę i postawił ich w warunkach równości zupełnej, jeżeli zaś zaznaczył przewagę moralną, to tą obdarzył kobietę. Ojciec rodzaju człowieczego używa raju, i aniby mu do głowy przyszło skosztować owocu z drzewa wiadomości dobrego i złego, gdyby nie Ewa. Ewa odważa się na to — kosztuje sama i towarzyszowi do kosztowania daje. Wpływ przewagi moralnej pierwszej kobiety naraża pierwszą parę na grzech — to prawda; lecz wykazuje się całkowicie i nie pociąga za sobą, ze strony Pana Boga, kary, odmiennej dla niewiasty, aniżeli dla męża. Stwórca, w sprawiedliwości swojej, uważa ich za winnych jednakowo. Wygnani razem z raju, razem idą na życie w pocie czoła, ze świadomością dobrego i złego, zdobytą przez niewiastę.

Tradycya ta, jestto jedna z najpierwszych form, pod jakiemi występują najdawniejsze senne rojenia ludzkości o niewieście. Chrystyanizm nadaje im formę drugą, wciela je w postać przecudna małżonki cieśli, matki Zbawiciela, która bosą stopą rozgniata głowę węża. Ewa zdobywa wiedzę, Marya dobro.

Mimo to, kobieta dostaje się w niewolę. W formie tej wyraziły się pierwotne usiłowania ludzkie na drodze uporządkowania się towarzyskiego Gdyby ludzie nie byli ludźmi, to uporządkowaliby się odrazu, jak mrówki, jak pszczoły, jak małpy, i tam dalej. Nie czyniliby prób żadnych, które wyjść musiały z siły pieści. Niewoli uległa nie sama jeno niewiasta. Los jej podzielili i mężczyźni o tyle, o ile przemocy odeprzeć nie mieli możności. Narody całe, całe warstwy społeczne idą w jarzmo Nemrodów, mężów -dużej ręki, mających jeno na baczeniu siebie i otaczających się wszystkiem, co przemoc utrwalić i zapewnić na korzyść ich wyłączną może. Niewiasta idzie w poniewierkę. Sfery nemrodowe przedstawiają ją ze strony najgorszej, nazywają ją bramą piekielną, skorpionem, przedstawiają ją jako źródło i początek wszystkiego złego na świecie; niemniej przeto przypuszczają wyjątki, ludzkość zaś, ze swojej strony, śni wciąż o królewnie zaklętej, ktorą fantazya wyzwala z uroków jak może i umie, a zawsze w końcu na tronie sadza i długie jej życie nadaje.Że fantazya bałamuci trocha, to powiedzieć śmiało można, bez ubliżania twórcom legend, baśni, poematów i dramatów. Pomimo usiłowań wszelkich na drodze twórczości poetycznej, ideał śnionej nie stanął jeszcze ku wszechwidzeniu.

Myślicie może, czytelnicy łaskawi, że ja go postawić zamierzam? Jako żywo! Czuję go, ale czuję niemniej, że chociażbym się wziął na pazury aż do pokrwawienia się, chociażbym przejął się nim do szpiku kości, nie zdołałbym na jaw go wyprowadzić w całej onego wspaniałości poważnej i czystości niepokalanej.

Przyznam się — próbowałem razy parę śnienia moje wcielić w postać niewieścią, i nie mogłem dokazać tego. Opanowywała mnie z przyczyny tej melancholia czarna. Pocieszałem się jednak tem, że najwięksi mistrze doznali na drodze tej niepowodzenia.

Zadania jednak trudne rozwiązują się przez przybliżenie.

Owoż — spróbuje raz jeszcze!

Dlatego zaś, żeby próbie, którą podejmuje tym razem, nadać nacisk konieczności, wypisuje na czele kreacyi niniejszej tytuł "Wyśniona."

Wyśnionej mojej na imię Zofia Antonina Anna Helena — imię królewskie, poczwórne. Będziemy ją jednak nazywali pierwszem, a to z tej przyczyny, ażeby za każdym razem, ilekroć na scenę wyjdzie, nie powtarzać litanii całej imion chrzestnych, zapisanych w metryce kościoła parafialnego w miasteczku Przyręble.

Miasteczko Przyręble oddalonem jest o pół mili od wioski Kalinowa, w której ona na świat przyszła: o mil pięć od miasta Łyczaków, zapisanego w geografii powieściowej, jako miasto znaczne, stolica kraju, licząca mieszkańców płci obojga, według ostatniego spisu ludności, 97, 321. Rzecz prosta, miasto z ludnością tak liczną, przytem stolica, nie mogło nie posiadać instytucyj i zakładów, mających przed sobą zadanie niesienia krajowi korzyści wszechstronnych. To się rozumie samo przez się, i dlatego też nie będę się nad tem rozwodził.

Rozpiszę się obszerniej nieco nad miejscem urodzenia bohaterki naszej.

Kalinowa, wioska o dwudziestu paru chatach włościańskich, leży nad rzeką Bystrą, która, wziąwszy początek swój w górach, wpada pod Łyczakowem do rzeki głównej, formując pod Kalinową wytok, oblewający wzgórze, i przyjmujący w siebie strumień płynący w głębi parowu. Korzysta na tem wielce topografia Kalinowy pod względem obrazowym. Wioska rozrzuca się nad Bystrą malowniczo, cerkiew zaś, cmentarz, zabudowania folwarczne, karczma, most na rzece, młyn na potoku, szkoła i dwór — układają się w sposób taki, że pejzażysta mógłby mieć w nich model do kilku obrazków wcale wdzięcznych. Dwór, zwłaszcza staroświecki, pod strzechą słomianą, z gołębnikiem na środku podwórza, opierający się o ogród cienisty, schodzący do rzeczki i ozdobiony we fronton architektury zaniedbywanej coraz-to bardziej w budowlach nowoczesnych, nadawał się na obraz szczególnie. Ogród przedstawiał mieszaninę, nie był to bowiem ani park, ani sad wyłącznie; posiadał aleję cienistą, lipami sadzoną, gaik jaworów rozłożystych, trawnik przed drzwiami parapetowemi i obszary całe zajęte drzewami owocowemi. w doborowych gatunkach jabłek, gruszek śliwek, wisien, czereszni. Do sadu fruktowego przylegał ogród warzywny, okolony porastającym licyną rowem od pola. Nad przeciwległym brzegiem rzeki wznosiło się lasem okryte wzgórze, które optycznie zdawał się tworzyć ogrodu ciąg dalszy, idący do góry i zlewający się z czarnym lasem. Las ów jednak stanowi! cześć wolną, a nawet, na wiosnę mianowicie, nie można było wprost z ogrodu dostać się do niego. Bystra rozlewała się, pełnem płynąc korytem, rozbijała sią z szumem wielkim o sterczące z jej dna kamienie; za to latem i najesieni też same kamienie służyły do przedostania się na drugą stronę. W punkcie jednym brzeg tworzył zatokę otoczoną skałami, wznoszącemi sio nad zagłębionem w tem miejscu dnem. Zatoka ta oddawała usługę pstrągom i ludziom: pierwszym służyła, jako miejsce spoczynku, gdy takowego znużone nawigowaniem przeciw prądowi potrzebowały, drudzy mieli w niej latem kąpiel wyborną.

Dwór, pod względem urządzenia wewnętrznego, nie odznaczał się niczem osobliwszem. Był to dwór, jak wszystkie wogóle dwory szlacheckie: obszerny i wygodny; jeżeliby zaś co w nim na szczególne zasługiwało zanotowanie, to czystość, nie pozorna lecz rzeczywista, rozciągająca się do wszystkich kątów, zakamarków i miejsc ukrytych, przebijająca się we wszystkiem i na wszystkiem, czystość, nazywająca się schludnością, która przybysza od pierwszego przekroczenia progu ogarniała i nie wysłowioną lubością napełniała. W każdym pokoju i pokoiku można tara było oddychać piersią pełną" nie obawiając się, ażeby zmysł powonienia poraziła woń jakaś niewłaściwa, lub też, ażeby do płuc dostał się miazmat jakiś, wychodowany pod kanapą, pod łóżkiem, pod fortepianem lub za piecem. Sufity w pokojach miały wysokość stosowną, piece zimą nie dymiły, okna się otwierały w każdej roku porze, co się zaś umeblowania tyczy, to w takowem postrzegać sio dawało usiłowanie połączenia prostoty z komfortem i gustem, ze względem na trwałość. Widocznie właściciel nie lubił wyrzucać pieniędzy na filigrany, ani też na obicia nietrwałe. W meblach, przeto, żeniło się stare z nowem: to, co służyć jeszcze mogło, służyło; sprzęty zaś, które kapitulacye wysłużyły, zastopowały się przez inne na urząd robione, a nie sprowadzone, ani z Paryża, ani z Drezna, ani z Wiednia nawet. To też zarzucić-by im można niejedno pod względem mody; ale pod tym jednym względem tylko: co się bowiem tyczy symetryi, w ustawieniu, w rysunku pokoju każdego — w tym względzie do zarzucenia było nie wiele. Przyozdobienie ścian mogło sio nie podobać niejednemu, ale to dlatego, że nie było w niem obcego nic. Składały sio na nie utwory pendzla i ołówka swojskiego, dobrane starannie i z pewną myślą przewodnią, znamionującą nie sam jeno wyłącznie smak estetyczny. To samo widzieć sio dawało w saloniku i w bibliotece. Wszędzie swojskość występowała na pierwszym planie.

W tym-to dworze przyszła na świat nasza Zofia Antonina Anna Helena.

Nie umiem podać przyczyny, dla której rodzice poczwórne jej dali imię: dlatego może, że była jedynaczką. Tłómaczenie to atoli nie nadaje się: jak bowiem przewidzieć mogli, że więcej dzieci mieć nie będą? Takie jej imię nadali, i koniec — i wezwali w intencyi rodzicielskiej wróżki wszystkie, jakie jeno do wezwania są, ażeby jej kolebkę otoczyły, składając u wezgłowia dzieciny dary stosowne: piękność, dobroć, rozum i szczęśliwą dolę. Możnaby z poetą powiedzieć: "Gdy był księżyc na młodziku, kąpała ją matka w mleku, " nie uczyła jednak "czarów siła," a zajęła się starannie i całkiem na seryo wychowaniem córki od samego jej na świat przyjścia.

Rodzice bohaterki naszej, państwo Kalinowscy — szlachta z rodu, chociaż nie wprost z hetmańskiego — byli to sobie ludzie zwyczajni, pełni chęci jak najlepszych, obok tego jednak (i to ich odznaczało) pełni jeszcze chęci "chęci jak najlepsze" w czyn wprowadzać. To ostatnie, stanowi rzadkość pomiędzy potomkami Sarmatów. "Chęci jak najlepszych" jest u nas tyle, że, choć je na wagony zabieraj i po całej kuli ziemskiej rozwoź! — pozostałoby jeszcze dla nas niemało. Nie nam braknie tego dobrego. Braknie nam -na chęci do wprowadzania chęci owych jak najlepszych w czyn. Gdyby nie to — bal..rajem-by ziemia nasza kwitła. Owoż państwo Kalinowscy wyróżniali się pomiędzy spółrodakaini moimi tem szczególniej, że nie zbywało im, najpierw na owej chęci ogólnej, następuie i na tej drugiej, której brak dotkliwy czuć się nam daje we wszystkiem niemal. Skutkiem tej chęci drugiej, państwo Kalinowscy małopomału doszli do tego, że wyróżnili się śród sąsiadów w niejednym względzie.

A najpierw, wiele, bardzo wiele rzeczy wzięli na seryo.

