Anatol France

WYSPA PINGWINÓW

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

PRZEDMOWA

KSIĘGA PIERWSZA

KSIĘGA DRUGA

KSIĘGA TRZECIA

KSIĘGA CZWARTA

KSIĘGA PIĄTA

KSIĘGA SZÓSTA

KSIĘGA SIÓDMA

KSIĘGA ÓSMA

WYSPA PINGWINÓW

Anatol France

Tłum. Jan Sten

PRZEDMOWA

Mimo pozornej różnorodności nęcących mnie zajęć, życie moje ma jeden tylko cel. Chcę uskutecznić wielki zamysł. Piszę dzieje Pingwinów. Pracuję nad tym wytrwale nie zrażając się częstymi trudnościami, które niekiedy zdają się wręcz niezwalczone. Kopałem ziemię, by z niej odgrzebać pomniki tego narodu. Pierwszymi księgami ludzi. były kamienie. Badałem karmienie, które uważać można za pierwotne kroniki Pingwinów. Przeszukałem na wybrzeżu oceanu nie tknięty jeszcze kurhan, znalazłam w nim, jak zwykle, krzemienne siekiery, miecze spiżowe, monety rzymskie i franka z wizerunkiem Ludwika Filipa I króla Francuzów.

Dla czasów historycznych wielką pomocą była mi kronika Johannesa Talpy, mnicha z klasztoru Beargarden. Tym obficiej z niej czerpałem, że w późnym średniowieczu nie rna innego źródła do historii Pingwinów.

Bogatsi jesteśmy w stosunku do XIII wieku, bogatsi ale nie szczęśliwsi. Bardzo trudno jest pisać historię. Nie wiadomo nigdy dokładnie jak się rzeczy odbyły, obfitość dokumentów, powiększa jeszcze zakłopotanie historyka. Jeśli fakt znany jest tylko jednemu świadkowi, przyjmuje go się bez wielkiego wahania; niepokój zaczyna się dopiero, gdy fakt przytaczany jest przez dwóch lub więcej świadków; bo świadectwa ich są zawsze sprzeczne i pogodzić się nie dadzą.

Bez wątpienia względy naukowe, by jednemu świadectwu dać pierwszeństwo nad drugim, są niekiedy bardzo silne. Nigdy jednak nie są silne na tyle, by przeważyły nad naszymi namiętnościami, przesądami, interesami, by zwalczyły tę lekkomyślność wspólną wszystkim poważnym ludziom. Więc bezustannie przedstawiamy fakty w sposób stronniczy lub płochy. Zwierzyłem się kilku uczonym archeologom i paleografom, rodakom i obcym, z trudności, jakich doświadczam w pisaniu historii Pingwinów. Naraziłem się na ich wzgardę. Patrzyli na mnie z uśmiechem politowania, który zdawał się mówić: „Czyż piszemy historię, my? Czyż z tekstu, z dokumentu staramy się wyciągnąć choćby najmniejszą cząsteczkę życia lub prawdy? Po prostu wydajemy teksty. Trzymamy się ich litery. Litera tylko jest ścisła i ocenić się daje. Umysł nie jest ścisły; idee są fantazjami. Trzeba być bardzo próżnym, by pisać historię; trzeba mieć też bogatą wyobraźnię".

Wszystko to mieściło się w spojrzeniu i uśmiechu naszych mistrzów w paleografii, i rozmowa z nimi głęboko mnie zniechęciła. Pewnego dnia, gdy po rozmowie ze znamienitym sigillografem byłem jeszcze bardziej zgnębiony, przyszła mi taka myśl do głowy:

— Jednak są przecie jeszcze historycy; ród ich nie wyginął doszczętnie. Jest ich pięciu czy sześciu w Akademii Nauk Moralnych. Ci nie powiedzą mi, że trzeba być bardzo próżnym, aby poświęcać się tego rodzaju pracy.

Myśl ta dodała mi otuchy.

Nazajutrz (jak mówią, a na jutro jakby powiedzieć należało) stanąłem przed obliczem jednego z nich, starca przebiegłego.

— Przychodzę, panie — rzekłem doń — zasięgnąć rady doświadczenia pańskiego. Męczę się okropnie pisaniem historii i do żadnych nie dochodzę wyników.

Odpowiedział mi wzruszając ramionami.

— Po co się tak męczyć, zacny panie, i po co pisać historię, kiedy wystarczy przepisać najbardziej znane fakty, jak to jest w zwyczaju? Jeśli masz pan nowe zapatrywania, ideę oryginalną, jeśli przedstawisz fakt i ludzi w nowej postaci, zadziwisz tylko czytelnika. A czytelnik nie lubi, by go zadziwiaćW historii szuka on tylko starych bredni, które już zna. Jeśli spróbujesz nauczać go, rozgniewasz go tylko I upokorzysz. Nie próbuj go oświecać. Wołać będzie wielkim głosem, że ubliżasz jego wierzeniom.

Historycy kopiują jeden drugiego. W ten sposób oszczędzają sobie pracy i unikają zuchwałej zarozumiałości Naśladuj ich i nie bądź oryginalnym. Historyk oryginalny jest przedmiotem nieufności, wzgardy i niechęci ogólnej.

Czy sądzisz, pan, że byłybym cenionym i szanowanym, jak nim jestem, gdybym do moich dzieł historycznych wprowadził był coś nowego? I czymże są nowinki? Impertynencją.

Wstał. Podziękowałem mu za uprzejmość i zmierzałem ku drzwiom; odwołał mnie:

— Jeszcze słówko. Jeśli pan chcesz, aby książka twoja była dobrze przyjęta, nie zaniedbaj okazji, by wystawiać cnoty, na których wspierają się społeczeństwa: poświęcenie dla bogactwa, uczucia pobożne, a specjalnie rezygnację ubogich, która jest podstawą ładu. Zapewnij pan, że prawa własności, szlachectwa, przewagi żandarmskiej traktowane będą w twym dziele z całym szacunkiem należnym tym instytucjom. Daj do zrozumienia, że, gdy się zdarzy, uwierzysz w istnienie potęg nadprzyrodzonych. Pod tym warunkiem możesz liczyć na powodzenie w lepszym towarzystwie.

Rozmyślałem nad tymi rozumnymi spostrzeżeniami i wziąłem je pod uwagę.

Nie mam potrzeby zajmować się pingwinami przed ich metamorfozą. Należą do mnie od tej chwili dopiero, gdy występują z zoologii, by wstąpić do historii i teologii. Istotnie wielki święty Maël przemienił pingwiny w ludzi, trzeba jednak to wytłumaczyć, bo obecnie nazwa ta może być powodem do zamieszania.

Nazywamy pingwinami ptaki strefy podbiegunowej: 2 rodziny zimorodków; nazywamy bezlotkami typ, zamieszkujący morza północne. Czyni tak na przykład pan G. Lecointe w swoim opisie podróży okrętu Belgica «Ze wszystkich ptaków, zamieszkujących cieśninę de Gerlachę — mówi on — bezlotki są niezaprzeczenie najciekawsze. Niekiedy mylnie zowią je pingwinami południa». Doktor I. B. Charcot przeciwnie utrzymuje, że prawdziwymi i jedynymi pingwinami są te ptaki z okolic bieguna południowego, które zowiemy bezlotkami i na poparcie swego twierdzenia przytacza, że Holendrzy w 1598 roku, dotarłszy do przylądka Magellana, dali im nazwę p i n gw i n ó w, zapewne z powodu ich tłuszczu. Ale, jeśli bezlotki zowią się pingwinami, jakże teraz zwać się będą pingwiny? Doktor I. B. Charcot nie mówi nam tego i zdaje, się zupełnie tym nie kłopotać.

A zatem zgodzić się trzeba, by jego bezlotki pozostały lub zostały pingwinami. Odkrył je, więc ma prawo obdarzyć je nazwą. Niech pozwoli przynajmniej pingwinom północy pozostać pingwinami. Będą więc istnieć pingwiny południowe i pingwiny północne, antarktyczne i arktyczne, zirnorodki czyli dawne pingwiny i dawne bezlotki. Wprowadzi to może w kłopot ornitologów, pragnących opisać i klasyfikować ptactwo płetwonogie; zapytają się może, czy istotnie należy jednym mianem określać dwie rodziny, zamieszkujące dwa przeciwległe bieguny i różniące się pod wielu względami, mianowicie dziobem, skrzydłami, łapkami. Co do mnie, bardzo dobrze zadowalam się tym zamieszaniem. Jakiekolwiek byłyby różnice miedzy mymi pingwinami, a pingwinami I. B. Charcota, podobieństwa ich są głębsze i liczniejsze. Te i tamte odznaczają się miną poważną i spokojną, komiczną godnością, poufałością, żartobliwą dobrodusznością, ruchami niezgrabnymi i uroczystymi zarazem. Jedne i drugie pokojowo usposobione, wymowne, chciwe widowisk, zajęte sprawami publicznymi i, być może, trochę zazdrosne o przewagę swoją.

Moi Hiperborejczycy mają, co prawda, skrzydła pokryte nie łuską, lecz twardym pierzem; chociaż nogi ich nie są tak ku tyłowi osadzone jak nogi południowców, chodzą jednak tak samo z biustem wystawionym, z głową podniesioną kołysząc ciało w równie godny sposób. Dziób ich niemało się przyczynia do omyłki, w którą popadł apostoł biorąc je za ludzi.

Praca niniejsza należy, wyznać to muszę, do rodzaju dawnej historii, tej która przedstawia ciąg faktów zapamiętanych i która, o ile to możliwe, przytacza powody i skutki: jest to raczej sztuka niż wiedza. Utrzymują, że ten sposób pisania historii nie zadowala już umysłów ścisłych i że starożytna Clio uchodzi dziś za plotkarkę, opowiadającą brednie. Może będzie kiedyś w przyszłości historia pewniejsza, historia warunków życia, ucząca nas, co każdy naród w każdej epoce wytworzył i zużył na wszystkich polach swej działalności. Historia taka nie.będzie już sztuką, lecz wiedzą i cechować ją będzie ścisłość, której brak historii dawnej. Ale, żeby powstać mogła, potrzeba jej będzie mnóstwa statystyk, których dotąd brak wszystkim ludom, a szczególniej Pingwinom. Być może, że nowoczesne narody dostarczą kiedyś elementów takiej historii. Co się tyczy ludzkości minionej, obawiam się, że zawsze trzeba będzie zadowalać się opowiadaniem na sposób dawny. Los takiego opowiadania zawisł od przenikliwości i dobrej wiary opowiadającego.

Jak powiedział pewien wielki pisarz z Alca, życie narodu utkane jest ze zbrodni, nędz i szaleństw. Z pingwinami działo się to samo, co i z innymi narodami; jednak historia ich ma kilka momentów prześlicznych, które chcę przedstawić.

Pingwini byli długo narodem wojowniczym. Jeden z ich ziomków Jacquot, filozof, opisał charakter ich, w małym obrazku rodzajowym, który tu przytaczam i który bez wątpienia będzie mile widziany.

«Mędrzec Gracjan przebiegał Pingwinię za czasów ostatnich Drakonidów. Pewnego dnia, gdy przechodził zaciszną doliną, gdzie w czystym powietrzu dźwięczały srebrzyste dzwonki, zawieszone na szyjach pasących się krów, zmęczony siadł na ławce u stóp rozłożystego dębu, rosnącego koło chaty. Na progu niewiasta karmiła dziecię; młody chłopak igrał z dużym psem; a niewidomy starzec siedząc na słońcu otwartymi wargami zdawał się spijać jasność dzienną.

Gospodarz domu, człowiek młody i dziarski, ofiarował Gracjanowi chleb i mleko.

Filozof marsuański spożywszy ten sielski posiłek rzekł:

— Mili mieszkańcy miłego kraju — serdeczne składam wam dzięki. Wszystko dyszy tu radością, zgodą, pokojem.

Gdy tak mówił, przeszedł mimo niego pasterz, wygrywający marsza na swojej kobzie.

— Co to za żwawa melodia? — zapytał Gracjan.

— To hymn wojenny przeciw Marsuanom — odrzekł wieśniak. — Wszyscy go tu śpiewają. Małe dzieci umieją go, zanim się mówić nauczą. Jesteśmy wszyscy dobrymi Pingwinami.

— Nie lubicie Marsuanów?

— Nienawidzimy ich!

— Dlaczegoż ich nienawidzicie?

— Pytasz o to? Czyż Marsuanie nie są sąsiadami Pingwinów?

— Bez wątpienia.

— No więc, dlatego to Pingwini nienawidzą Marsuanów.

— Czyż jest to dostateczna przyczyna?

— Oczywiście. Kto mówi sąsiad, mówi nieprzyjaciel. Patrz na pole, które dotyka mego pola. Jest to pole człowieka, którego najwięcej na świecie nienawidzę. Po nimi największymi moimi wrogami są mieszkańcy wioski, rozłożonej na przeciwległym zboczu doliny, u stóp tego brzozowego lasku. W wąskiej tej dolinie, ze wszech stron zamkniętej, jest tylko ich wioska i nasza: są sobie wrogie. Ilekroć nasi parobcy spotkają tych z przeciwka, wymyślają sobie i biją się. I chcesz, aby Pingwini nie byli wrogami Marsuanów? Nie wiesz zatem, co to patriotyzm? Dwa tylko okrzyki wyrywają się z mych piersi: «Niech żyją Pingwini! Smierć Marsuanom!»

Przez trzynaście wieków Pingwini prowadzili wojny ze wszystkimi narodami świata z nie słabnącym zapałem i różnym szczęściem. Potem w kilka lat zniechęcili się do tego, co tak długo lubili, upodobali sobie pokój, co wyrażali z godnością, bez wątpienia ale jak najszczerzej. Generałowie ich bardzo dobrze przyjęli ten nowy kaprys; cała armia, oficerowie, podoficerowie, żołnierze, rekruci, weterani z przyjemnością stosowali się do tego, żalili się nań tylko gryzipiórki i szczury biblioteczne, a beznogie kaleki były niepocieszone.

Tenże sam Jacquot-filozof napisał opowieść moralną, w której w komiczny i dobitny sposób przedstawił różne czyny ludzkie i domieszał do nich niektóre rysy historii własnego kraju. Gdy go pytano, w jakim celu napisał tak Przekręconą historię i jaką według niego korzyść osiągnie z tego jego ojczyzna — odpowiedział:

— Bardzo wielką. Gdy ujrzą czyny swoje przekręcone i odarte ze wszystkiego, co im pochlebiało, Pingwini lepiej o nich sądzić będą i może mądrzejszymi się staną.

Chciałbym w tej historii nie zaniedbać nic z tego, co by mogło zainteresować artystów. Znajdzie się w niej rozdział o malarstwie pingwińskim w wiekach średnich, a jeśli rozdział ten jest mniej kompletny niżbym pragnął, nie moja w tym wina, jak o tym można przekonać się czytając opowiadanie, którym kończę tę przedmowę.

W czerwcu roku zeszłego przyszło mi na myśl, żeby zasięgnąć opinii pana Fulgencjusza Tapira, uczonego autora «Powszechnych roczników malarstwa, rzeźby i architektury, o pochodzeniu i postępie sztuki pingwińskiej». Wprowadzony do gabinetu jego, ujrzałem przy biurku za olbrzymim stosem papierów małego człowieka, nieprawdopodobnego krótkowidza, mrużącego oczy za szkłami w złotych okularach.

Żeby wynagrodzić wadę oczu, nos jego wydłużony, ruchomy, obdarzony znakomitym zmysłem dotyku, badał świat zewnętrzny. Organem tym Fulgenciusz Tapir utrzymywał łączność ze sztuką i pięknem. Zauważono, że we Francji najczęściej krytycy muzyczni są głusi, a, krytycy plastyki ślepi. To pozwala im skupić się, co tak potrzebne jest dla zrozumienia estetyki. Czy sądzicie, że ze wzrokiem zdolnym objąć kształty i barwy, jakimi przyobleka się tajemnicza przyroda, Fulgencjusz Tapir wzniósłby się był po górze drukowanych dokumentów i rękopisów aż na szczyt doktrynerskiego spirytualizmu i powziąłby tę potężną teorię, która sztukę wszystkich krajów i wszystkich epok sprowadza do Instytutu, ich końca ostatecznego?

Ściany gabinetu, podłoga, sufit nawet, dźwigały ną-pęczniałe stosy, pudła niemożliwie wypchane, skrzynki, w których cieśniły się niezliczone kartki. Z trwożnym zachwytem patrzałem na te katarakty erudycyj gotowe do zerwania tamy.

— Mistrzu — rzekłem wzruszonym głosem. — udaję się do życzliwości i wiedzy twojej niewyczerpanej. Czy nie zechciałbyś pomóc mi w poszukiwaniach moich co do źródeł sztuki pingwińskiej?

— Panie — odrzekł mistrz — mam sztukę całą, rozumie pan, całą sztukę klasyfikowaną alfabetycznie i według spisu rzeczy. Mam sobie za obowiązek oddać do twego rozporządzenia wszystko, co odnosi się do Pingwinów. Wejdź na tę drabinę i wyciągnij pudełko, które widzisz tam w górze. Znajdziesz w nim wszystko, co potrzebne ci będzie.

Usłuchałem z drżeniem. Ale zaledwie dotknąłem się fatalnego pudełka, niebieskie kartki wysuwając się z mych palców zaczęły płynąć potokiem. Prawie natychmiast przez sympatię otwarły się sąsiednie pudełka i wypłynęły z nich strumienie kartek różowych, białych, zielonych, i różnokolorowe kartki jedne za drugimi ze wszystkich pudełek wymknęły się z szumem podobnym do wiosennego szumu potoków górskich. W jednej chwili pokryły podłogę grubą warstwą papieru. Tryskając z niewyczerpanych zbiorników z szumem coraz silniejszym, ciągle przyśpieszały swój rwący bieg. Do kolan zatopiony w nich Fulgencjusz Tapir uważnym nosem obserwował ten kataklizm; rozpoznał jego przyczynę i zbladł z przerażenia.

— Ileż tu sztuki! — zawołał.

Zawołałem go, pochyliłem się, by mu pomóc wstąpić na drabinę, uginającą się pod ulewą. Było już za późno.

Zgnębiony, zrozpaczony, litości godny, bez aksamitnej czapeczki i złotych okularów, które był zgubił, nadaremnie swymi krótkimi rękami stawiał opór falom, dochodzącym mu do ramion. Nagle uniosła się straszliwa trąba kartek i spowiła go w olbrzymi wir. Przez sekundę widziałem w otchłani wypolerowaną czaszkę i pulchne rączki uczonego, potem otchłań zamknęła się i potok rozlał się w ciszy i nieruchomości. W obawie, że i mnie wraz z drabiną moją ten potok pochłonie, uciekłem przez górną najwyższą szybę okna.

Quiberon, 1 września 1907.

Koniec wersji demonstracyjnej.

KSIĘGA PIERWSZA

ROZDZIAŁ I

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ II

POWOŁANIE APOSTOLSKIE ŚWIĘTEGO MAËLA

Pewnego dnia gdy medytując szedł wzdłuż cichej zatoki, której skały daleko wsunięte w morze, tworzyły dziką tamę, ujrzał kamienne koryto, na kształt czółna płynące po wodach.

W podobnym naczyniu święty Guirec, wielki święty Colomban i tylu innych mnichów ze Szkocji i Irlandii udawało się, by nawracać Armorikę. Nie tak dawno jeszcze święta Avoya, przybyła z Anglii, płynęła w górę rzeki Auray w moździerzu z różowego granitu, w który potem kłaść będą dzieci, aby je silnymi uczynić; święty Vonga odbył drogę z Hibernii do Cornouailles na skale, której odłamki zachowane w Penmarch leczyć będą z gorączki pielgrzymów, składających na nich głowę; święty Samson w zatoce góry Saint Michel wylądował w granitowej kadzi, która kiedyś zwać się będzie miską świętego Samsona. Toteż na widok kamiennego koryta, święty mąż Maël zrozumiał, że Pan przeznacza go do nawrócenia pogan, zaludniających jeszcze wybrzeża i  wyspy Bretanii.

Oddał swą grabową laskę świątobliwemu mężowi Hudocowi, przez co zdawał mu zarząd nad klasztorem i zabrawszy bochenek chleba, beczułkę wody słodkiej i święte Ewangelie, wsiadł do kamiennego koryta i spokojnie dotarł do wyspy Hoedie.

Wyspę tę bezustannie smagają wichry. Ubodzy jej mieszkańcy łowią ryby wśród szczelin skał i z trudem uprawiają warzywa w ogrodach pełnych piasku i żwiru a oparkanionych kamiennymi murami lub płotami tamarysu. Piękne drzewo figowe rosło w głębi wyspy i daleko rozpościerało gałęzie swoje. Mieszkańcy wyspy czcili to drzewo.

Świątobliwy mąż Maël rzekł do nich:

— Czcią i uwielbieniem otaczacie to drzewo, dlatego że jest piękne. Zatem jesteście wrażliwi na piękno. Ja przychodzę objawić wam piękno ukryte.

I nauczał ich Ewangelii. A nauczywszy ich ochrzcił solą i wodą.

Wyspy Morbihanu w owych czasach liczniejsze były niż są obecnie. Bo odtąd wiele z nich morze pochłonęło. Święty Maël nawrócił sześćdziesiąt wysp. Potem w granitowym swym korycie popłynął w górę rzeki Auray i wylądował przed rzymskim domem; z dachu domu tego wznosił się lekki dym. Świątobliwy mąż przekroczył próg, na którym w mozaice wyobrażony był pies, wyprężony na łapach z wargą odwiniętą. Przyjęty został przez dwoje małżonków staruszków; Marcus Combabus i Valeria Moerens żyli tu wśród swych dóbr. Podwórze wewnętrzne otoczone było portykiem, którego kolumny do polowy wysokości były malowane na czerwono. Fontanna z muszli przytykała do jednej ze ścian, pod portykiem wznosił się ołtarz z niszą, w której gospodarz domu ustawił małe gliniane bożyszcza, wapnem bielone. Jedne wyobrażały skrzydlate dzieci, inne Apollona lub Merkurego, jeszcze inne — nagą kobietę, skręcającą swe włosy. Świątobliwy mąż Maël przyglądając się tym bożyszczom spostrzegł między nimi wyobrażenie młodej matki, trzymającej dziecię na kolanach.

Ukazując na posążek ten rzekł:

— To jest Najświętsza Panna, Matka Boża. Poeta Vergilius zapowiedział ją w pieśniach swoich, zanim się narodziła i anielskim głosem śpiewał Jam  redit et virgo. I poganie czczą już prorocze jej posążki, jak oto ten, który umieściłeś na tym ołtarzu, o Markusie. I zapewne ona strzegła twego skromnego ogniska domowego. Tak to ci, co ściśle przestrzegają praw przyrodzonych, przygotowują się do przyjęcia prawd objawionych.

Marcus Combabus i Valeria Moerens, tymi słowy przejęci, nawrócili się na wiarę chrześcijańską. Przyjęli chrzest wraz z młodą swą wyzwolenicą, Caelią Avitellą, która droższą im była niż światło oczów. Wszyscy ich robotnicy wyrzekli się bałwochwalstwa i tegoż samego dnia zostali ochrzczeni. Marcus Combabus, Valeria Moerens i Caelia Avitella wiedli odtąd żywot pełen cnót. Umarli w Panu i przyjęci zostali w poczet świętych.

Przez trzydzieści siedem lat jeszcze błogosławiony Maël nawracał pogan w głębi kraju. Wzniósł dwieście osiemnaście kaplic i siedemdziesiąt cztery klasztory.

Aż dnia pewnego, w ogrodzie Vannes, gdzie głosił Ewangelię, dowiedział się, że w czasie jego nieobecności, mnisi w Yvern odstąpili nieco od reguły świętego Gala. Natychmiast, z gorliwością kwoczki zbierającej pisklęta, udał się do swych zbłąkanych dzieci. Dobiegał wówczas dziewięćdziesiątego siódmego roku życia, postać jego pochyliła się była, ale ramiona były silne jeszcze i potok wymowy jego rozlewał się obficie, jak śnieg zimą w głębiach dolin.

Opat Budoc złożył w ręce Maëla oznakę władzy, grabową laskę i zawiadomił go o smutnym stanie, w jakim się klasztor znajduje. Mnisi pokłócili się o datę, w której obchodzić należy święta Wielkanocne; jedni byli za kalendarzem rzymskim, drudzy — za greckim i okropna schizma chronologiczna rozdzielała braci.

Była jeszcze inna przyczyna bezładu. Zakonnice z wyspy Gad, niepomne dawnej swej cnoty, co chwila przybywały w czółnie na wybrzeża Yvern. Mnisi przyjmowali je w gospodzie dla podróżnych i wynikało stąd zgorszenie, które smutkiem napełniało dusze pobożne.

Wierne to sprawozdanie opat Budoc zakończył tymi słowy:

— Od przybycia tych zakonnic skończyła się niewinność i spokój mnichów.

— Bardzo wierzę temu — odrzekł błogosławiony Maël. — Bo kobieta jest zręcznie zbudowaną zasadzką; wpada się w nią, jak tylko się ją zwietrzy. Niestety! Cudny czar tych istot działa jeszcze silniej z daleka niż z bliska. Tym więcej wzbudzają pożądań, im mniej je zadowalają. Stąd ten wiersz poety do jednej z nich zwrócony:

Unikam Cię, gdy jesteś; pragnę, gdyś odeszła.

— Toteż widzimy, synu mój, że upojenia miłości cielesnej silniej działają na samotników i zakonników niż na ludzi, żyjących w świecie. Szatan zmysłowości kusił mnie przez całe życie moje w najróżniejszy sposób, najcięższe pokusy nie nachodziły mnie przy spotkaniu z niewiastą choćby piękną i wonną. Wywoływał je zawsze obraz kobiety nieobecnej. I teraz jeszcze, w tak podeszłym wieku dochodząc dziewięćdziesiątego ósmego roku życia, nieraz przez Wroga pchnięty jestem w grzech przeciwko czystości, myślą przynajmniej. W nocy, gdy zimno mi w łóżku, gdy z głuchym chrzęstem drżą me zlodowaciałe członki, słyszę głosy, powtarzające drugą strofkę trzeciej księgi Królów. Dixerunt ergo et servi sui; Quaeramus domino nostro regi adolescantulam virginem, et stet coram rege et foveat eum, dormiatque in sinu suo, et calefaciat dominum nostrum regem. I szatan ukazuje mi dziewczę w kwiecie lat, które mówi: «Jestem twoją Abilag, jestem Sunamitką twoją. O panie mój, zrób mi miejsce w swym łożu.

— Wierz mi — dodał starzec — bez szczególnej pomocy Niebios, mnich nie mógłby zachować czystości w czynach i w myśli.

Zabrał się natychmiast do przywrócenia niewinności i zgody w klasztorze, poprawił kalendarz według obrachunku chronologii i astronomii i przyjąć go kazał wszystkim zakonnikom; odesłał upadłe córy świętej Brygidy do ich klasztoru, ale nie wypędził brutalnie, lecz odprowadzić je kazał na okręt przy śpiewie psalmów i litanii.

— Uszanujmy w nich — rzekł — córki Brygidy i oblubienice Pana. Nie naśladujmy tych faryzeuszów, udających pogardę dla grzesznic. Grzech tych niewiast, nie zaś ich osobę upokorzyć trzeba; należy je zawstydzić w tym, co uczyniły a nie w tym, czym są: bo są one istotami bożymi.

I święty mąż prosił braci swych, by wiernie wypełniali regułę zakonu.

— Gdy okręt nie chce być posłuszny sterowi — rzekł im — posłuszny się staje rafie podwodnej.

ROZDZIAŁ III

KUSZENIE ŚWIĘTEGO MAËLA

Błogosławiony Maël zaledwie przywrócił był ład w klasztorze Yvern, gdy dowiedział się, że mieszkańcy wyspy Hoedic, pierwsi jego katechumeni i sercu jego najbliżsi, na nowo powrócili do bałwochwalstwa i zawieszają wieńce kwiatów i wełniane przepaski na gałęziach świętego drzewa figowego.

Przewoźnik, który przywiózł tę smutną wiadomość, wyraził obawę, by zbłąkani ci ludzie żelazem i ogniem nie zniszczyli kaplicy, zbudowanej na wybrzeżu ich Wyspy.

Świątobliwy mąż postanowił bez zwłoki udać się do niewiernych swych dzieci, aby powrócić ich wierze i nie dopuścić do spełnienia bluźnierczych gwałtów. Idąc do zatoki, gdzie wylądowali był ze swego kamiennego koryta, spojrzał na warsztaty, które założył w cichej przystani przed trzydziestu laty, a gdzie teraz rozlegał się zgrzyt pił i uderzenia młotów. W chwili tej Szatan, nigdy nie znużony, zbliżył się do świątobliwego męża pod postacią mnicha, imieniem Samson i kusić go począł:

— Ojcze mój, mieszkańcy wyspy Hoedic grzeszą bezustannie. Każda upływająca chwila oddala ich od Boga. Niedługo żelazem i ogniem zburzą kaplicę, którą czcigodnymi rękami twymi wzniosłeś na brzegu ich wyspy. Czas nagli. Czy nie sądzisz, że kamienne koryto twoje prędzej przywiodłoby cię do nich, gdyby zaopatrzone było jak czółno w ster, żagle i maszty, bo wtedy wiatr by je popychał?

Ramiona twoje silne są jeszcze i zdolne kierować łodzią. Dobrze też było by umieścić ostry dziób na przodzie twego apostolskiego koryta. Zbyt mądry jesteś, aby ci to już nie miało przyjść na myśl.

— Bez wątpienia, czas nagli — odrzekł świątobliwy mąż. — Ale postąpić jak radzisz, synu mój, Samsonie, czy nie znaczyłoby to być podobnym do tych ludzi małej wiary, którzy nie ufają Panu? Czy nie znaczyłoby to gardzić darami Tego, który zesłał mi tę kamienną kadź bez żagli i masztu?

Na zapytanie to Szatan, wielki teolog, odpowiedział innym zapytaniem.

— Ojcze mój, czyż chwalebne jest czekać z założonymi rękami, aż przyjdzie pomoc z góry i żądać wszystkiego od Tego, który wszystko może, zamiast postąpić z ludzką przezornością i radzić sobie samemu?

— Nie, bez wątpienia — odrzekł świątobliwy starzec Maël — było by kuszeniem Boga, gdybym zaniedbał postąpić zgodnie z przezornością ludzką.

— Otóż — nalegał Szatan — czy nie jest przezornie kadź tę zaopatrzyć w ster, maszt i żagle?

— Byłoby to przezornie, gdyby w inny sposób nie można było na czas przybyć.

— He, he, kadź twoja jestże tak szybka?

— Jest nią o tyle, ile się Bogu podoba.

— Cóż możesz wiedzieć o tym? Sunie ona jak pantofle ojca Budoc. Prawdziwy to żółw. Czyż wzbronione ci jest powiększyć jej szybkość?

— Synu mój, jasność zdobi słowa twoje, są one jednak zbyt cięte. Zważ, że jest to koryto cudowne.

— Zaiste, ojcze mój. Koryto granitowe, pływające po wodzie jak korek, jest korytem cudownym. Nie ma co do tego żadnej wątpliwości. Cóż z tego wnioskujesz?

— Jestem mocno zakłopotany. Czyż stosowne jest ludzkimi i naturalnymi środkami ulepszać maszynę tak cudowną?

— Ojcze mój, gdybyś utracił prawą nogę i Bóg ci ją zwrócił, czy byłaby to noga cudowna?

— Bez wątpienia, synu.

— Czy obułbyś ją? — Oczywiście.

— A zatem! Jeśli sądzisz, że zwykłym, naturalnym butem obuć można nogę cudowną, powinieneś też sądzić, że można naturalnymi masztami i żaglami zaopatrzyć statek cudowny. Toć jasne. Niestety! Trzebaż, by najświętsze nawet osoby miały chwile słabości i ciemnoty? Jest się największym apostołem Bretanii, można by dokonać dzieł godnych wiekuistej chwały!... Ale umysł ciężki jest, a ręka leniwa! Żegnam cię, ojcze! Jedź sobie pomaleńku, i gdy wreszcie zbliżysz się do wyspy Hoedic, ujrzysz dymiące zgliszcza kaplicy, którą wzniosłeś i poświęciłeś własnymi rękami. Poganie spalą je wraz z diaczkiem przez ciebie pozostawionym, który upiecze się jak kiełbasa.

— Wielkie jest zakłopotanie moje — rzekł sługa Boży ocierając rękawem czoło, potem zroszone. — Ale powiedz mi, synu Samsonie, nie lada to zadanie kamienne to koryto we wszystkie potrzebne zaopatrzyć przybory. I jeśli tę pracę przedsięweźmierny czy nie więcej czasu stracimy niźli na tym zyskamy?

— Ach! Mój ojcze — zawołał Szatan — zanim przesypie się klepsydra, rzecz będzie załatwiona. Znajdziemy wszystko, czego nam potrzeba w tych warsztatach przez ciebie wzniesionych na wybrzeżu, w składach twoim staraniem tak obficie zaopatrzonych. Sam przytwierdzę wszystkie części budowy okrętowej. Zanim zostałem mnichem, bytem marynarzem i cieślą; dużo innych jeszcze rzemiosł uprawiałem. Do roboty!

I natychmiast pociągnął świętego męża do szopy, pełnej przyborów potrzebnych do żeglugi.

— To dla ciebie, ojcze mój.

I rzuca mu na ramiona płótna, maszty, liny. Potem sam biorąc belkę dzioba, ster i worek z narzędziami ciesielskimi, biegnie do brzegu ciągnąc za suknię świętego męża, sapiącego i dyszącego pod brzemieniem drzewa i płótna.

ROZDZIAŁ IV

ŻEGLUGA ŚWIĘTEGO MAËLA PO OCEANIE LODOWATYM

Szatan zakasawszy się po pachy wyciągnął koryto na piasek wybrzeża i w niecałą godzinę przysposobił je do drogi.

Gdy święty Maël wsiadł, kadź z rozwiniętymi żaglami tak szybko pruła wody, że wybrzeże niebawem znikło mu z oczów. Starzec sterował ku południowi, aby opłynąć przylądek Land's End. Ale nieprzeparty prąd parł go na południowy zachód. Opłynął południowe wybrzeże Irlandii i nagle zakręcił na północ. Wieczorem wiatr wzmógł się. Maël daremnie usiłował zwinąć żagle. Kadź mknęła w szalonym pędzie ku morzom bajecznym. W blasku księżyca ujrzał Maël ciemnowłose syreny Północne, jak wynurzały z fal morskich białe swe piersi i różowe biodra; czas jakiś płynęły za nim bijąc fale szmaragdowymi ogonami i śpiewając zgodnie:

Dokąd, miły Maëlu

Mknie łódź twa szalona?

Wszystkie żagle jej wzdęte

Jak Junony piersi,

Gdy trysnęła z nich Mleczna droga.

Przez chwilę pod gwiaździstym niebem szedł za nim ich dźwięczny śmiech srebrzysty. Lecz kadź biegła stokroć szybciej niż czerwone okręty Wikingów. I mewy w locie swym zaskoczone, plątały się łapkami we włosach świątobliwego męża.

Wkrótce zerwała się burza pełna mroków i jęków i koryto, pędzone szalonym wichrem, mknęło jak mewa w ciemność i odmęty.

Po trzykroć dwudziestoczterogodzinnej nocy, ciemności rozdarły się nagle. Świątobliwy mąż ujrzał na widnokręgu wybrzeże, błyszczące silniej od diamentów. Wybrzeże to powiększało się szybko. W zimnym blasku martwego i nisko stojącego słońca Maël ujrzał wypływające z fal białe miasto, o cichych ulicach, które większe niż stubramne Teby, rozpościerało jak okiem sięgnąć ruiny swego śnieżnego forum, swych pałaców lodowych, swych łuków kryształowych i tęczowych obelisków.