Kiedy zmienioną została pańszczyzna (Kalinowa leży w krainie Lodomeryą zwanej) i wraz z nią towszystko, co ją z łona dziejów "wypośrodkowało" państwo Kalinowscy zaczęli od tego, że postarali się o jaknajwszechstronniejsze wyjaśnienie sobie faktu tego. Zkąd się on wziął? Jakim sposobem przyszło do niego? Czy nie jest to jeden z owych kaprysów dziejowych, który, jak przyszedł tak odejdzie, zostawiając po sobie jeno wspomnienie, przykrości dla jednych, niezaspokojonych apetytów dla drugich? Wzięli to wszystko pod rozwagę gruntowną i doszli do tego przeświadczenia, że Jestto jeden z objawów postępowego kroczenia ludzkości ku sprawiedliwemu rozkładowi ciężarów społecznych.

— Dzieci nasze w innym będą żyły świecie... — rzekł pan..

Pani uznała słuszność uwagi małżonka. A że nie mieli dzieci więcej, tylko jedną córeczkę, która w chwili przewrotu onego w piątym znajdowała się roczku, więc uwaga ta odniosła się do niej całkowicie.

— Potrzeba, ażeby Zosia miała rozum... — rzekła pani.

— Ale jaki?... tu sęk... — odrzekł pan.

Panią zastanotwiło i zdziwiło orzeczenie męża. Nie wiedziała ona, że rozum a rozum, są to dwie rzeczy, tak nieraz różne, iż jedna obala drugą. Pojecie o rozumie przechodziło przez koleje rozmaite. Sami przypominamy sobie czasy owe, w których dosyć było umieć po łacinie, ażeby za mędrca uchodzić.

— Łacinnik... phi!... — powiadam.

Następnie dołączać się poczęło do tego wymaganie znajomości języków nowożytnych, nadające sankcye rozumu wszystkim zamożniejszym, to jest takim, co posiadali środki do trzymania guwernerów i odbywania podróży zagranicę. Język francuzki, zwłaszcza, cieszył się uznaniem wielkiem. Gmin szlachty drobniejszej, do którego należał pan Marcin Kalinowski, z zazdrością spoglądał na szczęśliwców przemawiać mogących językiem Bossueta. Woltera i Eousseau'a. Pan Marcin był sam w tym duchu wychowany i z języków obcych znał jeszcze niemiecki, który atoli nie liczył się, znał go bowiem ze szkół na to jedynie, ażeby się módz od biedy rozmówić z cesarsko-królewskim urzędnikiem, nie czuł jednak do niego pociągu i przy nim, pomimo, że ma przez lat szesnaście wykładano łacinę i grekę, nie nauczył się ani po łacinie, ani po grecku. Wychodził on z owych sławnych szkół, operujących głowy młodzieży lodomeryjskiej przez trzy ćwierci wieku, a mających służyć za model w rodzaju swoim. Szczęściem dla niego, wyniósł ze szkół owych klepkę, w głowie zdrową. Dla tego to gdy się o rozumie dla córki zgadało, zapytał:

— Ale jaki?...

Ważne, zaiste, pytanie! Ważne do rozwiązania zadanie!

Iluż to ojcow rozwiązuje zadanie to por fas et nefas! — ot tak, byle je rozwiązać jako tako. Gdyby pan Marcin miał syna, możeby i on, w odniesieniu do córki zawołał, jak to się woła często dziś jeszcze przez usta rodziców poważnych: "Proszę mości dobrodzieja, na co jej rozum zda się!..." Możeby i pan Marcin tak zawołał; że jednak syna nie miał, więc począł się głęboko zastanawiać nad kwestyą wychowania jedynaczki, i po gruntownej rozwadze, podszytej kilkoma wyczerpującemi z małżonką rozmowami, wyrobił sobie rodzaj programatu wychowawczego, który zamierzył do córki zastosować. Co się samego wychowania tyczy, utworzył dla niego kodeks moralności praktycznej, wychodzącej z punktu zamiłowania dobra dla dobra samego, dlatego, że jest ono pięknem najwyższem. Piękno pociąga ku sobie ludzi sposobem naturalnym. Mocą pociągu tego idzie się ku dobru, mimowolnie niejako. Przychodzą tu ku pomocy idea porządku i pożytku i wytwarza się spółka potężna, podtrzymująca człowieka na drodze obowiązku względem siebie samego i względem bliźnich. Owóż, zastosowując programat ów, zmienił wnet w czyn to wszystko, co z punktu stanowiska, jakie zajmował, było dla niego przystępnem.

Stanowisku jego, w fundamentach onego, zabrakło pańszczyzny. Sprawiło mu to przykrość niejaką w pierwszej chwili. Nie dał atoli przykrości owej trwać długo. Zgruntowawszy powody, dla których wypadek ów nie przyszedł jako prosty kaprys dziejowy, pojął też, że własna jego korzyść wymaga postawienia się śród sąsiadów włościan w charakterze sąsiada życzliwego, To mu, jako punkt wychodni posłużyło. Wszedł z włościanami w stosunki bezpośrednie, zawiązał z nimi rodzaj spółki faktycznej, brał proporcyonalnie do zamożności, swojej udział w ponoszonych przez gminę ciężarach, których się nie wahał na majątku intabulować i prędko doprowadził stosunek do życzliwości wzajemnej, na której strona jedna i strona druga wychodziły świetnie. Gmina Kalinowa zabezpieczyła się od wszelkich plag, dogryzających ludności wiejskiej w Lodomeryi, mianowicie zaś: od lichwy — włościanie nie potrzebowali pożyczać, posiadając kassę własną; od processów — czasu na takowę nie mieli, będąc ustawicznie zajęci pracą; od głodu — ten im nie zagrażał, albowiem gospodarowali racyonalnie, mając do tego podnietę w szkółce wiejskiej, w której dostatecznie opłacany nauczyciel kształcił rolników-obywateli. We wszystkiem tem tkwił palec pana Marcina, który, jak raz i miejsca ruszył, tak równym chodem szedł a szedł, budował a budował, nie wyzyskiwał a wyzyskiwał, jeżeli nie w innym względzie, to w tym. że otoczył jedynaczkę swoją atmosferą moralną, nawskróś czystą, w której ona podrastała i rozwijała się. Gdzie jeno dziewczę spojrzało, na kroku każdym, w oczy się mu rzucały: dobro, piękno, porządek i pożytek.

Rzecz naturalna, pan Marcin pracował, pani Marcinowa pracowała, ze służby i czeladzi — a było tego tyle właśnie, ile utrzymanie dworu w czystości i porządku wymagało — każde pracą zajęte było: wszystko to oddziaływało na umysł dziewczęcia, które też, od pierwszych życia swego chwil, nawyku do pracy nabierało. nie nasiąkając do niej wstrętem owym naturalnym, wyrabiającym się w dzieciach, co-to zapatrują się na matki, zabawiające się fatałaszkami, i na ojców, trawiących czas na ciągnieniu dymów z cybucha i na przesiadywaniu przy zielonych stolikach. Ten ruch, ten szmer zajęcia ustawicznego, jaki małą Zosię otaczał, stanowił przygrywkę niejako do piosnki, przy której usypiała, kołysał ją do życia, nie rozwiązywał jednak zagadnienia, tyczącego się rozumu, w jakiby ją opatrzeć wypadało.

We względzie tym rzecz nie została udecydowaną od razu. Pani Marcinowa nie zrozumiała doniosłości zapytania.

— Jakiego rozumu!... — zareplikowała. Jakiego?...

Przesunęły się jej szybko przed oczami przykłady panien "dobrze wychowanych" i dziwiła się zapytaniu mężowskiemu. Przytoczyła nazwisk kilka.

— A!... — machnął pan Marcin dłonią na odlew.

— Cóż chcesz!... Róbmy, jak ludzie robią...

— Koniecznie?...

— A no... Zosia wyjdzie za mąż i...

— I rozpocznie się dla niej życie — podchwycił pan Marcin — w którem, kto wie azali jej nie wypadnie się z twardym łamać losem... Czy zaręczysz, że dostanie się jej na rnęża człowiek zacny, prawy i rozumny?... Czy zaręczysz, że jej na zabezpieczenie przeciwko zwrotom fortuny bodaj Kalinowa pozostanie?...

Pani Marcinowa ramionami wzruszyła, z akcentem oznaczającym, że ręczyć się nie podejmuje.

— A widzisz... potrzeba więc pomyśleć o tem... — zakonkludował pan Marcin.

* 1.awk 2.awk compress_epub.sh crap demo.sh demo.sh~ demo2600.sh demo2600fix.sh dodatkowe dop.sh dopasowanie.sh find_demo.sh find_demo2600.sh find_fontmod.sh find_fontmod2600.sh find_indent.sh find_netpress.sh find_netpress2600.sh find_poprawki_karoliny.sh fontcheck.sh fontmod.sh fontmod2600.sh get_missing.sh indent.sh iwatch.sh lib lista.sh lista.sh~ lista2.sh mod_iwatch.sh mov_0to1.sh mov_1to2.sh netpress.sh netpress2600.sh poprawki_karoliny.sh przenies.sh ucompress.sh uncompress_epub.sh undo_indent.sh zndemo.sh *

Zosia, jak w poprzednim widzieliśmy rozdziale, otoczoną była przykładami, przez które bezpośrednio odbierała świadomość dobra i które tem samem służyły jej jako pryzmat do zapatrywania się na złe. Świadomość dobrego i złego przychodziła do niej jednym i tymże samym przewodem, oddziaływając, jedna dodatnio, druga ujemnie. Wywierać to musiało wpływ jak najlepszy na moralność dzieweczki. Wprawiała się do pracy: to grunt; na gruncie zaś tym formowały się pojęcia samodzielnie, sposobem przyswajania sobie wyobrażeń, o tem, co się godzi i o tem co się nie godzi. Ojciec, naprzykład, nikogo nie krzywdził: i ona więc nie odważyłaby się skrzywdzić nikogo za skarby żadne; matka, ani też nikt z otoczenia nie kłamał: i ona też kłamstwem się brzydziła. W ten sposób wyrabiał się w duszyczce jej grunt, pod zasiew cnót wszelakich, obiecując plon bogaty. Robiło się to bez affektacyi, bez frazesów, bez rusztowań sztucznych — samo przez się. Rodzice, którzy pragną — a którzyż tego nie pragną! — dać dzieciom wychowanie moralne, powinni sami przykładem im świecić. Stanowi to filozoficzny wychowania kamień, który państwo Kalinowscy bez trudu znaleźli.

Pozostawała kwestya rozumu.

We względzie tym zachodziła trudność olbrzymia.

Wszystko do okoła rozbrzmiewało: precz z rozumem!...

Rozum dla kobiety?... Horrory!...

Okrzyk ten ciągnął się echem z czasów dawniejszych!...

Umysły poetyczne wyidealizowały kobietę pod postacią kwiatka, ptaszka, motylka, któremu dosyć było listki ubarwić, piórka polotnością opasać i skrzydełka ozłocić, ażeby zachwycał, w niebo porywał. Dla dawniejszych czasów to wystarczało. Nie rozumiano potrzeby wiedzy w ogólności; mężczyzna nawet poprzestawał na polorze; fachowość zaś wymagała szczupłego grona specyalistów, z pomiędzy których sam jeno zawód kapłański werbował się regularnie, reszta zaś wpadała dorywczo i przypadkowo, ten na drogę adwokacką, ów na lekarską, inny na inżenierską i t. d. Adwokaci i lekarze prosperowali — tych spółeczeństwo potrzebowało; inne zawody pozostawały w stanie drzemki — nic do czynienia nie miały. Rzemieślnicy, kupcy, właściciele ziemscy obchodzili się bez nauki bezpiecznie, uważając ją za rzecz, o ile zbyteczną, o tyle zbytkowną. W takim przeto stanie rzeczy, nauka dla kobiety pomyśleć się nie dawała; jeżeli zaś z rodziców niektórzy o edukacyi córek marzyli, to nie inaczej, jak o polorze. Spotęgowanie ponętności: oto zadanie, jakie upatrywano w edukacyi kobiecej. Była to reminiscencya czasów niewoli, w których kobiety uczono tańczyć i śpiewać, z bębenkami i bez takowych, ku jak największej panów i mężów uciesze. Czasy owe minęły; reminiscencja onych pozostała pod postacią tolerancyi edukacyjnej, zacieśnionej do sfery literackiej. Muzyka, taniec, rysunek, języków parę i troszka czegoś nieczegoś: oto i edukacya skończona. Dodawano dotego zarząd domu i robótki. Czytanie książek służyło za zaokrąglenie. Polor wychodził na tem dobrze. Panienki urabiały się na istne pieścidełka, miłe oku, miłe uchu, najmilsze zaś fantazyi kawalerów, którzy jednak, poza tem wszystkiem, co na pokaz było, szukali realnego gruntu w posagu. Panny posażne, na dziesięć jedna, trafiwszy na męża człowieka uczciwego, wychodziły nieźle na edukacyi tego rodzaju; dla nieposażnych wyjścia nie było — choć siadaj i płacz! Wyszła za mąż — wprzęgła się w jarzmo i wykierowała się na czupiradło; nieznośne drugim i sobie; nie wyszła za mąż — jeszcze gorzej: rozbija się po świecie, nie wiedząc co począć z figurą swoją.