Ocean pokryty był ruchomymi lodami, wokoło których płynęli ludzie morscy o dzikim lub łagodnym spojrzeniu. Lewiatan przepłynął ciskając słup wody w niebiosa. Na krze lodowej, płynącej opodal kamiennej barki Maëla, siedziała biała niedźwiedzica trzymając swoje małe na kolanach. Maël usłyszał jak szeptała cichutko wiersz Wergiliusza:  Incipe parve puer.

Starzec smutny i zmęczony zapłakał. Słodka woda zamarzając rozsadziła baryłkę, więc Maël, by ugasić pragnienie, ssał lód, a chleb swój maczał w słonej wodzie. Włosy i broda jego kruszyły się jak szkło. Szata, warstwą lodu pokryta, za każdym poruszeniem rżnęła mu stawy. Olbrzymie fale otwierały na starca pieniste swe paszcze, jakby go pochłonąć miały. Dwadzieścia razy całe masy wody morskiej napełniały statek. Księgę świętej Ewangelii, starannie strzeżoną przez apostoła pod pokrowcem z purpurowym złotym krzyżem pochłonął ocean.

Trzydziestego dnia morze uspokoiło się. I oto z okrutnym wrzaskiem wód i nieba, góra olśniewającej białości, na trzysta metrów wysoka, zbliża  się do kamiennego koryta, Maël steruje by jej uniknąć, ster pryska mu w ręku. By opóźnić spotkanie z groźną zaporą, Maël próbuje jeszcze zwinąć żagiel. Ale gdy związać chce liny, wiatr mu je wyrywa i szarpnięty sznur pali mu ręce. Widzi teraz, jak trzech czartów o skrzydłach z czarnej skóry, haczykowato zakończonych uczepiło się masztu i wściekle dmie w płótna. Zrozumiał, że dotąd wszystkim Wróg kierował, więc uzbroił się w Krzyż święty. Natychmiast gwałtowny wicher, pełen jęków i wycia podrzuca kadź, zrywa żagle i maszty, unosi ster.

Koryto na los fal płynie po uspokojonym morzu. Świątobliwy mąż ukląkł i złożył dzięki Panu, że wybawił go od zasadzki Szatana. Wtedy ujrzał siedzącą na bryle lodu niedźwiedzicę, która przemówiła była podczas burzy. Przyciskała do łona ukochane swe dziecię, w ręku trzymała książkę w czerwonej oprawie ze złotym krzyżem. Zbliżywszy się do kamiennego koryta, powitała świątobliwego męża słowami:

— Pax tibi, Maël.

I podała mu książkę.

Święty mąż poznał swą Ewangelię i pełen zdziwienia zaśpiewał w ocieplonym powietrzu hymn Stwórcy i stworzeniu.

ROZDZIAŁ V

CHRZEST PINGWINÓW

Po godzinie żeglugi na los fal, Maël przybił do wąskiego wybrzeża, zamkniętego ostro sterczącymi górami. Szedł wzdłuż wybrzeża przez dzień jeden i jedną noc okrążając skały, tworzące nieprzebytą ścianę. Przekonał się w ten sposób, że była to wyspa okrągła, na środku której wznosi się góra, uwieńczona chmurami. Z rozkoszą wdychał świeże tchnienie wilgotnego powietrza. Deszcz padał, a deszcz ten był tak miły, że święty mąż rzekł Panu:

— Panie, oto wyspa łez, wyspa skruchy.

Wybrzeże było puste. Wyczerpany znużeniem i głodem. Mael usiadł na głazie, w którego wgłębieniu leżały żółte, czarno kropkowane jaja, wielkości jaj łabędzich. Ale nie tknął ich mówiąc:

— Ptaki są żywą chwałą Boga. Nie chcę, by przeze mnie było mniej choć o jedną z tych chwał.

I jadł korzonki, wyrywane ze szczelin skał.

Świątobliwy mąż obszedł już był całą wyspę dookoła nie spotkawszy mieszkańców, gdy dotarł do obszernego półkola, pełnego szumiących kaskad, utworzonego z płowych i czerwonych skał, których szczyty błękitniały w chmurach

Odblask lodów biegunowych zepsuł był oczy staruszka, słabe jednak światło przeciskało się jeszcze przez jego opuchłe powieki. Rozróżnił żywe kształty, które kłębiły się coraz wyżej i wyżej, na kształt tłumu ludzi na stopniach amfiteatru. Jednocześnie uszy jego, ogłuchłe od długiego łoskotu morza, dosłyszały słabe głosy.. Sądząc, że są to ludzie, żyjący według praw przyrodzonych i że Pan wysłał go do nich, by ich nauczył praw boskich, począł głosić im nauki wiary świętej.

Wszedłszy na kamień w pośrodku tego olbrzymiego dzikiego cyrku rzekł:

— Mieszkańcy wyspy tej, choć jesteście małego wzrostu, wydajecie się nie tyle rybakami i marynarzami, ile senatem mądrej republiki. Przez swą powagę, milczenie, spokojne zachowanie, stanowicie na tych dzikich skałach zgromadzenie, które porównać można do senatorów rzymskich, radzących w świątyni Zwycięstwa lub raczej do filozofów Ateńskich, dysputujących na ławach Areopagu. Bez wątpienia, nie posiadacie ani wiedzy ich, ani geniuszu; ale być może, że w obliczu Boga macie nad nimi pierwszeństwo. Domyślam się, że jesteście prości i dobrzy. Przebiegając wyspę waszą nie dostrzegłem znaków mordu ani śladów rzezi: ani głowy, ani oskalpowane czaszki nieprzyjaciół nie tkwią na wysokich żerdziach i nie są przybite do drzwi w waszych wioskach. Zdaje mi się, że nie wiecie, co jest sztuka i nie obrabiacie metali. Ale serca wasze czyste są i ręce niewinne. Prawdy wiekuiste łatwo przenikną, do dusz waszych.

Otóż to, co Maël wziął za ludzi małego wzrostu, lecz po ważnych ruchów, były to pingwiny, które zgromadzała wiosna i które parami łączyły się na naturalnych stopniach skały, stojąc w majestacie swych grubych, białych brzuchów. Chwilami poruszały lotkami swymi niby ramionami i wydawały pokojowe okrzyki. Nie obawiały się ludzi, gdyż ich nie znały i nigdy od nich krzywdy nie doznały; w tym mnichu była też łagodność, która najlękliwsze zwierzęta ufnością napełnić mogła, i która bardzo podobała się pingwinom Z przyjazną ciekawością zwracały ku niemu małe, okrągłe oczy, otoczone białą, owalną plamą, co nadawało spojrzeniu: ich coś dziwacznego, ludzkiego.

Wzruszony ich skupieniem, świątobliwy mąż głosił im Ewangelię.

— Mieszkańcy tej wyspy, dzień ziemski, który wstał nad skałami waszymi, jest obrazem duchowego świtu, który wstaje w duszach waszych. Bo przynoszę wam światło wewnętrzne, przynoszę wam światłość i ciepło duszy. Jak słonce roztapia lody gór waszych, tak Jezus Chrystus stopi lody serc waszych.

Tak przemówił starzec. A że zawsze w przyrodzie głos głosy przyzywa i że wszystko, co żyje w światłości dnia, lubi śpiewy, pingwiny odpowiedziały mu krzykami swych gardzieli. I głos ich stawał się słodki, były bowiem w porze miłości.

Świątobliwy mąż, przekonany, że należą oni do jakiegoś bałwochwalczego narodu i że w swoim języku głoszą przystąpienie do wiary chrześcijańskiej, zalecił im przyjęcie chrztu.

— Myślę — rzekł — że kąpiecie się często. Bo wszystkie zagłębienia skał pełne są przeczystej wody.i przed chwilą, udając się na wasze zgromadzenie, widziałem kilku z was zanurzonych w tych naturalnych wannach. A czystość ciała jest obrazem czystości duchowej.

I wyłożył im pochodzenie, istotę i skutki chrztu.

— Chrzest — rzekł — jest Adoptacją, Odnowieniem, Odrodzeniem, Objawieniem.

I po kolei wytłumaczył im każdy z tych punktów.

Potem uprzednio poświęciwszy wodę, spływającą z kaskad i wypowiedziawszy egzorcyzmy, ochrzcił tych, których był nauczał lejąc kroplę wody na głowę każdego i wymawiając przepisane słowa.

Chrzcił tak ptaki przez trzy dni i trzy noce.

ROZDZIAŁ VI

NARADA W RAJU

Gdy o chrzcie pingwinów dowiedziano się w Raju, nie wywołało to ani smutku, ani radości, lecz niezmierne zdzi- wienie. Pan sam był w kłopocie. Zebrał zgromadzenie uczonych i doktorów i zapytał ich czy sądzą, że chrzest ten jest ważny.

— Jest nieważny — rzekł święty Patryk.

— Dlaczego jest nieważny? — zapytał święty Gal, który nawracał w Cornouailles i przygotował był świątobliwego męża Maëla do prac apostolskich.

— Sakrament chrztu — odrzekł święty Patryk — nie jest ważny, gdy udzielony jest ptakom, tak jak nieważny jest sakrament małżeństwa dany eunuchowi.

Na to święty Gal:

— Jakiż związek upatrujesz między chrztem ptaka a małżeństwem eunucha? Nie ma żadnego pomiędzy tym związku. Małżeństwo jest, śmiem rzec, sakramentem warunkowym, ewentualnym. Ksiądz z góry błogosławi akt; oczywiste jest, że jeśli akt nie jest dopełniony, błogosławieństwo pozostaje bez skutku. To rzuca się w oczy. Znałem na świecie w mieście Atrim bogacza.imieniem Sadoc, który żyjąc z nałożnicą uczynił ją matką dziewięciorga dzieci. Na stare lata, na skutek moich napomnień, zgodził się poślubić ją; pobłogosławiłem ich związek. Na nieszczęście podeszły wiek Sadoca nie pozwolił mu dopełnić małżeństwa. Wkrótce potem stracił cały swój majątek, a Herminga (tak nazywała się niewiasta) nie mogąc znieść niedostatku zażądała unieważnienia małżeństwa, które nie było dokonane. Papież przychylił się do jej słusznego żądania. Tyle co do małżeństwa. Ale chrzest dawany jest bez ograniczeń i zastrzeżeń jakiegokolwiek rodzaju. Nie ma tu żadnej wątpliwości; pingwiny otrzymały ten sakrament.

Wezwany o zdanie święty Damazy, papież, rzekł:

— By wiedzieć, czy chrzest ważny jest i sprowadził swe skutki tj. uświęcenie, zważyć trzeba, kto go daje, a nie kto go otrzymuje. Istotnie uświęcająca wartość tego sakramentu wynika z zewnętrznego aktu, przez który jest nadany, bez jakiegokolwiek osobistego udziału ochrzczonego. Gdyby było inaczej, nie dawano by chrztu noworodkom.

I aby chrzcić, nie potrzeba być w stanie łaski; dość jest uczynić to, co czyni Kościół, wyrzec uświęcone słowa i zachować przepisane formy. Otóż wątpić nie możemy, że czcigodny Maël operował jak należy. Pingwiny zatem są ochrzczone.

— Jak można coś podobnego myśleć? — zapytał święty Guenolé. — I za cóż uważasz chrzest? Chrzest jest czynem odnawiającym, przez który człowiek rodzi się z wody i ducha, bo wszedłszy do wody obarczony zbrodniami, wychodzi z niej neofitą, istotą nową, pełną owoców sprawiedliwości; chrzest jest zadatkiem zmartwychwstania; chrzest to jest pogrzebanie z Chrystusem w zgonie i jedność z nim przy wyjściu z grobu. To nie jest dar właściwy dla ptaków. Chrzest zmazuje grzech pierworodny; a pingwiny nie były w grzechu poczęte; odpuszcza wszystkie kary za grzechy, a pingwiny nie zgrzeszyły; daje stan łaski i dar cnót, łącząc chrześcijan z Jezusem Chrystusem jak członki z głową, a wszak jasne jest, że pingwiny nie mogłyby osiągnąć cnót wyznawców, cnót dziewic, wdów, otrzymać łaskę i połączyć się . . .

Święty Damazy nie dał mu dokończyć:

— To dowodzi — przerwał żywo — że chrzest był niepotrzebny; nie dowodzi, że nie był istotny.

— W taki sposób — rzekł święty Guenolé — można by w Imię Ojca, Syna i Ducha przez pokropienie lub zanurzenie chrzcić nie tylko ptaka lub czworonoga ale i przedmiot martwy: posąg, stół, krzesło itd. Zwierzę byłoby chrześcijaninem, to bożyszcze, ten stół byłyby chrześcijanami! To nonsens!

Tu zabrał głos święty Augustyn. Nastała wielka cisza.

— Chcę na przykładzie — rzekł żarliwy biskup z Hippony — pokazać wam moc formuł. Tyczy się to co prawda operacji diabelskiej. Ale jeśli dowiedzione jest, że formuły, których nauczył Diabeł, mają moc nad zwierzętami pozbawionymi rozumu, a nawet nad rzeczami martwymi, jakżeby wątpić jeszcze można, by formuły sakramentów nie rozciągały się na umysł bydląt i nawet na przedmioty martwe? Oto ów przykład:

— Za życia mego, w mieście Madaura w ojczyźnie filozofa Apulejusa, była czarownica, która, by sprowadzić jakiegoś młodzieńca do łoża swego, paliła na trójnogu, wraz z ziołami, włosy młodzieńca, którego pożądała, i wymawiała przy tym odpowiednie zaklęcia; skutek był zawsze niezawodny. Otóż pewnego dnia, gdy chciała osiągnąć w ten sposób miłość młodego chłopca, spaliła, oszukana przez swą służącą, zamiast włosów młodzieniaszka, pęk sierści, wyrwanej z sakwy z koźlej skóry, wiszącej przed drzwiami szynkarza. W nocy, sakwa pełna wina toczyła się przez miasto, aż do progu domu czarownicy. Fakt jest prawdziwy. W sakramentach jak w czarowaniu działa forma. Skutek formuły boskiej nie może być mniejszy, co do siły i rozciągłości, niż skutek formuły piekielnej.

Tak przemówiwszy wielki święty usiadł wśród oklasków. Jakiś świątobliwy starzec o melancholijnej twarzy poprosił o głos. Nikt go nie znał. Nazywał się Probus i nie był kanonizowanym świętym.

— Prześwietne zgromadzenie wybaczyć raczy — rzekł. — Nie mam aureoli i bez blasku zasłużyłem na wiekuistą szczęśliwość. Po tym, co powiedział wam wielki święty Augustyn, uważam za stosowne zawiadomić was o okrutnym doświadczeniu, jakie uczyniłem, co do warunków potrzebnych dla ważności sakramentu. Słusznie mówi biskup Hippony: sakrament zależy od formy. Moc i słabość jego zarówno polega na formie. Posłuchajcie, wyznawcy i prałaci, smutnej mej opowieści. Byłem księdzem w Rzymie, za rządów cesarza Gordiana. Nie mając w przeciwieństwie do was, żadnych szczególnych zasług, spełniałem jednak pobożnie obowiązki kapłańskie. Służyłem przez czterdzieści lat przy kościele świętej Modesty za Murami. Prowadziłem życie unormowane. Co sobotę szedłem do karczmarza imieniem Barias, wraz z amforami swymi mieszkającego za bramą Kapuańską i kupowałem u niego wino, które śwjęciłem każdego dnia w tygodniu. Ani razu przez tak długi przeciąg czasu nie zaniedbałem odprawić świętej ofiary mszy świętej. Nie było jednak radości we mnie i z sercem ściśniętym przez niepokój zapytywałem na stopniach ołtarza: «Dlaczego smutna jesteś, duszo moja, i czemu mnie niepokoisz?» Wierni, których wzywałem do stołu Pańskiego, byli dla mnie powodem smutku i zmartwienia. Mając jeszcze na języku, że tak powiem, hostię, mymi rękami podaną, popadali natychmiast w grzech, jak gdyby ten sakrament był nad nimi bezsilny i bezskuteczny. Dobiegłem wreszcie kresu mych prób ziemskich i zasnąwszy w Panu przebudziłem się w siedzibie wybranych. Dowiedziałem się wtedy z ust anioła, który mnie tu przeniósł, że karczmarz Barias u bramy Kapuańskiej, zamiast wina sprzedawał wyciąg z kory i korzeni, w którym nie było ani kropli soku winnej jagody, że zatem nie mogłem przemieniać w krew tego ohydnego napoju, skoro nie było to wino, a wino jedynie zamienia się w krew Chrystusa, a więc wszystkie święcenia moje były bez wartości i bez naszej wiedzy, ja i wierni moi, przez lat czterdzieści pozbawieni byliśmy chleba aniołów, a tym samym byliśmy wyklęci. Ta wiadomość przejęła mnie zdumieniem, które trapi mnie dziś jeszcze w tym przybytku szczęśliwości. Przebiegam go nieustannie w całym jego obszarze i nie spotkałem żadnego z chrześcijan, których powołałem był do stołu Pańskiego w bazylice świętej Modesty.

Pozbawieni chleba aniołów popadli bezsilni w najstraszniejsze występki i wszyscy poszli do piekieł. Mam nadzieję, że karczmarz Barias jest potępiony. Jest w tych rzeczach logika, godna autora wszelkiej logiki. Niemniej smutny mój przykład dowodzi, że niekiedy przykro jest, iż w sakramentach forma góruje nad treścią. I zapytuję pokornie, czy wiekuista mądrość nie mogłaby temu zaradzić?

— Nie — odrzekł Pan. — Lekarstwo byłoby gorsze od choroby. Gdyby w regułach zbawienia treść przeważała nad formą, byłoby to ruiną kapłaństwa.

— Niestety, o Boże mój — westchnął pokorny Probus — trzeba uwierzyć memu smutnemu doświadczeniu; póki sakramenta ograniczone będą do formuł, sprawiedliwość wiekuista napotykać będzie straszne przeszkody.

— Wiem to lepiej od ciebie — odrzekł Pan. — Spoglądam jednakim okiem na zagadnienia obecne, które są bardzo trudne, jak i na zagadnienia przyszłe, które zaiste nie są łatwiejsze. I tak mogę wam oznajmić, że gdy słońce jeszcze dwieście czterdzieści razy okrąży ziemię...

— Wzniosłe słowa! — zawołali aniołowie.

— I godne stworzyciela świata — odrzekli prałaci.

— Jest to — rzekł dalej Pan — sposób mówienia zgodny z moją starą kosmogonią, której, bez narażenia swej niezmienności, pozbyć bym się nie mógł. Kiedy więc słońce dwieście czterdzieści razy okrąży ziemię, nie znajdzie się już w Rzymie ani jeden kleryk znający łacinę. Przy śpiewie litanii w kościołach, wzywani będą święci Orichel, Roguel i Totichel, którzy, jak wiecie, są diabłami, nie aniołami. Wielu złodziei mając zamiar przystąpić do komunii, a lękając się, by dla odpuszczenia grzechów nie byli zmuszeni oddać Kościołowi zrabowane bogactwa, spowiadać się będzie u księży wędrownych, którzy, nie znając ani łaciny, ani języka włoskiego, lecz jedynie narzecze swej wioski, chodzić będą po miastach i siołach, i za marne pieniądze, czasem za butelkę wina, sprzedawać będą odpuszczenie grzechów. Prawdopodobnie nie będziemy musieli troszczyć się o takie rozgrzeszenia, którym, aby były ważne brak będzie skruchy, ale zdarzyć się może, że chrzty przyczynią nam jeszcze wiele kłopotu. Księża będą do tego stopnia ignorantami, że chrzcić będą dzieci in nomine patria et filia et spirita sancta, jak o tym z przyjemnością wspomni Ludwik de Potter w tomie III swych: «Filozoficznych, politycznych i krytycznych dziejach chrześcijaństwa». Orzekanie o ważności takich chrztów będzie ciężką sprawą, bo jeśli już zadowalam się dla swych świętych tekstów greczyzną mniej wykwintną niż greczyzna Platona, i łaciną bynajmniej nie cycerońską, nie mogę jednak jako formuły liturgicznej przyjąć podobnego żargonu. I dreszcz przejmuje, gdy się pomyśli, że tak niedokładnie postępować się będzie z milionami nowonarodzonych. Ale powróćmy do naszych pingwinów.

— Boskie twe słowa, Panie, już nas do nich przywiodły — rzekł święty Gal. — W oznakach religii i zasadach zbawienia, forma z konieczności przeważa nad treścią i ważność sakramentu zależy od jego formy. Całe pytanie sprowadza się do tego czy pingwiny zostały ochrzczone według form, czy też nie. Odpowiedź nie nastręcza żadnej wątpliwości.

Ojcowie i uczeni zgodzili się na to, co jeszcze wzmogło ich  zakłopotanie.

— Dla pingwina być chrześcijaninem — rzekł święty Corneille — rzecz to wielce niedogodna. Oto ptaki te obowiązane są zapewnić sobie zbawienie. Jakże im się uda to wykonać? Obyczaje ptaków są w wielu punktach sprzeczne z przykazaniami Kościoła. I pingwiny nie mają powodu ich zmieniać. Chcę powiedzieć, że nie są na tyle rozumne, by chciały mieć lepsze obyczaje.

— Nie potrafią tego — rzekł Pan — wyroki moje nie pozwalają im na to.

— Jednakowoż — rzekł święty Corneille — z mocy chrztu, czyny ich przestają być obojętne. Odtąd są one złe lub dobre, godne nagany lub pochwały.

— Istotnie tak przedstawia się sprawa — rzekł Pan.

— Widzę jedno tylko rozwiązanie — rzekł święty Augustyn — pingwiny pójdą do piekła.

— Ależ one nie mają duszy — zauważył święty Ireneusz.

— To przykre — westchnął Tertulian.

— Bez wątpienia — rzekł święty Gal. — Przyznaję, że świątobliwy mąż Maël, uczeń mój, w ślepej swej gorliwości stworzył Duchowi Świętemu wielkie trudności teologiczne i wniósł nieład do skarbnicy świętych Tajemnic.

— To stary roztrzepaniec — zawołał wzruszając ramionami święty Adiutor Alzacki.

Ale Pan patrząc na Adiutora z wyrzutem rzekł:

— Pozwól, świątobliwy mąż Maël nie ma jak ty, mój błogosławiony, wiedzy wrodzonej. On mnie nie widzi. Jest to starzec, kalectwami obarczony. Jest na wpół głuchy i prawie ślepy. Jesteś dlań zbyt surowy. Przyznaję jednak, że położenie jest kłopotliwe.

— Na szczęście jest to kłopot przejściowy — rzekł święty Ireneusz. — Pingwiny są ochrzczone, ich jaja jednak nie są ochrzczone i zło ograniczy się do obecnego pokolenia.

— Nie mów tak, synu mój Ireneuszu — rzekł Pan. — Reguły, ustanawiane na ziemi przez fizyków, znoszą wyjątki, bo nie są doskonałe i nie stosują się ściśle do przyrody. Ale reguły, które ja ustanawiam, są doskonałe i żadnych wyjątków nie mają. Trzeba zadecydować o losie ochrzczonych pingwinów nie przekraczając boskiego prawa i zgodnie z dziesięcioma przykazaniami jako też z przykazaniami mego Kościoła.

— Panie — rzekł święty Grzegorz z Naziancy — daj im duszę nieśmiertelną.

— Niestety! Cóż by uczynili z nią, Panie? — westchnął Laktancjusz. — Nie mają harmonijnego głosu, by śpiewać chwałę twoją. Nie umieliby obchodzić świętych tajni.

— Bez wątpienia — rzekł święty Augustyn — nie będą obserwować praw boskich.

— Nie będą mogli — rzekł Pan.

— Nie będą mogli — powtórzył święty Augustyn. — I jeśli w mądrości swej, Panie, dasz im duszę nieśmiertelną, będą wiekuiście płonąć w piekle z mocy twych cudownych wyroków. Tak przywrócony będzie dostojny ład, zmącony przez tego starego Kambryjczyka.

— Proponujesz mi, synu Moniki, rozwiązanie prawidłowe — rzekł Pan — i zgodnie z mądrością moją. Ale nie zadowala ono mego miłosierdzia. Choć z istoty mej niewzruszony, im dłużej trwam, tym bardziej kłonię się ku łagodności. Ta zmiana charakteru widoczna jest dla czytających oba moje testamenty.

Ponieważ dyskusja przeciągała się nie rozjaśniając sprawy i święci ciągle powtarzali to samo, zadecydowano, zasięgnąć zdania świętej Katarzyny z Aleksandrii. Czyniono to zawsze w trudnych wypadkach. Święta Katarzyna zawstydziła była na ziemi swą wiedzą pięćdziesięciu uczonych. Znała filozofię Platona równie dobrze jak Pismo święte, nieobcą też jej była retoryka.

ROZDZIAŁ VII

NARADA W RAJU

(CIĄG DALSZY I DOKOŃCZENIE)

Święta Katarzyna udała się na zgromadzenie w koronie ze szmaragdów, szafirów, pereł i w szacie ze złotogłowiu. U boku miała płomienne koło, obraz koła, którego odłamki pobiły jej prześladowców.

Na przedłożone pytanie, przemówiła w te słowa:

— Panie, by rozwiązać zagadnienie, które mi przedłożyć raczyłeś, nie będę badać obyczajów ptaków w szczególności. Pozwolę sobie tylko zwrócić uwagę zgromadzonych tu uczonych, wyznawców i prałatów, że rozdział między człowiekiem a zwierzęciem nie jest zupełny, skoro istnieją, potwory, pochodzące jednocześnie od obojga. Tu należą chimery: półnimfy i półwęże; trzy gorgony, koźlo-nogi, takimi są scylle i syreny, śpiewające w morzu. Mają one popiersie kobiety a ogon rybi. Takimi są centaury: mężczyźni do pasa, poniżej konie. Szlachetna to rasa potworów. Jeden z nich, jak o tym wiecie, wiedziony jedynie światłem rozumu, potrafił dostać się do wiekuistej szczęśliwości i niekiedy widzieć możecie jak na złotych obłokach unosi swą pierś bohaterską. Centaur Chiron ziemskimi pracami swymi zasłużył na to, by przebywał w siedzibie błogosławionych; on wychował Achillesa i młody ten bohater przez dwa lata w szatach dziewicy przebywał pośród córek króla Likomedesa. Dzielił z nimi zabawy i łoże i ani chwili nie pozwolił im domyśleć się, że nie jest jak one młodą dziewicą. Chiron, który nauczył go tak dobrych obyczajów, jest wraz z cesarzem Trajanem jedynym sprawiedliwym, który przez zachowanie praw przyrodzonych dostąpił chwały niebieskiej. A jednak był to tylko pół-człowiek.

— Tym przykładem dowiodłam, jak sądzę, że dosyć mieć niektóre części ludzkie, byle były szlachetne, ażeby dojść do wiekuistej szczęśliwości. Co otrzymać mógł centaur Chiron nie odrodzony przez chrzest, tym bardziej stać się może po ochrzczeniu, udziałem pingwinów, jeśli zostaną półpingwinami i półludźmi. Dlatego błagam cię, Panie, daj pingwinom starca Maëla głowę i popiersie ludzkie, by mogli chwalić cię godnie, i użycz im duszy nieśmiertelnej, lecz maleńkiej.

Tak rzekła Katarzyna, a ojcowie, uczeni, wyznawcy i prałaci przytakiwali szmerem uwielbienia.

Ale święty Antoni pustelnik wstał i wznosząc ku Najwyższemu czerwone, sękate ręce, zawołał:

— Nie czyń tego, Panie Boże mój — w imię świętego Parakleta, nie czyń tego!

Mówił z taką gwałtownością, że jego wielka, siwa broda trzęsła mu się u podbródka, jak pusty worek u szyi zgłodniałego konia.

— Panie, nie czyń tego. Ptaki o ludzkiej głowie istnieją już. Święta Katarzyna nic nowego nie wymyśliła.

— Wyobraźnia gromadzi i porównywa, nie tworzy nigdy — sucho odpowiedziała święta Katarzyna.

— ... To już istnieje — ciągnął dalej święty Antoni nie chcąc nic słyszeć. — Te potwory zwą się harpiami, i są to najnieprzyzwoitsze zwierzęta ze wszystkich tworów świata. Pewnego dnia, gdy przyjmowałem na puszczy świętego Pawła opata, ustawiłem stół u progu chaty w cieniu rozłożystego jesionu. Harpie obsiadły gałęzie drzewa; zagłuszyły nas ostrym swym krzykiem i zanieczyszczały potrawy odchodami. Natręctwo tych potworów nie dało mi wysłuchać nauk świętego Pawła opata, z chlebem i sałatą spożywaliśmy ptasie odchody. Jakże przypuścić można, że harpie godnie chwalić cię będą, Panie?

— Bez wątpienia, w kuszeniach moich niemało widziałem istot mieszańców, nie tylko kobiety-węże i  kobietyryby, ale istoty złożone jeszcze bezładniej, jak np. ludzi, których ciało było kotłem, dzwonem, zegarem, kredensem pełnym jedzenia i talerzy, a nawet domem z drzwiami i oknami, przez które widać było osoby zajęte pracami gospodarskimi. Wieczności nie starczyło by na opisanie wszystkich potworów, jakie napastowały mnie w samotności; począwszy od wielorybów z masztami okrętowymi, aż do drobnych, czerwonych owadów, które w krew zamieniały wodę mojej studni. Ale żaden nie był tak wstrętny jak te harpie, które odchodami swymi spopieliły liście mego pięknego jesionu.

— Harpie — zauważył Laktancjusz — są potworami żeńskimi o ciele ptasim. Mają głowę i piersi kobiece, ich natręctwo, czelność i sprośność wynika z ich natury kobiecej, jak to wykazał poeta Wirgiliusz w Eneidzie. Dotknięte są przekleństwem Ewy.

— Nie mówmy już o przekleństwie Ewy. Druga Ewa odkupiła pierwszą.

Paweł Oracjusz, autor historii powszechnej, którą potem naśladować miał Bossuet, wstał i zwracając się do Pana rzekł:

— Panie, wysłuchaj prośby mojej i prośby Antoniego. Nie stwarzaj już potworów w rodzaju centaurów, syren i faunów, miłych Grekom, zbieraczom baśni. Nie będziesz miał z nich radości. Takie potwory mają skłonności pogańskie i podwójna ich natura nie usposabia ich do czystości obyczajów.

Słodki Laktancjusz odrzekł:

— Ten, którego przemowy wysłuchaliśmy, jest bez wątpienia najlepszym historykiem w Raju, skoro Herodot, Tucydydes, Polibios, Titus-Livius, Velleius Paterculus, Cornelius Nepos, Swetoniusz, Manethon, Diodor Sycylijski, Dion Cassius, Camprides pozbawieni są widoku Boga, a Tacyt cierpi w piekle męki należne bluźniercom. Ale Paweł Ori-cjusz nierównie lepiej zna ziemię niż niebiosa. Bo nie pomyślał o tym, że aniołowie, choć wywodzą się od człowieka i ptaka, są uosobieniem czystości.

— Schodzimy na manowce — rzekł Przedwieczny. — Co nas obchodzą te centaury, harpie, anioły? Mowa jest o pingwinach.

— Rzekłeś, Panie; idzie o pingwiny — oświadczył dziekan pięćdziesięciu uczonych, pognębionych w ziemskim życiu przez dziewicę z Aleksandrii. — Ażeby położyć kres zgorszeniu, niepokojącemu niebiosa, trzeba jak proponuje święta Katarzyna, która nas pognębiła, dać pingwinom starca Maëla, pół ciała ludzkiego z duszą nieśmiertelną, odpowiednią do tej połowy.

Na te słowa powstała wielka wrzawa uczonych sporów i rozmów poszczególnych. Ojcowie greccy gwałtownie sprzeczali się z ojcami łacińskimi, co do substancji, istoty i rozmiarów duszy, jaką należy dać pingwinom.

— Wyznawcy i prałaci — zawołał Pan — nie naśladujcie soborów i synodów ziemskich. Do Kościoła triumfującego nie wnoście gwałtów, mącących Kościół wojujący. Bo aż nazbyt prawdą jest, że na wszystkich soborach odbywanych pod wezwaniem Ducha mego, czy to w Europie, czy w Azji lub Afryce, ojcowie kościoła wyrywali sobie brody i oczy. Mimo to, byli nieomylni, bo byłem z nimi.

Gdy spokój przywrócono, starzec Hermes wstał i rzekł wolno:

— Wielbić cię będę, Panie, żeś dał narodzić się matce mej Safirze, wśród twego ludu, w dniach, gdy rosa niebiańską odświeża świat rodzący Zbawiciela swego. I wielbić cię będę, żeś mi pozwolił śmiertelnymi oczyma widzieć apostołów twego boskiego Syna. I przemówię w tym świetnym zgromadzeniu, albowiem chciałeś, by prawdę głosiły usta maluczkich i rzekę: Przemień te pingwiny na ludzi. Jest to jedyne postanowienie zgodne z twą sprawiedliwością i z miłosierdziem twoim.

Kilku uczonych prosiło o głos, inni go zabierali. Nikt nie słuchał i wyznawcy zgiełkliwie potrząsali palmami i wieńcami swymi.

Pan ruchem prawicy uspokoił spory swych wybrańców.

— Nie radźmy już dłużej — rzekł. — Rada wypowiedziana przez miłego starca Hermesa jest jedynie zgodna z wiekuistymi mymi zamiarami. Ptaki te w ludzi przemienię. Przewiduję stąd kilka niedogodności. Wielu z tych ludzi przypisze sobie grzechy, których nie mieliby jako pingwiny. Zaiste, skutkiem tej zmiany los ich będzie mniej zazdrości godny, niżby nim był bez chrztu i bez wcielenia do rodu Abrahama. Ale nie trzeba, by moje przewidywania wpływały na ich wolną wolę. Aby nie krępować ich ludzkiej wolności, nie ujawniam tego, co wiem, okrywam oczy szczelniej zasłonami, które przeniknąłem i w ślepym jasnowidzeniu daję zaskoczyć się tym, co przewidziałem.

I wezwawszy archanioła Rafaela, rzekł:

— Idź do świątobliwego męża Maëla, zawiadom go o jego omyłce i powiedz mu, by zbrojny mym Imieniem zamienił pingwiny na ludzi.

ROZDZIAŁ VIII

METAMORFOZA PINGWINÓW

Archanioł spuściwszy się na wyspę pingwinów zastał męża świątobliwego, śpiącego w zagłębieniu skały, wśród nowych swych uczniów. Położyłmu rękę na ramieniu i zbudziwszy go, rzekł łagodnym głosem:

— Maëlu, nie lękaj się!

I mąż świątobliwy olśniony żywą światłością, upojony wonią cudowną, poznał, że stoi przed nim anioł Pański i padł czołem w proch.

Anioł rzekł jeszcze:

— Poznaj omyłkę swą, Maëlu: sądząc, że chrzcisz dzieci Adama, ochrzciłeś ptaki, i oto przez ciebie ptaki weszły do Kościoła Bożego.

Na te słowa starzec się zdumiał. Anioł mówił dalej:

— Wstań, Maëlu, uzbrój się władnym Imieniem Pana i powiedz tym ptakom: «Bądźcie ludźmi!»

I świątobliwy mąż Maël, wypłakawszy się i pomodliwszy uzbroił się Imieniem Pana i rzekł ptakom:

— Bądźcie ludźmi!

Natychmiast pingwiny przemieniły się. Ciało ich rozszerzyło się i głowa zaokrągliła na kształt kopuły Santa Maria Rotonda w Rzymie. Owalne ich oczy szerzej na świat się otwarły; mięsisty nos wyrósł nad dwiema szczelinami nozdrzy, dziób przemienił się w usta i z ust tych wyszło słowo; szyja skróciła się i zgrubiała; skrzydła stały się ramionami, łapki — nogami, niespokojna dusza zamieszkała w ich piersi.

Pozostały im jednak niektóre ślady ich pierwotnej natury. Skłonni byli do patrzenia z boku, kołysali się na swych biodrach za krótkich; ciało ich było jeszcze lekkim puszkiem pokryte.

I Maël złożył dzięki Panu za to, że wcielił pingwiny do rodziny Abrahama. Ale martwiła go myśl, że niedługo opuści tę wyspę, by nigdy do niej nie powrócić, a w nieobecności jego, z braku starań, zniknąć może wiara pingwinów jak roślinka za młoda i wątła. I powziął zamiar przeniesienia wyspy do brzegów Armoriki.

— Obce mi są zamiary Mądrości wiekuistej — pomyślał. — Ale jeśli Bóg zechce, by wyspę tę przenieść, któż mógłby Mu w tym przeszkodzić?

I świątobliwy mąż ze lnu swej stuły uplótł cienki sznureczek, długi na stóp czterdzieści. Jeden koniec tego sznura uwiązał do skały, wystającej z piasków wybrzeża; trzymając drugi w ręku, wsiadł do kamiennego koryta.

Koryto sunęło po morzu wlokąc za sobą wyspę pingwinów i po dziewięciu dniach żeglugi przybiło do wybrzeża Bretanii przywodząc wyspę ze sobą.

KSIĘGA DRUGA

ROZDZIAŁ I

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ II

PIERWSZE OSŁONY

(CZĘŚĆ DRUGA I KONIEC)

Świątobliwy mąż Maël głęboko zmartwiony był tym, że pierwsze szaty dane córze ziemi Alca zdradziły wstydliwość pingwińską, zamiast wyjść jej na dobre. Niemniej jednak trwał w zamiarze, by przyodziać mieszkańców wyspy cudownej. Wezwawszy ich na wybrzeże, rozdzielił ubranie przywiezione przez mnichów z Yvern. Pingwini otrzymali krótkie tuniki i spodnie, pingwinki — suknie długie. Ale szaty te nie wywołały już takiego wrażenia jak pierwsza. Nie były tak piękne, krój ich był prosty, mniej kunsztowny i nie zwracano już na nie uwagi, bo nosiły je wszystkie kobiety. Ponieważ pracowały w polu i przy kuchni, wkrótce miały już tylko wytłuszczone staniki i brudne kiecki. Pingwini obarczali pracą biedne swe towarzyszki, toteż były one podobne do jucznych zwierząt. Obce Im były niepokoje serca i burzliwe namiętności. Obyczaje ich były niewinne. Kazirodztwo, bardzo pospolite, traktowane było z sielską prostotą i jeśli po pijanemu młody chłopiec zgwałcił swą babkę, nazajutrz nie myślał już o tym.

ROZDZIAŁ III

ROZGRANICZENIE PÓL I POCZĄTEK WŁASNOŚCI

Wyspa nie zachowywała już swego dawnego, dzikiego pozoru, gdy wśród ruchomych lodów, w amfiteatrze skał żywiła naród ptaków. Jej śnieżysty szczyt zapadł się i pozostał zeń zaledwie pagórek, z którego widać było, wieczną mgłą okryte wybrzeże Armoriki i ocean usiany podwodnymi skałami, podobnymi do potworów, na wpoi unoszących się z otchłani.

Brzegi jej były teraz rozległe i głęboko pocięte, kształt jej podobny był do liścia morwowego. Nagle pokryła się ona soczystą trawą, smaczną dla trzód, wierzbami, drzewami figowymi i dostojnymi dębami, Fakt stwierdzony jest przez Czcigodnego Będę i przez wielu innych, wiarygodnych autorów.

Na północy brzeg tworzył głęboką zatokę, która stała się potem jednym z najznakomitszych portów świata.

Na zachodzie, wzdłuż skalistego brzegu, o który z szumem biło spienione morze, rozciągała się pusta i pachnąca łąka. Było to wybrzeże Cieniów. Mieszkańcy wyspy nie zapuszczali się tam nigdy z obawy przed wężami, gnieżdżącymi się w skałach i przed duszami zmarłych, podobnymi do bladych płomyków. Na południu ogrody i lasy otaczały ciepłą zatokę Nurków. Na tym błogosławionym wybrzeżu, starzec Maël pobudował kościół i drewnianą pustelnię. Na wschód dwa strumienie le Clange i la Surelle, płynęły przez żyzne doliny Dalles i Dombes.

Pewnego ranka jesiennego, świątobliwy Maël przechadzał się w dolinie Clange w towarzystwie mnicha z Yvern, imieniem Bulloch, gdy ujrzał na drodze gromadę ludzi, niosących kamienie. Równocześnie usłyszał zewsząd krzyki i skargi, wznoszące się z doliny ku cichemu niebu.

I rzekł do Bullocha:

— Ze smutkiem spostrzegam, synu, że mieszkańcy tej wyspy, odkąd ludźmi, się stali, zachowują się mniej rozumnie niż dawniej. Gdy byli ptakami, kłócili się tylko w porze miłości. Teraz sprzeczają się o każdej porze i szukają kłótni latem i zimą. Jakże wiele stracili z tego cichego majestatu, który zgromadzenie pingwinów podobnym czynił do senatu mądrej rzeczypospolitej!

— Spójrz, synu Bullochu, w stronę la Surelle. Widzę tam tuzin pingwinów mężczyzn; biją się wzajem łopatami i motykami, którymi powinniby raczej uprawiać ziemię.

Tymczasem kobiety od mężczyzn okrutniejsze, paznokciami rozdrapują twarze swych wrogów. Niestety, mój synu, dlaczegoż tak mordują się wzajemnie?

— To w myśl zrzeszenia, ojcze, w przewidywaniu przyszłości — rzekł Bulloch. — Człowiek, z natury swej, jest istotą przezorną i społeczną. Taki już jest charakter jego. Nie może wyobrazić siebie, by czegoś sobie nie przywłaszczał. Pingwini, których widzisz, o mistrzu, przywłaszczają sobie grunty.

— Czyż nie mogliby przywłaszczać ich mniej gwałtownie? — zapytał starzec. — Walcząc obrzucają się złorzeczeniami i groźbami. Nie rozróżniam ich słów. Ale gwałtowne być muszą sądząc po ich tonie.

— Oskarżają się wzajemnie o kradzież i przywłaszczenie. Taki jest ogólny sens ich rozmowy — odrzekł Bulloch.

W tejże chwili świątobliwy mąż Maël składając ręce westchnął głęboko.

— Czy widzisz, mój synu — zawołał — tego oszalałego ze złości człowieka! Odgryza nos swemu przeciwnikowi, a tamten wielkim kamieniem miażdży głowę kobiecie.

— Widzę, ojcze — odparł Bulloch. — Stwarzają prawo, gruntują własność, ustanawiają zasady cywilizacji, podstawy społeczeństw, fundament państwa.

— Jak to? — zapytał starzec Maël.

— Tak czynią, bo rozgraniczają grunta. To początek wszelkiego ładu. Twoi Pingwini, o mistrzu, spełniają najdostojniejszą czynność. Dzieło ich, poprzez wieki uświęcane, będzie przez prawodawców protegowane i stwierdzane przez sądy.

Gdy to mówił mnich Bulloch, wielki Pingwin o białej skórze i rudej sierści schodził do doliny, z pniem drzewa na ramieniu. Zbliżył się do małego Pingwina, spalonego od żaru słońca i spokojnie właśnie polewającego swe warzywa, i krzyknął doń:

— Twoje pole należy do mnie!

I wyrzekłszy te potężne słowa, uderzeniem olbrzymiej bwej maczugi rozpłatał głowę małego Pingwina, który padł martwy na ziemię, uprawianą jego rękami.

Na ten widok świątobliwy mąż Maël zadrżał ze wstrętu i zapłakał.

Głosem drżącym z lęku i zgrozy, taką modlitwę zwrócił ku niebu.

— Boże mój, Panie, ty, coś przyjął ofiarę Abla, ty, co przekląłeś Kaina, pomścij, Panie, tego niewinnego Pingwina, zamordowanego na swoim polu, i daj uczuć mordercy ciężar twego ramienia. Czyż może być zbrodnia straszniejsza, obelga sprawiedliwości twej większa, o Panie, niż ten mord i ta kradzież?

— Uważaj, mój ojcze — rzekł łagodnie Bulloch — to, co nazywasz mordem i kradzieżą jest istotnie wojną i zdobyczą, świętą podstawą państw i źródłem wszystkich cnót i wszelkiej wzniosłości ludzkiej. Zważ głównie, że, potępiając wielkiego Pingwina, uderzasz w podstawę i samą zasadę własności. Z łatwością wykazać ci to mogę. Uprawiać ziemię rzecz inna, posiadać ziemię też rzecz inna. Te dwie rzeczy nie powinny być razem łączone. Co do własności, prawo pierwszego używającego jest niepewne i źle ugruntowane. Prawo zdobyczy, przeciwnie, spoczywa na silnych podstawach. Ono jest jedynie szacunku godne, bo jest jedynym, które szanować się każe. Jedynym i zaszczytnym źródłem własności jest siła. Z siły się własność rodzi, i przez siłę się zachowuje. Tym jest dostojna, że ustępuje tylko przed większą siłą. Dlatego słusznie się mówi, że, kto posiada, jest szlachetny. Ten rudy olbrzym zabijając rolnika, by zabrać mu jego pole, dał w tej chwili początek możnemu rodowi na ziemi. Chcę mu tego powinszować.

To rzekłszy Bulloch zbliżył się do wielkiego pingwina, wspartego na maczudze, u skraju zakrwawionego zagonu.

I pokłoniwszy się do ziemi rzekł:

— Przemożny Greatauk, książę wielce groźny, przychodzę złożyć ci cześć, jako twórcy prawej potęgi i dóbr dziedzicznych. Czaszka tego marnego, ubitego pingwina, zagrzebana na twym polu, na zawsze świadczyć będzie o świętych prawach twych spadkobierców do tej ziemi, przez ciebie uszlachetnionej. Szczęśni synowie twoi, i synowie twych synów! Będą oni Greatauk, książętami na Skullu i przewodzić będą na wyspie Alca.

Potem podnosząc glos, i zwracając się do świątobliwego starca Maëla rzekł:

— Ojcze, pobłogosław Greatauka, bo wszelka władza pochodzi od Boga.

Maël stał bez słowa, nieruchomy, z oczyma w niebo wzniesionymi; czuł się niepewny, co sądzić o doktrynach mnicha Bullocha. A jednak doktryna ta przeważyć miała w epoce wysokiej cywilizacji. Bullocha uważać można za twórcę prawa cywilnego w Pingwinli.

ROZDZIAŁ IV

PIERWSZE ZGROMADZENIE STANÓW PINGWIŃSKICH

— Synu mój, Bullochu — rzekł starzec Maël — musimy obliczyć Pingwinów i  imię każdego z nich zapisać do księgi.

— Jest to konieczne — odrzekł Bulloch — bez tego zgoła porządku być nie może.

Natychmiast, przy pomocy dwunastu mnichów, apostoł przystąpił do spisu ludności. Czego gdy dokonano, starzec Maël rzekł:

— Teraz, gdy mamy już spis wszystkich mieszkańców, stosowne jest, mój synu, by pobierać, od nich sprawiedliwy podatek na wydatki publiczne i na utrzymanie klasztoru. Każdy do tego przyczynić się winien w miarę swych środków. W tym celu, mój synu, wezwij starszych w narodzie i zgodnie z nimi ustanowimy podatek.

Zawezwano trzydziestu Starszych, ci zgromadzili się na podwórzu klasztoru, pod cieniem rozłożystego klonu. Były to pierwsze Stany Pingwinii. Składały się w trzech czwartych z zamożnych wieśniaków z la Surelle i z le Clange. Greatauk, jako człek najszlachetniejszego rodu ze wszystkich Pingwinów, zasiadł na najwyższym kamieniu.

Starzec Maël zajął miejsce wśród mnichów swoich i rzekł:

— Moje dzieci, Pan, gdy taka jest wola Jego, daje i odbiera ludziom bogactwa. Zgromadziłem was tutaj, aby ustanowić opłatę, którą uiszczać ma ludność na pokrycie wydatków publicznych i na utrzymanie mnichów. Uważam, że oplata ta winna być w stosunku do bogactwa każdego z  was. Tak, więc kto ma sto wołów, da dziesięć, kto ma ich dziesięć, da jednego.

Gdy świątobliwy mąż skończył, Morio, ziemianin z Anis nad Clange, jeden z ludzi najbogatszych wśród Pingwinów, wstał i rzekł:

— O Maëlu, ojcze mój, uważam, że słuszne jest, by każdy przyczyniał się do wydatków publicznych i do kosztów Kościoła. Co się mnie tyczy, gotów jestem oddać wszystko, co posiadam dla dobra mych braci Pingwinów, i gdyby trzeba było, oddałbym ostatnią koszulę. "Wszyscy starsi w narodzie gotowi są jak ja, uczynić ofiarę ze swego dobra i wątpić nie można o absolutnym ich poświęceniu dla kraju i religii. Trzeba więc jedynie zważać na interes publiczny i czynić, co on nakazuje. A nakazuje on, mój ojcze, i wymaga, aby nie żądać dużo od tych, co mają dużo, bo wtedy bogaci byliby mniej bogatymi, ubodzy — uboższymi. Biedni żyją z dobra bogatych, dlatego dobro to jest święte. Nie tykaj go, byłoby to niepotrzebne okrucieństwo. Odbierając bogatym, nie osiągnąłbyś wielkich korzyści, są oni nieliczni; przeciwnie, pozbawiłbyś się wszelkich dochodów pogrążając kraj w nędzy. Jeśli zaś drobnej pomocy zażądasz od każdego, bez względu na to, co on posiada, zbierzesz z łatwością tyle, ile ci potrzeba na cele publiczne i nie będziesz musiał się pytać co i wiele posiadają obywatele, którzy tego rodzaju poszukiwania uważać będą za przykrość, niesłusznie im wyrządzoną. Obciążając wszystkich umiarkowanie i jednakowo, oszczędzasz ubogich, skoro pozostawiasz im majątek bogatych. I w jakiżsposób można by wymierzyć podatek podług bogactwa? Wczoraj miałem dwieście wołów, dziś mam ich sześćdziesiąt, jutro będę ich miał sto. Clunic ma trzy krowy, ale chude; Nicclu ma tylko dwie, lecz są tłuste. Któż jest bo-gatszy Clunic czy Nicclu? Oznaki zamożności są zwodnicze. Pewne jest natomiast, że wszyscy jedzą i piją. Opodatkuj ludzi za to, co spożywają. Będzie to rozumne i sprawiedliwe.

Tak przemówił Morio wśród oklasków wszystkich Starszych.

— Wnoszę, by słowa te wyryć na spiżowych tablicach — zawołał mnich Bulloch — Wyrzeczone są dla przyszłości; nawet za tysiąc pięćset lat, najpierwsi wśród Pingwinów nie przemówią inaczej.

Starsi w narodzie przyklaskiwali jeszcze, gdy Greatauk, z dłonią na rękojeści szabli, wyrzekł krótko:

— Jestem szlachcicem, a więc podatku płacić nie będę. Płacić to hańba. Płacić winien motłoch.

Na to zdanie Starsi rozeszli się w milczeniu. Tak jest w Rzymie, cenzusu dokonywano co lat pięć i w ten sposób przekonywano się, że ludność szybko wzrasta. Chociaż dzieci umierały zadziwiająco obficie, a głody i zarazy wyludniały wsie całe, nowi Pingwini, coraz liczniejsi, swą nędzą osobistą przyczyniali się do ogólnego dobrobytu.

ROZDZIAŁ V

ŚLUBY KRAKENA I ORBEROZY

W owym czasie żył na wyspie Alca Pingwin, o Silnym ramieniu i umyśle przebiegłym. Nazywał się Kraken i mieszkał na wybrzeżu Cieniów, dokąd mieszkańcy wyspy nie zapuszczali się nigdy, z obawy przed wężami, gnieżdżącymi się w szczelinach skał i ze strachu, by nie spotkać się z duszami Pingwinów, zmarłych bez chrztu, które jak blade płomyki jęcząc błądziły nocą po smutnym wybrzeżu. Bo wierzono powszechnie, choć nie było na to dowodów, że między Pingwinami, na prośbę świątobliwego Maëla w ludzi przemienionymi, było kilku takich, którzy chrztu nie otrzymali i  ci przychodzili po śmierci żalić się wśród nawałnicy. Kraken na dzikim wybrzeżu zamieszkiwał niedostępną jaskinię. Wchodziło się do niej przez naturalne podziemie na sto stóp długie, którego wejście kryło się w gęstym lesie.

Otóż pewnego wieczora Kraken, przechodząc przez ową pustą okolicę, spotkał młodą, wdzięczną Pingwinkę. Była to właśnie ta, którą niegdyś mnich Magis odział własnym: rękami i która pierwsza przyoblekła była wstydliwe zasłony. Na pamiątkę dnia, w którym zachwycony tłum pingwinów widział ją był w jej wspaniałej sukni koloru jutrzenki, dziewica ta otrzymała była imię Orberoza.

Na widok Krakena wydała okrzyk przerażenia i poczęła uciekać. Lecz bohater uchwycił ją za powiewające za nią welony i rzekł:

— Dziewczyno, powiedz mi imię twe, nazwisko, i  z jakiego kraju jesteś rodem.

Tymczasem Orberoza ze strachem patrzyła na Krakena.

— Czy was to widzę, panie — zapytała go z drżeniem, czy nie jest to raczej wasz duch gniewny?

Mówiła tak, bo mieszkańcy Ałca nie mając wiadomości o Krakenie odkąd zamieszkiwał wybrzeże Cieniów, sądzili, że umarł dawno; i zstąpił do duchów ciemności.

— Przestań lękać się, córo Alca — odrzekł Kraken. Ten, co mówi do ciebie, nie jest duszą błądzącą, lecz człowiekiem pełnym sił i mocy. Niedługo wielkie bogactwa posiadać będę.

Młoda Orberoza zapytała:

— W jaki sposób myślisz osiągnąć wielkie bogactwa, o Krakenie, będąc synem Pingwinów.

— Przez rozum mój — odrzekł Kraken.

— Wiem — rzekła Orberoza — że w czasach, gdy żyłeś między nami, słynąłeś ze zręczności w łowach i rybołówstwie. Nikt nie mógł dorównać ci w sztuce chwytania ryb w sieci i w strzelaniu z łuku do chyżych ptaków.

— Był to tylko przemysł pospolity i pracowity, dziewczyno. Znalazłem sposób, by bez trudu wielkie zdobyć mienie. Ale powiedz mi, kim jesteś?

— Nazywani się Orberoza — odrzekła dziewczyna.

— Skąd znalazłaś się w nocy tak daleko od domu twego?

— Nie stało to się bez woli Nieba, Krakenie.

— Co chcesz, przez to powiedzieć, Orberozo?

— Że Niebo, o Krakenie, nie wiem z jakiego powodu, postawi mnie na twej drodze.

Kraken przyglądał jej się długo w ponurym milczeniu. Po czym rzekł łagodnie:

— Orberozo, chodź do domu mego, jest to dom najsprytniejszego i najwaleczniejszego syna Pingwinów. Jeśli zgodzisz się iść ze mną, uczynię z ciebie moją małżonkę.

Spuszczając oczy, szepnęła:

— Pójdę za wami, panie.

Tak piękna Orberoza została małżonką Krakena. Hymen ten nie był obchodzony przy śpiewie i pochodniach, bo Kraken nie chciał pokazać się ludowi Pingwinów; lecz ukryty w swej jaskini tworzył wielkie zamysły.

ROZDZIAŁ VI

SMOK Z ALCA

„Poszliśmy następnie zwiedzić gabinet zoologiczny ...

Zarządzający pokazał nam paczkę wypchaną,

w której, jak mówił nam, jest szkielet smoka: dowód to,

dodał, że smok nie jest zwierzęciem bajecznym".

(Pamiętniki Jakuba Casanovy, Paryż, t. IV. str. 404, 403).

Mieszkańcy Alca oddawali się pracom i zajęciom pokojowym. Ci z wybrzeża północnego puszczali się w łodziach na połów ryb i skorupiaków. Rolnicy des Dombes uprawiali żyto, pszenicę, owies. Bogaci Pingwini z doliny des Dalles hodowali stada zwierząt domowych i trzody chlewnej, a  mieszkańcy zatoki Nurków uprawiali swe ogrody owocowe i warzywne. Kupcy z Port-Alca prowadzili z Armoriką handel solonymi rybami. A złoto obydwóch Brytanii zaczynało napływać do wyspy i ułatwiało wymiany. Naród pingwiński w głębokim spokoju korzystał z owoców swej pracy, gdy nagle wieść złowroga rozbiegła się po wsiach. Dowiedziano się wszędzie równocześnie, że straszny smok spustoszył dwie fermy w zatoce Nurków.

Kilka dna przedtem zniknęła była dziewczyna Orberoza. Nie od razu zaniepokojono się jej nieobecnością, bo kilkakroć zdarzało się już, że porywali ją gwałtowni, miłością pałający ludzie. Czemu mędrcy nie dziwili się zważywszy, że była ona najpiękniejsza z Pingwinek. Zauważono, że niekiedy uprzedza nawet chęci swych uwodzicieli, bo nikt nie może uniknąć losu swego. Ale tym razem, gdy nie powracała dość długo, obawiano się, czy nie pożarł jej smok.

Niezadługo i mieszkańcy doliny des Dalles przekonali się, że smok nie jest bajką, opowiadaną przez baby około studzien. Bo pewnej nocy, potwór pożarł w wiosce Anis sześć kur, owcę, i chłopczyka — sierotę, imieniem Elo. Z dziecka i zwierząt nazajutrz nie znaleziono ani śladu.

Natychmiast starszyzna wioski zgromadziła się na placu publicznym i obsiadła ławę kamienną, aby obmyślić, co czynić wypada w tak strasznych okolicznościach.

I zwoławszy wszystkich Pingwinów, którzy widzieli byli smoka tej strasznej nocy, zapytali ich.

— Czy nie zauważyliście kształtu jego i nawyknień? A każdy odpowiadał po kolei:

— Ma lwie pazury, skrzydła orle i ogon węża.

— Grzbiet jego najeżony jest kolcami.

— Całe ciało pokryte żółtą łuską.

— Wzrok jego obezwładnia i zabija. Z ust buchają mu płomienie.

— Zatruwa powietrze swym oddechem.

— Ma głowę smoka, pazury lwa, ogon rybi.

Pewne kobieta z Anis, która uchodziła za rozumną i zdrową na umyśle a której smok porwał był trzy kury, zeznała:

— Podobny jest do człowieka, i to tak dalece, że myślałam, że to mój chłop i powiedziałam mu: «Chodź-że położyć się, niezdaro».

Inni mówili:

— Wygląda jak chmura.

— Podobny jest do góry. Dziecko jakieś przyszło i rzekło:

— Smoka widziałem, jak zdejmował sobie głowę, w stodole, żeby pocałować siostrę Minnę.

I starszyzna pytała jeszcze mieszkańców:

— Jak duży jest ten smok? Odpowiadano:

— Wielki jak wół.

— Jak duże handlowe okręty Bretonów.

— Jest wzrostu człowieka.

— Wyższy jest od drzewa, pod którym siedzicie.

— Jest tak duży jak pies.

Zapytani o kolor jego, mieszkańcy odrzekli:

— Czerwony.

— Zielony.

— Niebieski.

— Żółty.

— Głowę ma pięknej zielonej barwy; skrzydła pomarańczowe przechodzą w różowefe obramowane są srebrzystoszarym kolorem; tył i ogon w poprzeczne brązowe i różowe pasy, brzuch żółty, czarno nakrapiany.

— Kolor? On nie ma koloru.

— Jest koloru smoka.

— Wysłuchawszy zeznań, starszyzna pozostała dalej niepewna, co czynić należy. Jedni proponowali, by zaczaić się na smoka, zaskoczyć go i przeszyć mnóstwem strzał. Inni uważali, że daremna jest walka z tak potężnym potworem i radzili ułaskawić go darami.

— Zapłaćmy mu daninę — rzekł jeden z Pingwinów, uchodzący za mądrego. — Możemy uczynić go życzliwym d!a nas dając mu miłe dlań podarki, owoce, wina, jagnięta, młodą dziewicę.

Inni chcieli zatruć studnie, z których pije lub uwędzić go w Jaskini. Ale żadna z tych rad nie przeważyła. Spierano się długo i starszyzna rozeszła się nie powziąwszy postanowienia.

ROZDZIAŁ VII

SMOK Z ALCA

(CIĄG DALSZY).

Przez cały miesiąc, poświęcony przez Rzymian fałszywemu ich bogowi Marsowi czy Mavorsowi, smok pustoszył farmy w Dalles i w Dombes, porwał pięćdziesiąt owiec, dwanaście wieprzków i trzech młodych chłopców. Wszystkie rodziny były w żałobie, wyspa napełniała się jękiem i żalem.

By zażegnać klęskę, starszyzna nieszczęsnych wiosek położonych nad brzegami le Clange i la Surelle zgromadziła się i postanowiła wspólnie udać się o pomoc do świątobliwego Maëla.

Piątego dnia miesiąca, którego nazwa u Latinów znaczy otwarcie, gdyż otwiera rok, udali się oni w uroczystym pochodzie do klasztoru, wznoszącego się na południowym wybrzeżu wyspy. Wprowadzeni do klasztoru wybuchli jękiem i łkaniem. Wzruszony, tymi skargami starzec Maël opuścił salę, w której zajęty był studiowaniem astronomii i rozważaniem Pism i zeszedł do nich, wsparty na swej lasce pasterskiej. Za jego ukazaniem się, starszyzna w pokłonie pochyliła przed nim zielone palmy. Kilku z nich zapaliło zioła aromatyczne.

I świątobliwy mąż zasiadłszy u studni klasztornej pod starym drzewem figowym, ozwał się w te słowa:

— O syny moje, potomstwo Pingwinów, czemu plączecie i jęczycie? Dlaczego wyciągacie ku mnie te błagalne palmy? Dlaczego dym kadzidła ślecie ku niebu? Pragniecie, bym jakąś klęskę odwrócił od was? O co mnie błagacie? Gotów jestem życie dać za was. Powiedzcie tylko, czego spodziewacie się od ojca waszego!

Na te pytania przywódca starszyzny odrzekł:

— Ojcze dzieci Alca, Maëlu, przemówi, za wszystkich. Straszny smok pustoszy nasze pola, wyludnia obory, porywa do swej pieczary kwiat naszej młodzieży. Pożarł dziecię Elo i siedmiu młodych chłopców; zmiażdżył zgłodniałymi kłami dziewicę Orberozę, najpiękniejszą z Pingwinek. Nie ma wioski, której by nie owiał swym zatrutym tchnieniem i nie napełnił rozpaczą.

— Oddani na pastwę tej straszliwej klęski, przychodzimy prosić cię, o Maëlu, jako najrozumniejszego, byś pomyślał, co czynić należy dla ratowania mieszkańców tej wyspy, aby nie wyginęła rasa Pingwinów.

— Przywódco starszyzny Alca — odrzekł Maël — słowa twe przejmują mnie głębokim smutkiem i płaczę na myśl, że wyspa ta wydana jest na łup wściekłości straszliwego smoka. Fakt ten nie jest faktem jedynym i znaleźć można w księgach niejedną historię o strasznych smokach. Potwory te spotyka się przeważnie w jaskiniach, nad brzegami wód, a najczęściej u ludów pogańskich. Może być, że między wami są tacy, którzy chociaż otrzymali chrzest i wcieleni zostali do rodu Abrahama, mimo tego oddawali cześć bałwanom jak starożytni Rzymianie, lub zawieszali posążki, tabliczki, przepaski wełniane i wieńce kwiecia na gałęziach święconego drzewa. Może Pingwinki pląsały naokoło jakiego czarodziejskiego kamienia i piły wodę ze źródła zamieszkanego przez nimfy. Gdyby tak było, wierzyłbym, że Pan zesłał tego smoka, by wszystkich pokarać za nieprawość kilku, by skłonić was, o syny Pingwinów, do wygładzenia bluźnierstwa, zabobonu, bezbożności. Dlatego jako lek na wielką niedolę, którą cierpicie, radzę wam, byście starannie tropili bałwochwalstwo w siedzibach waszych i wyrwali je spośród siebie. Sądzę, że skuteczna będzie też modlitwa i pokuta.

Tak przemówił świątobliwy starzec Maël. A starszyzna ludu Pingwinów ucałowawszy mu stopy z lepszą nadzieją powróciła do swych wiosek.

ROZDZIAŁ VIII

SMOK Z ALCA

(CIĄG DALSZY).

Stosując się do rady świątobliwego Maëla, mieszkańcy Alca starali się usilnie wykorzenić zabobony, które zakiełkowały były wśród ludu. Baczyli pilnie, by dziewczęta nie pląsały przy wtórze zaklęć około drzewa wieszczek. Zakazali surowo młodym matkom pocierać niemowlęta o stojące wśród pól głazy, co rzekomo miało uczynić dzieci silnymi. Starca z Dombes, który wróżył przyszłość potrząsając na sicie ziarna jęczmienia wrzucono do studni.

Potwór jednak w dalszym ciągu co noc pustoszył kurniki i obory. Wystraszeni chłopi zatarasowywali się w swych domostwach. Ciężarna kobieta, która przez okienko w dachu, widziała była przy świetle księżyca cień smoka na błękitniejącej drodze, tak się przeraziła, że natychmiast poroniła przedwcześnie.

Przez te dni ciężkich prób, świątobliwy mąż Maël rozmyślał bezustannie nad naturą smoków i nad sposobami pokonania ich. Po sześciu miesiącach studiów i modłów zdało mu się, że znalazł to, czego szukał. Pewnego wieczora, gdy przechadzał się po wybrzeżu morskim w towarzystwie młodego mnicha imieniem Samuel, w ten sposób myśl mu swą wyraził:

— Pilnie studiowałem dzieje i zwyczaje smoków nie w tym celu, by zadowolić próżną ciekawość lecz, by znaleźć przykład na obecne warunki. Taka jest, synu mój. Samuelu, użyteczność historii.

— Jest faktem niezbitym, że smoki są nadzwyczaj czujne. Nie śpią nigdy. Toteż często widzimy, że strzegą skarbów. Smok strzegł w Kolchidzie złotego runa, zdobytego przez Jazona. Smok czuwał nad złotymi jabłkami w ogrodzie Hesperyd. Zabił go Herkules, a Junona zamieniła na gwiazdę niebieską. Fakt ten opisany jest w księgach; jeśli jest prawdziwy, stało się to za pomocą magii, bo bogowie pogan są w rzeczywistości diabłami. Smok wzbraniał ludziom ciemnym i nieokrzesanym poić się u Kastalskiego źródła. Należy też wspomnieć o smoku Andromedy, zabitym przez Perseusza.

— Ale porzućmy baśnie pogan, w których omyłka miesza się ciągle z prawdą. Spotykamy smoki w dziejach pełnego chwały archanioła Michała, świętego Jerzego, Filipa, Jakuba i Patryka, świętej Marty i Małgorzaty. I z takich to opowiadań godnych wiary, czerpać winniśmy radę i otuchę.

— Historia smoka z Sileny nastręcza nam szczególnie cenne przykłady. Winieneś wiedzieć, mój synu, że nad brzegiem ogromnego stawu, nieopodal od Sileny, mieszkał smok straszliwy, który podchodził niekiedy pod mury miasta i tchnieniem swym zatruwał mieszkańców przedmieść. By smok ich nie pożarł, mieszkańcy Sileny co dzień wydawali mu na pastwę jednego ze swoich. Losowano, kto ma iść na ofiarę. Po setce innych, los padł na córkę królewską.

— Święty Jerzy, wówczas trybun wojskowy, w przejeździe przez Silenę dowiedział się, że córkę królewską dopiero co poprowadzono do okrutnego potwora; natychmiast dosiadł więc konia i uzbroiwszy się w dzidę pocwałował na spotkanie smoka, którego dopędził w chwili, gdy miał pożreć królewnę. I gdy święty Jerzy pokonał już był smoka, córka króla przepaskę swą założyła na szyję bestii, a ta poszła za nią jak pies prowadzony na smyczy.

— Na przykładzie tym widzimy jaka jest władza dziewic nad smokami. Historia świętej Marty daje nam te} władzy przykład jeszcze pewniejszy. Czy znasz tę historię, synu mój, Samuelu?

— Tak, mój ojcze — odrzekł Samuel. Świątobliwy Maël mówił dalej:

— Żył w lasach nad brzegami Rodanu, między Arles a Avignon, smok: pół czworonóg, pól ryba, większy od wołu, z zębami ostrymi jako rogi i z skrzydłami na ramionach. Zatapiał łodzie i pożerał wioślarzy. Otóż święta Marta, na prośbę ludu, udała się do owego smoka, kiedy właśnie pożerał człowieka, założyła mu swą przepaskę na szyję i z łatwością do miasta go przywiodła.

Te dwa przykłady naprowadzają mnie na myśl że należy odwołać się do władzy dziewicy, by zwalczyć smoka, siejącego śmierć i postrach na wyspie Alca.

Dlatego, synu mój, Samuelu, przepasz biodra i idź proszę cię z dwoma towarzyszami od wsi do wsi i obwieść wszędzie, że tylko dziewica zbawić może wyspę od potwora, który ją wyludnia. Śpiewać będziesz hymny i psalmy i powiesz:

O syny pingwinów, jeśli jest między wami dziewica nieskalana, niech wstanie i znakiem krzyża zbrojna, niechaj idzie zwalczyć smoka.

Tak, przemówił starzec, a Samuel przyrzekł być posłuszny.

Nazajutrz przepasał biodra i poszedł z owymi towarzyszami, by obwieścić mieszkańcom Alca, że tylko dziewica nieskalana zdolna jest ocalić Pingwinów od wściekłości smoka.

ROZDZIAŁ IX

SMOK Z ALCA

(CIĄG DALSZY)

Orberoza kochała swego małżonka, jednak nie jego jednego kochała. W porze gdy na bladym niebie zapala się Wenus, a Kraken szedł po wsiach rozsiewać przerażenie, ona odwiedzała w przenośnej jego siedzibie młodego pasterza z Dombes imieniem Marceli, w którego delikatnych, wdzięcznych kształtach kryła się niezmordowana dzielność. Piękna Orberoza z rozkoszą dzieliła aromatyczne łoże pasterza. Ale nie zdradzając przed nim kim jest, podawała się za Brygidę, córkę ogrodnika z zatoki Nurków. Gdy z żalem wyrywała się z jego ramion, szła przez dymiące pola ku wybrzeżu Cieniów i jeśli wypadkowo spotykała jakiego zapóźnionego wieśniaka, natychmiast rozwijała zasłony swe na kształt wielkich skrzydeł i mawiała;

— Przechodniu, spuść oczy, byś nie potrzebował mówić: Niestety, niestety, biada mi, bo widziałem Anioła Pańskiego!

Wieśniak drżąc padał czołem w proch. I mawiano na wyspie, że nocą po drogach chodzą aniołowie, a kto je widział, umiera. Krakenowi nieznane były miłostki Orberozy z Marcelim, był bowiem bohaterem, a bohaterowie nie znają nigdy tajemnic swych żon. Ale o tych miłostkach nie wiedząc zażywał  ich cennych korzyści. Co noc znajdował towarzyszkę swą piękniejszą, bardziej uśmiechniętą: tchnęła rozkosz w łoże małżeńskie i przepajała je cudną wonią werweny i macierzanki. Miłość jej dla Krakena nie była ani natarczywa, ani wymagająca, bo nie do niego jednego się ograniczała. Ta niewiara Orberozy miała wkrótce ocalić bohatera od wielkiego niebezpieczeństwa i zapewnić mu powodzenie i chwałę. Bo oto Orberoza ujrzała raz o zmierzchu handlarza wołów z Belmont, pędzącego swoje stado, i zapałała doń żywszym uczuciem niż to, które kiedykolwiek żywiła dla Marcelego. Był to garbus, ramiona wystawały mu nad uszy; ciało kołysało się na nierównych nogach, zezowate oczy błyskały spod szczecinowatych, zwichrzonych włosów. Z gardła dobywał się chrapliwy głos i ostry śmiech, czuć go było oborą. Dla niej jednak był piękny. „Jedni — jak mówi Gnathon — kochają rośliny, inni rzekę, inni — zwierzę".