Kwestya przeto rozumu, jakim się miała głowina Zosi umeblować, była kwestyą, która pana Marcina zafrasowała wielce. Udzielił uwag swoich pani Marcinowej, i ta zafrasowała się także.

— Nauczaj ją tymczasem czytać, pisać i rachować — rzekł p. Kalinowski do żony — co zaś do czynienia będzie dalej, pomyślimy.... Trzeba się może i z ludźmi poradzić.... Ten nasunie to, ów owo.... z tego się coś ułoży....

Był to praktyczny tymczasowy środek zaradczy, którego się pani Marcinowa oburącz chwyciła. . Nauczenie czytania, pisania i rachowania poszło jej z wielką łatwością. Dziecko okazało się pojętnem; przyswoiło sobie elementarne początki z łatwością wielką i okazało, do czytania zwłaszcza, rodzaj apetytu, którego, niestety! zaspokoić nie miało czem. Dziecinna literatura nasza, uboga obecnie, uboższą jeszcze była lat temu dwadzieścia pięć. Jestto świadectwem, jak mało ważono wychowanie dzieci. Cwierć wieku temu, nie było nic prawie, coby się dla siedmio-ośmioletniego nadawało dziecka, to zaś, co było, odnosiło się do towarzystwa o pojęciach odmiennych, o odmiennych celach i zadaniach życia. Należało jednak poprzestawać na tem, co się pod rękę nasuwało. Zosia czytała, czytała, czytała. Szczęściem dla niej, w otaczającym ją świecie znajdowała rodzaj antidotum przeciwko moralności sztucznej wydzielającej się z książeczek dla dzieci, które kursowały pomiędzy 1850 a 1860 rokiem. Dziecko to przełknęło i rość poczęło. Jak powiadam jednak, zajęcia domowe, w których Zosia udział brać mogła, staranność około siebie samej, do czego ją p. Kalinowska od dzieciństwa najwcześniejszego przyuczała, neutralizowały szkodliwość, jaka spłynąć mogła z czytania, nauczającego, nie myśleć, lecz roić. Kiedy już skończyła lat siedm, p. Marcin przyjął do niej, nie guwernantkę, lecz nauczyciela. Wypadło to niby z konieczności rzeczy. Sąsiad, właściciel Przyrębla, pan Jan Kanty Szawelski, miał dwóch chłopców, z których młodszy był rówiennikiem Zosi. Zgadało się o wychowaniu dzieci.

— Mości dobrodzieju — mam z chłopcami kłopot. — Miałem do nich nauczyciela — oddalić musiałem, z powodów różnych, które żonę moją irytowały. Trafia się człek stateczny, cóż kiedy drogi!....

— Przecie? — zapytał p. Marcin.

— Tysiąc złotych, to za wiele.

— Edukacyi dobrej dosyć opłacić nie sposób.

— Tak — hm — mości dobrodzieju. To się tak powiada — jednakże — gdy przyjdzie co do czego. — Tysiąc złotych, to grosz. I za co? Za to, że mi będzie za smarkaczami bąkał. Cenię ja, mości dobrodzieju, edukacyę, ale opłata za nią ma granice swoje.

— Jak się nazywa ten nauczyciel?

— Kowalski.

— Nie możnaby się z nim widzieć?

— Czy asan dobrodziej chciałbyś go do Zosi? — zapytał p. Szawelski ze zdziwieniem.

— Nie byłbym od tego, gdybym poznał, że człowiek przyzwoity i ukwalifikowany.

— Co do kwalifikacyi, to ta, zdaje się, nic do życzenia nie pozostawia.. Posiada języki, umiejętności, gra na fortepianie.... Tylko dyabelnie drogi, ale wracając do tego, co asan dobrodziej wspomniał, to mnie się wydaje, że do Zosi wypadałoby przyjąć raczej guwernantkę.

— Jeżeli trudno o guwernera dobrego, to o guwernantkę tem bardziej.

— Prawda. Jednakże....

Pan Marcin nie uważał za rzecz potrzebną wdawać się z sąsiadem w dyskussyę. Chodziło mu tylko o zabranie znajomości z panem Kowalskim, co mu z łatwością przyszło, wziął bowiem jeno adres i pojechał do Łyczakowa. gdzie przebywał p. Kowalski, będący bez miejsca chwilowo. Porozumienie pomiędzy niemi nastąpiło bardzo prędko. Pan Marcin znalazł w p. Kowalskim człowieka ukwalifikowanego jak najzupełniej, jednego z pedagogów owych z powołania, którzy na to, zdaje się, stworzeni zostali, ażeby dzieci nauczać, oddając się nauczaniu z zamiłowaniem, z upodobaniem i z właściwym akcentem. Pan Hugon Kowalski miał lat czterdzieści kilka, znał języki: francuzki dobrze, łaciński nieźle, niemiecki doskonale, z umiejętności każdej, do przygotowania dzieci potrzebnej, tyle, iż był w stanie obowiązkowi swemu odpowiedzieć, posiadał przytem muzykę, nie był to więc człowiek uczony, ale dawał wszelką rękojmię nie popsucia edukacyi w fundamentach; obok tego miał pociąg szczególny do rzeczy ojczystych, do dziejów i literatury. Ugoda nastąpiła od pierwszego słowa. Poprzedziła ją długa pogadanka, w której p. Marcin zgłębić się starał nauczyciela, mającego wprowadzić dziecko jego do świątyni wiedzy.

— Co pan myślisz o nauce dziewczyny? — zapytał go wciągu rozmowy.

— Myślę, panie, że dziewczyna ma i potrzebę i prawo uczyć się tak samo jak chłopiec...Ściągało się to zapewne do nauki elementarnej, do tej, którą pan Hugo wykładać się zobowiązywał. Wyrazy te atoli zafrasowały p. Marcina. Uścisnął nauczycielowi dłoń serdecznie i umówił się z nim co do chwili przyjazdu jego na wieś. W mieście zaopatrzył się w książki, mappy, globusy, wzory kaligraficzne, nuty i t. d., słowem we wszystko, co pomoc naukową stanowi, i odjechał do Kalinowy, dziękując ślepemu trafowi za nastręczenie człowieka, który wydawał mu się odpowiednim.

W przeciągu dni trzech, jeden z pokoi dworu w Kalinowy zmienił się na izbę szkolną. Na środku onego stanął stół, przy nim krzesła; na ścianach do koła pojawiły się mappy i półeczki na książki; globus zajął miejsce na środku stołu; jeden z kątów zasłoniła tablica czarna z przywieszoną do niej łapką zajęczą. Obrazów kilka, zegar i firanki dopełniały zaopatrzenia izby, tak w ozdoby stosowne, jak w sprzęty odpowiednie.

Pan Kowalski przyjechał; nauka się wnet rozpoczęła.

Zosia, przysposobiona oddawna do potrzeby. uczenia się, rozpoczęła naukę z zapałem. Pan Kowalski umiał zapał ten moderować, ani go ostudzając, ani też rozdmuchując zbytecznie. Dziewczyna pojmowała z łatwością i chłonęła w siebie wiedzę. Nauczyciel przywiązał się do elewki, pomimo, że ta ciekawością, płci swojej właściwą, powodowana często go w niemały wprawiała kłopot. Radził sobie jednak, jak mógł, ciesząc się olbrzymiemi, jakie czyniła, postępami.

Kurs nauk z panem Kowalskim zakreślony obejmował lat trzy, w ciągu których uczennica przejść miała nauki według programatu szkół przygotowawczych, z włączeniem do niego języka ojczystego i historyi ojczystej, jako też muzyki. Program ten, pomimo powściągania dziewczyny w zapędzie ze strony nauczyciela, wystarczył jej na dwa lata. Po skończeniu roku drugiego, p. Kowalski oświadczył państwu Marcinowstwu, że córka skończyła ich zakreśloną programatem edukacyę i zapytał: co ma z nią dalej robić.

— A cóż robić! trzeba uczyć chyba — odrzekł pan Marcin.

— Stosunków? proporcyj? logarytmów? algebry? geometryi? historyi naturalnej?

— Na cóż jej to wszystko! — zawołała pani Kalinowska.

— Gimnastyka umysłowa — odpowiedział pan Marcin.

— Matematyka zaprowadza w głowie porządek — dodał p. Kowalski.

— Ostudza może serce — wtrąciła pani.

— Serce miałaby ostudzać! nauka? czysta nauka? Matematyka, nauki przyrodnicze, miałyby ostudzać serce? Co spólnego, proszę pani dobrodziejki, mieć może z sercem, dajmy na to, binom Newtona, albo chemia, albo fizyka, albo botanika, albo zoologia?

— Nauka, przecie, absorbuje — reklamowała pani Marcinowa.

— Absorbuje rzemieślników nauki, specyalistów, zagłębionych wyłącznie w dociekaniu i studyowaniu, i to o tyle jedynie, o ile człowiek, z wewnętrznego usposobienia swego, nie ma pociągu do życia uczuciem. Ileż to uczonych głęboko, lekarzy naprzykład, kochało i kocha tkliwie żony i dzieci! Jędrzej Śniadecki, naprzykład.... Nie, nauka serca nie ostudza, chyba, iż ma ostudzanie na celu, zapomocą urabiania w duszy egoizmu. Taką jednak, ani matematyka, ani z naturalnych nauk żadna, nie jest i być nie może.

— Myślisz więc pan, że można Zosię uczyć tego wszystkiego? — zapytał p. Marcin.

— Panie! można! śmiało! na odpowiedzialność moją.

— I pan podejmiesz się?

— Nie uczyć, lecz przysposabiać — podchwycił p. Kowalski. Podprowadzę ją jeszcze trochę, drogę jej pokażę, do umiejętności kilku wstępy poczynię. A potem....

— Cóż potem? — zapytał p. Marcin.

— Ha! starać się potrzeba. Gdybym ja miał córkę taką jak Zosia, to bez butów-bym sam chodził, a na nią łożył, niechby się uczyła. Bo to, niewiadomo, co być może z tego.... Zdolności są.

Zdolności w rzeczy samej, wielkie były — i pamięć, i objęcie — uczyła się dobrze i z gustem, przytem atoli, pomimo, że w dziesiątym życia swego wieku, posiadała już nauki w zakresie, wyznaczonym dla kobiety jako edukacyjne maximum, pomimo to, ani dzieckiem być nie przestawała, ani też kobiecości się nie pozbywała. Trzeba ją widzieć było raniuteńko, letnią porą, gdy, z łóżeczka się zerwawszy, wybiegła na ogród i na trawniku boso po rosie hasała, przyśpiewując sobie:

"Oj roso moja, roso!

Jakże mi dobrze boso!

Wiatr ścichł, słonko nie pali,

A ja dalej-że, dalej!"