Otóż gdy dnia pewnego, na jednym z poddaszy wioski wzdychała leżąc wyprężona w ramionach nowego kochanka, głos trąby, wrzawa, szmer kroków dobiegły do jej uszów; wyjrzała przez okienko i zobaczyła mieszkańców, zgromadzonych na placu targowym około młodego mnicha, który stojąc na kamieniu, mówił jasnym i wyraźnym głosem:

— Mieszkańcy Belmontu! Świątobliwy Maël, ojciec nasz czcigodny, przez usta moje powiedzieć wam każe, że ani siła ramienia, ani moc zbroi nie przemoże smoka, ale bestię pokona dziewica! Jeśli więc jest między wam! dziewica nieskalana, nigdy nietknięta, niech wstanie i idzie naprzeciw potwora, gdy go spotka, niechaj założy mu przepaskę swą na szyję, a z taką łatwością, jakby to był piesek mały, wodzić go będzie za sobą!

I młody mnich ściągnąwszy kaptur na oczy poszedł, by w innych wsiach głosić nakaz świątobliwego Maëla.

Był już daleko, a Orberoza siedząc na słomie zmiętej od kochania, z ręką na kolanie i głową w dłoni, rozmyślała jeszcze nad tym, co słyszała. Chociaż dla Krakena mniej obawiała się dziewicy niż siły zbrojnych ludzi, nie była jednak uspokojona tym nakazem świątobliwego Maëla. Niejasny, a pewny instynkt mówił jej, że Kraken nie może już nadal bezpiecznie być smokiem.

Zapytała kochanka:

— Go myślisz o smoku, moje serce? Chłop potrząsnął głową.

— Jest rzeczą pewną, że w czasach starożytnych smoki pustoszyły ziemię; były one niekiedy wielkie jak góra. Ale nie ma ich już i zdaje mi się, że to co uważają tu za smoka okrytego łuskami, są to piraci lub kupcy, którzy porwali na swój okręt piękną Orberozę i najpiękniejszą młodzież z Alca. I jeśli który z tych rozbójników zechce porwać mi moje woły, potrafię siłą lub podstępem uczynić go nieszkodliwym.

Te słowa handlarza wołów wzmocniły niepokój Orberozy i wzmogły jej troskliwość dla małżonka, którego kochała.

ROZDZIAŁ X

SMOK Z ALCA

(CIĄG DALSZY)

Dnie mijały i nie znalazła się na wyspie dziewica dla zwalczenia smoka. W modrzewiowej pustelni starzec Maël, siedząc na ławce w cieniu starego drzewa figowego w towarzystwie mnicha niezwykle pobożnego, Regimentalem zwanego, ze smutkiem i niepokojem sam sobie zadawał pytanie, jakże to może być, że na wyspie Alca nie ma ani jednej dziewicy, zdolnej pokonać smoka.

Westchnął, tak samo westchnął braciszek Regimental. W tej chwili przez ogród przechodził młody Samuel, starzec Maël zawołał go i rzekł:

— Rozmyślałem na nowo, synu mój, nad sposobem zniszczenia smoka, który pożera kwiat naszej młodzieży, nasze trzody i nasze zbiory. Pod tym względem historie smoka świętego Rioka i świętego Pol Leon są nader pouczające. Smok świętego Rioka miał sześć metrów długości, głowa jego była czymś pośrednim między głową koguta a bazyliszka, tułów miał pół-wołu, pózy -węża. Trapił on wybrzeża Elornu za czasów króla Bristocusa. Święty Riok mając dwa lata powiódł go na smyczy do morza, gdzie potwór bardzo chętnie utonął. Smok świętego Pola o długości sześćdziesiąt stóp był niemniej straszny. Błogosławiony apostoł Leon obwiązał go stulą i kazał prowadzić młodemu szlachcicowi niezwykle skromnemu. Przykłady te dowodzą, że młodzian czysty równie miły jest Bogu jak nieskalana dziewica. Niebo nie czyni w tym różnicy. Dlatego, synu mój, uwierz temu, co mówię, udajmy się obaj na wybrzeże Cieniów; doszedłszy do jaskini smoka, głośno zawołamy na potwora i gdy się zbliży, zawiążę mu stułę na szyi, a ty powiedziesz go za nią aż do morza, gdzie nie omieszka utonąć.

Na te słowa starca, Samuel milcząc opuścił głowę.

— Zdajesz się wahać, synu mój?

Brat Regimental wbrew zwyczajowi swemu niepytany rzekł:

— Nie dziw. Święty Riok miał dopiero dwa lata, gdy przemógł smoka. Któż wiedzieć może czy w dziewięć, dziesięć lat później mógłby jeszcze to samo uczynić?! Zważ, mój ojcze, że smok, który trapi naszą wyspę, pożarł małego Elo i czterech czy pięciu innych młodzieńców. Brat Samuel nie jest tak zarozumiały, by mając lat dziewiętnaście uważał się za bardziej niewinnego od tamtych dwunasto czy czternastolatków.

— Niestety — dodał mnich jęcząc — któż pochwalić się może, że jest czysty na tym świecie, gdzie wszystko jest dla nas wzorem i przykładem miłości, gdzie wszystko w przyrodzie, zwierzęta i rośliny ukazują nam i doradzają rozkoszne całunki? Zwierzęta z zapałem parzą się według upodobania swego, ale wszystkie te hymeny czworonogów, ptaków, ryb, gadów, nie dorównują w zmysłowości miłosnym godom drzew. Cały potworny bezwstyd, przez pogan w ich baśniach wymyślony, blednie wobec bezwstydu prostego kwiecia polnego, i gdybyś znał cielesny grzech lilij i róż, usunąłbyś z ołtarzy te kielichy nieczyste, te naczynia sromu!

— Nie mów tak, bracie Regimentalu — odrzekł starzec Maël. — Posłuszne prawom przyrody, zwierzęta i rośliny są zawsze niewinne. Nie mają duszy do zbawienia, podczas gdy człowiek...

— Masz słuszność — odrzekł brat Regimental — jest to ważna różnica. Ale nie posyłaj do smoka młodego Samuela, smok pożarłby go. Już od pięciu lat Samuel nie jest w stanie zadziwiać potworów swą niewinnością. W roku komety, Szatan, by go skusić, postawił na jego drodze mleczarkę, która podniosła kiecki, by przejść przez bród. Samuel był kuszony, ale przemógł pokusę. Szatan, który nie łatwo daje za wygraną, zesłał mu we śnie obraz tej dziewczyny. Cień dokazał tego, czego dokazać nie mogło ciało: Samuel uległ. Przebudziwszy się, oblał łzami zbeżczeszczone swe loże. Niestety, skrucha nie wróciła mu niewinności.

Słysząc to opowiadanie, Samuel pytał sam siebie, skąd -znana mogła być jego tajemnica; nie wiedział bowiem, że Szatan wziął na siebie postać brata Regimentala, by wnieść niepokój do serc mnichów z Alca.

A starzec Maël dumał i zapytywał z trwogą:

— Kto ocali nas od paszczy smoka? Kto ustrzeże nas od jego tchnienia? Kto obroni nas od jego wzroku?

Tymczasem mieszkańcy Alca zaczynali nabierać odwagi. Rolnicy z Dombes i handlarze wołów z Belmont zapewniali, że przeciwko dzikiej bestii oni są dzielniejszą obroną od dziewicy i wołali klepiąc swe tęgie mięśnie: «Niechaj przyjdzie smok!» Dużo mężów i niewiast widziało go. Nie zgadzali się co do jego kształtu i postaci, ale wszyscy zgodnie utrzymywali, że nie jest tak wielki jak myślano i że wzrost jego nie o wiele przekracza wzrost ludzki. Zarządzono obronę; ku schyłkowi dnia, straże stawały na czatach przy wejściu do wsi, gotowe dać hasło kompanii uzbrojonej w widły i kosy, strzegły nocą zagród, w których zamykano bydło. Raz nawet w wiosce Anis odważni rolnicy ujrzeli Smoka, przeskakującego mur ogrodu Moria. Uzbrojeni w widły, cepy i kosy pobiegli za nim i dopędzali go prawie. Jeden z nich dzielny i zwinny pewien był nawet, że ukłuł go swymi widłami; ale pośliznął się w kałuży, przez co dał się wymknąć smokowi. Drudzy byliby go pewnie dopędzili, żeby nie byli zbałamucili się łapiąc kury i króliki, porzucone przez smoka w ucieczce.

Rolnicy ci zapewnili starszyznę wioski, że potwór zdaje się mieć kształt i rozmiar mniej więcej ludzki, z wyjątkiem głowy i ogona, które są istotnie straszne.

ROZDZIAŁ XI

SMOK Z ALCA

(CIĄG DALSZY)

Tego dnia Kraken wcześniej niż zwykle powrócił do swej jaskini. Zdjął z głowy hełm ze skóry psa morskiego, zakończony dwoma wolowymi rogami z przyłbicą, uzbrojoną straszliwymi kłami. Rzucił na stół rękawice, zakończone ostrymi szponami: były to dzioby rybitw. Odjął pas, przy którym wisiał ogon zielony o krętych zgięciach. Potem rozkazał paziowi swemu Elo, by mu zdjął buty, a gdy ten nie wykonał tego dość pośpiesznie, kopnął dziecko i odrzucił je na drugi koniec groty.

Nie patrząc na piękną Orberozę zajętą przędzeniem wełny, usiadł przed kominem, na którym piekł się baran i mruknął:

— Nikczemni Pingwini!... Nie ma gorszego rzemiosła jak udawać smoka.

— Co pan mój mówić raczy? — zapytała piękna Orberozą.

— Już się mnie nie boją — ciągnął dalej Kraken. —- Dawniej wszystko uciekało za moim zbliżeniem. Unosiłem w worku kury i króliki, pędziłem przed sobą barany, wieprze, woły i krowy. Teraz te chamy dobrze pilnują; czuwają. Przed chwilą w wiosce Anis, goniony przez chłopów uzbrojonych w widły, kosy i cepy, musiałem porzucić kury i króliki, wziąć ogon pod pachę i uciekać co sił w nogach. I pytam się ciebie czy stosowne jest dla smoka kapadockiego, by uciekał jak złodziej, z ogonem pod pachą? Przy tym obarczony grzebieniem, rogami, kłami, szponami, łuską, ledwie wymknąłem się chamowi, który na pól cala wpakował mi widły w lewy zad.

To mówiąc z troskliwością dotknąć ręką zranionego miejsca.

Po chwili gorzkich rozmyślań dodał:

— Co za idioci ci Pingwini! Sprzykrzyło mi się już buchać płomieniami pod nos takim głupcom. Słyszysz, Orberozo?...

To rzekłszy bohater wziął w ręce hełm straszliwy i przyglądał mu się długo w ponurym milczeniu. Potem rzekł szybko:

— Hełm ten ze skóry psa morskiego własnoręcznie przykroiłem w formie rybiej głowy. By uczynić go straszniejszym nasadzałem dwa rogi wołu, zaopatrzyłem go w szczękę dzika, z której wywiesiłem ogon koński na czerwono malowany. Żaden z mieszkańców wyspy nie mógł znieść jego widoku, gdy w melancholijnym zmierzchu aż po ramiona nasadzałem go sobie na głowę. Za jego zbliżeniem niewiasty, dzieci, młodzieńcy, starcy pierzchali w popłochu; wnosiłem przerażenie do całej rasy Pingwinów. Za jakimi idąc radami, hardy ten lud, niepomny pierwszych swych lęków, śmie dziś spojrzeć w twarz tej gębie straszliwej, gonić tę grzywę przerażającą?

I ciskając hełm na skalisty grunt zawołał Kraken:

— Giń, hełmie zwodniczy! — Klnę się na wszystkich szatanów Armoriki, że już cię nigdy na głowę nie włożę.

I złożywszy tę przysięgę zdeptał nogami hełm, rękawice, buty i ogon o wężowych przegibach.

— Krakenie — rzekła piękna Orberoza — pozwól służebnicy twojej użyć kunsztu, by ocalić sławę twą i mienie. Nie gardź  pomocą niewiasty. Potrzebna ci jest, bo mężczyźni są wszyscy głupcami.

— Niewiasto — zapytał Kraken — jakie są twe zamysły?

I piękna Orberoza opowiedziała małżonkowi, jako mnichy przebiegają miasta i sioła nauczając mieszkańców najwłaściwszego sposobu pokonania smoka; że według ich zapewnień bestię pokona dziewica nieskalana, która założy przepaskę na szyję smoka i powiedzie go za sobą jak pieska małego.

— Skądże wiesz, że mnichy nauczają takich rzeczy? — zapytał Kraken.

— Drogi mój — odrzekła Orberoza — nie przerywaj mowy poważnej płochymi pytaniami... — Jeśli więc, rzekli mnichy, jest w Alca dziewica czysta, nieskalana, niechaj wstanie! — Otóż, Krakenie, postanowiłam odpowiedzieć na to wezwanie. — Pójdę do starca Maëla i powiem mu: «Jestem ową dziewicą, którą niebo wyznaczyło dla pokonania smoka».

Na te słowa Kraken zaoponował:

— Jakże staniesz się tą dziewicą czystą? I dlaczego chcesz mnie zwalczać, Orberozo? Czyś zmysły postradała? Wiedz, że nie dam się pokonać przez ciebie!

— Zanim się gniewać zaczniesz, czy nie mógłbyś spróbować zrozumieć mnie? — westchnęła piękna Orberoza z głęboką i łagodną wzgardą.

I przedstawiła subtelne swe zamiary. Słuchając jej bohater zamyślił się. A gdy mówić przestała, rzekł:

— Orberozo, głęboka jest przebiegłość twoja. I jeśli zamiary twoje spełnią się podług przewidywań twoich, osiągnę stąd wielkie korzyści. Ale jakże będziesz tą dziewicą przez niebo wyznaczoną?

— Ni troszcz się o to, Krakenie — rzekła — Chodźmy spać.

Nazajutrz w jaskini przesyconej wonią tłuszczów, Kraken plótł z trzciny niekształtny szkielet i pokrywał go skórami najeżonymi, łuskowatymi i oślizłymi. Na jednym końcu tego szkieletu piękna Orberoza przyszyła ów straszny szyszak i ohydną przyłbicę, którą nosił Kraken w swych pustoszących wycieczkach, do drugiego końca przytwierdziła ogon o wężowych splotach, który bohater zwykł był wlec za sobą. Gdy robotę ukończyli, nauczyli małego Elo i pięcioro innych dzieci, które im usługiwały, jak mają wejść do tej maszyny, wprowadzić ją w ruch, dmuchać w niej w trąby i spalać pakuły, aby ogień i dym szedł z paszczy smoka.

ROZDZIAŁ XII

SMOK Z ALCA

(CIĄG DALSZY)

Orberoza przyodziana we włosiennicę, grubym sznurem opasana, udała się do pustelni i zapragnęła mówić ze świątobliwym Maëlem. Ponieważ wejście w obręb pustelni vzbronione było niewiastom, starzec wyszedł za wrota trzymając pastorał w prawicy, a lewą ręką wspierając się na ramieniu Samuela, najmłodszego swego ucznia, zapytał:

— Ktoś ty, niewiasto?

— Jestem dziewicą Orberozą.

Słysząc tę odpowiedź Maël wzniósł ręce do nieba.

— Prawdę-li mówisz, niewiasto? Jest faktem pewnym, że Orberozę smok pożarł. A ja widzę Orberozę, słucham jej głosu! Czy, o córko moja, we wnętrznościach potwora uzbroiłaś się znakiem krzyża świętego i nienaruszona wyszłaś z jego paszczy? To wydaje mi się najprawdopodobniejsze.

— Nie mylisz się, mój ojcze — odrzekła Orberozą. — To właśnie mi się zdarzyło. Natychmiast po wyjściu z wnętrza bestii schroniłam się do pustelni na wybrzeżu Cieniów. Żyłam tam w samotności oddając się modlitwie, rozmyślaniom i niesłychanym umartwieniom, gdy przez niebiańskie objawienie dowiedziałam się, że ja jestem tą dziewicą.

— Okaż mi jakiś znak posłannictwa twego — rzekł starzec.

— Tym znakiem jestem ja sama — odrzekła Orberoza.

— Znana mi jest władza tych, co położyły pieczęć na swym ciele — odrzekł apostoł Pingwinów. — Ale czy istotnie jesteś taką jak mówisz?

— Po skutku przekonasz się o tym — odrzekła. Tu zbliżył się mnich Regimental.

— Będzie to — rzekł — najlepszym dowodem. Król Salomon powiedział: «Trzy rzeczy trudne są do poznania na świecie, a czwarta niemożliwa: są to ślad węża na kamieniu, ślad ptaka w powietrzu, okrętu na wodzie, i ślad męża w niewieście. Za zuchwałe uważam te matrony, które w tej kwestii uczyć chcą najmędrszego z królów.

Wierz mi, ojcze, nie zasięgaj rady żadnej z nich co do pobożnej Orberozy. Gdy wypowiedzą o tym swoje zdanie, będziesz zupełnie tyle wiedział, co poprzednio. Równi trudno udowodnić dziewiczość, jak ją zachować. Plinius uczy nas w swej historii, że oznaki dziewictwa są złudzeniem lub też bardzo niepewne. Nieraz ta, co ma na sobie czternaście znamion zepsucia, czysta jest w oczach aniołów, inna przeciwnie — przez rnatrony palcem i okiem zbadana, przejrzana kartka po kartce i ogłoszona za nietkniętą, wie dobrze, że piękne te pozory zawdzięcza sztuce uczonej przewrotności. Go zaś do czystości tej oto świętej dziewicy gotów jestem rękę do ognia włożyć za nią.

Przemawiał tak, bo był Diabłem. Ale starzec Maël nie wiedział o tym. Zapytał pobożnej Orberozy:

— Córko moja, jakże zabierzesz się do pokonania tak strasznego zwierza, co cię pożarł?

Dziewica odrzekła:

— Jutro o wschodzie słońca, Maëlu, zwołasz lud na wzgórza, na smutne pola, rozciągające się aż do wybrzeża Cieniów i strzedz będziesz, by żaden z Pingwinów nie zbliżał się do skał więcej jak na pięćset kroków, gdyż byłby zatruty tchnieniem potwora. Smok wyjdzie ze skał, założę mu przepaskę na szyję i powiodę go na smyczy jak pieska.

— Czy nie chcesz, by towarzyszył ei odważny a pobożny mąż, który zabije smoka? — zapytał Maël.

— Słusznie rzekłeś, o starcze: wydam potwora Krakenowi, który zabije go swym mieczem ognistym. Bo wiedzieć ci należy, że szlachetny Kraken, którego uważano za umarłego, powróci do Pingwinów i zabije smoka. I z brzucha potwora wyjdą drobne dziatki, które był pożarł.

— To, co mi wieścisz, dziewico — zawołał apostoł — wydaje mi się cudowne i ludzką moc przekraczające.

— Tak jest istotnie — odrzekła dziewica Orberoza. — Lecz dowiedz się, Maëlu, iż miałam objawienie, że lud pingwiński za ocalenie swoje winien rycerzowi Krakenowi składać corocznie daninę z trzystu kur, dwunastu owiec, dwóch wołów, trzech wieprzów, tysiąca ośmiuset miar zboża, i warzyw; prócz tego dzieci, które wyjdą z brzucha smoka pozostawione będą Krakenowi, by służyły mu i we wszystkim posłuszne mu były. Gdyby lud pingwiński nie dotrzymał tych zobowiązań, nowy jeszcze straszniejszy smok przybędzie na wyspę! Rzekłam.

ROZDZIAŁ XIII

SMOK Z ALCA

(CIĄG DALSZY I KONIEC)

Lud Pingwinów, zwołany przez świątobliwego starca Maëla, spędził noc na wybrzeżu Cieniów w odległości zakreślonej tak, by żaden z Pingwinów nie został zatruty tchnieniem smoka.

Jeszcze cienie nocy okrywały ziemię, gdy poprzedzony strasznym rykiem, ukazał się na skałach wybrzeża niewyraźny i potężny kształt smoka. Pełzał jak wąż; kręte jego ciało wydawało się co najmniej piętnaście stóp długie. Na widok jego, tłum cofa się przerażony. Ale w tejże chwili wszystkie spojrzenia zwracają się na dziewicę Orberozę, która w pierwszych blaskach jutrzenki w białej szacie idzie wolno stąpając po różowych wrzosach. Skromna i nieustraszona idzie ku bestii, która rycząc okropnie, otwiera płomienną paszczę. Okrzyk zgrozy i litości wyrywa się z tłumu Pingwinów. Ale dziewica odwiązując swój lniany pas, zakłada go na szyję potwora i wiedzie go posłusznie jak psa przy okrzykach radości widzów.

Już przeszła sporą część pola, gdy zjawia się Kraken uzbrojony w błyszczący miecz. Lud, który miał go za umarłego, wydaje okrzyki zdziwienia i radości. Bohater rzuca się na bestię, przewraca ją i zatapia miecz w jej brzuchu, z którego wychodzi mały Elo i pięcioro innych dzieci, w koszulkach z wijącymi się włosami i ze złożonymi rączkami. Natychmiast klękają przed dziewicą Orberozą, która po kolei bierze je na ręce i mówi im do ucha:

— Pójdziecie po wsiach i mówić będziecie: «Jesteśmy tymi biednymi dziećmi, które smok był pożarł, i w koszulkach wyszliśmy z jego wnętrza». Mieszkańcy dadzą wam w obfitości wszystkiego, czego zapragniecie. Ale gdybyście inaczej mówili, otrzymacie tylko cięgi i szczutki w nos. Idźcie!

Kilku Pingwinów widząc smoka z rozprutym brzuchem rzuciło się, by go poszarpać w kawały, jedni z uczucia zemsty i wściekłości, drudzy, by pochwycić kamień czarodziejski, zwany drakontitem, a znajdujący się w głowie smoka. Matki zmartwychwstałych dzieci biegły uściskać swoje maleństwa. Ale starzec Maël powstrzymał je przedstawiając, że nie są dość świątobliwe, aby mogły zbliżyć się do smoka bez narażenia się na utratę życia. I niebawem mały Elo i pięcioro innych dzieci podeszło do ludu mówiąc:

— Jesteśmy tymi biednymi dziećmi, które smok był pożarł i teraz oto w koszulkach wyszliśmy z jego wnętrza.

A kto ich słuchał całując je mówił:

— Dziateczki błogosławione, damy wam w obfitości wszystkiego, czego zapragniecie.

Tłumy ludu rozeszły się śpiewając hymny i psalmy.

Dla upamiętnienia tego dnia, w którym Opatrzność oswobodziła lud od okrutnej klęski, zarządzono procesje, podczas których obnoszono obraz skrępowanego smoka.

Kraken pobrał daninę i stał się najbogatszym i najpotężniejszym spośród Pingwinów. Na znak zwycięstwa swego, by wzbudzać należny postrach, nosił na głowie grzebień smoczy i zwykł mawiać ludowi:

— Teraz, gdy potwór nie żyje, jestem smokiem.

Orberoza długo jeszcze szczodrze zarzucała piękne swe ramiona na szyje pasterzy i handlarzy wołów, których z bogami równała. A gdy piękność jej przeminęła, poświęciła się Panu.

Powszechnie czczona, po śmierci zaliczona w poczet świętych, została niebiańską patronką Pingwinii.

Kraken pozostawił syna, który jak on nosił grzebień smoczy i z tego powodu przezwany został Drako. Wyszła zeń pierwsza królewska dynastia Pingwinów.

KSIĘGA TRZECIA

ROZDZIAŁ I

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ II

DRAKO WIELKI. — PRZENIESIENIE RELIKWIJ ŚWIĘTEJ ORBEROZY

Potomstwo w prostej linii Briana Pobożnego wygasło około roku 900, w osobie Collica Krótkonosego. Po nim nastąpił kuzyn tego księcia, Bosco Wspaniały, który, by zapewnić sobie tron, wymordował wszystkich swych krewnych. Z niego wyszedł długi poczet królów potężnych. Jeden z nich Drako Wielki osiągnął sławę wielkiego wojownika. Częściej pokonywany był od innych: po tej wytrwałości w porażkach poznaje się wielkich wodzów. Przez lat dwadzieścia spalił przeszło sto tysięcy siół, zagród, wsi, miast, miasteczek, grodów i uniwersytetów. Niósł pożogę na ziemie nieprzyjacielskie równie jak i na posiadłości własne. By wytłumaczyć to postępowanie zwykł był mawiać:

— Wojna bez pożarów to jak flaki bez musztardy; rzecz ckliwa, niesmaczna.

Sprawiedliwość wymierzał ściśle. Jeśli wieśniacy, których wziął do niewoli, nie mogli opłacić wykupu, kazał ich wieszać na gałęzi, a jeśli jaka nieszczęsna kobieta' przychodziła prosić o łaskę dla niewypłacalnego męża, wlókł ją przywiązaną za włosy, do ogona swego konia. Żył jak żołnierz surowo, bez żadnych wygód. Zgadzają się wszyscy na to, że był obyczajów czystych. Nie tylko że za rządów jego królestwo nic nie utraciło z dziedzicznej swej chwały, ale nadto nawet w niepowodzeniach dzielnie utrzymał honor narodu Pingwinów.

Drakon Wielki przenieść kazał do Alca relikwie świętej Orberozy.

Ciało błogosławionej dziewicy pogrzebane było w grocie na wybrzeżu Cieniów, na końcu pachnącej, wonnej łąki. Pierwszymi pielgrzymami, odwiedzającymi grób ten, byli pasterze i dziewczęta okolicznych wiosek. Najchętniej udawali się tam parami, w wieczornej dobie, jak gdyby pobożne ich pragnienia z istoty swej już szukać musiały cienia i samotności. Mieli oni dla świętej kult żarliwy i dyskretny, którego tajemnicy strzegli zazdrośnie; nie lubili jawnie głosić doświadczonych tam wrażeń; ale nieraz zdybano ich, jak szeptali jedno drugiemu słowa miłości, rozkoszy, zachwycenia, które łączyli ze świętym imieniem Orberozy; jedni wzdychali, że zapomina się tam o świecie całym; drudzy mówili, że z groty wychodzi się cichym i ukojonym; dziewczęta między sobą wspominały rozkosze, których tam doznawały.

Takimi były cuda, których dokonała dziewica z Alca u świtu swej wieczności, pełnej chwały; miały one słodycz i mglistość jutrzenki. Wkrótce tajemnica groty jak woń subtelna, rozeszła się po okolicy; było to dla dusz czystych przedmiotem szczęścia i zbudowania, i ludzie źli daremnie próbowali kłamstwem i potwarzą odsunąć wiernych od źródła łask, płynących z grobu świętej. Kościół postarał się

O to, by łaski te nie pozostały jedynie udziałem kilkorga dzieci, lecz by objęły całe chrześcijaństwo pingwińskie. Mnichy osiedlili się w grocie, wybudowali klasztor, kaplicę i zajazd na wybrzeżu; pielgrzymi napływać poczęli.

Jak gdyby wzmocniona dłuższym pobytem w niebie, błogosławiona Orberoza czyniła teraz cuda coraz większe na korzyść tych, co składali dary na jej grobie, kobietom dotąd bezpłodnym dawała nadzieję potomstwa, zazdrosnym starcom zsyłała sny, by uspokoić ich co do wierności ich młodych żon niesłusznie posądzonych, od okolicy oddalała zarazy, pomory, głody, burze i smoków kapadockich.

Podczas zamieszek, które trapiły państwo za czasów króla Collica i jego następców, grób świętej Orberozy odarto ze skarbów, klasztor spalono i mnichów rozpędzono; droga, po której kroczyło tylu pobożnych pielgrzymów, zarosła chwastem i błękitnym ostem. Od stu lat już, cudowny grób był nawiedzany tylko przez żmije, kuny i nietoperze, gdy pewnego razu święta zjawiła się wieśniakowi imieniem Momordic.

— Jestem dziewicą Orberozą — rzekła doń — ciebie wybrałam dla odbudowania mojej świątyni. Uprzedź mieszkańców tych okolic, że jeśli nie będą pamiętać o mnie i pozostawią grób mój w opuszczeniu, bez czci i bogactw, nowy smok nawiedzi Pingwinie.

Uczeni mędrcy zbadawszy to zjawienie uznali je za rzeczywiste, nie diabelskie, lecz w zupełności niebiańskie. Zauważono później, że we Francji, w podobnych okolicznościach święta Foy i święta Katarzyna postąpiły były tak samo i podobnież przemawiały. Klasztor odbudowano i pielgrzymi znów napływali. Dziewica Orberozą coraz większe czyniła cuda. Leczyła niebezpieczne choroby, mianowicie wodną puchlinę, paraliż, chorobę świętego Wita. Mnisi, stróże grobu, żyli w zamożności, budzącej zawiść, gdy nagle, święta ukazała się królowi Drakonowi Wielkiemu i rozkazała mu, by uznał ją za niebiańską patronkę królestwa i przeniósł drogocenne jej zwłoki do katedry w Alca.

Wonne relikwie tej dziewicy zostały zatem z wielką okazałością przeniesione do katedralnego kościoła i złożone w środku chóru, w relikwiarzu ze złota i emalii, przyozdobionym drogimi kamieniami.

Kapituła spisała cuda uczynione za wstawiennictwem błogosławionej Orberozy.

Drako Wielki, który nigdy nie przestał bronić i wielbić wiary chrześcijańskiej, zmarł w uczuciach najżywszej pobożności pozostawiając Kościołowi wielkie dobra.

ROZDZIAŁ III

KRÓLOWA CRUCHA

Po śmierci Drakona Wielkiego, zapanował straszliwy, bezład. Często oskarżano o słabość następców tego księcia. I prawdą jest, że żaden z nich, nawet w przybliżeniu, nie poszedł za przykładem tego dzielnego przodka.

Syn jego, Chum Kulawy, nie dbał o powiększenie terytorium Pingwinów. Bolo, syn Chuma, zginął zamordowany przez straż pałacową mając lat dziewięć, w chwili gdy wstępował na tron. Po nim nastąpił brat jego Gun. Miał dopiero lat siedem i rządziła nim matka jego, królowa Crucha.

Crucha była piękna, wykształcona, inteligentna, ale nieumiała oprzeć się swym namiętnościom. Oto w jakich słowach czcigodny Talpa w kronice swojej wyraża się o tej znakomitej królowej:

«Królowa Crucha urodą i wdziękiem postaci nie ustępuje ani Semiramidzie Babilońskiej, ani Pentesilei, królowej Amazonek, ani Salome, córze Herodiady. Ale osoba jej przedstawia pewne właściwości, które wydawać się mogą pięknymi lub szpetnymi, zależnie od sprzecznych opinij ludzkich i sądów świata. Ma dwa małe różki na czole, które ukrywa pod bogatymi kędziorami swych złotych włosów; ma jedno oko czarne, drugie błękitne, szyję na lewo pochyloną jak Aleksander Macedoński, sześć palców u prawej ręki i małą małpią główkę poniżej pępka. Chód jej jest majestatyczny, uprzejma jest w obejściu. Jest wspaniała w swych wydatkach, ale nie zawsze umie podporządkować rozsądek zachciankom.

Pewnego dnia zauważywszy w stajniach pałacowych młodego stajennego, niezwykłej piękności, natychmiast zapałała gwałtowną doń miłością i powierzyła mu dowództwo wojsk. Na bezwzględną pochwałę tej wielkiej królowej zasługuje obfitość darów, jakie czyni kościołom, klasztorom i kaplicom państwa, a w szczególności klasztorowi w Beargarden, w którym z łaski Pana złożyłem śluby zakonne w czternastym roku mego życia. W tak wielkiej liczbie zamówiła msze za duszę swoją, że każdy ksiądz w kościele pingwińskim jest, rzec można, gromnicą, zapaloną w obliczu nieba, by ściągnąć miłosierdzie boskie na dostojną królowę.

Z tych kilku wierszy i z innych jeszcze, którymi tekst mój zbogaciłem, sądzić można o historycznej i literackiej wartości Gesta Pinguinorum. Na nieszczęście kronika ta urywa się nagle na trzecim roku panowania Drakona Skromnego, następcy Guna Słabego. Doszedłszy do tego punktu mej historii, ubolewam nad stratą tak uprzejmego i pewnego przewodnika.

Przez dwa następne wieki Pingwini żyli pogrążeni w krwawej anarchii. Wszystkie sztuki piękne upadły. Wśród ogólnego nieuctwa, mnichy w cieniu murów klasztornych oddawali się nauce i z niezmordowaną gorliwością przepisywali Pismo święte. Ponieważ pergamin był rzadkością, wydrapywali stare manuskrypty, by na nich przepisywać słowa boskie. Toteż Biblie jak krzewy róż zakwitały na ziemi pingwińskiej.

Mnich z zakonu świętego Benedykta, Ermold Pingwin, sam jeden wymazał cztery tysiące manuskryptów greckich i łacińskich, by cztery tysiące razy przepisać na nich Ewangelię świętego Jana. W ten sposób bardzo wiele zniszczono arcydzieł poezji i wymowy starożytnej. Historycy zgodnie uznają, że w wiekach średnich, klasztory pingwińskie były przytułkiem literatury.

Wiekowe wojny Pingwinów i Marsuinów zapełniają koniec tego okresu dziejów. Niezmiernie trudno dowiedzieć się prawdy o tych wojnach, nie dlatego, by brak było opowiadań, lecz dlatego, że jest ich bardzo wiele. Kronikarze marsuińscy przeczą na każdym punkcie kronikarzom pingwińskim. Nadto Pingwina przeczą sobie wzajemnie, tak samo czynią to Marsuini. Znalazłem dwóch kronikarzy zgodnych ze sobą; ale jeden przepisał od drugiego. Fakt jeden tylko jest pewny, że mordy, gwałty, pożogi i rabunek następowały po sobie bez przerwy.

Za nieszczęśliwego księcia Bosco IX, królestwo było

O palec od zguby. Na wiadomość, że flota marsuińska, złożona z sześciuset wielkich okrętów, ukazała się niedaleko od Alca, biskup nakazał uroczystą procesję. Kapituła, wybrani urzędnicy, członkowie parlamentu, uczeni uniwersytetu, przyszli zabrać z katedry relikwie świętej Orberozy i obnieśli je naokoło miasta; za nimi szedł naród cały śpiewając hymny. Święta patronka Pingwinii nie była wezwana daremnie; Marsuini jednak obiegli miasto jednocześnie od lądu i od morza, zdobyli je szturmem i przez trzy dni i trzy noce zabijali, rabowali, gwałcili, palili z obojętnością, jaką wytwarza przyzwyczajenie.

Nie można się dosyć nadziwić, że przez te długie wieki żelazne wiara pozostała nienaruszona wśród Pingwinów. Blask prawdy olśniewał wtedy dusze, nie zepsute jeszcze sofizmatami. To tłumaczy tę jedność wierzeń. Stała praktyka Kościoła przyczyniła się też zapewne do utrzymania tej szczęśliwej jedności wiernych; palono natychmiast każdego Pingwina, który myślał inaczej niż inni.

ROZDZIAŁ IV

PIŚMIENNICTWO: JOHANNES TALPA

Za małoletniości króla Guna, Johannes Talpa, mnich klasztoru w Beargarden, w którym w jedenastym roku życia złożył śluby i odtąd nie opuścił go ani na dzień jeden, spisał sławne swe kroniki łacińskie w dwunastu księgach De Gestis Pinguinorum.

Klasztor w Beargarden wznosi wysokie swe mury na szczycie skały niedostępnej. Wkoło widać tylko błękitne wierzchołki gór, odziane chmurami.

Gdy zaczął pisać Gesta Pinguinorum, Johannes Talpa był już starcem. Zacny mnich pisze o tym w swym dziele. „Głowa moja, mówi, dawno już straciła ozdobę swych złotych kędziorów i podobna silę stała 'do owych wypukłych zwierciadeł metalowych, które tak starannie i pilnie znane są damom pingwińskim. Postać moja krępa zawsze, z Wiekiem stała się mniejsza jeszcze i pochylona. Siwa broda ogrzewa mi piersi".

Z wzruszającą naiwnością Johannes Talpa zaznajamia nas z niektórymi okolicznościami swego życia i pewnymi cechami swego charakteru. „Urodzony z rodziny szlacheckiej i od dzieciństwa przeznaczony do stanu duchownego, uczyć się musiałem i gramatyki. Czytać uczyłem się pod dyscypliną mistrza Amicusa, który właściwiej winienby nazywać się Inimicusem. Ponieważ nie łatwo przychodziło mi nauczyć się liter, ćwiczył mnie rózgami tak zapamiętale, iż śmiaięo rzec mogę, że piekącymi śladami wydrukował mi alfabet na skórze".

W innym miejscu Talpa przyznaje się do naturalnego pociągu do rozkoszy zmysłowych. Oto w jakich wymownych słowach: „W młodości mej tak silny był żar mych zmysłów, że nawet w cieniu lasów miałem wrażenie, że płonę w kotle, nie zaś, że świeżym oddycham powietrzem. Uciekałem od niewiast. Daremnie! Dosyć było dzwoneczka lub butelki, by mi je uprzytomnić".

W czasie, gdy pisał kronikę swoją, straszna wojna zarówno domowa, jak i z zewnętrznym nieprzyjacielem, trapiła ziemie pingwińskie. Żołnierze królowej Crucha przybyli dla obrony opactwa Beargarden przed barbarzyńskimi Marsuinami i osiedlili się w nim na dobre. By uczynić go niezdobytym, wybili w murze strzelnice i zerwali ołowiany dach z kościoła, z którego porobili pociski do proc. Wieczorami rozpalali na dziedzińcu klasztornym wielkie ognie, przy których piekli całe woły, nadziane na rożny z olbrzymich sosen górskich. Zgromadzeni około tych ognisk, w gęstym dymie, przesyconym zapachem tłuszczu i żywicy, rozbijali beczki wina i piwa i pili bez pamięci. Śpiewy ich, bluźnierstwa, wrzask kłótni i sprzeczek, zagłuszały dźwięk: dzwonów porannych. W końcu Marsuini przeszedłszy wąwóz obiegli klasztor wokoło. Byli to rycerze Północni, odziani i zbrojni miedzią. Opierali o zręby skalne długie na 150 stóp drabiny, które w ciemności i burzy łamały się pod naciskiem ciał i zbroi i niby dojrzałe owoce, strząsane z drzewa, ciskały grona ludzkie w rowy i okopy; słychać było wśród ciemności przeciągły jęk, i szturm rozpoczynał się na nowo. Pingwini leli potoki płonącej smoły na oblegających, którzy zapalali się jak pochodnie. Marsuini jak szaleni sześćdziesiąt razy próbowali wedrzeć się na mury i sześćdziesiąt razy ich odparto.

Od dziesięciu miesięcy trzymali już klasztor w ciasnym kole oblężniczym, gdy pewien pasterz z doliny ukazał im ukrytą ścieżkę, którą weszli na górę, dostali się do podziemia opactwa i rozsypali się po klasztorach, kuchniach, kościele, salach kapituły, księgarniach, .pralniach, celach, refektarzach, sypialniach, podpalali budynki, zabijali i gwałcili bez względu na wiek i płeć. Pingwini przebudzeni nagle, chwytali za broń, ale zamroczeni ciemnością i przerażeniem wzajemnie zabijali się między sobą; Marsuini tymczasem bili się o lupy, siekierami walczyli o święte naczynia, o kadzielnice, lichtarze, dalmatyki, relikwiarze, o złote i drogimi kamieniami sadzone krzyże.

Powietrze przepojone było zapachem przypalonych ciał, okrzyki śmierci i jęki unosiły się z płomieni. Brzegiem dachów grożących zawaleniem, mnichy jak mrówki biegali przerażeni i spadali w dolinę. Johannes Talpa, mimo to, pisał swą kronikę. Żołnierze królowej Crucha usunąwszy się spiesznie, odłamami skał zatkali wszystkie wyjścia z klasztoru, aby zamknąć Marsuinów w płonących budynkach. I aby pogrzebać nieprzyjaciół pod rumowiskami, kamieni i grubych murów, rozbijali je taranami, za które służyły im pnie najstarszych drzew. Przepalone budynki waliły się z odgłosem grzmotu; cudne arkady naw padały w gruz pod ciosami olbrzymich drzew, rozkołysanych przez sześciuset ludzi na raz.

Niedługo z obszernego i bogatego opactwa pozostała tylko cela Johannesa Talpy, zawieszona jakby cudem. w szczątkach dymiącego poddasza. Stary kronikarz pisa! dalej. Ten zadziwiający spokój umysłu może jednak wydawać się przesadzonym dla historyka, usiłującego opisać zaszłe za jego czasów fakty. Jednak mimo oderwania się i niezważania na otaczające nas rzeczy, odczuwa się ich  wpływ. Obejrzałem oryginalny rękopis Johannesa Talpy w Bibliotece narodowej, gdzie przechowywany jest w oddziele pingwińskim K. L, 123,90 quater. Jest to manuskrypt na pergaminie o 628 kartkach. Pismo jest niezmiernie niejasne; litery zamiast stać w jednym rzędzie prostym, wybiegają we wszystkich kierunkach, spotykają się, padają jedne na drugie, w nieładzie lub trafniej mówiąc w zamieszaniu okropnym. Są one tak niekształtne, że po większej części ale tylko poznać ich ale nawet odróżnić nie można od kleksów atramentowych, obficie między nimi rozsianych. Nieocenione te kartki zdradzają tym straszne chwile, podczas których je skreślono. Odczytanie ich jest niezmiernie trudne. Przeciwnie, na stylu mnicha z Beargarden nie znać śladu wzruszenia. Ani chwili Gesta Pinguinorum nie wychodzą z tonu zupełnej prostoty.Opowiadanie jest szybkie i tak zwięzłe, że graniczy z oschłością. Spostrzeżenia są skąpe i na ogół rozumne.

ROZDZIAŁ V

SZTUKI PIĘKNE: PRYMITYWY MALARSTWA PINGWIŃSKIEGO

Krytycy pingwińscy utrzymują jednozgodnie, że sztuka pingwińska od zaczątków swoich odznaczała się potężną i cudowną oryginalnością i że daremnie szukać by gdzie indziej tego wdzięku i ducha, które cechują pierwsze jej dzieła. Marsuini zaś twierdzą, że ich artyści byli mistrzami i nauczycielami Pingwinów. Trudno to rozsądzić, gdyż Pingwini, zanim zaczęli zachwycać się swymi prymitywami, zniszczyli wszystkie ich dzieła.

Trudno w pełni ocenić tę stratę. Co do mnie, odczuwam ją żywo i boleśnie; szanuję bowiem starożytności pingwińskie i mam kult dla prymitywów.

Są przecudowne. Nie mówię, że są wszystkie do siebie podobne, byłoby to nieprawdą; ale mają cechy ogólne, które znajduje się we wszystkich szkołach; rozumiem przez to te formuły, od których nie odstępują nigdy, i to coś skończonego, bo to, co umieją, umieją dobrze. Na szczęście można wyrobić sobie pojęcie o prymitywach pingwińskich, dzięki prymitywom włoskim, flamandzkim, niemieckim i francuskim, te ostatnie przewyższają wszystkie inne, jak mówi p. Gruyer, posiadają one więcej logiki, logika bowiem jest zaletą specjalnie francuską. Gdyby temu przeczyć miano, trzeba by zawsze przyznać Francji przywilej, że zachowała ona prymitywy, kiedy inne narody już ich nie miały. Wystawa prymitywów francuskich w pawilonie de Marsau w 1904 roku mieściła kilka malowideł współczesnych ostatnim Walezjuszom i Henrykowi IV.

Bardzo wiele podróżowałem, by oglądać obrazy braci Van Eyck, Memlinga, Rogera von der Weyden, Mistrza zgonu Marii, Ambrogia Lorenzetti i dawnych umbryjczyków. Jednak ani Bruges, ani Kolonia, ani Siena, ani Perugia nie dokonały mego wtajemniczenia: w małym miasteczku Arezzo zostałem świadomym zwolennikiem malarstwa naiwnego. Będzie temu lat dziesięć, może więcej; w owych czasach biedy i prostoty, muzea miejskie o każdej porze zamknięte, otwierały się o każdej porze dla  forestierów. Starowinka wieczorem, przy świeczce, pokazała mi za pół lira brudne muzeum w Arezzo; znalazłem tam malowidło Margaritone'a, Świętego Franciszka, którego pobożny smutek łzy mi z oczów wycisnął. Byłem głęboko wzruszony; Margaritone z Arezzo stał się moim najdroższym prymitywem.

Wyobrażam sobie prymitywy pingwińskie według dzieł tego mistrza. Dlatego nie będzie zbyteczne, że poświęcę mu bliższą uwagę, a przynajmniej rozpatrzę jego dzieła w ich ogólnej, najbardziej zasadniczej formie.

Posiadamy pięć czy sześć obrazów własnoręcznie przezeń podpisanych. Najważniejsze jego dzieło, zachowane w National Gallery w Londynie, wyobraża Najświętszą Pannę na tronie z dzieciątkiem Jezus na ręku. Gdy się patrzy na tę figurę, przede wszystkim zwracają uwagę proporcje. Ciało od szyi do nóg ma tylko dwa razy wysokość głowy; toteż wydaje się krótkie i przysadziste. Dzieło to jest niemniej godne uwagi w kolorycie jak i w rysunku. Wielki Margaritone rozporządzał małą liczbą barw i używał ich w całej czystości nie mieszając nigdy kolorów. Stąd wynika, że koloryt jego Więcej ma żywości niż harmonii. Policzki Najświętszej Panny i boskiego Dzieciątka pokryte są żywą czerwienią, którą stary mistrz, przez naiwne upodobanie do ścisłych określeń, rozmieścił na każdej twarzy w dwóch tak dokładnych kołach, że zdają się być nakreślone cyrklem.

Uczony krytyk XVIII wieku, ksiądz Lanzi prace Margaritone'a traktował z głębokim lekceważeniem: „Są to — orzekł — marne gryzmoły. W owych nieszczęsnych czasach nie umiano ani malować, ani rysować". Takie było ogólne zdanie tych pudrowanych znawców. Ale wielki Margaritone i jego współcześni mieli być wkrótce pomszczeni za tę wzgardę.

W XIX wieku w biblijnych wioskach i reformowanych willach pobożnej Anglii, narodziło się mnóstwo małych Samuleów i świętych Janów z kędzierzawymi główkami jak baranki. Ci, około roku 1840 i 1850, stali się uczonymi w okularach i z lupami, i ustanowili kult prymitywów. Znakomity teoretyk prerafaelizmu, sir James Tuckett, nie waha się stawiać madonny z National Gallery w rzędzie arcydzieł sztuki chrześcijańskiej. „Dając głowie Najświętszej Panny — mówi James Tuckett — jedną trzecią wysokości całej postaci, stary mistrz zwrócił i zatrzymał uwagę widza na częściach najwznioślejszych istoty ludzkiej, a mianowicie na oczach, które chętnie zowią organami duchowymi. W malowidle tym koloryt łączy się z rysunkiem, by wywierać wrażenie idealne, mistyczne. Żywa czerwień twarzy nie przypomina naturalnego zabarwieniu skóry, zdaje się raczej, jakoby stary mistrz oblicza Najświętszej Panny i Dzieciątka różami Raju przyozdobił".

W takiej krytyce błyszczy niejako odblask dzieła, które ją natchnął, jednak seraficzny esteta edynburski, Mac Silly wyraził w sposób bardziej jeszcze przejęty i wzruszony, wrażenia wywołane w jego umyśle widokiem tego malowidła. „Madonna Margaritone'a — mówi czcigodny Mac Silly — osiąga najwznioślejszy cel sztuki; wzbudza w swoich widzach uczucia niewinności i czystości; czyni ich podobnymi do drobnych dziatek. Tak dalece jest to prawdą, że gdym miał lat sześćdziesiąt sześć i dostąpiłem tego szczęścia, żem podziwiał ją przez trzy godziny z rzędu, uczułem się nagle przeniesiony w tkliwy wiek niemowlęctwa. Podczas gdy cab unosił mnie przez Trafalgar Square, potrząsałem futerałem mych okularów jak grzechotką śmiejąc się i szczebiocąc. I gdy służąca w pensjonacie podała mi obiad, wlewałem sobie zupę w ucho z naiwnością pierwszego dziecięctwa".

„Po takich skutkach — dodaje Mac Silly — poznaje się doskonałość dzieła sztuki".

Margaritone, według świadectwa Vasaniego, umarł w siedemdziesiątym roku życia żałując, że żył za długo, bo doczekał narodzin nowej sztuki i uwieńczenia nowych artystów. Te wiersze, które dosłownie tłumacze, natchnęły najpiękniejsze może karty dzieła sir Jamesa Tuckett. Znajdują się one w Brewiarzu estetów; wszyscy prerafaelici znają je na pamięć. Przytoczę je tu jako najcenniejszą ozdobę tej książki. Wszyscy godzą się na to, że od proroków Izraelskich nie napisano nic równie wzniosłego.

WIZJA MARGARITONE

Margaritone, wiekiem i pracami obarczony, zwiedzał pewnego dnia pracownię młodego malarza, niedawno w  mieście osiadłego. Zauważył  tam Madonnę, świeżo wykończoną, która choć surowa i sztywna dzięki pewnej dokładności w proporcjach i nieco diabelskiej mieszaninie świateł i cieni, wykazywała niemniej pewną wypukłość i pozór życia. Na ten widok, naiwny i wzniosły mistrz z Arezzo ujrzał ze zgrozy  przyszłość malarstwa.

Z czołem ukrytym w dłoniach szeptał:

— Ileż wstydu i hańby postać ta przeczuwać mi każe! Widzę w niej koniec sztuki chrześcijańskiej, która odzwierciedla dusze i przejmuje gorącym pożądaniem nieba. Malarze przyszłości nie zadowolą się jak ten tu odtwarzaniem na ścianie lub desce drewnianej, przeklętej materii, która składa nasze ciało. Oni czcić i wysławiać je będą. Przyobleką postacie swe w niebezpieczne złudy ciała i postacie te wydawać się będą osobami prawdziwymi. Będą miały ciała, kształty ich przez ubrania przeglądać będą. Święta Magdalena będzie miała piersi, święta Marta łono, święta Barbara uda, święta Agnieszka biodra; święty Sebastian ukazywać będzie swe wdzięki młodzieńcze, a święty Jerzy pod zbroją napinać będzie jędrne i dzielnie rozwinięte mięśnie; apostołowie, wyznawcy, ojcowie, sam Bóg Ojciec będą wyglądać jak przeciętni śmiertelnicy, jak ty i ja; aniołowie mieć będą urodę niejasną, dwuznaczną, tajemniczą, niepokojącą serca. Jakież pragnienie niebios dać mogą takie obrazy! Żadnego zgoła; nauczysz się z nich, by podobać sobie w kształtach życia ziemskiego. Gdzież zatrzymają się malarze w swoich niedyskretnych poszukiwaniach? Dojdą do tego, że ukazywać będą nagich mężczyzn i nagie kobiety jak bożyszcza Rzymian. Będzie istniała sztuka świecka i sztuka kościelna, a ta ostatnia będzie nie mniej świecka od pierwszej.

Vade retro, satanas! — zawołał stary mistrz.

„Bo w wizji proroczej ujrzał świętych i błogosławionych podobnych do melancholicznych atletów, widział Apollów, grających na skrzypcach na kwiecistych szczytach, wśród Muz w zwiewnych tunikach, widział Wenery, leżące wśród ciemnych mirtów i Danae, na deszcz złota wystawiając ponętne swe łona, widział Jezusów pod kolumnadami, wśród patrycjuszek, dam jasnowłosych, muzykantów, paziów, Murzynków, psów i papug, widział w nierozgmatwanej plątaninie członków ludzkich, skrzydeł rozpiętych i powiewających draperyj tłumne Narodzenia, Święte Rodziny, Ukrzyżowania pełne emfazy; widział święte Agnieszki, upokarzające patrycjuszki przepychem swych aksamitów, brokateli, pereł i wspaniałością swych piersi, widział Jutrzenki, sypiące róże i tłumy Dian i Nimf, zaskoczonych nago u brzegu cienistych źródeł. I wielki Margaritone umarł zdławiony tym strasznym przeczuciem Odrodzenia i szkoły Bolońskiej".

ROZDZIAŁ VI

MARBODE

Posiadamy cenny pomnik literatury pingwińskiej z XV wieku. Jest to opis podróży do piekieł, mnicha benedyktyna imieniem Marbode, żywiącego gorący podziw dla poety Wergiliusza. Opowiadanie to, spisane niezłą łaciną, wydał pan du Clos des Lunes. Przytoczę je tu pierwszy raz w tłumaczeniu. Sądzę, że przysłużę się mym ziomkom zaznajamiając ich z treścią tych kartek, które zapewne nie są jedynymi tego rodzaju w literaturze łacińskiej wieków średnich. Między zbliżonymi do nich fikcjami przytoczę Podróż świętego Brendana, Wizję Alberica, Czyściec świętego Patryka, opisy fantastyczne domniemanego przybytku zmarłych jak Boska Komedia Danta Alighieri.

Z dzieł napisanych na ten temat, utwór Marbode'a jest najpóźniejszy, ale nie najmniej ciekawy.

ZSTĄPIENIE MARBODE'A DO PIEKIEŁ

W tysiąc czterysta pięćdziesiątym trzecim roku po wcieleniu Syna Bożego, na kilka dni przed wkroczeniem wrogów Krzyża do miasta Heleny i wielkiego Konstantyna, dane było mnie, niegodnemu mnichowi Marbode'owi, widzieć i słyszeć rzeczy, których nikt jeszcze nie słyszał i nie widział. Z tych rzeczy opowiadania tu daję wierne, aby pamięć ich nie zaginęła wraz ze mną, bowiem krótki jest wiek człowieka.

Pierwszego maja wzmiankowanego roku, w godzinie nieszporów, w opactwie Curigan, siedziałem na kamieniu klasztornym około studni, polnymi różami uwieńczonej i czytałem, według zwyczaju swego, pieśń mego nad innych umiłowanego poety, Wergiliusza, opiewającą twórczą pracę ziemi, pasterzy i wodzów. Na łukach klasztoru wieczór zawieszał zwoje purpury, a ja wzruszonym głosem szeptałem wiersze, śpiewające, jak Dido Fenicjanka pod ciemnymi mirtami piekieł nosi świeżą jeszcze ranę. W tej chwili przeszedł mimo mnie brat Hilary z bratem Hiacyntem, furtianem. Wychowany w wieku barbarzyństwa, przed zmartwychwstaniem Muz, brat Hilary nie jest wtajemniczony w mądrość starożytną; jednak poezja Mantuańczyka jak subtelna pochodnia rzuciła pewne błyski do jego umysłu.

— Bracie Marbode — zapytał mnie — czy te wiersze, które czytasz z falującą piersią i błyszczącym okiem, są cząstką tej Eneidy, od której dniem i nocą nie odrywasz oka?

Odpowiedziałem mu, że czytam u Wergiliusza, jak syn Anchizesa ujrzał Dydonę, podobną do księżyca za liśćmi drzew.

— Bracie Marbode —odrzekł — pewny jestem, że Wer-giliusz w każdej okoliczności wyraża mądre zdania i myśli głębokie. Ale pieśni., które na syrakuskitej fletni wyśpiewał, są tak piękne, zawierają tak wzniosłą doktrynę, że wprosi olśniewają.

— Strzeż się, mój ojcze — zawołał brat Hiacynt wzruszonym głosem. — Wergiliusz był czarownikiem, który cuda robił z pomocą szatanów. W ten sposób przebił górę w okolicach Neapolu i zrobił konia z brązu, który miał władzę leczenia koni chorych. Był on czarnoksiężnikiem i dziś jeszcze w pewnym mieście włoskim pokazują zwierciadło, w którym ukazywać się kazał zmarłym. A jednak niewiasta oszukała tego wielkiego czarownika. Kurtyzanka neapołitańska zaprosiła go z okna, by dał się wciągnąć do niej w koszu służącym do wciągania żywności: i pozostawiła go tak przez całą noc, zawieszonego między dwoma piętrami.

Brat Hilary udając, że nie słyszy tych słów, odrzekł:

— Wergiliusz jest prorokiem — jest prorokiem, prześcigającym o wiele Sybillę i córkę króla Priama i wielkiego odgadywacza rzeczy przyszłych, Platona Ateńczyka. Znajdziecie w jego czwartej bukolice zwiastowanie narodzin Pana Naszego w słowach, które zdają się raczej niebiańskie niż ziemskie.

— W czasie studiów moich, gdy po raz pierwszy przeczytałem: JAM REDIT ET VIRGO, byłem pogrążony w bezgranicznym zachwycie; ale natychmiast prawie doświadczyłem żywego bólu na myśl, że autor tej proroczej pieśni, najpiękniejszej, jaka wyszła kiedykolwiek z ust ludzkich, na zawsze widoku Boga pozbawiony, przebywa z poganami, w krainie wiecznych ciemności.

— Bolesna ta myśl już nie opuściła, mnie więcej. Prześladowała mnie wśród studiów moich, modłów, rozmyślań i prac ascetycznych. Myśląc o tym, że Wergiljiusz pozbawiony jest widoku Boga, że może nawet dzieli w piekle los potępionych, nie mogłem zażyć ani szczęścia, ani spokoju i po kilka razy na dzień zdarzało mi się wołać z rękami do nieba wzniesionymi:

«Objaw mi Panie, jaki los wyznaczyłeś temu, który śpiewał na ziemi jak aniołowie śpiewają w niebiosach!»

— Niepokój mój ustał po kilku latach, gdy wyczytałem w starej księdze, że wielki apostoł, który nawrócił pogan do Kościoła Chrystusowego, święty Paweł, udał się był do Neapolu i swymi karni uświęcił grób księcia poetów.

To dało mi powód; przypuszczać, że Wergiliusz jak cesarz Trajan dopuszczony został do Raju za to, że jeszcze w błędzie miał przeczucie prawdy. Nie jest obowiązkiem wierzyć w to, ale miło mi jest mieć to przekonanie.

To rzekłszy brat Hilary życzył mi dobrej nocy i oddalił się z bratem Hiacyntem.

Powróciłem do mojego rozkosznego poety. Gdy z książką w ręku rozmyślałem, jak ci, których Amor zgładził męką okrutną, kroczą po tajemnych ścieżkach w głębi lasów mirtowych, odblask gwiazd zmieszał się z drżącymi listkami róż polnych na powierzchni wody w studni klasztornej. Nagle zagasły blaski, wonie, spokój nieba. Potworny Boreasz z ciemnością i burzą runął na mnie z rykiem, podjął mnie i uniósł jak źdźbło słomy ponad pola, miasta, rzeki, góry, poprzez chmury gromowe, przez noc złożoną z wielu dni i nocy. I gdy po tym okrutnym i długotrwałym szale, huragan uspokoił się, znalazłem się z dala od mej ziemi rodzinnej, w głębi doliny, pokrytej cyprysami. Wtedy niewiasta o groźnej urodzie, w długich, wlokących się szatach podeszła do mnie. Położyła mi lewą rękę na ramieniu, a prawą wznosząc ku dębowi o potężnych konarach rzekła:

— Patrz.

Natychmiast poznałem Sybillę, strzegącą świętych gajów Avernu i ujrzałem wśród gęstego listowia dębu, który ukazywała palcem, złotą gałązkę tak drogą Prozerpinie.

Podniosłem się.

— A zatem — rzekłem — odgadłaś me życzenie, proroczą Dziewico! Spełniłaś je. Ukazałaś mi drzewo z różdżką błyszczącą, bez której nikt żywy nie może zejść do siedziby zmarłych. I prawdą jest, że żywo pragnąłem rozmówić się z cieniem Wergiliusza.

To rzekłszy oderwałem od starego pnia złotą gałązkę i bez lęku rzuciłem się w dymiącą otchłań, wiodącą na błotniste wybrzeża Styksu, gdzie wirują cienie niby liście zeschłe. Na widok gałązki poświęconej Prozerpinie, Charon przyjął mnie do swej łodzi, która jęknęła pod moim ciężarem. Dobiłem do wybrzeża umarłych; przejęło mnie milczące szczekanie trójgłowego Cerbera. Udałem, że ciskam nań kamieniem i potwór uciekł do swej jaskini. Tu wśród trzcin nadbrzeżnych przewracają się dzieci, których oczy jednocześnie otwarły się i zamknęły na światło dzienne, tu w głębi ciemnej pieczary Minos sądzi śmiertelnych.

Wszedłem do mirtowego gaju, gdzie smutnie snuły się ofiary miłości, Procris, smutna Eryphyle, Evadné, Pasiphae Laodamia i Cenis, i Dydona Fenicjanka; potem minąłem spopielałe pola, przeznaczone dla znakomitych wojowników. Stąd otwierają się dwie drogi: na lewo droga wiedzie do Tartaru, do miejsca pobytu bezbożnych. Skręciłem na prawo, na drogę, wiodącą na pola Elizejskie. Zawiesiwszy świętą różdżkę na drzwiach bogini dostałem się na rozkoszne pola, tonące w bladopurpurowym blasku. Cienie poetów i filozofów rozmawiały tu poważnie. Gracje i Muzy tworzyły na murawie chóry powiewne. Przygrywając na sielskiej lirze stary Homer śpiewał. Oczy jego były zamknięte ale usta lśniły boskimi obrazami. Zobaczyłem Solona, Demokrytosa i Pythagorasa: przyglądali się na łące zabawie młodzieży. Poprzez liście starego wawrzynu, ujrzałem Hezjoda, Orfeusza, melancholijnego Eurypidesa i męską Safonę. Przeszedłem dalej i poznałem poetę Horacjusza, Variusa, Gallusa i Lyconisa, siedzących nad brzegiem chłodnego strumienia. Trochę na uboczu Wergiliusz, wsparty o pień ciemnego dębu, zamyślony spoglądał w las. Wysoki, smukły, miał jeszcze tę cerę ogorzałą, tę sielską minę, ubiór niestaranny i pozór zaniedbany, które za życia kryły jego geniusz. Pokłoniłem mu się z szacunkiem i długi czas nie mogłem słowa przemówić. Gdy wreszcie głos zdołał wydobyć się z mej ściśniętej krtani zawołałem:

— O Wergiliuszu! Ty tak drogi muzom ausońskim, chlubo łacińskiego imienia — przez ciebie odczułem piękno; przez ciebie poznałem uczty bogów i łoże bogiń. Pozwól głosić twą chwałę najpokorniejszemu twemu wielbicielowi.

— Wstań, obcy przychodniu — odrzekł mi boski poeta.

— Po cieniu, jaki ciało twe rzuca na murawie w tym wiecznym zmroku, poznaję, że jesteś istotą żyjącą. Nie jesteś pierwszą Judzką istotą, która przed śmiercią swą zstępuje do tej krainy cieniów, chociaż między nami a żywymi wszelkie stosunki są trudne. Ale przestań mię wychwalać, nie lubię pochwał; zmieszane głosy sławy zawsze słuch mój obrażały. Dlatego opuściłem Rzym, gdzie znany byłem ciekawcom i próżniakom, i pracowałem w samotności w mej ukochanej Parthenopie. Zresztą nie zasmakuję w twych pochwałach, nie jestem bowiem dostatecznie pewny, czy ludzie twego wieku rozumieją moje wiersze. Kim jesteś?

— Nazywam się Marbodius, z królestwa Alca. Jestem mnichem w opactwie Corrigan. Czytam poezje twe całymi dniami, czytam je i w mocy. By ciebie widzieć, zszedłem do Piekieł; pragnąłem wiedzieć, jaki jest twój los. Na ziemi uczeni często spierają się o to. Jedni za niezmiernie prawdopodobne uważają, że skoro za życia byłeś we władzy szatanów, płoniesz teraz w nie gasnących płomieniach; inni, przezorniejsi, wstrzymują się od własnego sądu i uważają, że wszystko, co się o umarłych mówi, jest niepewne i pełne kłamstwa; inni nienajzdolniejsi zaiste, utrzymują, że za to, iż na wyższy ton nastroiłeś Muzy sycylijskie i zapowiedziałeś, że nowy ród zejdzie z nieba dostąpiłeś jak cesarz Trajan wiekuistej szczęśliwości w raju chrześcijańskim.

— Widzisz, że tak nie jest — odrzekł duch poety z uśmiechem.

— Istotnie, o Wergiliuszu, spotykam cię wśród bohaterów i mędrców na tych Polach Elizejskich, które sarn opisałeś. Tak więc sprzecznie z tym w co wierzą niektórzy na ziemi, nikt nie przyszedł po ciebie wysłany przez Tego, który włada tam w górze?

Po długim milczeniu, odpowiedział Wergiliusz.

— Nie będę nic taił przed tobą. On kazał mnie przywołać; jeden z jego wysłańców, człowiek prosty, przyszedł powiedzieć mi, że czekają tam na mnie, że chociaż nie wtajemniczony jestem w ich tajnie, ale mimo to ze względu na moje pieśni prorocze, zachowane jest dla mnie miejsce między tymi z nowej sekty. Odmówiłem, nie przyjąłem tego zaproszenia. Nie dlatego, bym podzielał zachwyt Greków dla Pól Elizejskich lub zażywał tu rozkoszy, które kazały Prozerpinie zapomnieć o matce. Nigdy sam nie wierzyłem bardzo temu, co mówiłem o tym w mojej Eneidzie. Kształcony przez filozofów i fizyków, miałem właśnie przeczucie rzeczywistości. Życie w piekle jest niezmiernie uszczuplone; nie odczuwa się tu ani radości, ani smutku; jest się tak, jak gdyby się nie istniało. Zmarli mają tu tylko taki żywot, jaki im przypisują żywi. Wolałem jednak tu pozostać.

— Ale, Wergiliuszu, jakiż powód dałeś tak dziwnej odmowy?

— Dałem powody doskonałe. Powiedziałem posłannikowi bożemu, że nie zasługuję na zaszczyt, jaki mi przynosi, że wierszom moim przypisują myśl, której w nich nie ma wcale. Istotnie, nie zdradziłem w mej czwartej Sielance wiary mych przodków. Jedynie nieucy żydowscy tłumaczyć mogli, że na chwałę boga barbarzyńskiego wyśpiewana jest pieśń, święcąca powrót złotego wieku, przepowiedziany przez wyrocznie sybilskie. Przeprosiłem go więc, że nie mogę zająć miejsca przeznaczonego mi przez omyłkę, co do którego nie przyznaję sobie prawa. Potem przytoczyłam usposobienie moje i gusta zupełnie niezgodne z obyczajami nowych niebios.

— Nie jestem towarzyski — powiedziałem temu człowiekowi — w życiu miałem charakter łatwy i łagodny. Chociaż ze względu na niezmierną prostotę mych nawyknień pomawiano mnie o skąpstwo, nie chowałem nic dla siebie samego; biblioteka moja stała dla wszystkich otworem, postępowanie moje stosowałem do pięknej maksymy Eurypidesa: «Między przyjaciółmi wszystko wspólne być winno». Pochwały przykre mi były, gdy je odbierałem, ale były mi miłe, gdy się tyczyły Variusa lub Macera. W głębi ducha jestem sielski i dziki, lubuję się w towarzystwie zwierząt. Tak starannie je obserwowałem, z taką pieczołowitością zajmowałem się nimi, że uchodziłem nie bez racji z;i bardzo dobrego weterynarza. Mówiono mi, że ludzie twojej sekty przyznają sobie duszę nieśmiertelną, a odmawiają jej zwierzętom: jest to nonsens, który każe mi wątpić o ich rozumie. Kocham trzody i może trochę zanadto pasterzy. To byłoby źle widziane u was. Maksyma, do której starałem się stosować swe czyny, jest: niczego za wiele. Więcej jeszcze niż wątłe zdrowie, filozofia moja nauczyła mnie rzeczy używać w miarę. Jestem wstrzemięźliwy; sałata, kilka oliwek, i parę kropel falerna stanowiły cały mój posiłek. Umiarkowanie odwiedzałem łoża obcych kobiet i nie zatrzymywałem się nadmiernie w gospodach, by przyglądać się jak przy dźwięku bębna tańczą młode Syryjki. Jednak, miarkowałem swe pożądania dla własnego zadowolenia i przez dobry dyscyplinę. Obawiać się przyjemności i unikać rozkoszy, uważałbym był za najwstrętniejszą zniewagę uczynioną naturze. Zapewniano mnie, że wielu z wybrańców twego boga, za życia odmawiało sobie pożywienia i unikało kobiet przez zamiłowanie do umartwień, i że wystawiali się na niepotrzebne cierpienia. Lękałbym się spotkać tych zbrodniarzy, których szał zgrozą mnie przejmuje. Nie trzeba żądać od poety, by zbyt ściśle trzymał się doktryn fizycznych czy moralnych. Jestem Rzymianinem zresztą, a Rzymianie nie umieją jak Grecy subtelnie przeprowadzać teoryj głębokich; jeśli przyjmują jaką filozofię, czynią to głównie dla praktycznych korzyści. Siron, wielkiej sławy wśród nas zażywający, nauczał mnie systemu Epikura, wyzwolił z próżnych lęków i odwiódł od okrucieństw, jakich religie uczą ludzi ciemnych; od Zenona nauczyłem się z wytrwałością znosić cierpienia nieuniknione; przyjąłem idee Pythagorasa o duszach ludzi i zwierząt, które zarówno jedne jak i drugie pochodzą z istoty boskiej. To pozwala nam patrzeć na siebie bez dumy i wstydu. Od mędrców aleksandryjskich dowiedziałem się, jak ziemia, pierwiastkowo miękka i podatna, stwardniała w miarę, jak Nereasz usuwał się z niej, by żłobić mokre swe królestwa; jak nieznacznie kształtowały się rzeczy wszelkie; w jaki sposób, ciężkim chmurom ujmując brzemienia, deszcze posiliły milczące bory i przez jaki postęp nieznane zwierzęta błądzić poczęły po górach nienazwanych. Nie mógłbym już przyzwyczaić się do waszej kosmogonii, stosowniejszej dla poganiaczy mułów po piaskach Syrii niż dla ucznia Arystarcha z Samos. I cóż bym robił w siedzibie waszej szczęśliwości, skoro nie znajdę tam ani przyjaciół moich, ani przodków, mistrzów, bogów, gdy nie zobaczę dostojnego syna Rhei, uśmiechniętej Wenery, matki Enead, Pana, młodych Dryjad, Sylfów i starego Sylena, umazanego przez Egloę purpurą jagód?!

— Takie oto powody podałem twemu prostemu człowiekowi, by je powtórzył następcy Jowisza.

— A odtąd, wielki duchu, żadnego już nie otrzymałeś wezwania?

— Żadnego.