Zataczała koła. puszczała się w zygzak. Niekiedy układała na trawie dwa prątki nawkrzyż i, zakasawszy się po kolana, skakała w sposób taki. ażeby, bez dotknięcia prątków, w każdym z kątów stopą stanąć. Przy ćwiczeniu tem służył jej do znaczenia taktu znany przyśpiewek:

"Ej, na górze siedzi zając.

Nóżeczkami przebierając,

Gdybym takie nóżki miała,

I ja-bym tak przebierała,

Jak ten zając."

Widząc ją tak, aniby się domyśleć można, że się z logarytmami wdaje, że się nad zrównianiami drugiego, trzeciego stopnia, z jedną, z dwiema, z trzema niewiadomemi zastanawia, że o ciałach prostych i złożonych rozmyśla, że anatomię porównawczą na uwagę bierze. Wszystko to nie przeszkadzało jej bynajmniej używać życia w pełni całej. Hasała do dnia na murawie; w ciągu dnia, po razy kilka, jeżeli tylko pogoda sprzyjała, chodziła w pole z ojcem; używała kąpieli w Bystrze, obmywała lalkę, naprawiała sobie odzież i bieliznę; słowem, pędziła żywot, nie pozostawiający jej chwilki jednej na oddawanie się próżnowaniu czy to fizycznemu, czy umysłowemu. Czy traciła co na tem?

Ach! traciła.

Dziewczynki w jej wieku, pobierające edukacyę według metody homeopatycznej, mając zbywającego czasu dużo. zaprzątają umysł, raz słówkiem jakiemeś z powietrza zachwyconem, znów frazesem podsłuchanym, to znów widowiskiem jakiemeś zagadkowem, albo też obrazową narracyą jakąś wyczytaną ukradkiem w książce zakazanej. Zajęcie to służy im do przenikania się pragnieniami często imże samym nie pojętemi i z pragnień owych urabia się głębia świecąca w ich oczętach. Dziewczyna marzy — a o czem? Marzycielstwo to zagadkowe rozstrzyga się później w życiu pod postacią romansową, częstokroć taką. która, bawiąc obojętnych, nie sprawia ani rodzicom przyjemności, ani też samej marzycielce zadowolenia. To Zosia nasza traciła, albowiem w chwilach swobodnych, lub też nad igiełką, zamiast oddawać się rozmyślaniom niezdrowym znajdowała niewyczerpaną do rozmyślań kopalnię w przedmiotach naukowych, wysnuwanych z pierwszego lepszego, jaki jej do głowy przychodził. Przychodził jej naprzykład do głowy bławat: wnet go odnosiła do właściwej familii, szykowała w szeregu roślin grupę centuryj; przypominała sobie azali nie wypadł jej z pamięci gatunek który; sprawdzała niekiedy w zielniku, niekiedy zaś przenosiła się na łan żyta i obchodziła z bławatkami, jak z dobrymi swoimi znajomymi, znajomymi nietylko z widzenia, ale też z natury. Wiedziała, że z bławatków przyrządza się woda na oczy; wiedziała niemniej, że wiją się z nich wianuszki i wiążą bukieciki, które stanowią ozdobę dziewcząt wiejskich. Wiedza jedna nie przeszkadzała bynajmniej drugiej, ale za to przeszkadzała rojeniom dziewczęcia błąkać się po manowcach, kreślonych czarodziejską różdżką romansu. Powracała z pola w wianuszku z bławatkiem na głowie, z piosenką na ustach i z myślą tak czystą jak kryształ najprzeczystszy.

Co traciła w kierunku jednym, to zyskiwała w drugim; porównając zaś stratę i zysk, zapytać warto: co zostawało — czy zero? czy też korzyść dodatnia?

Umysł jej rozwijał się i bogacił zarazem. Pan Kowalski pozostał z nią jeszcze nad założone pierwsze lat trzy, aż oświadczył państwu Kalinowskim: — Puśćcie mnie już... Naciągnąłem płótno, pozakładałem farby na obrazie... do kończenia dzieła nie czuję już sił w sobie... Zosia jest małą uczoną... może zostać... — Wielką — dokończył pan Marcin żartem.

Wielką?.. nie wiem... Jednakże — tu ramionami ruszył — kto odgadnie, co przyszłość chowa?.. Zagadki tej nie godziłoby się zostawiać bez rozwiązania... Byłby to grzech przeciwko Duchowi Świętemu.

— Cóż począć!.. Akademii przecież dla niej w Kalinowej otwierać nie mogę...

— Jeżeli do proroka góra nie przychodzi, to prorok idzie do góry...

Pan Marcin westchnął głęboko.

— Cóż robić, panie dobrodzieju — odezwał się Kowalski, ramionami ruszając. Gdybyś pan dobrodziej miał syna, to nie wahałbyś się...

— Syna... hm...

— Nie wahałbyś się łożyć na niego z ostatniego, chociażby tylko o połowę był mniej zdolnym aniżeli Zosia...

— Zapewne... No... sprobuję...

— Sprobój przynajmniej...

* 1.awk 2.awk compress_epub.sh crap demo.sh demo.sh~ demo2600.sh demo2600fix.sh dodatkowe dop.sh dopasowanie.sh find_demo.sh find_demo2600.sh find_fontmod.sh find_fontmod2600.sh find_indent.sh find_netpress.sh find_netpress2600.sh find_poprawki_karoliny.sh fontcheck.sh fontmod.sh fontmod2600.sh get_missing.sh indent.sh iwatch.sh lib lista.sh lista.sh~ lista2.sh mod_iwatch.sh mov_0to1.sh mov_1to2.sh netpress.sh netpress2600.sh poprawki_karoliny.sh przenies.sh ucompress.sh uncompress_epub.sh undo_indent.sh zndemo.sh *

Edukacya w zakresie szkół średnich przedstawia się pod postacią węzła gordyjskiego, nad rozwiązaniem którego łamią sobie ludzie głowy i łamać je długo, zdaje się, jeszcze będą. Rzecz byłaby do rozstrzygnięcia łatwą, gdyby w układaniu programatów uwzględniać nie należało uczniów najmniej zdolnych. Chodzi głównie o właściwe zestosunkowanie nauk realnych i nauk literackich, dla nadania edukacyi całokształtu pełnego i stosownie zaokrąglonego. Szkoły średnie służą dla ogółu obywatelskiego, mają przeto za zadanie nadawać edukacyę wszechstronną, oznajamiać młodzież z wiedzą we wszystkich onej przejawach, przygotowywać ją do życia we wszystkich onego kierunkach; powinien tam módz czerpać zasoby: rolnik, rzemieślnik, przemysłowiec, handlarz, mąż stanu, urzędnik; uczony winien tam módz znaleźć świadomość powołania swego do tej lub do owej gałęzi wiedzy; szkoły średnie powinny być w taki urządzone sposób, ażeby, kończący je, a wybierający się na drogę naukową, nie pomylił się i nie poszedł na wydział teologiczny, zamiast na matematyczny lub na prawny. Podział szkół średnich na realne i humanitarne nie jest właściwym: jestto wyminięcie zadania, nie zaś rozwiązanie onego. Chodzi tu, jak się zdaje, o jakiś przesąd, drogi rutynistom, o jakieś eliminacye, których uskutecznienie ułatwiłoby zaprowadzenie harmonii w programatach szkolnych. Pedagogowie we Francyi narzekać poczynają gorzko na grammatyke; gdzieindziej znów domagają się uproszczeń w wykładzie matematyki; w ogólności użalają się na przeładowanie programatów szkolnych. Powtarzam wszakże, iż rozwiązanie zadania nie przedstawiałoby trudności, gdyby poziom zdolności młodzi uczącej się był o tyle wysoki, iżby się dało ładować w głowy wszystko, co człowiek ukształcony znać nieodzownie powinien.

Ba! gdyby-to uczeń każdy tak był zdolny, jak bohaterka nasza...

Dzięki uzdolnieniu swemu, Zosia z rąk pana Kowalskiego wyszła zaopatrzona we wstępy, które jej edukacyę średnią ułatwiły ogromnie.

Naturalnie, przenieść się pani Kalinowska musiała do Łyczakowa. Ofiara ta stała się konieczną. A była to ofiara rzeczywista dla kobiety, która nie miała pstro w głowie i której życie na wsi. wśród zajęć gospodarskich, wystarczało jak najzupełniej. Na wysłanie dziecka samego nie mogli się państwo Kalinowscy odważyć. Umieszczać zaś ją na pensyi znaczyłoby to samo, co wkładać jej pęta na nogi i kazać iść. Na pensyi uczyć się już nie miała czego. Więc matka przenieść się do miasta musiała i zamieszkać z córką dla nauki na czas nieograniczony. Pan Kowalski wielką im we wszystkiem był pomocą. Wyszukał nietylko schludne z trzech pokoików i kuchenki składające się mieszkanko, położone w części miasta, najlepsze pod względem sanitarnym przedstawiającej warunki, ale podawał im skazówki co do przeprowadzania edukacyi.

— A hm — mówił — gdybyśmy Zosię naszą mogli za chłopca przebrać i do szkól wkręcić... Ale o czemeś podobnem ani myśleć... Niemało jeszcze wody upłynie, zanim ludzie do tego przyjdą rozumu, iż potrzebę rozumu przyznają kobiecie...

— Nie zaprzeczają przecie wyraźnie...

 — Gdzie tam, nie!.. Oto wie pani co mi ćwiekiem w głowie tkwi... Chodzi mi o wybranie takich professorów, którzyby nauczanie Zosi na seryo wzięli...

— Professorowie mieliby rzecz podobną brać nie na seryo!..

— Cóż pani chcesz! — odrzekł z westchnieniem. Uczoność nie broni ludzi od ludzkich ułomności... Gdybyś pani była magnatką... a!.. byłoby co innego... Magnatom i waryatom wszystko wolno. Wziętoby to za dziwactwo i starano się dogodzić takowernu... Pani zaś dziwactw dopuszczać się nie wolno... Kalinowa nie daje do tego prawa...

— Mój Boże! — zawołała strwożona nieco kobieta.

— Trzeba to przezwyciężyć... Gdzie przejść nie można, tam przeleść należy... Przedsięweźmiemy niektóre środki ostrożności i swego dokażem... Dla Zosi potrzeba czterech professorów: do nauk fizycznych, do matematyki, do języków i historyi literatury powszechnej, przytem metra muzyki. Na professorów wziąćby można uczniów uniwersytetu, mianowicie do nauk fizycznych i do matematyki, które, jako ścisłe, wymagają przedewszystkiem wykładu ścisłego...

W literaturze i w historyi — ciągnął dalej zacny pan Kowalski — wielkiego znaczenia jest pogląd indywidualny; wyszukać przeto należyludzi wytrawnych i sumiennych, ażeby w obsłonach nauki nie podawali niedorzeczności.... Nad historyą i literaturą polską Zosia, na podstawie tego, co odemnie przejęła, będzie sama pracowała.... Dotkliwie jej czuć się da niemożliwość przystępu do gabinetu fizycznego i laboratorium chemicznego, dla assystowania przy doświadczeniach: lecz na to rady niema: będzie musiała professorowi na słowo wierzyć; zresztą będzie zwiedzała gabinety i muzea: niech się przypatruje, pyta, dowiaduje. Byle rozpoczęła i w tryb weszła, to się to wszystko z czasem samo niejako ułoży.

— Niechże pan professorów wyszuka — poprosiła pani Kalinowska.

— A no.... rzecz naturalna — odrzekł pan Kowalski. Jął się szukania i trafił na trudności niemałe, z któremi łamać się musiał. Najtrudniej przychodziło mu wyperswadować tym, którym można było wykłady powierzyć, że to nie zabawka żadna, lecz postanowienie stałe i niezłomne. Uczeni mężowie zapatrywali się na to, jak na kaprys przechodni i śmieli się, kiedy była mowa o kursie pełnym.

— Pobawi się. znudzi się i edukacyę ukończy — mówili o Zosi.

— Matka z nią.... będzie pilnowała — odpowiadał p. Kowalski.

— Babie znudzi się prędzej niż dziewczynie.

— Spróbować jednak nie zawadzi. Rozpoczęła się tedy próba w warunkach jak najgorszych, bo z niewiarą w powodzenie ze strony professorów. Próba wszakże trwała nie długo. Professorowie od pierwszych lekcyj przekonali się, że mają, przed sobą uczennicę, o ile dobrze przysposobioną, o tyle chętną i pojętną. Przywiązali się przeto mimowolnie, a raczej ona ich przywiązała i, wykładając zrazu od niechcenia, wykładali następnie wcale na seryo. Rozkład przedmiotów pozostawiał wiele do życzenia; wysoka opłata lekcyj prywatnych nakazywała ograniczać je do godzin niewielu; zachodziły ustawicznie trudności do zwalczenia, pomiędzy któremi jedną z nienajpośledniejszych były koszta ogromne, jakie ponosić należało nie dla innej przyczyny, tylko dla tej, że chodziło o edukacyę kobiety. Na samą opłatę lekcyj szło rocznie około trzech tysięcy złotych reńskich, to jest, więcej aniżeli intrata, jaką Kalinowa dawała. Koszta utrzymywania się w mieście pochłaniały półtora tysiąca. Wydatki nieprzewidziane wynosiły cyfrę poważną. Obrachowując to wszystko, wypadała w rezultacie alternatywa taka: albo cofnąć kobiety do Kalinowy i. powiedziawszy córce " siedź grzybie, póki cię kto nie zdybie," czekać na kawalera, albo też — długi zaciągać. Pan Marcin znalazł się naraz w sytuacyi trudnej, która zmusiła go w myśli ważyć następstwa przewidzieć się nie dające. Widział przed sobą ryzyko i brał je naprzód, jako rzecz handlową. Edukacya mająteczek nadszarpnie: czy przyniesie co w zysku? Na końcu zapytania tego świeciło wielkie X; do wynalezienia tego X przedstawiał się jedynie zawód nauczycielski, któregoby się Zosia chwycić musiała w ostateczności, — zawód piękny, apostolski, ale utrapiony, z przykrościami ogromnemi połączony i wcale nie taki, jakiegoby rodzice pragnąć mogli dla dziecka jedynego. To jedno, zresztą nic! Ćwierć wieku temu, karyera kobiety, z wyjątkiem drogi artystycznej, dla niepowołanych zamkniętej, nie przedstawiała wyboru innego. Która nie posiadała fistuły w gardle, usposabiającej do wydawania tonów słowiczych; która nie miała talentu muzycznego, albo scenicznego, wymagającego edukacyi specyalnej a wcale nie naukowej: przed tą w świecie otwierało się zawodów mnóstwo w przyczepieniu się do mężczyzny. Samoistność nie istniała dla niej. Wybór nie zależał od niej. Co się z brzegu trafiło, za to chwytać należało i spuszczać się zresztą na Opatrzność. Z tego więc punktu rozpatrywane następstwa edukacyi Zosi, nakazywały panu Marcinowi zabrać corychlej żonę i córkę do domu i dać nauce za wygraną.

Lecz dla pana Marcina istniał drugi jeszcze zapatrywania się punkt. Był to człowiek przedewszystkiem sprawiedliwy; nie krzywdził nikogo: miał - że krzywdzić dziecko własne!.. i to w czem? — w tem, co człowieka uczłowiecza najbardziej; i to, dlaczego? — dlatego, że pan Marcin rezultatu przewidzieć nie może.

— Przypuśćmy — powiadał sobie — że ją z Łyczakowa zabieram i w Kalinowej do zamążpójścia konserwuję.... Wychodzi za mąż i dostaje człowieka, który Kalinowe z dymem puszcza: ona pozostaje, z mężem, z dziećmi, ale, i bez Kalinowy i bez rozumu.

We względzie tym przedstawiały się przypuszczenia same, tworząc pewien rodzaj labiryntu, do wyjścia z którego za nitkę przewodnią służyła jedynie p. Marcinowi sprawiedliwość.

Naprawiał więc sprawiedliwość spółeczeństwa, utrudniającego kobiecie przystęp do świątyni wiedzy; łożył na edukacyę córki, i ile razy odwiedzał ją w mieście, zawsze jej przynosił słowo zachęty.

Zosia się uczyła, korzystała, rozjaśniała umysł, opierając wiedzę na silnej podstawie faktów doświadczonych i sprawdzonych, nie zaś na chwiejnych słupkach twierdzeń, nie mających podstawy żadnej. Im zaś więcej się nauczała, tem mocniej utwierdzała się w tej rzetelnej skromności, która cechuje ludzi prawdziwie oświeconych, uczyła się bowiem, nie dla popisów, nie na okaz. ale dla tego, że do nauki parła ją potrzeba wewnętrzna, ta potrzeba, która ludzkości służy za podnietę do kroczenia drogą postępu, która w legendowej matce rodzaju człowieczego wzbudziła apetyt do owocu drzewa wiadomości dobrego i złego.

Uczyła się dziewczyna.

W Łyczakowie skończyła lat trzynaście, czternaście, piętnaście, szesnaście nareszcie. Z dziecka zrobiła się panna, i to panna nie lada jaka. Wyrosła pięknie, rozwinęła się wspaniale. Ani chemia, ani fizyka, ani anatomia porównawcza, ani fizyologia nie przeszkodziły naturze w doprowadzeniu osobistości jej do wzrostu naturalnego a zupełnego, nie wykradły ani jednego rysu, przyozdabiającego niewiastę we wiośnie życia. We względzie tym wszystko na swojem znajdowała, się miejscu,. tworząc całość harmonijną, a wielce ponętną. Zosia była piękną skończenie: przedstawiała postacią swoją istotę rodzaju niewieściego idealną, służyć mogącą za podnietę do natchnienia dla rzeźbiarza, malarza, poety. Owiewał ją nawet obłok ów, który się tak ludziom w młodych dziewczętach podoba, obłok naiwności, wydzielający się w rówiennicach jej z niewiedzy, w niej — z poczucia skromności. Spoglądała na świat boży ciemno-szafirowemi oczami, nad któremi puszyły się ciemne brwi, zdobiące czoło gładkie, uwieńczone warkoczem płowym złotawego odblasku. Usta miała karminowe, rozkoszne, nosek kształtny, płeć białą rumieńcem okraszoną, biust rozwinięty pysznie, kibić wyniosłą i powiewną: krótko mówiąc, taka jaką była, wystąpić mogła korzystnie w handlu na panny na wydaniu. Nie posiadała posagu łakomstwo wzbudzającego; posiadała za to liczko gładkie, które nierzadko posag zastępuje i któreby matkę niejedną zniewoliło do puszczenia córki jedynaczki na loterye zarnężcia, a to tembardziej, że, co się Zosi tyczy, posiadała jeszcze zaletę jedną, służącą w pannach za przynętę. Była — że się tak wyrażę — nawskróś poetyczną, rozmiłowaną w utworach wieszczów naszych, których kochała, wielbiła i rozumiała.

— Matematyka! anatomia! fizyologia, poezya! — ktoś z przekąsem zawołać gotów.

Na to odpowiedź taka:

Niemasz istot bardziej antipoetycznych, nad pasibrzuchów, niemających o matematyce, anatomii, fizyologii pojęcia najmniejszego. Tacy drzemią, gdy im w słuch wpadają ogniste strofy Grobu Agamemnona, ziewają przy Ojcu Zadżumionych, śpią przy Muzyce Wojskiego lub Jankiela. Antipoetyczność istotna tkwi w braku zmysłu odpowiedniego. Jak ktoś nie słyszy, dlatego że ma defekt w organie słuchu, tak znów inny nie odczuwa poezyi, dlatego że w organizmie mózgu, w systemie nerwowym, albo mu czegoś brak, albo też jest coś nie tak, jak należy. Organizm człowieczy, znajdujący się w stanie normalnym, usposobiony jest do przyjmowania wszelakich wyobrażeń i wrażeń, jakie się przejawiły pod postacią nauki i sztuki. Najgłębszy matematyk rozumieć może malarstwo; najzawziętszemu naturaliście fizyologia, ani anatomia nie przeszkadzają do zachwycania się muzyką. Dlaczegóżby wobec nauk ścisłych poezya, będąca muzyką, malarstwem, rzeźbą, najwyższą sztuki expressyą, znajdować się miała na indeksie! Czemużby się ona jedna godzić z nauką nie miała! W rzeczy samej, tak nie jest. Zaprzeczanie poezyi prawa obywatelstwa śród przejawów ducha ludzkiego, pochodzi nie od rzeczywistych uczonych, lecz od kalek, cierpiących na defektowność organiczną. Znam dwóch uczonych zblizka, znakomitych w fachu swoim: jeden jest chemik, drugi anatom. Chemik Słowackiego całego prawie na pamięć umie; dla anatoma Pol jest półbożkiem, listy zaś tego ostatniego, pisywane do mnie z teatru anatomicznego, nawskróś przesiąkłe są poezyą. Nie! Zwrót nowoczesny, nawołujący na drogę wyłącznie utylitarną, a występującą przeciwko poezyi, pod pozorem, że poezya przeszkodę wiedzy realnej stanowi, jest symptomatem chorobliwym, który przeminie. Możliwości spółistnienia naukowości i poetyezności dowodzą fakta jaknajrealniejsze: spółcześnikiem Kopernika był Kochanowski; z rąk Śniadeckich wyszli Mickiewicz i Słowacki. Jedno nie przeszkadza drugiemu; owszem: wiedza poezyę ogładza, podnosi, usubtelnia, wymaga od niej piękna doprowadzonego do stopnia doskonałości najwyższej, jaka się osiągnąć da zapomocą takich materyałów, jak myśl, fantazya i mowa. Oświata jest wybredną; poezya, ażeby ją zadowolnić mogła, musi być wysoką.

Bohaterka przeto nasza śmiało poetyczną być mogła i była nią w rzeczy samej. Mickiewicz ją zachwycał; Słowacki w niebo unosił; Krasińskim nalubować się dosyć nie mogła. Dostarczali jej oni chwil wypoczynku duchowego i tem samem dodawali siły w kroczeniu drogą nauki, na której przeszkód i trudności miała wiele, ach! jak wiele.

Przekroczyła zakres kobiecie dozwolony.

W siedmnastu leciech życia swego, zostawiła daleko za sobą najuczeńsze sawantki, literatki, professorki, filozofki, których Łyczaków posiadał kilka w dobrym gatunku. Były to kobiety wykształcone, a raczej wydmuchnięte ponad poziom ukształcenia niewieściego, dzięki uzdolnieniom wrodzonym, na podstawie których, sposobem chwytanym, nabyły wiadomości o tem i o owem, szczególnie zaś w kierunku historyczno - literackim. Brały biedaczki to, co brać się dawało, resztę odgadywać musiały. Odgadywanie, które ludzkość na manowce zawiodło, nie mogło i ich na prostą wyprowadzić drogę. Szły jednak, każda drogą swoją, wytyczoną według jakiegoś modelu kobiet znakomitych. Ta udawała tę, owa ową. Jedna naśladowała wzór, wzięty z żywota narodowego; druga sprowadzała sobie wzory z zagranicy. Pracowały, pisały, drukowały, nauczały, dyskutowały, robiły co mogły, tworząc w mieście sferę oddzielną, nabrzmiałą naukowością straszną. Co w sferze tej krążyło niedorzeczności, to jednemu chyba Bogu wiadomo.

W sferę tę, z konieczności rzeczy, wejść musiała pani Marcinowa, gdy w Łyczakowie zamieszkała. Uczyniła to nie dla siebie, lecz dla Zosi, która szczególnie zainteresowała panią Eleonoro Bablewską, autorkę powieści kilku i dzieł paru filozoficznej treści. Pani Eleonora przyjęła dziecko łaskawie; dowiedziawszy się, w jakim przybywała celu, udzielała rad, przestróg i zachęty.