— By wynagrodzić sobie nieobecność twoją, Wergiliuszu, mają tam trzech poetów: Kommodiusa, Prudenciusa i Fortunata — wszyscy trzej urodzeni w tych dniach ciemnych, gdy nie umiano już ani rytmu, ani gramatyki. Ale powiedz mi, Mantuańczyku, czy nie otrzymałeś już nigdy IN- nej wieści od Boga, którego towarzystwo tak lekko odrzuciłeś?

— Nigdy, o ile pamiętam.

— Powiedziałeś mi, że nie jestem pierwszym, który żywy zszedł do tych krain i stanął przed tobą.

— Przypominasz mi właśnie — będzie może temu półtora stulecia (duchom trudno obliczać dnie i lata) — dziwny gość przerwał głęboki mój spokój. Błądziłem pod bladymi liśćmi drzew okalających Styks, gdy stanęła przede mną postać ludzka ciemniejsza i mniej przezrocza niż mieszkańcy tych wybrzeży; poznałem, że to człowiek żywy. Był wysoki, chudy, nos miał orli, podbródek ostry, policzki zapadłe, czarne oczy jego ciskały błyskawice, czerwony kaptur wawrzynowym wieńcem okolony, ściskał jego chude skronie. Kości przebijały przez wąską, brunatną szatę, spadającą mu do nóg. Pokłonił mi się z szacunkiem, uwydatniającym pewną dziką dumę i przemówił do mnie językiem mniej prawidłowym i mniej zrozumiałym niż język tych Gallów, którymi boski Juliusz przepełnił szeregi legii i dworu. Wreszcie udało mi się zrozumieć, że urodził się niedaleko Fesulae, w kolonii Etruskiej, założonej przez Syllę na brzegu Arnus, że zaznał tam zaszczytów obywatelskich; ale gdy krwawe niezgody powstały między senatem, rycerzami i ludem, rzucił się z sercem namiętnym w wir walk i teraz pokonany, wygnany, wiedzie na ziemi żywot tułaczy. Opisał mi, że Italia szarpana jest większymi niezgodami i wojnami niż za czasów mej młodości i że wzdycha za przyjściem nowego Augusta. Współczułem jego nieszczęściom, pomny na to, co sam niegdyś wycierpiałem.

— Zuchwały duch się w nim burzył, umysł jego rozległe żywił idee, ale niestety grubość jego i nieuctwo świadczyły o triumfie barbarzyństwa.

— Nie znał ani poezji, ani wiedzy, ani nawet mowy Greków; o pochodzeniu świata i o naturze bogów nie miał żadnej zgoła tradycji.

— Poważnie recytował mi baśnie, które za moich czasów w Rzymie wywołałyby śmiech maleńkich dzieci, nie płacących jeszcze za kąpiel. Pospólstwo z łatwością wierzy w potwory. Etruskowie szczególnie zaludnili piekło ohydnymi diabłami, podobnymi do majaków chorego. Że po tylu wiekach nie pozbyli się jeszcze wyobrażeń swego dziecięctwa, to dostatecznie tłumaczy się ciągłością i postępem nieuctwa i nędzy; ale to, że jeden z ich dostojników, którego umysł wznosi się ponad ogólną miarę, dzieli złudzenia gminu i lęka się tych strasznych diabłów, których za czasów Porseny mieszkańcy ziemi na ścianach swych grobowców malowali, oto, co nawet mędrca zasmucać może. Mój Etrusczyk recytował mi swoje wiersze w jakimś nowym dialekcie, który nazywał językiem pospolitym — ich sensu nie zrozumiałem. Słuch mój więcej był zdziwiony niż zachwycony słysząc, jak dla oznaczenia rytmu, w równych odstępach trzy lub cztery razy powtarzał ten sam dźwięk. Pomysł ten nie wydaje mi się rozumny; ale nie jest rzeczą umarłych sądzić o nowinkach.

— Zresztą, niech ten kolonista Sylli, zrodzony w czasach nieszczęśliwych, pisuje wiersze nieharmonijne; niech będzie, jeśli to możliwe, gorszym poetą niż Bavius i Maerius, tego wyrzucać mu nie będę. Mam doń żal, bliżej mnie dotyczący. Rzecz zaiste potworna, nie do uwierzenia! Człowiek ten, powróciwszy na ziemię, rozsiewał o mnie szkaradne kłamstwa; utrzymywał w kilku miejscach swych dzikich poematów, że służyłem mu za towarzysza w nowym Tartarze, którego nie znam; głosił bezczelnie, że bogów Rzymu miałem za bogów fałszywych i kłamliwych, a za prawdziwego Boga uważałem obecnego następcę Jowisza. Przyjacielu, gdy powrócisz na łagodną światłość dzienną i znów ujrzysz ojczyznę, zaprzecz tym szkaradnym bajkom; powiedz ludowi twemu, że pieśniarz pobożnego Eneasza nigdy nie uwielbiał boga żydowskiego.

— Zapewniają mnie, że potęga jego słabnie i po niezawodnych znakach widać, że koniec jest bliski. Wiadomość ta byłaby dla mnie radosna, gdyby można jeszcze radować się w tej siedzibie, gdzie nie ma już ani lęków, ani pożądań.

Rzekł i oddalił się z gestem pożegnania.

Patrzałem, jak sunie cień jego po asfodelach nie Uginając ich łodyżek; widziałem jak stawał się coraz mniejszy i niewyraźniejszy w miarę jak oddalał się ode mnie, znikł zupełnie, zanim doszedł do zacisza zielonego gaju wawrzynów. Wtedy zrozumiałem znaczenie tych słów: „Zmarli mają jedynie żywot przypisywany im przez żyjących", i zadumany wróciłem przez blade pola aż do drzwi wchodowych.

Zapewniam, że wszystko, co tu opowiedziałem jest prawdą.

ROZDZIAŁ VII

ZNAKI NA KSIĘŻYCU

Kiedy Pingwinia była jeszcze pogrążona w nieuctwie i barbarzyństwie, Gilles Loisellier, franciszkanin, znany z prac swych pod imieniem Aegidiusa Aucupisa, z niezmordowanym zapałem poświęcał się studiom literackim i naukowym. Noce swe dzielił między matematyką i muzyką, które zwał siostrami cudownymi, harmonijnymi córami Liczby i Wyobraźni. Biegły był w medycynie i astrologii. Posądzano go, że uprawia magię i zdaje się być prawdą, że dokonywał metamorfoz i odnajdywał tajnie. Mnisi z jego klasztoru, znalazłszy w celi jego greckie książki, których czytać nie umieli, wyobrazili sobie, że to są księgi czarnoksięskie i jako czarownika zadenuncjowali swego zbyt uczonego braciszka. Aegidius Aucupis uciekł i dostał się na Irlandię, gdzie żył lat trzydzieści, oddany nauce. Szedł od klasztoru do klasztoru poszukując znajdujących się w nich manuskryptów greckich i łacińskich i skrzętnie je kopiował. Studiował też fizykę i alchemię. Nabył wiedzy wszechświatowej, mianowicie odkrył tajemnice, tyczące się zwierząt, roślin i kamieni. Zastano go raz zamkniętego w pokoju z bardzo piękną kobietą, która śpiewała przygrywając na lutni; przekonano się, że była to maszyna przezeń własnoręcznie zbudowana.

Przeprawiał się często przez morze Irlandzkie, by w Walii zwiedzać księgozbiory klasztorne. Podczas jednej z takich przepraw stojąc w nocy na pomoście okrętu ujrzał pod wodą dwa jesiotry, płynące społem. Aegidius Aucupis miał słuch ostry i rozumiał mowę ryb.

Usłyszał tedy, jak jeden z jesiotrów mówił do drugiego.

— Człowiek z wiązką szczap na plecach, którego od dawna widziano na księżycu, spadł do morza.

A drugi jesiotr rzekł:

— I teraz na srebrnej tarczy będzie obraz dwojga kochanków, całujących się w usta.

W kilka lat później, Aegidius Aucupis powrócił do swej ojczyzny, zastał starożytną literaturę przywróconą, nauki w poszanowaniu. Obyczaje stawały się łagodne; ludzie nie prześladowali już swymi zniewagami nimf źródeł, lasów i gór, w ogrodach swych stawiali wizerunki Muz i skromnych Gracyj, oddawali cześć dawną Bogini o wargach z ambrozji, rozkoszy bogów i ludzi. Godzili się z przyrodą; porzucali próżne lęki i oczy wznosili w niebo bez obawy, że na nim jak niegdyś wyczytają znaki gniewu i groźbę potępienia.

Na ten widok Aegidius Aucupis przypomniał sobie, co zapowiedziały były jesiotry w morzu Erinu.

KSIĘGA CZWARTA

ROZDZIAŁ I

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ II

TRINCO

Naród samowładny odebrał ziemie szlachcie i duchowieństwu, by sprzedać je za bezcen mieszczaństwu i chłopom. Mieszczanie i chłopi uznali, że rewolucja dobra jest, by nabywać ziemie, ale zła, by je zachować dla siebie.

Prawodawcy Rzeczypospolitej dla obrony własności wydali prawa okrutne, karze śmierci podlegał każdy, kto by śmiał podział dóbr zaproponować. Ale nie zdało się to na nic Rzeczypospolitej. Chłopi zostawszy właścicielami spostrzegli, że Rzeczpospolita wzbogacając ich wniosła zamieszanie do majątków, pragnęli więc ustroju bardziej szanującego dobra prywatne i bardziej zdolnego zapewnić stałość nowym instytucjom.

Niedługo mieli czekać na to. Rzeczpospolita jak Agrypina nosiła mordercę w swoim łonie. Prowadząc wielkie wojny stworzyła siły militarne, które miały ocalić ją i zniszczyć zarazem. Prawodawcy Rzeczypospolitej myśleli, że będzie można trzymać jenerałów groźbą i strachem kar; ale jeśli niekiedy mogli ucinać głowę nieszczęśliwym wodzom, nie mogli czynić tego szczęśliwym, którzy mieli nad Rzeczpospolitą tę przewagę, że są jej obrońcami.

W uniesieniu zwycięstwa Pingwini odrodzeni wydali się na łup smokowi, straszniejszemu niż smok z baśni. On to jak bocian wśród żab przez czternaście lat dziobem nienasyconym ich pożerał.

W pół wieku po panowaniu nowego smoka, młody maharajah malajski imieniem Djambi pragnąc jak Scyta Anacharsis kształcić się w podróżach, zwiedził Pingwinię i ze swego tam pobytu napisał zajmujące sprawozdanie, którego pierwszą kartkę tu przytaczam:

PODRÓŻ MŁODEGO DJAMBI

DO PINGWINII

„Po dziewięćdziesięciu dniach żeglugi przybiłem do obszernego, opustoszałego portu wojowniczych Pingwinów i przez zapuszczone pola dotarłem do stolicy w ruinach. Otoczona wałami, pełna koszar i arsenałów miała pozór wojenny i smutny. Na ulicach ludzi rachityczni, pokręceni, kaleki, nosili z dumą stare mundury i pordzewiałe żelastwo.

— Czego pan chcesz? — gburowato zapytał mnie u wrót miasta wojskowy, którego wąsy groziły niebu,

— Panie — odrzekłem — jako turysta pragnę zwiedzić wyspę.

— To nie wyspa — odrzekł żołnierz.

— Co?  — zawołałem. — Wyspa Pingwinów nie jest wyspą?

— Nie mój panie, to archipelag. Dawniej nazywano ją wyspą, ale od stu lat na mocy dekretu przemianowana jest na archipelag. To jedyny archipelag świata. Czy ma pan paszport?

— Oto jest.

— Każ go pan wizować w ministerstwie spraw zewnętrznych.

Towarzyszący mi kulawy przewodnik zatrzymał się na obszernym placu.

— Wiadomo panu — rzekł — że archipelag wydał na świat największy geniusz świata, Trinca, którego pomnik widzisz pan przed sobą; ten obelisk, wznoszący się z pańskiej prawej strony upamiętnia narodziny Trinca, na szczycie tej kolumny, stojącej na lewo od pana, jest posąg Trinca w diademie. Widać też stąd łuk triumfalny, poświęcony sławie Trinca i jego rodziny.

— Cóżtak nadzwyczajnego zrobił Trinco? — zapytałem.

— Prowadził wojny.

— To nie jest rzecz nadzwyczajna. My, Malajczycy nieustannie je prowadzimy.

— Być może, ale Trinco jest największym wojownikiem wszystkich krajów i wszystkich czasów. Nigdy nie było tak wielkiego zdobywcy. Dopływając do naszego portu widziałeś pan na zachodzie wyspę wulkaniczną, w kształcie słoika, niewielką, lecz sławną ze swych win, wyspa ta zowie się Ampilophora; na wschodzie jest druga wyspa, większa, wznosząca ku niebu długi szereg ostrych zębów, toteż nazwano ją Psią-Szczęką. Są na niej bogate pokłady miedzi. Posiadaliśmy je obiedwie przed panowaniem Trinca; na tym ograniczało się nasze państwo. Trinco rozciągnął władzę Pingwinów na archipelag Turkusowy i na kontynent Zielony, podbił ponurą Marsuanię, zatknął swe sztandary na lodach bieguna i na gorących piaskach pustyni afrykańskiej. Powoływał pod broń ludność we wszystkich krajach, które zdobył; w szeregach tych, kiedy defilowały za naszymi wyćwiczonymi strzelcami, za naszymi grenadierami, huzarami, dragonami, artylerią, szli żołnierze żółci w niebieskich swych pancerzach podobni do raków, stojących na ogonach; czerwonoskórzy z głowami zdobnymi w pióra papug i potrząsający kołczanem zatrutych strzał; Murzyni zupełnie nadzy, uzbrojeni w swe zęby i paznokcie Pigmeje, jadący na grzbiecie żórawi; goryle, podpierający się pniami drzew i prowadzeni przez starego samca, na którego włochatej piersi błyszczał Krzyż Legi honorowej. I wszystkie te wojska, porwane tchnieniem gorącego patriotyzmu, pod sztandarami Trinca biegły od zwycięstwa do zwycięstwa. Przez trzydzieści lat swych wojen, Trinco zdobył połowę świata.

— Co! — zawołałem — jesteście panami połowy świata?!

— Trinco go nam zdobył i on go też stracił. Równie wielki w porażkach swych, jak w zwycięstwach, oddał wszystko, co zdobył. Dał sobie zabrać nawet te dwie wyspy, Ampilophorę i Psią-Szczękę, które posiadaliśmy przed nim. Pozostawił Pingwinię, zubożałą i wyludnioną. Kwiat młodzieży archipelagu wyginął w tych wojnach. W chwili jego upadku, pozostali w naszej ojczyźnie jedynie kalecy, kulawi, garbusi, od których pochodzimy. Ale dał nam sławę.

— Kazał wam drogo zapłacić za to!

— Sława nigdy nie jest za droga — odrzekł mój przewodnik".

ROZDZIAŁ III

PODROŻ DOKTORA OBNUBILE

Po szeregu nieszczęść niesłychanych, których pamięć po części zaginęła przez ząb czasu i zły styl historyków, Pingwini ustanowili własny rząd: postanowili rządzić się sami. Wybrali zgromadzenie, któremu nadali przywilej obierania głowy Państwa. Naczelnik ten, wybierany spośród prostych Pingwinów, nie nosił nad czołem potężnego grzebienia i nie miał nad ludem władzy absolutnej. Sam podległy był prawom narodu. Nie dawano mu tytułu króla; porządkowy numer nie towarzyszył jego nazwisku. Nazywał się Patuile, Janvion, Truffaldin, Coquenpot, Bredouille. Urzędnicy ci wojny nie prowadzili. Nie mieli na to należytego stroju. Nowe państwo otrzymało miano rzeczy publicznej czyli republiki. Zwolennicy jego nazywali się republikanistami lub republikanami. Nazywano ich też rzeczowcami i hołotą (to ostatnie w złym znaczeniu).

Demokracja pingwińska nie rządziła się sama; posłuszna była oligarchii finansowej, która przez dzienniki wytwarzała opinię i trzymała w swych rękach deputowanych, minilstrów i prezydenta. Rządziła wszechwładnie finansami rzeczypospolitej i kierowała zewnętrzną polityką kraju.

Cesarstwa i królestwa utrzymywały wtedy ogromne armie i marynarki; Pingwinia zmuszona dla bezpieczeństwa swego kroczyć tą samą drogą, upadała pod ciężarem zbrojeń. Wszyscy ubolewali lub udawali, że ubolewają nad tak ciężką koniecznością; tymczasem bogacze i kupcy poddawali jej się sercem ochoczym przez patriotyzm a także dlatego, że w żołnierzach i marynarzach pokładali nadzieję obrony swych własności i zdobycia nowych, zewnętrznych rynków i obszarów. Wielcy przemysłowcy parli do fabrykacji armat i budowy okrętów z gorliwości dla obrony narodowej i, ażeby otrzymywać obstalunki. Z obywateli średniego stanu i zawodów wyzwolonych, jedni bez skargi godzili się z tym stanem rzeczy, przekonani, że trwać będzie zawsze, inni niecierpliwie oczekiwali jego końca i spodziewali się doprowadzić mocarstwa do ogólnego, równoczesnego rozbrojenia.

Znakomity profesor Obnubile należał do tych ostatnich.

— Wojna — mawiał — jest barbarzyństwem, które postęp cywilizacji obali. Wielkie demokracje są pokojowo usposobione i duch ich niedługo narzuci się nawet samym autokratom.

Profesor Obnubile od sześćdziesięciu lat wiódł życie samotne i odosobnione w laboratorium swoim, do którego nie dochodził żaden zgiełk z zewnętrznego świata; teraz postanowił sam obserwować ducha ludów. Studia swe rozpoczął od największej ze wszystkich demokracji, wsiadł na okręt i popłynął do Nowej Atlantydy.

Po piętnastu dniach żeglugi, parowiec jego zawinął do basenu Titanport, gdzie stały już na kotwicy tysiące okrętów. Żelazny most rzucony przez wody, błyszczący cały od świateł, rozciągał się między dwoma wybrzeżami tak od siebie odległymi, że profesorowa Obnubile'owi zdawało się, że żegluje po morzach Saturna i widzi cudowny pierścień, otaczający planetę-starca. Po tym olbrzymim moście transportowym przewożono przeszło czwartą część bogactw świata. Uczony Pingwin wylądowawszy stanął w hotelu

O czterdziestu ośmiu piętrach, obsługiwanym automatami i nazajutrz wsiadł do pociągu, wiodącego do Gigantopolis, stolicy Nowej-Atlantydy. W pociągu znajdowała się restauracja, sala gier, arena ćwiczeń atletycznych, biuro depesz handlowych, kaplica ewangelicka i drukarnia wielkiego dziennika, którego doktor czytać nie mógł, nie znał bowiem języka Nowo-Atlantów. Pociąg mijał przemysłowe miasta, położone nad brzegami rzek, zaciemniające niebo dymami swych kominów; miasta czarne w dzień a czerwone w nocy, pełne zgiełku w świetle słońca i pełne zgiełku w ciemnościach.

— Oto — myślał profesor — naród zbyt zajęty handlem i przemysłem, by miał wojnę prowadzić. Już teraz jestem pewny, że Nowo-Atlanci prowadzą politykę pokojową. Jest aksjomatem przez wszystkich ekonomistów przyjętym, że pokój wewnętrzny i zewnętrzny konieczny jest dla postępu handlu i przemysłu.

Przebiegając Gigantopolis utwierdził się w tym przekonaniu. Ludzie biegli ulicami, porwani takim pędem, że przewracali wszystko, co stawało im na drodze. Obnubile, kilka razy przewrócony, zrozumiał, że winien inaczej się zachowywać i po godzinie bieganiny sam już przewrócił jednego Atlanta.

Zaszedłszy na wielki plac ujrzał portyk wspaniałego pałacu w stylu klasycznym, którego korynckie kolumny na wysokości siedemdziesięciu metrów od podstawy unosiły swe kapitele w kształcie liści akantu.

Gdy tak z głową zadartą stał podziwiając, człowiek skromnej powierzchowności podszedł doń i rzekł po pingwińsku:

— Widzę po ubraniu pańskim, że jesteś pan z Pingwinii. Znam pański język; jestem przysięgłym tłumaczem. Jest to pałac Parlamentu. Właśnie obradują deputowani Stanów. Czy chciałby pan być obecny na posiedzeniu?

Wprowadzony do trybuny, doktor przebiegł wzrokiem po licznych deputowanych, zasiadających na trzcinowych fotelach z nogami na podstawkach. Prezydent wstał i wśród ogólnej nieuwagi, wyszeptał raczej niż wypowiedział następującą formułę, którą tłumacz natychmiast przetłumaczył doktorowi.

«Wojna dla otworzenia rynków mongolskich zakończona ku zadowoleniu Stanów, proponuję więc, by rachunek jej kosztów przesłać do komisji finansów...

«Nie ma opozycji?»

«Wniosek przyjęty»

«Wojna dla otworzenia rynków Trzeciej-Zelandii ukończona jest ku zadowoleniu Stanów, proponuję więc, by rachunki jej kosztów przesłać do komisji finansów.»

«Nie ma opozycji?»

«Wniosek przyjęty.»

— Czy ja dobrze słyszę? — zapytał profesor Obnubile. — Co? Wy naród przemysłowy, wplątaliście się w te wszystkie wojny?

— Tak jest — odrzekł tłumacz — są to wojny przemysłowe. Narody, u których nie ma ani handlu, ani przemysłu, nie są zmuszone do wojen, ale narody kupieckie muszą prowadzić politykę zaborczą. Wzrost naszej produkcji z konieczności wzmaga ilość wojen. Gdy jaki przemysł nasz nie ma ujścia dla swoich wytworów, trzeba, by wojna otwarła mu nowe rynki zbytu. Mieliśmy w ten sposób wojnę węglową, metalową, bawełnianą. W Trzeciej-Zelandii wybiliśmy dwie trzecie mieszkańców po to, by reszta kupowała nasze szelki i parasole.

W tej chwili opasły jegomość, siedzący w środku zgroanadzenia, wszedł na trybunę.

— Żądam — rzekł — wojny przeciwko rządowi republiki Szmaragdowej, który bezczelnie zaprzecza naszym wieprzom hegemonii szynek i kiełbas na wszystkich rynkach świata.

— Co to za deputowany? — zapytał doktor Obnubile.

— To handlarz świń.

— Nie ma opozycji? — rzekł prezydent. — Proszę głosować nad tym wnioskiem.

Wojnę przeciwko republice Szmaragdowej przez podniesienie rąk znaczną większością głosów — postanowiono.

— Jak to? — rzekł Obnubile do tłumacza — postanowiliście tę wojnę z taką szybkością, z taką obojętnością?!. . .

— Och! To wojna bez znaczenia, która zaledwie osiem milionów dolarów kosztować będzie.

— A ludzi...

— W te osiem milionów dolarów wliczeni są też ludzie. Wtedy doktor Obnubile złapał się rękami za głowę i pomyślał z goryczą:

— Skoro zamożność i cywilizacja są tak samo powodem wojen jak bieda i barbarzyństwo, skoro szaleństwo i złość ludzka są nieuleczalne, pozostaje dobry czyn do spełnienia. Mędrzec winien zebrać dostateczną ilość dynamitu, by rozsadzić tę planetę. Kiedy, rozszarpana na kawały, toczyć się będzie w przestrzeń, nieznaczne polepszenie dokona się w wszechświecie i dane będzie zadośćuczynienie sumieniu powszechnemu, które zresztą nie istnieje wcale.

KSIĘGA PIĄTA

ROZDZIAŁ I

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ II

KSIĄŻĘ CRUCHO

Agaric postanowił bezzwłocznie udać się do księcia Crucho, zaszczycającego go swą życzliwością. O zmierzchu wyszedł ze szkoły małą furtką, w przebraniu handlarza wołów i siadł na okręt «S w i ę t y M a ë l».

Nazajutrz wylądował w Marsuanii. Na tej ziemi gościnnej, w zamku Chitterlings spożywał książę Crucho gorzki chleb wygnania. Agaric spotkał go na drodze w automobilu z dwiema dziewczynami, gazującego sto trzydzieści kilometrów na godzinę. Na ten widok Agaric potrząsać zaczął czerwonym parasolem i książę zatrzymał samochód.

— To ty, Agaric? Siadaj! Jest nas już troje, ale ściśniemy się jeszcze trochę. Weźmiesz jedną z tych panien na kolana.

Pobożny Agaric wsiadł.

— Co za nowiny, wielebny ojcze? — zapytał młody książę.

— Wielkie nowiny — odrzekł Agaric. — Czy mogę mówić?

— Możesz. Nie mam żadnych tajemnic przed tymi pannami.

— Mości książę, Pingwinia cię wzywa. Nie pozostaniesz głuchy na to wezwanie.

Agaric odmalował stan umysłów i przedstawił plan rozległego spisku.

— Na pierwszy mój sygnał — rzekł — wszyscy stronnicy twoi powstaną od razu. Z krzyżem w ręku i z podkasanym habitem, wierni księża twoi poprowadzą zbrojny tłum do pałacu Formose'a. Śmierć i przerażenie wniesiemy między wrogów twoich. Za cenę naszych starań żądamy tylko od ciebie, byś nie uczynił ich niepotrzebnymi. Błagamy cię, byś zasiadł na tronie, który dla ciebie przygotujemy.

Książę odrzekł prosto:

— Wkroczę do Alca na zielonym koniu.

Agaric przyjął do wiadomości tę męską odpowiedź. Chociaż miał, wbrew swym zwyczajom, dziewczynę na kolanach, niemniej z wzniosłością duszy zaklinał młodego księcia, by pozostał wierny swym obowiązkom królewskim.

— Mości książę — rzekł lejąc łzy obfite — pamiętać będziesz dzień, w którym wyrwany zostałeś z wygnania, wrócony ludowi twemu, umieszczony na tronie twych przodków rękami księży twoich; ich rękami ukoronowany dostojnym grzebieniem Smoka. Królu Crucho, obyś dorównał sławie swego przodka Drakona Wielkiego!

Młody książę wzruszony chciał uściskać odnowiciela swego, ale nie mógł się doń dostać, dzieliła ich objętość dwóch panien, tak ściśnięci byli w tym historycznym powozie.

— Czcigodny ojcze — rzekł — chciałbym, aby cała Pingwinia była świadkiem tego uścisku.

— Byłby to widok pokrzepiający — odrzekł Agaric. Tymczasem automobil przelatując jak huragan przez sioła i wioski, nienasyconymi gumami gniótł kury, gęsi, kaczki, indyki, perlice, koty, psy, świnie, dzieci, chłopów i chłopki.

Poibożny Agaric wielkie zamysły toczył w swej głowie. Głos jego, spoza panny wychodzący, wyraził praktyczną myśl:

— Trzeba będzie pieniędzy, dużo pieniędzy.

— To wasza rzecz — odrzekł książę.

Ale już otwierały się wrota parku przed potężnym automobilem.

Obiad był wspaniały. Pito na cześć grzebienia Smoka. Każdemu wiadomo, że zakryty kielich jest oznaką królewskości. Toteż książę Crucho i księżna Gudruna, małżonka jego, pili z kielichów zakrytych jak cyboria. Książę swój kielich kilkakrotnie napełniać kazał białym i czerwonym winem z Pingwinii.

Crucho otrzymał był wykształcenie prawdziwie książęce: słynął z wprawy w kierowaniu automobilem, ale nie obca była mu historia. Mówiono, że zna dokładnie przeszłość i znakomite czyny swego rodu; i dał przy wetach dowód niezbity swoich pod tym względem wiadomości. Mówiono właśnie o rozmaitych właściwościach i cechach sławnych niewiast.

— Jest niewątpliwą prawdą — rzekł — że królowa Cru-cha, której imię noszę, miała małą małpią głowę powyżej pępka. 

Agaric miał wieczorem decydującą rozmowę z trzema starymi doradcami księcia. Postanowiono zażądać pieniędzy od teścia księcia Crucho, który bardzo pragnął mieć zięcia królem, od kilku dam żydowskich, niecierpliwych, by jak naprędzej dostać się do szlachty i od księcia regenta Marsuanii, który przyrzekł był swą pomoc Drakonidom, w nadziei, że objęcie rządów przez księcia Crucho osłabł Pingwinów, dziedzicznych wrogów jego narodu.

Trzej radcowie rozdzielili między siebie trzy pierwsze urzędy dworskie: szambelana, podczaszego, łowczego i upoważnili mnicha do rozdziału pozostałych urzędów zgodnie z interesami księcia.

— Trzeba wynagrodzić poświęcenie — zawyrokowali trzej starzy doradcy.

— I zdrady — dodał Agaric.

— Nic słuszniejszego — rzekł jeden z nich, markiz de Septplain, doświadczony w rewolucji.

Wieczorem tańczono. Po balu księżna Gudruna podarła swą zieloną suknię, by porobić z niej kokardy. Jedną z nich własną ręką przyszyła do habitu mnicha; Agaric rozpłakał się ze wzruszenia i wdzięczności.

Pan de Plume, giermek księcia, tegoż wieczora pojechał szukać zielonego konia.

ROZDZIAŁ III

NARADA

Powróciwszy do stolicy Pingwinii, wielebny ojciec Agaric zwierzył się ze swych zamiarów księciu Adelestan des Boscenos, którego rojalistyczne uczucia były mu znane.

Książę należał do najwyższej szlachty. Torticolowie des Boscenos sięgali czasów Bożena Pobożnego i za czasów Drakonidów zajmowali najwyższe w kraju urzędy. W 1179 roku Filip Torticol, wielki admirał Pingwinii, waleczny, wierny, szlachetny, lecz mściwy, posądzając królowę Crucha, której był kochankiem, że zdradza go z chłopcem stajennym, wydał port La Crique i flotę pingwińską w ręce nieprzyjaciół państwa. Ta to wielka królowa nadała Boscenosom ową srebrną, hermetyczną bańkę do ogrzewania łóżek, którą do dziś noszą w herbie. Co zaś do ich dewizy, to sięga tylko XVI wieku; oto jej pochodzenie. Podczas pewnej zabawy nocnej wmieszany w tłum dworzan, tłoczący się w ogrodach króla, Aby zobaczyć fajerwerki, książę Jan Boscenos zbliżył się księżny Skuli i wsunął rękę pod jej spódnicę, na co dama ta nie oburzyła się bynajmniej. Przechodzący właśnie król wyrzekł tylko: „Tak, to się zdarza"; te cztery słowa stały się dewizą rodu Boscenos.

Książę Adelastan nie odrodził się od swych przodków. Drakonidom zachował niewygasłą wierność i niczego bardziej nie pragnął nad powrót księcia Crucho do władzy; dla niego osobiście byłoby to zapowiedzią odzyskania majątku obecnie zrujnowanego. Toteż chętnym uchem wysłuchał planu wielebnego ojca Agarica; przyłączył się natychmiast do zamiarów micha i zaznajomił go z najzapaleńszymi i najlojalniejszymi monarchistami, przyjaciółmi swymi: hrabią Cléna, panem de la Trumelle, wicehrabią Olive, panem Bigourd. Pewnej nocy zebrali się w willi księcia Ampoule, o dwie mile na zachód od Alca, aby rozważyć środki i drogi działania. Pan de la Trumelle wypowiedział się za akcją legalną:

— Musimy pozostać w ścisłej legalności — rzekł — w zasadzie. Jesteśmy ludźmi ładu. Niezmordowaną propagandą dążyć będziemy do urzeczywistnienia naszych nadziei. Trzeba zmienić ducha krajw. Sprawa nasza zwyciężyć musi, bo jest sprawą słuszną.

Książę de Boscenos wyraził przeciwne zdanie; według niego triumf sprawy słusznej przeprowadza się takim samym a może nawet większym gwałtem niż zwycięstwo sprawy niesłusznej.

— W obecnym położeniu — rzekł spokojnie — trzy sposoby; działania narzucają się same: powołać czeladników rzeźniczych, przekupić ministrów i porwać Formose'a.

— Porwanie Formose'a byłoby wielkim błędem — odparł pan de la Trumelle. — Prezydent jest z nami.

Takie wręcz sprzeczne zapatrywania się drakofilów, z których jeden radził targnąć się na Formose'a, gdy drugi uważał go za przyjaciela, jedynie tłumaczyć można zachowaniem się i uczuciami głowy Rzeczy Publicznej. Formose okazywał się przychylnym dla rojalistów, których maniery podziwiał i naśladował. Jeślli jednak uśmiechał się, gdy mu mówiono o grzebieniu Smoka", czynił to na myśl włożenia go na swoją głowę. Najwyższej władzy pragnął bardzo, nie dlatego, by czuł się zdolny ją sprawować, ale lubił się nią pysznić. Wedle mocnego wyrażenia pewnego kronikarza pingwińskiego „był to jędor".

Książę de Boscenos trwał przy swej propozycji, by zbrojną ręką wtargnąć do pałacu Formose'a i Izby deputowanych.

Hrabia Cléna był jeszcze energiczniejszy.

— Na początek — rzekł — rżnijmy, tłuczmy, mordujmy republikanów i wszystkich rzeczników rządu. Potem zobaczymy.

Pan de la Trumelle był umiarkowany. Umiarkowani zawsze umiarkowanie sprzeciwiają się gwałtom!. Uznał on, że polityka hrabiego Clena natchniona jest wzniosłym uczuciem, że jest szlachetna, ale nieśmiało dodał, że może niezupełnie zgodna jest z zasadami i, że przedstawia pewne niebezpieczeństwa. W końcu ofiarował się przedyskutować ją.

— Proponuję — dodał — wydać wezwanie do ludu. Niech dowiedzą się, kim jesteśmy. Co do mnie, zapewniam, was, że swego sztandaru do kieszeni nie schowam.

Pan Bigourd zabrał  głos:

— Panowie! Pingwini niezadowoleni są z nowego porządku rzeczy, bo  korzystają zeń, a w naturze ludzkiej leży żalić się na swoje położenie. Ale jednocześnie Pingwini boją się zmiany rządu, bo każda nowość przeraża. Nie znali grzebienia Smoka, i jeśli mówią niekiedy, że go żałują, nietrzeba im wierzyć; spostrzeżono by wkrótce, że mówili bez zastanowienia i w chwilowym złym humorze. Nie róbmy sobie złudzeń co do ich uczuć względem nas. Nie lubią, nas. Nienawidzą arystokracji zarówno przez niską za zdrość, jak i przez miłość równości. I te dwa uczucia zjednoczone są bardzo silnie u ludu. Opinia publiczna nie jest nam przeciwna, bo nic nie wie o nas. Ale gdy dowie się, czego chcemy, nie pójdzie za nami. Jeśli damy poznać, że chcemy obalić ustrój demokratyczny i przywrócić grzebień Smoka, kim będą nasi stronnicy? Czeladnikami, rzeźnikami i drobnymi kupcami Alca. Przy tym nie jestem nawet pewny, czy na tych kupców można by liczyć do końca. Są niezadowoleni, ale są realistami w głębi duszy. Więcej im zależy na sprzedaży ich marnego towaru niż na ujrzeniu księcia Crucho. Działając otwarcie przestraszymy ich tylko.

— Ażeby nas za sympatycznych uznano, byśmy znaleźli chętnych do przyłączenia się do nas, trzeba, by myślano, że nie chcemy obalić rzeczypospolitej, lecz przeciwnie, że pragniemy ją umocnić, oczyścić, upiększyć, ozdobić, jednym słowem uczynić ją piękną i wspaniałą. Toteż nie powinniśmy działać sami. Wiadomo wszystkim, że nie sprzyjamy obecnemu porządkowi. Trzeba, byśmy się zwrócili do zwolennika republiki, a lepiej jeszcze do obrońcy tego rządu. Będziemy mieli w czyim wybrać. Pierwszeństwo należało by oddać najbardziej zagorzałemu, najbardziej republikańskiemu, że tak powiem. Zjednamy go pochlebstwem, podarkami, a głównie obietnicami; Obietnice mniej kosztują od podarków, a są o wiele więcej warte. Nigdy nie daje się tak hojnie, jak gdy się daje nadzieje. Nie potrzeba aby ten, którego wybierzemy był inteligentny. Wolałbym nawet, by był głupi. Głupcy mają w obłudzie wdzięk niedościgły. Wierzcie mi, panowie, każcie obalić rzecz publiczną przez republikanina. Bądźcie przezorni! Przezorność nie wyklucza energii. Jeśli potrzebny wam będę, znajdziecie mnie zawsze gotowym do usług.