— O, ucz się. moje dziecko — mówiła — ucz się.... Mężczyzni odmawiają nam uzdolnień umysłowych, nadających się do przyjęcia nauki. To nieprawda; żeby zaś nieprawdy tej dowieść, nie masz na to środka innego, jeno ten, ażeby do nauki się brało kobiet jak najwięcej.

Ze słów powyższych wydawaćby się mogło, że Zosia zdobyła sobie w pani Bablewskiej protektorkę wytrwałą i życzliwą. Owoż nie. Stało się wręcz przeciwnie. Pani Eleonorze nie podobał się program naukowy Zosi. Wejrzała weń, nie zrozumiała; pojąć nie mogła funkcyi, szeregów, formuł matematyki czystej; ramionami wzruszała: nie rozumiała, na coby to przydać się mogło; wyobraziła sobie, że nie jest to nic innego, tylko szereg łamigłówek, wymyślonych dla nadania nauce owej cechy tajemniczości, jaka ją otaczała za czasów Magów.

— Biedna dziewczyna! — odzywała się o Zosi z politowaniem.

Gdyby otwartą była, powiedziałaby: "Nie mam o tem wyobrażenia najmniejszego., a przecie jestem kobietą głęboko uczoną — napisałam dzieło filozoficzne, tak przychylnie przyjęte przez krytykę. " gdyby zaś jeszcze otwartszą była, to dodać by powinna, że — byli tacy, którzy dzieło jej krytykowali. Otwarcie przeto nie powiadała, co mianowicie i dla czego, nie podoba się jej w edukacyi Zosi, tylko się krzywiła, nosem kręciła i utrzymywała, że są granice, poza które kobieta przekraczać nie powinna. są nauki, których ona tykać nie może bez "zwalania świetlanej szaty, niewieściej."

— Niech szata ta — słowa jej — jaśnieje białością: niech jej nie pstrzą hieroglify.

Kiedy zaś jej tłómaczono, że hieroglify owe są to formuły matematyczne, które, gdyby żadnego innego nie niosły pożytku, to ścisłością i konsekwentnością swoją oddziaływając na umysł, wprowadzają w myślenie ścisłość i konsekwentność. odpowiadała:

— Formą jednak zabijają treść, stanowiącą grunt myślenia, która, gdy jest, to sama już. bez gimnastykowania sio po iksach i igrekach, znajdzie sobie formę odpowiednią i wcieli-się w nią.

Co się odcinania tyczy, w tem pani Eleonora była mistrzynią; nikt jej nie sprostał; najbardziej kutych łyczakowskich dyalektyków w kąt zapędzała; co zaś wyrzekła, to, chociaż niejeden racyi jej nie przyznawał, krążyło jednak po kursie dobrej monety. Gdy przeto, mówiąc o Zosi, powiedziała raz; że "szkoda dziewczyny.... nic z niej nie będzie" — wyrzeczenie to utrzymało się, otoczyło dziewczynę pewnym rodzajem światła fałszywego, krążyło latami po Łyczakowie, i wkońcu, po czterech leciech, kiedy wartość jej człowiecza do wysokiej podniosła się potęgi, do uszów jej doszło przez usta kucharki.

— Nic z panienki nie będzie — rzekła ta ostatnia, kierując z politowaniem głową na widok figur geometryi analitycznej, w których się Zosia rozpatrywała.

— Zkądże wiesz o tem? — zapytała Zosia od niechcenia.

— Zkąd? mój Boże! kiedym u p. Bablewskiej służyła, tom słowa te z ust jej sama słyszała nie raz, i nie razy dziesięć.

Zosi płomień do twarzy uderzył. — Odrzekła:

— Nie mówiła tego do ciebie.

— Do mnie nie, ale przy herbacie — powtarzała gościom tyle razy, żebym lat więcej zdrowia mieć nie chciała. I to prawda jak mi Bóg miły.... Panienka lepiejby zrobiła, gdyby zamiast z książkami się mordować, za kawalerami patrzała.

Zosia nic nie odpowiadała. Kucharka milczenie panny wzięła snadź za pozwolenie do gadania i prawiła dalej:

— Gdyby pannuńcia ino zechciała, toby za pannuńcią, kawalerowie czeredoju chodzili.... Taka młoda!.... Mój ty mocny Boże! Ot, co to gadać długo: znam jednego takiego, i młody, i przystojny, i bogaty, coby za panniuńcię życie dał.

Kucharka w tym guście tarabaniła. Zosia milczała, pod wrażeniem przykrości, jaką sprawiło jej powtórzenie słów p. Bablewskiej.

* 1.awk 2.awk compress_epub.sh crap demo.sh demo.sh~ demo2600.sh demo2600fix.sh dodatkowe dop.sh dopasowanie.sh find_demo.sh find_demo2600.sh find_fontmod.sh find_fontmod2600.sh find_indent.sh find_netpress.sh find_netpress2600.sh find_poprawki_karoliny.sh fontcheck.sh fontmod.sh fontmod2600.sh get_missing.sh indent.sh iwatch.sh lib lista.sh lista.sh~ lista2.sh mod_iwatch.sh mov_0to1.sh mov_1to2.sh netpress.sh netpress2600.sh poprawki_karoliny.sh przenies.sh ucompress.sh uncompress_epub.sh undo_indent.sh zndemo.sh *

Rozkład życia pań naszych w Łyczakowie bardzo był prosty. Wstawały rano, latem o czwartej, zimą o siódmej, spać szły nigdy później jak o jedenastej. Pani Marcinowa domowy zarząd prowadziła, na rynek chodziła, resztę czasu spędzała, bądź na assystowaniu przy lekcyach córki z robotą w ręku, bądź też na czytaniu, krzątaniu się, załatwianiu interesów, przyjmowaniu gości i t. d. Zosia przęcięciowo godzin trzy spędzała z professorami, trzy lub cztery godziny pracowała sama, zresztą grała, czytała, z gośćmi sio zabawiała, z matką przechadzki zażywała, wizyty oddawała; poświęcając chwile wolne szyciu, robótkom i krzątaniu się w domu. Czas więc, jej zwłaszcza, zapełniony był całkowicie. Dystrakcye miewała, nigdy jednak takie, któreby ją od celu odrywały.

Jedna z dystrakcyj donioślejszych spotkała ją ze strony najmniej spodziewanej, od kucharki, gdy ta jej słowa pani Bablewskiej powtórzyła. — Co tam prawiła dalej, — Zosia tego nie słuchała. Ta jednak przepowiednia, że z niej nic nie będzie, zafrasowała ją i po raz pierwszy na jutro własne uwagę jej zwróciła. Dotychczas żyła życiem iście motylem: nauki służyły jej za kwiaty; przelatywała z jednego na drugi, poiła się blaskami i wonią, gdy zaś upoić się chciała, brała do ręki jednego z poetów ulubionych i szła z nim w poezyi krainę. Nikomu nie zawadzała, nikomu wody nie mąciła; w sumieniu własnem czuła się czystą; wydawało się jej, że idzie ku przyszłości pewnej; była więc spokojną. I teraz, spokoju jej nie zamąciła troska o przyszłość materyalną, lecz o pewnego rodzaju cios zadany jej miłości własnej. Boć wyobrazić sobie nie sposób istoty ludzkiej, miłości tej pozbawionej. Posiadała ją i bohaterka nasza. Zabolała więc ją przepowiednia, do której powodu żadnego nie dała Taż sama p. Bablewska do nauki ją niegdyś zachęcała.

— Uczę się przecie — rzekła. Więc nie do nauki odnosi się ta przepowiednia. Do czegóż?

Nie umiała zrazu, a raczej nie chciała wytłómaczyć sobie, gdy zaś zechciała to bledną poszła drogą, o tak zwany bowiem "los" swój zahaczyła się. To się jej najpierw na myśl nasunęło. Panny w jej wieku często wychodzą już za mąż, zawsze zaś o zamężciu myślą, marzą, roją. Miała w Łyczakowie zpośród rówiennic swoich, znajomych bliższych kilka; żyła śród ludzi; czytywała zresztą powieści i romanse; zamężcie brzmiało jej w uszach ustawicznie: wiedziała więc bardzo dobrze, że w życiu towarzyskiem stanowi ono jedną z trosk najważniejszych, tak młodzieży płci obojga, jako też ludzi dojrzałych. Ten się ożenił, owa za mąż wyszła; ten się żeni, owa za mąż idzie: frazesa te powtarzały się regularnie. W trosce tej i Zosia udział brała, nigdy atoli w odniesieniu do samej siebie. Ją zajmowało co innego. Kwestyę tę uważała za obcą i teraz dopiero uwagę na nią zwróciła, wyobraziwszy sobie, że p. Bablewska nie do czego innego, jeno do niej przepowiednię swoją fatalną odniosła.

— Może też ona i ma racyi trocha — powiedziała sobie. Doprawdy, zanadtom się naukom pochłonąć dała. Przecież i ja za mąż wyjść.....

Po wyrazie "wyjść," nie wiedziała co powiedzieć: "mogę," czy "powinnam." Zawahała się. Zdecydowała się wreszcie na "moge,"

— Jeżeli mogę — mówiła dalej — to należałoby myśleć o tem. Myśleć? Cóż jednak myślenie samo pomoże?

— Moja mamo — zapytała wieczorem przy herbacie, gdy się sam na sam z matką znalazła. — Proszę też mi wytłómaczyć, jak to się za mąż idzie?

— Zkąd-że ci to do głowy przyszło? — odparła p. Marcinowa.

— Mam już lat siedmnaście?

— Masa.

— W latach moich kobiety bywają już małżonkami i matkami?

— Zdarza się to. Ja wyszłam, mając lat dwadzieścia trzy.

— Tata się o mamę starał?

— Rzecz naturalna. Starało się o mnie i paru innych.

— Tamtym mama odmówiła.... tacie zaś nie odmówiła.... i dlaczego?

— Dlatego, żem ojca twego pokochała.

— Proceder więc taki: czekać należy na starających się, gdy zaś pojawiać się poczną, odmawiać, aż zdarzy się taki, którego pokochać można....

— Mniej więcej.... to tak — odparła matka.

— Cóż, jeżeli taki, któregoby pokochać można, nie zdarzy się wcale?

— Ha.... wrazie takim — odrzekła p. Marcinowa, ramionami ruszając — wrazie takim.... za mąż się nie idzie.

Zosia głową lekko pokiwała i zamyśliła się. Przedmiot do myślenia nadawał się obszerny, jeden z owych, które, od początku uporządkowania się spółeczeństwa chrześcijańskiego, zaprzątają głów tysiące i wyczerpać się nie dają. Zosia jednak czasu nie miała. Mimo to myślała; postawiła sobie jednak kwestyę, tak, że się kwestya rozstrzygnęła sama. Uciekła się do teoryi prawdopodobieństw, zajmującej się szansami.

— Istnieje, czy nie istnieje szansa, ażebym pokochała?

Obrachowanie przedstawiało trudności we względzie danych pewnych. Uczuła jeno, że gdyby się trafił młodzieniec rozumny, szlachetny, zacny, toby go pokochać mogła całą duszy potęgą.

— "I w ład-by mu poszło ze mną życie" — powiedziała sobie słowami Pola.

— Czy się jednak trafi? Jeżeli nie trafi się, to, zapewne, nic ze mnie nie będzie w sensie małżeńskim; nie przestanę jednak mimo to być istotą, mającą obowiązki do pełnienia i mogącą je pełnić.

Uspokoiła się, wzięła chemię do ręki, zajęła się ustępem, o którym był wykład; nadeszła godzina spania — położyła się i ze spokojnem zasnęła sumieniem.

Nazajutrz, w ciągu dnia, znalazła się w momencie pewnym sam na sani z kucharką i ta znów ją zaczepiła:

— Znam panicza jednego, coby za panniuńcię życie dać gotów.

Tym razem słowa te zafrasowały Zosię. Zapytała:

— Czemuż nie postara sio. poznać ze mną?

— Ba!.... Stara się, ale....

— Ale co?

— Śmiałości nie ma. Tak panniuńcie kocha, że boi się, ażeby mu panniuńcia od kosza nie dała.

— Cóż ja poradzę na to! Przecież go szukać nie mogę.

— No nie.... jednakże.... gdyby panniuńcia chciała.... I młody, i przystojny, i bogaty.

Miała Zosia ochoto zburczeć kucharko za wdawanie się w rzeczy nie-swoje. Nie uczyniła jednak tego — nie umiała sio zdobyć na odwagę. Uczucie godności własnej nakazało jej szanować godność kucharki. Zmilczała i rzecz w niepamięć puściła. Zresztą — cóż począć miała? Poskarżyć się matce? Środek ten wydał sio jej niewłaściwym z tego względu, że, nie zapobiegając złemu, sprawiłby jeno przykrość p. Marcinowej, która nie mogłaby zaradzić inaczej, jak tylko przez oddalenie kucharki. To ostatnie przedstawiło się Zosi pod postacią krzywdy. Wolała przeto dla siebie samej wiadomość o bojaźliwym konkurencie zachować i swoje dalej robić.

Od tego jednak czasu poczęły ją przykrości po przykrościach spotykać.

W Łyczakowie młodzież klass i stanów różnych miała zwyczaj napastowania kobiet na ulicy. Nie wiem, doprawdy, do jakiej zwyczaj ów kategoryi odnieść należy. Mówie o kategoryach występków: boć nie jestto co innego, jeno występek, i istnieją nawet w krajach niektórych kary surowe, wyznaczane na bohaterów, nie dających kobietom spokoju. Jabym występek ten nazwał zbrodnią, znamionującą głęboko deprawacyę, a gorszą od złodziejstwa. Złodziejstwo tłómaczyć się może potrzebą gwałtowną, zawierającą w sobie okoliczności łagodzące. Tu zaś potrzeba nie zachodzi najmniejsza okoliczności łagodzącej cień się nie przedstawia natomiast występuje intencya haniebna, pogardę wywołująca.

Zosia, jak długo dzieckiem była, nie tyle z tej strony dokuczliwości doznawała. Gdy jednak, jako panna dojrzała wystąpiła, przejść przez ulicę niemogła, ażeby jej kawaler jaki, głupiej postaci, ze szkiełkiem w oku, z laseczką w ręku i z miną pieska porcelanowego, w oczy nie zagląda! i na towarzysza się nie ofiarował. Irrytowało ją to-wielce i nie krótkiego potrzeba było czasu, ażeby się oswoiła z procederem, złe młodzieży łyczakowskiej świadectwo dającym. Reklamować przeciwko temu nie mogła. Do kogóżby reklamacyę zanieść miała? Do Pana Boga chyba. Gdyby się, bowiem odezwała, i, broń Boże! Amerykę, Anglię, Szwajcaryę, gdzie kobiety poszanowania doznają, na przykład przytoczyła: czyżby nie spotkała jej objekcya, wysnuta z poszanowania zwyczajów narodowych? Sprowadzanie z zagranicy złego, nie razi mędrców łyczakowsk ich.

Nie podobało się również Łyczakowskim mędrcom i to, że się Zosia naukom wyższym oddawała. Gdyby brzydką była, byłaby rzecz ta do przebaczenia. Gdyby była brzydką i ubogą, znalazłaby obrońców nawet, a raczej otoczyłaby ją, obojętność, śród której przeszliby przez, życie niepostrzeżenie. Niktby ani zważał na nią. Ale piękna! ale dziedziczka Kalinowy! W głowach się ludziom pomieścić nie mogło, jaka-to ją mucha ukąsiła, że się uczy. Kalinowa wprawdzie, nie był to żaden majątek mogła atoli posłużyć, jako punkt wyjścia cale wygodny. Znano w Łyczakowie i w krainie całej, której gród ów za ognisko służy, historyę matki owej, co-to dwie córki miała i obie za magnatów powydawała, pomimo, że się nie odznaczały ani rodem ani zaletami wychowania, ani posiadaniem posagów jakich takich. Kalinowa przeto miała, w odniesieniu do Zosi, znaczenie wielkie, a przytem powszechnie zrozumiałe i uznane. Panna na wydaniu, w oprawie wioski dziedzicznej, acz małej, nie osiadłaby na koszu; gdyby zaś jeno matka pokazać ją umiała, możnaby się spodziewać, iżby podsunęli się do niej wielkich fortun spadkobiercy, z pomiędzy których wybraćby sobie mogła małżonka jakiego, sparaliżowanego na ciele i umyśle. Miała los w ręku. Droga ubita otworem przed nią stała: czemuż, zamiast iść nią, torowała sobie drogę jakąś nowa? Tego jej wybaczyć nie umiano. Uważano to, jako rodzaj rękawicy, ciśniętej wszem wobec i każdemu z osobna.

Krążyły też o tem gawędki, gdy się gdzie o Zosi Kalinowskiej zgadało.

Rzucano wyraz, wielkiem oskarżeniem brzemienny: emancypowana.

Zachodziła jednak pewna w oskarżeniu tem niestosowność, czy niejasność, której zrozumieć nie umiano. Wyrażenie pierwotne o emancypantkach przeszło do Łyczakowa za pośrednictwem pism takich, jak: Charwari, Juarual pour rirc i t. d., które, mając za zadanie bawić publiczność czytającą, bawią też ją, wyśmiewając i karykaturując wszystko bez wyjątku. Właściwością karykatury wszelkiej jest przesada. Przesada też stała się, dla jednych modelem, dla drugich pryzmatem: kobietki pewne, które i bez tego licha warte były, występować poczęły na popisy dziwactwami różnemi nacechowane; ogół żegnać się począł od emancypacyi lewą ręką, tem bardziej, że i pisma klerykalne, z innego aniżeli humorystyczne powodu, przeciwko emancypacyi kobiety powstały. Wydawało się to potwornością i było nią w rzeczy samej, w tych obsłonach, w jakich rzecz ta ogółowi łyczakowskiemu się przedstawiała. Publicyści, miejscowi i korrespondenci z prowincyi, niestworzone po dziennikach bajali rzeczy. Jawiło się to tak niby, jak teorya Darwina, broniona i krytykowana najogniściej przez tych, co wyobrażenia o niej nie mają. Emancypacya wystąpiła z jaskrawością karykaturalną; jednych bawiła, drugich trwożyła, wszyscy jednak zgadali się na to, że to karykatura ściśle zdefiniowana. Emancypowana powinna była pozować odpowiednio.

Zosia zaś nie pozowała wcale. Unikała wprawdzie extrawagancyi mody, ale ubierała się jak niewiasty wszystkie, w suknię długą, przyzwoicie skrojoną, w tiunike zwyczajną, w zawsze białe i czyste manszetki i kołnierzyki, w buciki nie w buty, w kapelusz, zastosowany do formy ogólnie używanej; nie obcinała krótko włosów, przeciwnie nosiła warkocze, które, gdy je do czesania rano rozplatała, spadały jej na grzbiet i ramiona, niby płaszcz niżej pasa sięgający; nie paliła cygar, ani papierosów nawet; ręce ubierała w rękawiczki, w ręku nie nosiła szpicruty, ale albo parasolkę, albo deszczochron. Słowem, nic w niej emancypacyą nie trąciło, dlatego też, gdy ten wyraz w kółku dobrych znajomych u państwa Szawelskich rzuconym został, a rzuconym przez p. Kalasantego Klerzyńskiego, wnet ogólna powstała protestacya:

— A gdzież!.... a nie!.... podobieństwa najmniejszego!....

Pan Kalasanty uśmiechnął się, głowę przekrzywił, przeczekał aż burza protestacyj przeminie, i odrzekł:

— Powiadam asaństwu, że tak jest....

— Dziewczyna uczciwa! — odezwał się p. Szawelski..

— Jedno drugiemu nie przeszkadza bynajmniej... Bywa emancypacyą jawna i emancypacya zakapturzona. Ta ostatnia stokroć jest niebezpieczniejsza od tamtej. Cóż bowiem tamta? Arlekinada czysta, która, jak przyszła, tak odejdzie, dotykając zepsuciem to tylko, co zepsutem jest... Ale ta... ta... zakapturowana. O! ta niebezpieczna.

Nazwa emancypacyi zakapturzonej utrzymała się i poszła w kurs pomiędzy ową młodzież, która tego jest zdania, przekonania, że żart stanowi oś, około której obraca się świat i wszystko, co na nim. "Emancypacya zakapturzona" podobała się jej wielce. Dalejże roznosić wynalazek ten i wywracać na nim koziołki dowcipów, niesinaczniejszych jedne od drugich; że zaś odnosił się on do kobiety, która wykradła się niejako ze sfery życia na żart na nią przeto zwróciła młodzież uwagę, baczniejszą niż na każdą inną. Ten był powód, dla którego Zosia, od czasu jakiegoś podległa napastowaniu szczególnie natrętnemu. Była w tem i ciekawość i zemsta: ciekawość z zakapturzenia pochodząca, zemsta, wywołana postawieniem się dziewczyny wobec spółeczeństwa, mającego pojecie o oświacie niekoniecznie jasne, zapatrującego się na naukę jako wilk na gwiazdy i praktykującego moralność suigeneris, nie nader, zaprawdę moralną.

Rozpoczęły się gonitwy na szeroką skalę, z powodu których biedna dziewczyna nieraz gorzko, na osobności, zapłakała. Nie opowiadała się jednak matce. Cóżby matka poradziła! Starała się wychodzić jak najrzadziej; wychodząc, woalką twarz sobie osłaniała; oglądała się, chodziła prędko: pomagało to niewiele — jednakże pomagało.

Razu pewnego, zabawiwszy dłużej nieco niż zamierzyła, w gabinecie mineralogicznym, studyując teoryę krystalizacyi, powracała zmrokiem. Do przejścia miała śródmieście, ulic parę ludnych, dalej długą ulicę wyprowadzającą do alei szerokiej, będącej rodzajem bulwaru, i po przejściu bulwaru tego, pozostawał jej jeszcze drugi kawałek ulicą przedmiejską, z której schodziło się w bok do domku zamieszkałego przez nią. Przy wyjściu z zabudowania, w którem się gabinety mieściły, uderzył ją widok jegomości jakiegoś podżyłego. Wydało jakby to był znajomy jakiś. Ponieważ jednak jegomość ów z osobliwym zbliżał się wprost do niej uśmiechem, zapuściła szybko woalkę i z książką w jednej a parasolką w drugiej ręce, puściła się śpiesznym krokiem ku domowi drogą najkrótszą. Przechodziła mimo cukierni, przed którą, w ocienieniu krzewów egzotycznych, siedzieli goście przy stoliczkach okrągłych. Za. ukazaniem się postaci jej, od jednego ze stoliczków, zajętego przez czterech młodych ludzi, zerwał się jeden, zawołał do trzech innych: o!... ona właśnie!... " pochwycił laseczkę i rękawiczki i ruszył za nią. Zosia nie dostrzegła ruchu tego, ponieważ dokonał się on po za jej plecami; nie oglądała się, pośpieszała, wybiegła w aleje i dościgniętą została przez młodzika. W alejach latarnie paliły się rzadko; przechodniów prawie nie było; zmrok od drzew panował większy niż w miejscach otwartych. Zosia, usłyszawszy towarzysza tuż obok siebie, kroku jeno przyśpieszyła, mimo to nie odbiegła od niego i nie mogła nie usłyszeć wyrazów następujących, które jej urywkowo w słuch wpadały:

— Panienko piękna! nie godzi się człowieka uczciwego na taki wyciągać kurs!... Biegnę, ledwo ducha nie wyzionę! "Stój, poczekaj, piękna dziewko!..." Słówko jedno!..... Idzie o zakład gruby!....

Stawka angielska, jak na wyścigach konnych!....