Przemowa ta wywarła wrażenie na słuchaczach. Szczególnie uderzony nią był umysł pobożnego Agarica. Ale każdy myślał o tym tylko, by sobie zapewnić zaszczyty i korzyści. Zorganizowano tajemny rząd, którego rzeczywistymi członkami mianowani zostali wszyscy obecni. Książę Ampoule, który był finansowym geniuszem stronnictwa, wyznaczony został do zbierania i zcentralizowania funduszów propagandy.

Zgromadzenie dobiegało końca, gdy dał się słyszeć sielski głos, śpiewający na nutę starej piosenki:

Boscenos jest świnia wielka

Dla nas biedaków

Zda się na kiełbasy,

Na szynki i frykasy

Była to piosenka od dwustu lat znana na przedmieściach Alca. Książę de Boscenos nie lubił jej słuchać.

Zeszedł na plac i widząc, że śpiewa ją robotnik zajęty naprawą dachu na kościele, poprosił go grzecznie, by śpiewał co innego.

— Śpiewam, co mi się podoba — odrzekł robotnik.

— Mój przyjacielu, zrób mi tę przyjemność ...

— Nie mam ochoty robić panu przyjemności.

Książę de Boscenos był zazwyczaj łagodny, ale drażliwy i niezwykle silny.

— Zejdź, durniu, bo inaczej wlezę do ciebie — krzyknął potężnym głosem.

A że blacharz, siedzący na szczycie jak na koniu, nie myślał się ruszyć, książę szybko wbiegł na schody, rzucił się na śpiewaka, uderzeniem pięści powalił go tak, że nieszczęsny robotnik pobity stoczył się do rynny. W tej chwili siedmiu czy ośmiu cieślów, usłyszawszy krzyk towarzysza, wyjrzało przez okienka poddasza i ujrzawszy księcia na szczycie, dobiegli doń po drabinie opartej o dach w chwili, gdy wsuwał się do wieży, i zepchnęli go głową na dół, tak, że przemierzył sto trzydzieści siedem stopni krętych, schodów.

ROZDZIAŁ IV

WICEHRABINA OLIVE

Pingwinii mieli pierwszą armię świata. Marsuanie także. Tak samo rzecz się miała i z innymi narodami Europy, co po zastanowieniu się nikomu nie wyda się dziwne. Bo wszystkie armie są pierwszymi armiami świata. Druga armia, gdyby taka istnieć mogła, znalazłaby się w widocznej niższości; byłaby pewna rozgromienia. Należało by rozpuścić ją natychmiast. Toteż wszystkie armie są pierwszymi armiami świata. Zrozumiał to we Francji znakomity pułkownik Marchand, gdy zapytywany przez dziennikarzy o wojnę rosyjsko-japońską przed przejściem Jalu, nie zawahał się nazwać armii rosyjskiej pierwszą armią świata, zarówno jak armię japońską. I zważyć należy, że armia, chociażby poniosła najstraszniejsze porażki, nie schodzi dlatego z rzędu pierwszej w świecie. Bo jeśli narody zwycięstwa swoje przypisują zdolności generałów i odwadze żołnierzy, porażki uważają zawsze za niewytłumaczoną fatalność. Przeciwnie loty liczą się według liczby okrętów. Jest flota pierwsza, druga, trzecia i tak dalej. Toteż nie ma niepewności, co do wyniku wojen morskich.

Pingwini mieli pierwszą armię i drugą flotę świata. Flota ta dowodzona była przez sławnego Chatillona, noszącego tytuł admirała, a przez skrócenie edmirała. Ten sam wyraz, na nieszczęście skażony, dziś jeszcze u kilku narodów europejskich oznacza najwyższy stopień w armiach morskich. Ponieważ u Pingwinów był tylko jeden admirał, szczególny urok przywiązany był do tego tytułu.

Edmirał nie był szlachcicem; był dziecięciem ludu, lud kochał go, pochlebiało mu, że człowiek, wyszły z jego łona, dostąpił zaszczytów i chwały. Chatillon był piękny, szczęśliwy. Nic nie mąciło jasności jego spojrzenia.

Wielebny Ojciec Agaric godząc się na zapatrywania pana Bigourda, przyszedł do przekonania, że tylko przy pomocy jednego z jego obrońców obecny ustrój obalić będzie można, i w tej myśli zwrócił oczy na Chatillona. Udał się więc do przyjaciela swego, wielebnego ojca Cornemuse i poprosił go o większą sumę pieniędzy, którą tenże dał mu wzdychając. Tymi pieniędzmi opłacił sześciuset czeladników rzeźnickich w Alca na to, by biegli za koniem Chatillona wołając: «Niech żyje edmirał!»

Odtąd Chatillon krokiem ruszyć się nie mógł, żeby nie rozlegały się za nim okrzyki.

Wicehrabina Olive prosiła go o tajemną rozmowę. Przyjął ją w Admiralicji, w pawilonie przyozdobionym kotwicami, torpedami, granatami.

Była w dyskretnej, stalowoszarej toalecie. Kapelusik z róż zdobił jej śliczną, jasnowłosą główkę. Zza woalki oczy jej błyszczały jak szafiry. W całej arystokracji nie było równie eleganckiej kobiety jak ona, która wywodziła ród swój z finansowych sfer żydowskich. Była wysoka i zręczna; postać jej zmienna była jak pory roku,

— Edmirale — rzekła cudnym głosem — nie mogę ukryć przed panem mego wzruszenia... Jest ono zrozumiałe ... wobec bohatera ...

— Zbyt pani łaskawa. Zechce pani wicehrabina powiedzieć mi, czemu zawdzięczam zaszczyt jej wizyty.

— Dawno pragnęłam widzieć pana, mówić z nim... Toteż chętnie podjęłam się misji do pana.

— Może łaskawa pani usiąść raczy?

— Jak tu cicho.

— Istotnie, dość tu spokojnie.

— Słychać śpiew ptaków.

— Racz pani wsiąść, łaskawa pani. I przysunął jej fotel.

Usiadła na krześle, stojącym naprzeciw światła.

— Edmirale, przychodzę do ciebie w bardzo ważnej misji, w misji...

— Wytłumacz się pani.

— Edmirale, nie widziałeś nigdy księcia Crucho?

— Nigdy. Westchnęła.

— W tym całe nieszczęście. On byłby tak szczęśiwy, gdyby pana widział. On kocha i ceni pana. Ma pański portret na swoim biurku, obok portretu księżnej matki. Go za szkoda, że nie zna się go dostatecznie! To czarujący książę i taki wdzięczny za wszystko, co się dlań robi! To będzie wielki król. Bo będzie królem: ani wątpić o tym. Powróci, i to prędzej niż sądzą. To, co mam panu powiedzieć, misja, którą mi powierzono, odnosi się do...

Edmirał wstał.

— Ani słowa więcej, łaskawa pani. Cieszę się szacunkiem, zaufaniem republiki. Nie zdradzę jej. I czemuż miałbym ją zdradzić?! Hojnie osypany jestem zaszczytami i godnościami.

— Zaszczyty i godności te, pozwól mi to powiedzieć — rzekła wicehrabina — nie dorównują pańskim zasługom. Gdyby usługi pańskie wynagradzane były jak należy, powinienbyś pan być edmiralissimusem, generalissimusem, głównym dowódcą armii lądowej i morskiej. Rzeczpospolita jest bardzo niewdzięczna względem pana.

— Wszystkie rządy są mniej więcej jednakowo niewdzięczne.

— Tak, ale republikanie zazdrośni są o pana. Ludzie ci boją się wszelkiej wyższości. Znieść nie mogą wojskowych. Wszystko, co tyczy się marynarki i armii, jest im wstrętne. Boją się pana.

 — Być może.

— To nędznicy. Gubią kraj. Czy nie chcesz pan ocalić Pingwinii?

— Ale jak?

— Wypędzając tych wszystkich oszustów rzeczypospolitej, tych wszystkich republikanów.

— Co mi też pani proponuje, łaskawa pani?

— Byś pan to zrobił, co zrobione będzie z pewnością. Nie przez pana, to przez kogo innego. Generalissimus, żeby już o innych nie mówić, gotów jest ministrów, deputowanych, senatorów wrzucić do morza i powołać księcia Crucho.

— Ach kanalia, łajdak! — zawołał edmirał.

— Go on by zrobił panu, zrób pan jemu. Książę potrafi ocenić pańskie usługi. Nada ci miecz konstabla i wspaniałą dotację. Mam polecenie tymczasem wręczyć panu zadatek jego królewskiej przychylności.

To mówiąc wyjęła zza stanika zieloną kokardę.

— Cóż to jest? — zapytał edmirał.

— Crucho przysyła panu swoje barwy.

— Niech pani będzie łaskawa zabrać je sobie.

— By ofiarowano je generalissimusowi, który je przyjmie! ... Nie, mój edmirale, daj mi przypiąć je na twej szlachetnej piersi.

Chatillon lekko odsunął młodą kobietę. Ale od kilku minut widział, że jest bardzo ładna, a wrażenie wzmogło się jeszcze, gdy uczuł muśnięcie dwojga gołych ramion i różowych, delikatnych rączek. Prawie zaraz zezwolił na to. Wicehrabina Olive powolnie zawiązywała wstążkę. Po czym z głębokim ukłonem powitała Chatillona tytułem wielkiego konstabla.

— Byłem ambitny, podobnie jak moi towarzysze — rzekł marynarz — nie taję się z tym. Jestem nim może i dziś jeszcze, ale słowo honorni widząc panią jedynym mym życzeniem jest serce i chatka.

Rzuciła na niego śliczne promienie szafirów, błyszczących spod powiek.

— I to także mieć można ... — Co pan robisz edmirale?

— Szukam serca.

Wychodząc z pawilonu Admiralicji, wicehrabina natychmiast poszła zdać sprawę ze swej wizyty wielebnemu Agaricowi.

— Trzeba iść tam jeszcze, łaskawa pani — rzekł surowy mnich.

ROZDZIAŁ V

KSIĄŻĘ DE BOSCENOS

Rano i wieczorem dzienniki na żołdzie drakofilów będące, głosiły pochwały Chatillona, a bryzgały hańbą i wstydem na ministrów rzeczypospolitej.

Zachwalano z krzykiem portret Chatillona na bulwarach Alca. Młodzi potomkowie Remusa, noszący gipsowe figurki na głowie, sprzedawali biust jego przy wejściu na mosty. Chatillon na siwym koniu objeżdżał co dzień łąkę Królowej, ulubione miejsce przechadzek eleganckiego świata. Drakofile ustawiali na drodze, którą przejeżdżał edmirał, mnóstwo Pingwinów nędzarzy, którzy śpiewali «Chatillona nam potrzeba. Burżuazję Alca napełniało to głębokim zachwytem dla edmirała. Damy ze sfer kupieckich szeptały z zachwytem: «Jakiż on piękny». Eleganckie damy zwalniały automobile i w przejeździe przesyłały mu całusy, wśród entuzjastycznych okrzyków zgromadzonych tłumów. Pewnego dnia, gdy wchodził do dystrybucji, dwóch Pingwinów, wrzucających listy do skrzynki pocztowej, poznało go i wołać zaczęło na cały głos: «Niech żyje Chatillon! Śmierć republikanom! Przechodnie zatrzymywali się przed sklepem. Chatillon zapalił cygaro wobec zbitego tłumu obywateli, wywijających kapeluszami i wydających gromkie okrzyki. Tłum ten wzrastał ciągle; całe miasto idąc za bohaterem swoim odprowadziło go śpiewając pieśni, do pawilonu Admiralicji.

Edmirał miał starego towarzysza broni, wiceedmirała Volcanmoule, którego stan służby był wspaniały, nieskazitelny. Szczery jak złoto, zacny jak własna szpada, Volcanmoule, który szczycił się zupełną niezależnością, bywał u stronników księcia Crucho i u ministrów rzeczypospolitej i jednym, i drugim wypowiadał należące im się słowa prawdy. Pan Bigourd utrzymywał złośliwie, że jednym wypowiada prawdy innych. Istotne, kilkakrotnie popełnił przykre niedyskrecje, wyrozumiale przyjęte za szczerość przez wojaka, obcego wszelkim intrygom. Codziennie przychodził on do Chatillona, którego traktował z serdeczną szorstkością starego kolegi.

— No i cóż, mój stary wilku — mawiał — ot stałeś się popularny. Mordę twoją sprzedają jak cybuchy fajek, butelki likierów; wszyscy pijacy Alca rzygają twoje imię do rynsztoka. .. Chatillon, bohater Pingwinów! Chatillon, obrońca sławy i potęgi Pingwinów!... Kto by to był powiedział? Kto by temu uwierzył? — I śmiał się ostrym śmiechem. Potem zmieniając ton rzekł:

 — Żart na stronę, czy nie jesteś zdziwiony tym, co ci się przytrafia?

— Bynajmniej — odpowiedział Chatillon.

A uczciwy Volcanmoule wychodził trzaskając drzwiami.

Chatillon najął był dla schadzek z wicehrabiną O1ive małe mieszkanko parterowe w głębi podwórza pod nr 18 na ulicy Jana Talpy. Widywali się codziennie. Kochał ją szalenie. W życiu swoim wojennym i morskim posiadał był mnóstwo kobiet czarnych, czerwonych, żółtych lub białych, niekiedy ładnych; ale aż do chwili poznania wicehrabiny nie wiedział, co to jest kobieta. Kiedy wicehrabiną Qlive nazywała go kochankiem, słodkim swym kochankiem, czuł się w niebie i zdawało mu się, że gwiazdy ma we włosach.

Przychodziła najczęściej z opóźnieniem, odkładała torebkę na gierydonik i mówiła ze skupieniem:

— Pozwól mi umieścić się tu, u kolan twoich. — I mówiła mu rzeczy, wyuczone przez pobożnego Agarica; przerywała je pocałunkami i westchnieniami. Żądała odeń, by tego oficera oddalił, tamtemu oddał dowództwo, by eskadrę posłał tu lub tam.

I wolała w chwili właściwej:

— Jaki ty młody jesteś, mój najdroższy!

A on robił wszystko, czego chciała ona, bo był prosty, bo miał ochotę nosić szpadę konstabla i otrzymać wspaniałą dotację; bo podobało mu się, że gra podwójną grę, bo niejasno myślał o ocaleniu Pingwinii, bo był zakochany.

Rozkoszna ta kobieta doprowadziła go do tego, że odwołał wojska z portu La Crique, gdzie miał wylądować Crucho. W ten sposób pewne było, że książę bez przeszkód wkroczy do Pingwinii.

Pobożny Agarie, aby podtrzymać agitację, urządzał zebrania publiczne. Drakofile zwoływali co dzień dwa lub trzy w jednej z trzydziestu sześciu dzielnic Alca, najchętniej jednak w dzielnicach ludowych. Chciano zapewnić sobie ludzi niższych stanów, którzy są zawsze najliczniejsi. Mianowicie czwartego maja zwołano bardzo piękne zgromadzenie do starej hali zbożowej, w samym sercu ludnego przedmieścia, pełnego gospodyń, siedzących na progach swych domostw i dzieci, bawiących się w rynsztoku. Przybyto tam dwa tysiące osób, według oceny republikanów, a sześć tysięcy — podług drakofilów. Wśród zgromadzonych był kwiat towarzystwa pingwińskiego, książę i księżna de Boscenos, hrabia Clena, pan do la Trumelle, pan Bigourd i kilka bogatych pań izraelskich. Generalissimus armii narodowej przybył w mundurze. Przyjęto go okrzykami.

Prezydium ukonstytuowało się z trudnością. Członek z ludu, robotnik lojalnie myślący, pan Ramchin, sekretarz żółtych syndykatów, z hrabią Cléna i panem Michaud, czeladnikiem rzeźnickim, powołani zostali do prezydium.

W kilku dosadnych przemowach, ustrój rządowy, który Pingwinia dobrowolnie sobie nadała, nazwano rynsztokiem, zbiornikiem nieczystości. Prezydenta Formose oszczędzono. Nie było mowy ani o księciu Crucho, ani o księżach.

Zgromadzenie było opozycyjne; jeden z obrońców państwa nowoczesnego i rzeczypospolitej, człowiek ze sfery robotniczej wystąpił przed prezydium.

— Panowie — rzekł prezydent Ramchin — zapowiedzieliśmy, że zgromadzenie będzie opozycyjne. Nie cofamy naszego słowa, nie jesteśmy jak nasi przeciwnicy, jesteśmy uczciwi. Daję głos oponentowi. Bóg wie, co usłyszeć wam przyjdzie! Panowie, proszę was, powstrzymajcie jak możecie najdłużej wyrazy waszej wzgardy, waszego wstrętu, waszego oburzenia.

— Panowie rzekł — oponent....

Natychmiast oburzony tłum przewrócił go, nogami zdeptał i bezkształtne jego resztki wyrzucono z sali.

Wrzawa nie ucichła jeszcze, gdy hrabia Cléna wszedł na trybunę. Okrzyki i tupania oburzenia przeszły w oklaski, a gdy wreszcie i to uciszyło się, mówca rzekł:

— Towarzysze, przekonamy się czy macie krew w żyłach. Trzeba mordować, zabijać republikanów.

Przemowa ta rozpętała taką burzę oklasków, że stara hala zatrzęsła się w posadach i gęsty pył, sypiący się z brudnych ścian i zbutwiałych belek przesłonił zgromadzenie ciemną i gryzącą chmurą.

Przyjęto porządek dzienny, piętnujący rząd, a obwołujący Chatillona. I obecni wyszli śpiewając hymn wolnościowy: «Chatillona nam potrzeba»

Wyjście ze starej hali stanowiła długa, błotnista ulica, ścieśniona między remizami omnibusów i składami węgla. Noc była ciemna, bezgwiezdna, opadała wilgotna mgła. Straż policyjna, w wielkiej liczbie zebrana, zamykała ulicę około przedmieścia i zmuszała drakofilów do rozchodzenia się drobnymi grupami. Taki rozkaz otrzymali istotni od swego szefa, który starał się osłabić poryw rozszalałego tlumu.

Drakofile, zamknięci w wąskim przesmyku, dreptali w takt pieśni «Chatillona nam potrzeba». Ale wkrótce zniecierpliwieni powolnością, której przyczyna była im nieznana, zaczęli napierać na idących przed nimi. Ruch ten, prowadzony na całej długości ulicy, pchnął pierwszy szereg na szerokie piersi policjantów. Ci nie czuli nienawiści do drakofilów, w głębi duszy kochali Chatillona, ale jest rzeczą naturalną opierać się napaści i przeciwstawiać gwałt gwałtowi; ludzie silni skłonni są do użycia swej siły. Dlatego też policjanci przyjęli drakofilów potężnymi ciosami podkutych butów. Wynikło z tego gwałtowne parcie w tył. Krzyki i groźby mieszały się ze śpiewem.

— Zbóje! .Zbóje! ... «Chatillona nam potrzeba! Zbóje! Zbóje!.. .

W ciemnej szyi, najrozumniejsi starali się powstrzymać tłum od parcia naprzód, słychać było wołania: «nie pchać się». Książę de Boscenos górując wzrostem nad wzburzonym tłumem, prostując szerokie bary i potężne płuca, stał w ciemnościach łagodny i niewzruszony. Czekał wyrozumiały i pogodny. Tymczasem wychodzenie odbywało się przez regularne otwory między szeregami policjantów i łokcie już mniej silnie wpierały się w piersi. Poczynano oddychać swobodniej.

— Widzicie, że jednak wyjdziemy — rzekł ten dobry olbrzym z łagodnym uśmiechem. — Cierpliwości, cierpliwości ...

Wyjął cygaro z kieszeni, poniósł je do ust i potarł zapałką chcąc je zapalić. Nagle przy świetle tego płomyczka ujrzał księżnę Annę, żonę swoją, w objęciach hrabiego Cléna. Na ten widok rzucił się na nich i począł okładać ich kijem., w zapalczywość! swej nie oszczędzając i znajdujących się naokoło osób. Nie bez trudu udało się go rozbroić. Ale nie podobna było oderwać go od przeciwnika. I podczas gdy omdlałą księżniczkę aż do powozu z rąk do rąk sobie podawano ponad wzruszonym i ciekawym tłumem, obaj mężczyźni walczyli zażarcie. Książę de Boscenos stracił w tej walce kapelusz, okulary, cygaro, krawat, portfel, wypełniony listami poufnymi i  korespondencją polityczną; stracił nawet medaliki cudowne, które był dostał od zacnego ojca Cornemuse. Ale za to wymierzył tak potężny cios w brzuch swego przeciwnika, że nieszczęśliwy, pchnięty tak silnie, przerwał żelazną kratę i przez oszklone drzwi, głową naprzód, wpadł do składu węgla.

Zwabieni odgłosem walki i krzykami obecnych, policjanci rzucili się na księcia, który stawił im zacięty opór. Trzech drgających powalił u nóg swoich, siedmiu zmusił do ucieczki, z rozbitą szczęką, z przeciętą wargą, z rozkrwawionym nosem, z rozbitą głową, z oberwanym uchem, z wywichniętym obojczykiem, z wgniecionymi żebrami. Upadł w końcu, i krwią broczącego powleczono do najbliższego posterunku policji, gdzie przebył noc rycząc i piorunując.

Aż do rana, grupy manifestantów przebiegały miasto wołając «Chatillona nam potrzeba i tłuką szyby w domach zamieszkałych przez ministrów rzeczypospolitej.

ROZDZIAŁ VI

UPADEK EDMIRAŁA

Tej nocy ruch drakofilski doszedł do szczytu. Monarchiści nie wątpili już o triumfie swej sprawy. Najgłówniejsi spośród nich słali księciu Crucho powinszowania za pomocą telegrafu bez drutu. Damy haftowały mu przepaski i pantofle. Pan de Plume znalazł zielonego konia.

Pobożny Agaric podzielał ogólne nadzieje. Niemniej, pracował jeszcze nad jednaniem stronników pretendentowi.

— Trzeba — mówił — sięgnąć do warstw głębokich.

W tym zamiarze wszedł w stosunki z trzema syndykatami robotniczymi. W owym czasie rzemieślnicy nie żyli już, jak za czasów Drakonidów, pod zarządem korporacji. Byli wolni, ale nie mieli już zapewnionych zysków. Długi czas trzymali się odosobnieni jedni od drugich, bez pomocy wzajemnej i poparcia, potem zrzeszyli się w syndykaty. Kasy tych syndykatów były puste, zrzeszeni nie mieli zwyczaju opłacać wkładek. Bywały syndykaty, mające trzydzieści tysięcy członków, inne po tysiąc, pięćset, dwieście. Niektóre miały dwóch, trzech członków tylko, a nawet i nieco mniej. Ale ponieważ lista członków syndykatu nie była jawna, nie łatwo było odróżnić duże syndykaty od małych.

Po wielu wykrętnych i ciemnych zabiegach, pobożny Agaric doszedł do porozumienia z towarzyszami: Dagobert, Tronc i Balafille; byli to sekretarze trzech syndykatów zawodowych, z których pierwszy miał czternastu członków, drugi dwudziestu czterech a trzeci jednego. Agaric wykazał w tym spotkaniu zręczność nadzwyczajną. — Panowie — rzekł — pod wielu względami nie mam tych samych przekonań politycznych i socjalnych co panowie, ale są punkty, co do których możemy się porozumieć. Mamy wspólnego wroga. Rząd wyzyskuje was i kpi z was. Pomóżcie nam obalić go; dostarczymy wam, o ile można, środków po temu; i nadto będziecie mogli liczyć na wdzięczność naszą.

— Zrozumiane. Przysmak na stół — rzekł Dagobert. Wielebny ojciec położył na stół trzos, który ze łzami w oczach dał mu był destylator z Conils.

— Targ dobity — rzekli trzej towarzysze.

Tak przypieczętowana została ta uroczysta ugoda.

Gdy mnich odszedł unosząc z sobą radość z pozyskania dla sprawy szerokich mas, Dagobert, Tronc i Balafille gwizdnęli na swe żony Amelię, Reginę i Matyldę, które na ulicy czekały sygnału i wziąwszy się za ręce zaczęli tańczyć około worka z pieniędzmi śpiewając:

Mam sakwę dobrą

Nie dla ciebie, Chatillon!

Hu, ho, klecho!

I zamówili wazę grzanego wina.

Wieczorem wszyscy sześcioro chodzili od szynku do szynku śpiewając nową piosenkę. Spodobała się ona widocznie, bo ajenci tajnej policji donosili, że co dzień wzrasta liczba robotników, śpiewających na przedmieściach:

Mam sakwę dobrą

Nie dla ciebie, Chatillon!

Hu, ho, klecho!

Agitacja drakofilska nie rozszerzała się na prowincji. Pobożny Agaric, szukał przyczyny tego faktu nic nie mogąc znaleźć, gdy pewnego dnia zdradził mu ją staruszek  Cornemuse.

— Mam już dowód — westchnął mnich z Conils — że skarbnik drakofilów, książę d'Ampoule, nabyło gromne dobra w Marsuanii za pieniądze, które otrzymał na cele propagandy.

Stronnictwo nie miało pieniędzy. Książę de Boscenos stracił był pugilares podczas bójki i zmuszony, był do poniżających wybiegów, obcych jego gwałtownej naturze. Wicehrabina Olive drogo kosztowała. Cornemuse proponował, by ograniczyć miesięczną pensję tej damy.

— Ona jest nam bardzo użyteczna — rzeki pobożny Agaric.

— Bez wątpienia — odparł Cornemuse. — Ale rujnując nas szkodzi nam.

Różnice zapatrywań rozdzielały drakofilów. Niezgoda panowała w ich naradach. Jedni chcieli, by zgodnie z polityką pana Bigourda i pobożnego Agarica aż do końca udawano zamiar reformowania republiki; drudzy znużeni długim przymusem, zdecydowani byli okrzyknąć panowanie grzebienia Smoka i przysięgali, że zwyciężą pod tym znakiem.

Ci powoływali się na korzyść sytuacyj jasnych i na niemożliwość dłuższego udawania. Istotnie, publiczność zaczynała miarkować, do czego zmierza agitacja, że stronnicy edmirała pragną zniszczyć do podstaw rzeczpospolitą. Obiegały plotki, że książę wylądować ma w La Crique i odbyć wjazd do Alca na zielonym koniu.

Wieści te egzaltowały fanatycznych mnichów, zachwycały ubogą szlachtę, zadowalały bogate Żydówki i nadzieją napełniały serca drobnych kupców. Ale między nimi bardzo mato było takich, którzy byliby gotowi okupić te dobrodziejstwa ceną katastrofy socjalnej i upadkiem kredytu publicznego. Jeszcze mniej liczni byli ci, co by zaryzykowali w tej sprawie swój pieniądz, spokój, swobodę lub choćby godzinę rozrywki. Robotnicy, przeciwnie, gotowi byli jak zawsze dać rzeczypospolitej dzień swej. pracy; głuchy opór tworzył się na przedmieściach.

— Lud jest z nami — mówił pobożny Agaric. Jednak przy wychodzeniu z warsztatów mężczyzn, kobiety i dzieci wyły w jeden głos:

Śmierć Chatillonowi

Hu, ho, klecho!

Co zaś do rządu, wykazywał on słabość, brak decyzji, miękkość, zwykłe wszystkim rządom niedbalstwo, z którego otrząsają się jedynie, by popaść w samowolę i gwałtowność. W trzech słowach: nie wiedział, nie chciał, nie mógł  nic, Formose w głębi swego prezydenckiego pałacu był ślepy, głuchy, niemy, wielki, niewidzialny, zaszyty w dumę jak w pierzynę.

Hrabia Olive poradził, by ostatni raz wezwać do zebrania funduszu i spróbować wielkiego zamachu, póki Alca fermentuje jeszcze. Komitet wykonawczy, który sam się był wybrał, zadecydował, by wtargnąć i rozwiązać Izbę deputowanych i obmyślił po temu sposoby i środki.

Sprawa wyznaczona została na 28 lipca. Słońce tego dnia świeciło radośnie. Przed pałacem Izby prawodawczej gosposie przechodziły z koszykami, wędrowni przekupnie wykrzykiwali:« brzoskwinie, gruszki, winogrona!». A dorożkarskie konie z pyskiem w worku żuły owies. Nikt nie spodziewał się czegoś niezwykłego, nie dlatego, żeby tajemnica ściśle była zachowana, ale nowinie tej po prostu nie dawano wiary. Nikt nie wierzył w rewolucję, z czego można było wywnioskować, że nikt jej sobie nie życzy. Około drugiej, deputowani poczęli wchodzić bocznymi drzwiami, nieliczni, niepostrzeżeni. O trzeciej tworzyć się zaczęły małe grupy źle ubranych ludzi. O wpół do czwartej czarne zbite masy narodu wyłoniły się z otaczających ulic i zapełniły plac Rewolucji. Obszerna ta przestrzeń wkrótce zalana była oceanem miękkich kapeluszy, a tłum manifestantów, ciągle wzrastający przez napływ ciekawych, przeszedłszy most ciemną swą falą uderzał w mury prawodawczego przybytku. Krzyki, szemrania, śpiewy wznosiły się w pogodne niebo «Chatillona nam potrzeba! Śmierć deputowanym! Precz z republiką! Śmierć republikanom!» Święty batalion drakofilów, prowadzony przez księcia de Boscenos, śpiewał hymn dostojny:

Niech żyje Crucho

Mądry i dzielny,

Już od kolebki

Odwagi pełny

Za murem tylko odpowiadało milczenie. Milczenie' to oraz nieobecność policji zachęcały, a zarazem przerażały tłumy. Nagle głos potężny zawołał:

— Do szturmu!

I ujrzano na murze, najeżonym kolcami żelaznymi i gałkami, olbrzymią postać księcia de Boscenos. Za nim rzucili się jego towarzysze, a za nimi poszedł i lud. Jedni walili w mur, by wybić w nim otwór, drudzy starali się wyrywać gałki i kolce. Przeszkoda ta miejscami ustąpiła. Kilku szturmujących siedziało już na ogołoconym z niej murze. Książę de Boscenos powiewał wielkim zielonym sztandarem. Nagle tłum zachwiał się i wydał przeciągły okrzyk przerażenia. Policja i karabinierzy republiki wychodząc nagle ze wszystkich wyjść pałacu szykowali się w kolumnę pod murem, w jednej chwili porzuconym przez oblegających. Po długiej minucie oczekiwania policja z nasadzonymi bagnetami szarżowała tłum. Za chwilę na opustoszałym placu, zasianym kapeluszami i kijami, panowała grobowa cisza. Dwa razy jeszcze próbowali drakofile uszeregować się, dwa razy zostali odparci. Bunt był pokonany. Ale książę de Boscenos stojąc na murze nieprzyjacielskim ze sztandarem w ręku odpierał atak całej brygady. Obalał każdego, kto się zbliżał. Wreszcie potrząsany, niby z korzeniem wyrwany, padł na żelazną gałkę i zawisł na niej ściskając dalej w ręku sztandar Drakonidów.

Nazajutrz ministrowie rzeczypospolitej i członkowie parlamentu postanowili podjąć energiczne środki. Daremnie tym razem prezydent Formose próbował wykręcić się od odpowiedzialności. Rząd rozpatrywał kwestię, by pozbawić Chatillona jego tytułów i godności i stawić go przed Izbę Wyższą, jako wroga dobra publicznego, zdrajcę itp.

Na tę wiadomość starzy towarzysze broni edmirała, którzy wczoraj jeszcze otaczali go życzliwością i zachwytem, nie ukrywali swej radości. Chatillon tymczasem był jeszcze popularny wśród burżuazji Alca i słyszano jeszcze na przedmieściach hymn wolnościowy «Chatillona nam potrzeba ».

Ministrowie byli w kłopocie. Mieli oni zamiar stawić Chatillona przed Izbę Wyższą. Ale nie wiedzieli nic, byli pogrążeni w zupełnej nieświadomości, która jest udziałem tych, co rządzą ludźmi. Nie mogli znaleźć przeciwko Chatillonowi żadnych obciążających zarzutów. Dostarczali oskarżeniu tylko śmiesznych kłamstw swych szpiegów. Udział Chatillona w spisku, stosunki jego z księciem Crucho, pozostawały tajemnicą trzydziestu tysięcy drakofilów. Ministrowie i deputowani mieli podejrzenia, mieli nawet pewność; nie mieli, dowodów. Prokurator republiki mówił wprawdzie do ministra sprawiedliwości: «Bardzo mało mi potrzeba, by rozpocząć proces polityczny, ale tu nie mam nic zgoła, to za mało». Sprawa nie szła. Nieprzyjaciele rzeczypospolitej triumfowali.

Osiemnastego września rozeszła się w Alca wieść, że Chatillon uciekł. Wzruszenie i zdziwienie było ogólne. Nie wierzono, nie umiano pojąć. A oto, co się stało.

Pewnego dnia, gdy zacny subedmirał Volcanmoule znajdował się niby przypadkiem, w gabinecie pana Barbotana, ministra spraw" wewnętrznych, rzekł ze zwykłą swą szczerością:

— Panie Barbotan, pańscy koledzy nie są bardzo sprytni i śmiali; widać, że nie dowodzili, na morzu. Tego głupca Chatillona boją się jak wszystkich diabłów.

Minister na znak zaprzeczenia śmignął w powietrzu nożem do papieru przez całą długość biurka.

— Nie zaprzeczaj pan — rzekł Volcanmoule. — Nie wiecie jak pozbyć się Chatillona. Nie odważacie się stawić go przed Izbą Wyższą, bo nie jesteście pewni, czy będziecie mogli zgromadzić dosyć zarzutów przeciwko niemu. Bigourd bronić go będzie, a Bigourd jest dobrym adwokatem... Macie rację, panie Barbotan, macie rację. Ten proces byłby niebezpieczny ...

— Ach mój kochany — rzekł minister swobodnym tonem — gdybyś wiedział jak jesteśmy spokojni... Odbieram od moich prefektów jak najbardziej uspokajające wieści. Zdrowy rozsądek Pingwinów osądzić potrafi intrygi zbuntowanego żołnierza. Jak możesz choć na chwilę przypuszczać, żeby wielki naród, naród inteligentny, i pracowity, przywiązany do instytucji liberalnych, które... Volcaomoule przerwał mu głębokim westchnieniem.

— Ach, gdybym miał czas po temu, wybawiłbym was z kłopotu; zeskamotowałbym wam mojego Chatillona jak orzeszek. Jednym prztyczkiem wysłałbym go do Marsuanu.

Minister nadstawił uszu.

— Niedługa byłaby to sprawa. W mig pozbylibyście się tego  bałwana ... Ale w tej chwili mam co innego do roboty. Spłukałem się gracko w karty. Muszę szukać większej sumy. Cóż u diabła, honor przede, wszystkim.

Minister i subedmirał patrzyli na siebie chwilę w milczeniu. Po czym Barbotan rzekł nakazująco:

— Wiceadmirale Volcanmoule, oswobodź nas od zbuntowanego żołnierza. Oddasz wielką przysługę Pingwinii, a minister spraw wewnętrznych ułatwi ci zapłacenie twych długów karcianych.

Tegoż wieczora Volcanmoule stanął przed Chatillonem i długo patrzył nań ze smutną i tajemniczą miną.

— Cóż masz taką pogrzebową minę? — zapytał zaniepokojony admirał.

Volcanmouile rzekł z męskim żalem:

— Mój stary towarzyszu broni, wszystko odkryte. Za pół godziny rząd dowie się o wszystkim.