Stój, słóweczko jedno!.... wytłomaczę ci sytuacyę!... inaczej!...

Zosia, uchodząc, przebiegła tymczasem naukos aleję i dostała się na chodnik przeciwległy. Miała jeszcze kroków ze sześćdziesiąt do wylotu ulicy przedmiastowej. Śpieszyła, celem przebiegnięcia przestrzeni tej, gdy nagle uczuła rękę męzka pod ramieniem swojem. Szarpnęła się, odskoczyła i parasolkę do góry podniosła.

— A! najpiękniejsza! — zaczął napastnik, podnosząc laseczkę w celu odparowania możliwego ciosu. Ofiarujesz mi pojedynek.... Tnij śmiało!...

— Proszę pana! — odezwała się Zosia, opuszczając parasolkę, którą, poznała, bronićby się nie mogła. To niegodziwie ze strony pana!

— Cóż niegodziwego w tem, że chcę tylko pocałować ciebie?

— Niech pan odstąpi — odparła dziewczyna, dodając do słów giest rozkazujący.

— Nic z tego nie będzie! trafiłaś na wielbiciela wdzięków twoich namiętnego i upartego.

— Będę o pomoc wołała.

— Wołaj.... skrzyczysz się, i nim pomoc jaka nadbiegnie, będzie już po wszystkiemu!

— Panie! — krzyknęła — precz!

Mineralogią, z siły całej napastnika w twarz uderzyła, to atoli nie powstrzymało go od objęcia ramieniem kibici jej. Szarpnęła się, odskoczyła, ręki jednak wydrzeć nie mogła i już usta otwierała, celem szukania w krzyku ratunku, gdy nagle ratunek pojawił się sam, pod postacią jegomości jakiegoś, spuszczającego niespodzianie na głowę młodzika cios laską potężny. Zaatakowany znienacka młody człowiek, puścił Zosię, i zwrócił się. Zamiarem jego, zapewne, była obrona, lecz czasu nie miał do takowej. Uderzenia laską sypały się gradem na ręce nie ręce, głowę, nie głowę, twarz nie twarz; nieznajomy grzmocił w milczeniu, trzymając się od młodzieńca w odległości takiej, ażeby mu ten przeszkodzić nie mógł. Młody człowiek miotał się, nagle jęknął przeraźliwie:

— Ojoj! oko! oko moje!

Nieznajomy laskę spuścił. Młodzieniec dłoniami twarz sobie zasłonił i o drzewo się oparł. Nieznajomy przystanął na chwilę. Jak się zdaje, zamierzał, wysapawszy się nieco, udać się drogą swoją dalej, gdy mu o słuch następujące obiły się wyrazy:

— Wybiłeś mi oko, nikczemniku!

— Julek! — krzyknął jegomość z laską — to ty?

— Pan Kowalski?

— No widzisz, co za spotkanie! Trzebać to było!

— A tak! czy trzeba było? Chciałem zabawić się jeno.

— Kosztem cudzym.

— Zkąd cudzym!

— Cześć dziewczyny, która cię nie upoważniła do napastowania jej na ulicy.

— Byłoż, słówko rzec..

— Najpierw, nie spodziewałem się, że to ty, powtóre, to oko? cóż oko? — zapytał z troskliwością.

— Oko. Czyja wiem! Mój Boże! — odrzekł młodzieniec.

Odjął dłonie od twarzy skrwawionej; p. Kowalski podszedł blizko, wziął głowo młodzieńca w dłonie, przypatrywać się jął czołu, dotknął się zlekka palcami do prawej jamy ocznej, i:

— Hm — odezwał się — zdaje się, w rzeczy samej, jakby oko wyskoczyło.

— O! panie Kowalski! — zawołał młodzieniec, głosem żalu głębokiego i wyrzutu gorzkiego.

— Cóż ja winien temu, moje życie — odrzekł stary nauczyciel. Stało się!

— Pozostanę więc bez oka?

— A no, możesz sobie szklanne kazać wstawić....

— Dziękuję za radę, a! wypadek na gładkiej drodze.

— Nie na gładkiej, kochanie, o! nie na gładkiej — odparł stary, zostawiając Julka losowi własnemu, i udając się w drogę swoją.

* 1.awk 2.awk compress_epub.sh crap demo.sh demo.sh~ demo2600.sh demo2600fix.sh dodatkowe dop.sh dopasowanie.sh find_demo.sh find_demo2600.sh find_fontmod.sh find_fontmod2600.sh find_indent.sh find_netpress.sh find_netpress2600.sh find_poprawki_karoliny.sh fontcheck.sh fontmod.sh fontmod2600.sh get_missing.sh indent.sh iwatch.sh lib lista.sh lista.sh~ lista2.sh mod_iwatch.sh mov_0to1.sh mov_1to2.sh netpress.sh netpress2600.sh poprawki_karoliny.sh przenies.sh ucompress.sh uncompress_epub.sh undo_indent.sh zndemo.sh *

Julek, jak się domyśleć łatwo, nie powrócił do cukierni, aby pochwalić się przed przyjaciółmi czynem heroicznym. Puścił się aleją, trzymając sio w cieniu; spotkawszy pierwszego próżno jadącego fiakra, zawołał go i kazał się wieźć na ulicę Pańską, pod numer 15.

Ulica Pańska należy do tej części miasta, którąby nazwać można Chelsea łyczakowską. Domy na niej nie stoją w szeregu ościennym, lecz każdy z osobna, Otoczon przestworem dostatecznym ma podwórze z przodu, ogród z tyłu i pawilony z boku. Dom pod numerem 15 wyglądał na pałacyk gustowny, w stylu przypominającym nieco włoski. Wznosił się w głębi podwórza, odgrodzony od ulicy osztachetowaną baryerą, u dołu podmurowaną, u góry połyskującą złocistemi grotami. Na środku podwórza widzieć się dawał trawnik okwiecouy. Za pałacykiem rozlegał się ogród niewielki, starannie utrzymany, a posiadający i szpalery, i gaiki, i altany, i gazon i wodotrysk, i posągów kilka. Każdy z mieszkańców Łyczakowa wiedział, że pałacyk ów, było to mieszkanie baronowstwa Homońskich, pieszczochów fortuny, pozwalającej im żyć, nie jak można, ale jak się chce.

Pałacyk był baronowstwa mieszkaniem, ale chwilowem i dorywozem. Część większą roku, niekiedy rok cały, pozostawał na opiece sług kilku, obowiązanych utrzymywać go ustawicznie w stanie pogotowia do przyjęcia w mury swoje, bądź barona, bądź baronowej, bądź też baronowstwa obojga z progeniturą, składającą się z syna i dwóch córek. Wraz z państwem przybywały pieski, papugi i małpy, w których pani baronowa rozmiłowaną była tak dalece, że się z niemi nie rozstawała nigdy. Przybycia państwa nie zapowiadały nigdy żadne znaki na niebie, żadne fenomena meteorologiczne, ani też żadne listy ani telegramy. Spadali zazwyczaj niespodzianie do domu własnego, jak do oberży, bawili czas jakiś i odjeżdżali. Krążenie ich po świecie przyrównaćby można do krążenia komet pewnych, przez astronomów niezbadanych jeszcze: podlegać musiało prawu jakiemuś — jakiemu jednak? — pozostawało to zagadką niezbadaną. Ścigali marę jakąś; mieli interesa jakieś; spieszyli dokądsiś — spieszyli wciąż i wciąż, i w krążeniu swojem pojawiali się niekiedy w konstellacyi łyczakowskiej. Bez ojczyzny, bez ogniska, bez obowiązków, bez niczego! Dla pani baronowej patria nie była ubi, ibi bene, ale tam, gdzie były jej pieski, papugi i małpy, to jest, w wagonie kolei żelaznej, w dyliżansie pocztowym, w numerze hotelowym, w pałacu własnym, w chatce nawet pustelnika. Baron i tego nie miał przywiązania. Baronówny nie wiedziały, dokąd dążą — trzymały się matki i za nią. ciągnęły. Młody baron — był to ów Julek, któremu, jego niegdyś guwerner, pan Hugon Kowalski, oko wysadził.

Wyszedł był piechotą nad wieczorem; powrócił fiakrem wieczorem. Pojawienie się fiakra nie wywołało służby do otwierania podwoi i przyświecania na schodach. Huknąć musiał: — Jest tam kto?

Wyskoczyło wnet lokai dwóch w rękawiczkach białych.

— Baron? — zapytał.

— Jaśnie pan, proszę jaśnie pana. u siebie.

— Pani baronowa?

— Jaśnie pani, proszę jaśnie pana, nie wróciła jeszcze z jasnemi pannami i z pieskami.

Lokaje, odpowiadając, szeroko mieli otworzone oczy, poznawali bowiem młodego barona po głosie, nie zaś po obliczu, które, licho wie do czego, podobnem było, umazane krwią i patrzące jednem okiem. Przypatrywali się, zdumienia pełni, i poprzedzali młodego pana. otwierając przed nim drzwi, aż do apartamentu, znamionującego przybytek kawalerski. Julek wziął z rąk jednego z lokai świecę i zbliżył się z nią do zwierciadła nad kominkiem umieszczonego. Stanął, spojrzał na odbicie twarzy własnej.

— Cré-nom de nom! cré-matin! oh, Ia canaille! — przecisnął przez zęby.

Biedny człowiek łudził się jeszcze. Spodziewał się, że w zwierciedle oko odnajdzie. Nie wierzył wypadkowi, jaki go spotkał. Niestety! rzeczywistość przedstawiała się mu w nagości całej, w towarzystwie guzów, sińców i matunku czerwonego. Akompaniament jednak nie obchodził go. Obchodziło go oko, którego nieobecność okiem pozostałem oglądał, a wierzyć w nią nie chciał.

Wydał odgłos, do ryczenia głuchego podobny, przeszedł się razy parę po pokoju i:

— Wody! — zawołał.

Lokaje, którzy tymczasem pozapalali lampy, kandelabry i światła wszystkie, jakie do zapalania były, skoczyli nawet do urządzenia umywalni.

Młody baron zrzucił z siebie odzież zwierzchnią, porozpinał koszulę, ustawił się nad gotowalnią i obmywanie rozpoczął. Nie szło mu. Musiał z ostrożnością całą wodzić gąbką po czole, policzkach i brwiach; trzeba było razy siedm wodę odmieniać; po razy siedm w zwierciedle się przypatrywał i coraz to pewniej nieobecność jednego oka sprawdzał. .

— Czy to być może! — wywoływał. Niestety! oka nie było.

Umywanie się trwało godzinę. Wciągu czasu tego wjechała na podwórze kareta, objechała trawnik, zatrzymała się przed gankiem i turkotem swoim wywołała lokai w białych rękawiczkach czterech. Z tych dwaj nieśli światła, dwaj do drzwiczek poskoczyli i takowe otworzyli. Przez otwór wysunęła się naprzód w rękawiczkach duńskich rąk niewieścich para. trzymając w dłoniach pieska malusiego. Jeden z lokai po pieska ręce wyciągnął.

— Ostrożnie! na Boga, ostrożnie! — odezwał się z karety głos kobiecy, srodze zalterowany — ostrożnie! Fafi, skaleczony! oj! och! Boże! ostrożnie.

Lokaj wziął pieska, lecz jak się zdaje, zanadto ostrożnie, trzymał go bowiem tak delikatnie, że ten trzepnął się jeszcze w ręku i na ziemię upadł. W momencie tym wyskoczyła z karety dama i do ziemi przypadła. Pochwyciła psinę, podniosła ją, do piersi ją przytuliła, wyprostowała się, w oczach miała gniew, a z ust następujące górnym tonem cisnęła wyrazy:

— Zbrodniarzu! precz z przed oczu moich! Wnet wołać poczęła głosem strwożonym:

— Fifa! Fifa! Fifa!

— Tu, u mnie! — odezwał się dźwięczny głosik z karety. U mnie! maman!

— Na ręku?

Koniec wersji demonstracyjnej.