Na te słowa Chatillon zdruzgotany upadł na krzesło. Volcanmoule mówił dalej:

— Lada chwila możesz być aresztowany. Radzę ci, byś dał nura.

I wyjmując zegarek rzekł:

— Nie ma ani chwili do stracenia.

— Mogę jednak zajść jeszcze do wicehrabiny Olive?

— To byłoby szaleństwem — rzekł Volcanmoule dając

mu paszport i niebieskie okulary — a teraz odwagi, mój kochany.

— Mieć ją będę — rzekł Chatillon.

— Żegnaj, stary druhu!

— Żegnaj, dziękuję ci, ocaliłeś mi życie! — Tak być powinno.

W kwadrans później zacny admirał opuścił miasto Alca.

W nocy wsiadł w porcie La Crique do starej łodzi żaglowej i popłynął ku Marsuanii. Ale o osiem mil od wybrzeża, pochwycony został przez łódź. wywiadowczą, płynącą bez ogni pod flagą królowej Czarnych-Wysp. Królowa ta od dawna już pałała nieszczęśliwą miłością do Chatillona.

ROZDZIAŁ VII

ZAKOŃCZENIE

Nunc est bibendum. Wolny od obaw, szczęśliwy, że uniknął wielkiego niebezpieczeństwa, rząd postanowił przez zabawy ludowe uczcić rocznicę odrodzenia pingwińskiego i ustanowienia republiki.

Prezydent Formose, ministrowie, członkowie. Izby i Senatu byli obecni na uroczystości. Generalissimus wojsk pingwińskich przyszedł w galowym mundurze. Przyjęto go okrzykami.

Poprzedzone czarnym sztandarem nędzy i czerwonym sztandarem buntu, delegacje robotnicze defilowały posępne a przychylne.

Prezydent, ministrowie, deputowani, urzędnicy, głowy sądownictwa i armii powtórzyli w imieniu swoim i władnego ludu starą przysięgę — żyć w wolności lub umrzeć. Była to alternatywa, którą przyjmowali chętnie. Ale woleli żyć wolni. Odbyły się zabawy, mowy, śpiewy.

Po odjeździe przedstawicieli Państwa, tłum obywateli rozszedł się wolno i spokojnie wołając: Niech żyje rzeczpospolita! Niech żyje wolność! Hu! Hu! Klechy!

Dzienniki zaznaczyły jeden tylko przykry fakt w tym tak pięknym dniu. Książę de Boscenos palił spokojnie cygaro na Łące Królowej właśnie w chwili, gdy przechodził pochód państwowy. Książę zbliżył się do powozu ministrów i donośnym głosem zawołał: „Śmierć republikanom!" Natychmiast pochwycony został przez ajentów policji, którym stawił rozpaczliwy opór. Mnóstwo ich powalił do stóp swoich, ale w końcu uległ przed liczbą i rozbity, podrapany, posiniaczony, nawet dla oka małżonki do niepoznania zmieniony, przez rojne, ożywione ulice zaciągnięty został do ciemnego lochu więziennego.

Sądy skrupulatnie wiodły proces Chatillona. Znaleziono w pawilonie Admiralicji listy, zdradzające, że wielebny ojciec Agaric, maczał ręce w spisku. Natychmiast opinia publiczna zwróciła się przeciwko mnichom i parlament jedna za drugą wydał dwanaście ustaw, które zmniejszały, ograniczały, rozgraniczały, znosiły ich prawa, zwolnienie z opłat, ich przywileje, dochody i stwarzały im liczne i kłopotliwe trudności prawne. Wielebny ojciec Agaric wytrwale zniósł zarówno surowość praw, przeciwko niemu osobiście wymierzonych, a które ciężko weń ugodziły, jako też upadek admirała, którego był bezpośrednim sprawcą. Nie uległ jednak niepowodzeniu, lecz uważał je za przejściowe. Tworzył nowe zamysły polityczne, zuchwalsze od pierwszych.

Gdy uważał, że projekty jego dostatecznie dojrzały, poszedł pewnego ranka do lasów w Conils. Kos gwizdał na drzewie, mały jeż wolno sunął po kamienistej ścieżce. Agaric szedł wielkimi krokami wymawiając przerywane słowa.

Doszedłszy do laboratorium, w którym pobożny przemysłowiec przez tyle pięknych lat destylował złocisty likier świętej Orberozy, zastał miejsce opustoszałe i drzwi zamknięte. Obszedłszy budynki spotkał pod murami wielebnego Cornemuse, jak z podkasanym habitem wdrapywał się na drabinę, opartą o ścianę.

— To ty, drogi przyjacielu? — zawołał. — Co tu robisz?

— Widzisz przecie — odrzekł słabym głosem mnich z Conils zwracając bolesne spojrzenie na Agarica. — Wracam do siebie.

Czerwone jego źrenice nie miały już triumfalnego blasku rubinów, ciskały ciemne i smętne błyski. Twarz jego straciła swą wesołą pełność. Gładka czaszka nie budziła już zachwytu; krople potu i czerwone plamy psuły jej nieocenioną doskonałość.

— Nie rozumiem — rzekł Agaric.

— To przecie łatwo zrozumieć. I tu widzisz skutki twego spisku. Mnóstwo ustaw ugodziło we mnie, ale ze znacznej ich części wykręciłem się szczęśliwie. Niektóre jednak dosięgły mnie. Mściwi ci ludzie zamknęli moje laboratoria i magazyny, skonfiskowali mi butelki, kolby i retorty, opieczętowali moje drzwi. Muszę teraz wchodzić przez okno. Zaledwie mogę od czasu do czasu potajemnie wyciągnąć nieco soku z roślin, w przyrządach, którymi gardziłby najskromniejszy chłop, tłoczący w domu wino swoje.

— Znosisz prześladowanie — rzekł Agaric. — Dotyka ono nas wszystkich.

Mnich z Conils przeciągnął ręką po zasępionym czole.

— Mówiłem ci przecie, bracie Agaricu, mówiłem ci, że twoje przedsięwzięcie zaciąży na nas.

— Nasza porażka jest chwilowa — rzekł żywo Agaric. — Zależna była od przyczyn wypadkowych, wynikła z czystego przypadku. Chatillon był niedołęgą, utonął we własnej głupocie. Słuchaj mnie, bracie Cornemuse. Nie mamy chwili do stracenia. Trzeba wyzwolić naród pingwiński, trzeba uwolnić go od jego tyranów, ocalić przed nim samym, przywrócić grzebień Smoka, przywrócić dawne Państwo, dobre Państwo, ku czci religii i wzmocnieniu wiary katolickiej. Chatillon był złym narzędziem, złamał się w naszych rękach. Zastąpmy go narzędziem lepszym. Mam człowieka, jakiego nam potrzeba, przez którego bezbożna demokracja zginie. Jest to cywilny, Gomorn. Pingwini szaleją za nim. Zdradził już swoje stronnictwo za talerz ryżu. Oto człowiek, jakiego nam trzeba!

W ciągu tej rozmowy mnich z Conils przekroczył był okno i wciągnął drabinę.

— Przewiduję jak się to skończy — rzekł wsuwając nos między dwa skrzydła okna — nie będziesz miał spokoju, póki nie doprowadzisz do tego, że nas wszystkich aż do ostatniego wydalą z tej pięknej, miłej, słodkiej Pingwinii, Dobranoc!

Agaric stojąc pod murem, zaklinał swego drogiego brata, by posłuchał go jeszcze chwilkę.

— Zrozum lepiej ten interes, Cornemuse. Pingwinia jest nasza. Cóż nam trzeba, żeby ją zdobyć? Jeszcze jeden wysiłek ... jeszcze jedna mała ofiara pieniężna i...

Ale nie słuchając dalej mnich z Conils cofnął nos i, zamknął okno.

KSIĘGA SZÓSTA

ROZDZIAŁ I

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ II

PYROT

Cała Pingwinia ze zgrozą dowiedziała się o zbrodni Pyrota; jednocześnie odczuwano rodzaj uciechy, że tego sprzeniewierzenia, połączonego ze zdradą, graniczącego ze świętokradztwem, dopuścił się marny Żyd. Żeby to uczucie zrozumieć, trzeba znać stan opinii publicznej względem wielkich i małych Żydów. Jak już mieliśmy sposobność zaznaczyć w tej historii, kasta finansowa, ogólnie nienawidzona i wszechwładnie potężna, składała się z chrześcijan i Żydów. Żydzi w jej skład wchodzący, i na których naród skupiał całą swą nienawiść, byli wielkimi Żydami; posiadali ogromne dobra i mieli w swych rękach, jak mówiono, piątą część bogactwa pingwińskiego. Poza tą groźną kastą istniało mnóstwo drobnych Żydów średniego stanu, którzy niebyli bardziej lubiani od pierwszych, ale których mniej się lękano. W każdym dobrze zorganizowanym Państwie, bogactwo jest rzeczą świętą; w demokracji jest ono jedyną świętą rzeczą. A państwo pingwińskie było demokratyczne, trzy czy cztery towarzystwa finansowe miały w nim władzę rozleglejszą a właściwi istotniejszą i niepodzielniejszą od władzy ministrów rzeczypospolitej — tych małych władców, którymi one rządziły tajemnie, zmuszały groźbą lub przekupstwem do popierania ich ze stratą Państwa; jeśli byli uczciwi — gubiły ich oszczerstwami prasy. Mimo tajemnicy kas, to za? wiadome było wystarczyłoby na oburzenie kraju, ale obywatele pingwińscy od najpierwszych do ostatnich zrodzeni byli i wychowani w kulcie pieniędzy, wszyscy posiadali jakiś majątek wielki lub mały, odczuwali więc silnie solidarność kapitałów i rozumieli, że mały kapitał ma swe zabezpieczenie tylko w bezpieczeństwie wielkiego kapitału. Toteż mieli dla miliardów żydowskich jako też i dla miliardów chrześcijańskich szacunek religijny, i skoro interes ich silniejszy był od wstrętu, bali się jak śmierci tknąć włoska tych wielkich Żydów, których w głębi duszy nienawidzili. Względem drobnych byli śmielsi, i jeśli jeden z nich leżał na ziemi, chętnie go tratowali. Toteż naród z dzikim zadowoleniem dowiedział się, że zdrajcą jest Żyd, ale z tych drobnych Żydów. Można było zemścić się na nim za całego Izraela, bez obawy narażenia ogólnego kredytu.

Nikt ani na chwilę nie zawahał się uwierzyć, że Pyrot ukradł owe osiemdziesiąt tysięcy wiązek siana. Nie wątpiono, bo nieświadomość, w jakiej znajdowano się co do tej sprawy, nie pozwalała na powątpiewanie, wymagające dowodów; nie wątpi się bez racji, bez racji tylko się wierzy. Nie wątpiono, bo powtarzano to wszędzie, a dla publiczności powtarzać, znaczy dowieść. Nie wątpiono, bo chciano, by Pyrot był winny, a zawsze wierzy się temu, czego się pragnie; nie wątpiono i dlatego, że zdolność powątpiewania rzadka jest u ludzi; mato umysłów nosi w sobie jej zarodek, który nie rozwija silę bez kultury. Jest to zdolność dziwna, cudna, filozoficzna, niemoralna, potworna, pełna złośliwości, szkodliwa dla ludzi i rzeczy, przeciwna porządkowi państw i rozkwitowi monarchii, złowroga dla ludzkości, niszczycielska dla bogów, nienawistna niebu i ziemi. Pingwinom obce było zwątpienie: wierzyli silnie w winę Pyrota, wiara ta stała się natychmiast jednym z głównych artykułów ich wierzeń narodowych i jedną z zasadniczych prawd ich wyznania patriotycznego.

Pyrot został tajemnie osądzony i skazany.

Jenerał Panther natychmiast zawiadomił ministra wojny o wyniku procesu.

— Szczęście to — rzekł — że sędziowie mieli pewność, bo nie mieli dowodów.

— Dowody — szepnął Greatauk — dowody, czegóż one dowodzą? Jest jeden dowód pewny, niezbity: przyznanie się winowajcy.

— Czy Pyrot się przyznał? — Nie, jenerale.

— Przyzna się: musi. Panther, trzeba go do tego skłonić: powiedz mu, że leży to w jego interesie. Przyobiecaj mu, że jeśli się przyzna, otrzyma względy, złagodzenie kary, łaskę; obiecaj mu, że jeśli się przyzna, uznamy jego niewinność; otrzyma order. Przemów do jego uczuć. Niech przyzna się przez patriotyzm, dla sztandaru, z rozkazu, z poszanowania dla hierarchii, na specjalny rozkaz ministra wojny... Ale powiedz mi, Panther, może on już się przyznał? Są przyznania niewyraźnie sformułowane; milczenie jest także przyznaniem.

— Ależ mój jenerale, on nie milczy; krzyczy jak opętany, że jest niewinny.

— Panther, namiętne, gorące zapieranie się winnego jest niekiedy przyznaniem. Rozpaczliwie przeczyć, znaczy przyznać się. Pyrot przyznał się, musimy mieć na to świadków, sprawiedliwość tego wymaga.

W Pingwina wschodniej był port morski La Crique, utworzony z trzech małych zatok, do których niegdyś licznie wpływały okręty. Zatoki teraz zamulone były i opuszczone; laguny pokryte pleśnią rozciągały się wzdłuż całego niskiego wybrzeża wydzielając trujące wonie, febry unosiły się nad miejscem spoczynku wód. Tuż nad brzegiem morza wznosiła się wysoka kwadratowa baszta, podobna do dawnej Campanilli weneckiej; z boku tej baszty, prawie u szczytu na łańcuchu, przytwierdzonym do poprzecznej belki, wisiała klatka, w której za czasów Drakonidów inkwizytorzy Alca więzili: heretyków.

W tej klatce, pustej od lat trzystu, zamknięto Pyrota pod strażą sześćdziesięciu dozorców, mieszkających w baszcie; nie spuszczali go z oka ani w dzień, ani w nocy, czyhali na jego przyznanie, aby potem kolejno składać raport ministrowi wojny, gdyż skrupulatny i przezorny Greatauk chciał, aby Pyrot się przyznał, koniecznie przyznał. Greatauk, uchodzący za głupca, był w rzeczywistości pełen mądrości i rzadkiej przezorności.

Tymczasem Pyrot, palony słońcem, pożerany przez moskity, zlany deszczem, gradem, śniegiem, drżący z zimna, wstrząsany nawałnicą, nękany złowrogim krakaniem kruków, siadujących na klatce, spisywał swą niewinność na strzępach koszuli kolcem, maczanym w krwi własnej. Strzępy te ginęły w morzu lub wpadały w ręce dozorców. Niektóre jednak dostały się przed oczy publiczności. Ale zapewnienia Pyrota nie wzruszały nikogo, skoro w swoim czasie ogłoszono jego przyznanie się do winy.

ROZDZIAŁ III

HRABIA DE MAUBEC DE LA DENTDULYNX

Obyczaje małych Żydów nie zawsze były czyste; najczęściej nie odmawiali sobie żadnego z grzeszków cywilizacji chrześcijańskiej, ale pozostało im z patriarchalnych czasów silne poczucie związków rodzinnych i przywiązanie do interesów plemienia. Bracia rodzeni i przyrodni, wujowie, stryjowie, kuzynowie pierwszego, drugiego i trzeciego stopnia, siostrzeńcy i bratankowie, dalsi krewni i powinowaci Pyrota w liczbie siedmiuset, z początku zgnębieni ciosem, który ugodził w jednego z ich krewnych, zamknęli się w swoich mieszkaniach, przysypali' głowy popiołem i błogosławiąc karzącą ich rękę, odbyli czterdziestodniowy post pokutny. Potem wykąpali się, i postanowili bez wytchnienia, kosztem największych trudów, poprzez wszelkie niebezpieczeństwa pracować nad wykazaniem niewinności,

O której nie wątpili. I jakżeż mieliby wątpić o niej? Niewinność Pyrota była im tak samo objawiona, jak zbrodnia jego objawiana była Pingwinii chrześcijańskiej; bo te tajemnicze rzeczy przybierały charakter mistyczny i miały autorytet prawd religijnych. Siedmiuset Pyrotów zabrało się do dzieła z równą gorliwością jak przezornością, i tajemnie prowadziło głębokie poszukiwania.

Byli oni wszędzie, choć nie widziano ich nigdzie; rzekłby kto, że jak sternik Ulissesa, swobodnie, krążyli pod ziemią. Dostali się do kancelarii ministerstwa wojny; w przebraniu znosili się z sędziami, sekretarzami, świadkami sprawy. Wtedy wyszedł na jaw rozum Greatauka: świadkowie nic nie wiedzieli, nie wiedzieli nic również sędziowie, sekretarze. Wysłańcy dostali się aż do Pyrota i z niepokojem badali go w jego klatce, wśród huku morza i krakania kruków. Było to daremne: skazany nic nie wiedział. Siedmiuset Pyrotów nie mogło zbić dowodów oskarżenia, bo znać ich nie mogło z tej prostej przyczyny, że wcale ich nie było. Wina Pyrota była niezniszczalna, właśnie przez swą nicość. I ze słuszną dumą Greatauk, jak prawdziwy artysta, rzekł raz do jenerała Panthera: «Proces ten jest arcydziełem; zbudowany jest z niczego». Siedmiuset Pyrotów zwątpiło już, by kiedykolwiek udało im się rozjaśnić tę ciemną sprawę, gdy nagle, przez skradziony list odkryli, że owe osiemdziesiąt tysięcy wiązek siana nie istniały nigdy, że bardzo dystyngowany szlachcic, hrabia de Maubec, sprzedał je był dla skarbu, otrzymał za nie zapłatę, ale nigdy ich nie dostarczył, gdyż ten potomek najzamożniejszych właścicieli ziemskich dawnej Pingwinii, dziedzic rodu Maubec de la Dentdulynx, niegdyś posiadacz czterech księstw, sześćdziesięciu hrabstw, sześciuset dwunastu margrabstw i baronii — teraz nie posiadał ziemi na szerokość ręki i nawet garstki paszy nie mógłby skosić ze swego dominium. Co do tego zaś, by jakiś ziemianin lub kupiec dostarczył mu choć źdźbła,  było to zupełnie wykluczone, gdyż wszyscy, oprócz ministrów Państwa i funkcjonariuszów rządu, wiedzieli, że łatwiej jest wycisnąć oliwę z kamienia niż centyma z dé Maubeca.

Siedmiuset Pyrotów rozpoczęło bardzo drobiazgowe śledztwo co do położenia finansowego hrabiego Maubec de la Dentdulynx i stwierdziło, że szlachcic ten główne dodochody czerpie z domu, w którym wspaniałomyślne damy dają pierwszemu lepszemu «dwie szynki za kiełbasę». Oskarżyli go więc publicznie o kradzież osiemdziesięciu tysięcy wiązek siana, za którą to kradzież skazano niewinnego i zamknięto go do klatki

Maubec pochodził ze znakomitej rodziny, spokrewnionej z Drakonidami, a demokracje niczego tak nie szanują jak szlachectwa rodu. Maubec służył był w armii pingwińskiej, a Pigwini odkąd wszyscy byli żołnierzami, kochali armię swą aż do ubóstwienia. Maubec na polach walki otrzymał był krzyż za waleczność, co jest zaszczytnym odznaczeniem u Pingwinów i milsze im jest niż łoże ich małżonek. Cala Pingwinia oświadczyła się za Maubec'iem i vox populi, który głucho huczeć zaczynał, zażądał najsurowszych kar dla siedmiuset oszczerczych Pyrotów. Maubec był szlachcicem: wyzwał więc swoich siedmiuset przeciwników na szpadę, pałasz, pistolety, karabiny, kije.

«Plugawa hołoto — pisał do nich w stawnym swym liście — ukrzyżowaliście mojego Boga, a teraz chcecie mojej skóry; uprzedzam was, że nie będę tak potulny jak on, i poobrzynam wam wasze siedemset par uszu. Przyjmijcie kopnięcie nogą w wasze siedemset zadków .

Głową sądu był wtedy wieśniak, imieniem Robin Mielleux, człek łagodny i miękki dla bogatych i możnych, a surowy i twardy dla biedaków, przy tym mało odważny z natury i znający tylko własny interes. Publicznym oświadczeniem poręczył on niewinność i honor Maubeca, przekazał siedmiuset Pyrotów sądom poprawczym, które skazały ich jako oszczerców na kary osobiste, znaczne grzywny, zwrot kosztów i odszkodowania, jakich zażąda ich niewinna ofiara.

Zdawało się, że Pyrot pozostanie na zawsze w klatce, na której siadywały ptaki. Tymczasem Pingwini chcąc stwierdzić i dowieść, że Żyd ten jest istotnie winien, dawali dowody często złe i sprzeczne. Oficerowie sztabu jeneralnego okazywali w tym wielką gorliwość, ale często mało przezorności. Podczas gdy Greatauk zachowywał wspaniałe milczenie, jenerał Panther nie zaprzestawał swych niewyczerpanych przemówień, co dzień w gazetach dowodził winy skazanego. Byłby niewątpliwie lepiej zrobił nie mówiąc o niej, była przecież oczywista; oczywistość dowodzenia nie wymaga. Tyle rozumowań mąciło umysły; wiara, zawsze żywa stawała się mniej jasna. Im więcej dowodów dawano tłumowi, tym więcej ich żądał.

Mimo to, niebezpieczeństwo zbytnich dowodów nie byłoby tak wielkie, gdyby nie znalazły się były w Pingwinii jak wszędzie zresztą, umysły nawykłe do powolnego badania, zdolne roztrząsnąć kwestię zawiłą, skłonne do filozoficznego wątpienia. Było ich niewiele, nie wszyscy byli zdecydowani przemówić, publiczność nie była przygotowana, by ich słuchać. Nie sądzone im jednak było trafić na samych głuchych. Wielcy Żydzi, wszyscy izraeliccy miliarderzy Alca, jeśli mówiono im o Pyrocie, mawiali: «Nie znamy tego człowieka Myśleli jednak o tym, ty go ocalić. Zachowywali przezorność, jakiej wymagał ich majątek i pragnęli, by inni byli mniej nieśmiali. Życzenie ich spełnić się miało.

ROZDZIAŁ IV

COLOMBAN

W kilka tygodni po wyroku na siedmiuset Pyrotów, mały człowieczek, o zmrużonych oczach krótkowidza, chmurny, zarośnięty, wyszedł pewnego ranka ze swego domku z wiaderkiem klajstru, drabiną i  paczką afiszów i chodził po ulicach nalepiając na murach wielkie karty, na których ogromnymi literami widniało: Pyrot jest niewinny, Maubec jest winowajcą. Naklejać afisze nie było jego zawodem; zwał się Colomban; był autorem stu sześćdziesięciu tomów socjologii pingwińskiej i zaliczał się do najpracowitszych i najbardziej cenionych pisarzy w Alca. Długo rozmyślając nad sprawą Pyrota, i nie wątpiąc już o jego niewinności głosił ją teraz w sposób, jaki uważał za najwłaściwszy. Bez przeszkody nalepił kilka afiszów na ulicach mało uczęszczanych, ale w ludnych dzielnicach; za każdymi razem, gdy wchodził na drabinę, gromadka ciekawych stojących pod nią, niema z oburzenia i zdziwienia, ciskała na niego groźne spojrzenia, które znosił ze spokojem, jaki daje odwaga i krótki wzrok. Zaledwie odwrócił się, stróże i sklepikarze, za plecami jego, zrywali afisze; on szedł dalej wlokąc swe przybory, a za nim szli chmarą mali chłopcy, którym nie pilno było do szkoły, z koszykami i tornistrami na plecach. Do  milczącego oburzenia przyłączyły się teraz szepty i szemrania. Ale Colomban nie raczył nic wiedzieć, ani słyszeć. Gdy na rogu ulicy świętej Orberozy nalepiał kwadratową płachtę afisza, na której wielkimi literami widniał napis: Pyrot jest niewinny, Maubec jest winowajcą, zgromadzony tłum począł dawać oznaki gwałtownego gniewu. „Zdrajco, złoczyńco, łotrze, kanalio!" — wołano nań. Jakaś gosposia otworzyła okno i wysypała mu koszyk śmieci na głowę, dorożkarz uderzeniem bata posłał kapelusz jego na drugą stronę ulicy, przy oklaskach pomszczonego tłumu; chłopiec rzeźniczy zrzucił go z drabiny do rynsztoka wraz z klajstrem, pędzlem i afiszami; wtedy dumni Pingwini odczuli całą wielkość swej ojczyzny. Colomban podniósł się umazany nieczystościami, ze skaleczonym łokciem i nogą, spokojny i zdecydowany.

— Nikczemne bydło — mruknął wzruszając ramionami. Potem na czworakach począł w rynsztoku szukać okularów, zgubionych przy upadku z drabiny. Okazało się przy tym, że ubranie jego pęknięte jest od kołnierza do poły i spodnie gruntownie poszarpane- Wzmogło to jeszcze nienawiść ludu do niego.

Po drugiej stronie ulicy znajdował się wielki sklep korzenny pod znakiem świętej Orberozy. Patrioci chwytali z wystawy wszystko, co znalazło się pod ręką, i ciskali w Colombana: pomarańcze, cytryny, słoiki konfitur, tabliczki czekolady, butelki likierów, pudełka sardynek, puszki pasztetów, szynki, drób, blaszanki oliwy, worki grochu. Nieszczęśliwy, zasypany szczątkami spożywczymi, pobity, podrapany, okulały, rzucił się do ucieczki; za nim tłum subiektów, kuchcików, włóczęgów, uliczników, których liczba wzrastała z każdą chwilą. Wszystko to biegło wrzeszcząc: „do wody, śmierć zdrajcy, do wody go". Ten potok człowieczeństwa prostackiego toczył się wzdłuż bulwarów, aż wpadł w ulicę Saint-Maël. Policja spełniła swój obowiązek, ze wszystkich okolicznych ulic wysuwali się ajenci, którzy, z lewą ręką na rękojeści pałasza, kłusem biegli na czele ścigających. Wyciągnęli już ogromne łapy na Colombana, gdy ten wymknął im się nagle wpadając w otwarty otwór kanałowy.

Przebył tam noc siedząc w ciemności na brzegu błotnistych wód, wśród mokrych, tłustych szczurów. Myślał o swym zadaniu. Wielkie serce jego wzbierało odwagą i litością. A gdy przez otwór wpadł blady promień świtu, wstał mówiąc do siebie:

— Przewiduję, że walka będzie ciężka.

Natychmiast napisał memoriał, w którym dowodził jasno, że Pyrot nie mógł skraść osiemdziesięciu tysięcy wiązek siana ministerstwu wojny, gdyż nie było ich tam nigdy, bo choć Maubec otrzymał był za nie zapłatę, ani myślał ich dostarczyć. Colomban broszurkę tę kazał rozdawać na ulicach Alca. Lud nie chciał jej czytać I darł ją ze złości. Sklepikarze wygrażali pięściami roznosicielom, którzy zmykali co prędzej, popędzani miotłą rozgniewanych kapłanek ognisk domowych. Zagrzewały się głowy i wrzenie trwało dzień cały. Wieczorem bandy dzikich oberwańców przebiegały ulice krzycząc: „Śmierć Colombanowi!" Patrioci wyrywali roznosicielom całe paczki broszur, które palili na placach publicznych, i z dziewkami do kolan podkasanymi tańczyli wokoło tych radosnych stosów. Najzagorzalsi poszli wybijać szyby w domu, w którym Colomban od lat czterdziestu żył ze swej pracy, w ciszy głębokiego spokoju.

Izby zaniepokoiły się i zapytały naczelnika rządu, jakie środki myśli przedsięwziąć dla ukrócenia zamachów Colombana przeciwko honorowi armii narodowej i bezpieczeństwu Pingwinii. Robin Mielleux napiętnował bezbożną zuchwałość Colombana i oświadczył, wśród oklasków zgromadzonych, że człowiek ten stawiony będzie przed trybunał i pociągnięty do odpowiedzialności sądowej za swój niecny pamflet.

Minister wojny, powołany na mównicę, stanął na niej przeobrażony. Nie wyglądał już jak dawniej niby święta gęś cytadeli pingwińskich; teraz nastroszony, z wyciągniętą szyją, z dziobem zakrzywionym, zdawał się być symbolicznym sępem, przywiązanym do wątroby wrogów ojczyzny.

W uroczystym milczeniu zgromadzenia wyrzekł tylko:

— Przysięgam, że Pyrot jest zbrodniarzem.

To słowo Greatauka, rozgłoszone w całej Pingwinii, uspokoiło sumienie publiczne.

ROZDZIAŁ V

WIELEBNI OJCOWIE AGARIC I CORNEMUSE

Colomban ze zdziwieniem i spokojem dźwigał brzemię ogólnej niechęci; nie mógł wyjść na ulicę, żeby nie był obrzucany kamieniami, toteż siedział w domu i ze wspaniałym uporem pisał nowe memoriały na korzyść niewinnego, zasadzonego do klatki.

Tymczasem, między nielicznymi jego czytelnikami znalazło się kilku, może tuzin, których uderzyły podawane przez niego rozumowania; zaczęli więc wątpić o przewinieniu Pyrota. Zwierzyli się z tego swoim bliskim i starali się rozsiewać naokół rodzące się w ich umyśle światło. Jeden z nich, osobisty przyjaciel Robina Mielleux, temuż wątpliwości swe przedłożył: odtąd Mielleux przestał go przyjmować. Drugi, otwartym listem zażądał wyjaśnień od ministra wojny; trzeci napisał okropny pamflet, był to Kerdanic, polemista, którego bardzo się obawiano. Publiczność zgłupiała. Mówiono, że ci obrońcy zdrajcy, byli na żołdzie wielkich Żydów, piętnowano ich nazwą Pyrotów, patrioci poprzysięgali ich wytępić. Nie było więcej nad tysiąc, tysiąc dwieście obrońców Pyrota w wielkiej republice; ale upatrywano ich wszędzie; lękano się ich obecności na przechadzkach, zgromadzeniach, zebraniach, w salonach, przy stole rodzinnym, w łożu małżeńskim. Jedna polowa ludności wydawała się podejrzana drugiej połowie. Niezgoda rozpaliła pożogę w Alca.

Ojciec Agaric, kierujący wielkim pensjonatem dla młodych szlachciców, z niepokojem i uwagą śledził bieg wypadków. Niepowodzenie Kościoła pingwińskiego nie złamało go, pozostał wierny księciu Crucho i nie tracił nadziei wprowadzenia dziedzica Drakonidów na tron Pingwinii. Zdawało mu się, że przygotowujące i dokonywujące się w kraju wypadki, stan umysłów, będący tych wypadków przyczyną i skutkiem, zamieszki, rezultat ich konieczny — gdyby kierowane, prowadzone, przewracane i odwracane były przez mądrego mnicha, mogłyby zachwiać republiką i skłonić Pingwinów do przywrócenia monarchii z księciem Crucho, którego pobożność byłaby pociechą dla wiernych. Agaric nasadziwszy wielki, czarny kapelusz o szerokich brzegach, przypominający skrzydła Nocy, udał się do lasu de Conils, do fabryki swego czcigodnego przyjaciela, ojca Cornemuse, destylatora higienicznego likieru świętej Orberozy. Przemysł zacnego mnicha, tak ciężko dotknięty za czasów admirała Chatillona, powstawał z ruin. Słychać było w lesie stuk pociągów towarowych i widać było w szopach setki sierot w niebieskich sukniach, owijających butelki i zabijających skrzynie.

Agaric zastał wielebnego ojca Cornemuse przy piecach, pośród retort. Niepewne źrenice starca odzyskały były swój blask rubinowy, gładka czaszka była jak dawniej — połyskliwa i bez skazy.

Agaric naprzód powinszował pobożnemu destylatorowi odrodzonej czynności w jego laboratoriach i warsztatach.

— Interesy poprawiają się. Dziękuję za to Bogu — odrzekł starzec z Conils. — Niestety! Były one w silnym upadku, bracie Agaricu. Widziałeś przecie ruinę tego zakładu. Nic nie powiem więcej.

Agaric odwrócił głowę.

— Likier świętej Orberozy — ciągnął dalej Cornemuse — na nowo triumfuje. Jednak przemysł mój nie jest jeszcze pewny. Rujnujące i niszczące go ustawy nie zostały zniesione; są one tylko zawieszone...

Mnich z Conils wzniósł ku niebu rubinowe swe źrenice. Agaric położył mu rękę na ramieniu.

— Co za widok, Cornemuse, przedstawia nasza nieszczęsna Pingwinia Wszędzie nieposłuszeństwo, niezależność, wolność! Widzimy, jak podnoszą głowy dumni, pyszni, ludzie buntu. Wypowiedziawszy walkę prawom boskim, powstają teraz przeciw prawom ludzkim; tak dalece bowiem prawdą jest, że trzeba być dobrym chrześcijaninem, aby dobrym być obywatelem. Colomban usiłuje' naśladować Szatana. Liczni naśladowcy idą za jego zgubnym przykładem, chcą oni zniszczyć wszelkie hamulce, zerwać wszelkie jarzma, wyzwolić się z najświętszych więzów, uniknąć więzów najskuteczniejszych. Godzą w swą ojczyznę, aby posłuszna im była. Ale zginą od niechęci, nagany, oburzenia, gniewu, nienawiści publicznej. Oto przepaść, do której zawiódł ich ateizm, myśl wolna, potworna pretensja, by mieć własny sąd, własną opinię!

— Bez wątpienia, bez wątpienia — odrzekł ojciec Cornemuse kiwając głową — ale wyznam ci, że zajęcie około destylowania ziół nie pozwoliło mi śledzić za sprawami publicznymi. Wiem tylko, że dużo mówią o jakimś Pyrocie. Jedni utrzymują, że jest winny, drudzy zapewniają, że niewinny, nie mogę zrozumieć, co popycha jednych i drugich do zajmowania się sprawą, która ich nic nie obchodzi.

Pobożny Agaric spytał żywo:

— Nie wątpisz przecie o zbrodni Pyrota?

— Nie mogę o niej wątpić, najmilszy Agaricu — odrzekł mnich z Conils — byłoby to przeciwne prawom mego kraju, które szanować należy, póki nie są sprzeczne z prawami boskimi. Pyrot jest winny, skoro skazany został. Gdybym coś więcej mówił za lub przeciw jego winie, znaczyłoby to, że wystawiam swój autorytet w miejsce autorytetu sędziów, czego wystrzegałbym się bacznie. Jest to zresztą niepotrzebne, skoro Pyrot jest skazany. Jeśli nie został skazany dlatego, że jest winny, to jest winny dlatego, że został skazany; to na jedno wychodzi. Wierzę w jego winę jak każdy dobry obywatel wierzyć powinien, i wierzyć będę póty, póki ustanowiony sąd wierzyć mi w nią każe, bo nie jest rzeczą osoby prywatnej, lecz sędziego, niewinność skazanego ogłosić. Sprawiedliwość ludzka szanowana jest nawet w omyłkach, nieodłącznych od jej ograniczonej i ułomnej natury. Omyłki te nigdy nie są niepowetowane; jeśli sędziowie nie powetują ich na ziemi, Bóg powetuje je w niebie. Zresztą, mam wielkie zaufanie do tego jenerała Greatauka, który choć nie wygląda na to, inteligentniejszy jest niż ci wszyscy, co na niego napadają.

— Najmilszy Cornemuse — rzekł pobożny Agaric — sprawa Pyrota, doprowadzona do punktu, do którego z pomocą Boga i odpowiednich funduszów dowieść ją potrafimy, przyniesie największe dobrodziejstwa. Wykaże w całej nagości wady republiki antychrześcijańskiej i skłoni Pingwinów do odnowienia tronu Drakonidów i przywilejów Kościoła. Ale na to trzeba, by lud widział swych kapłanów w pierwszym szeregu jego obrońców. Idźmy przeciwko wrogom armii, przeciw tym, którzy lżą bohaterów, a cały świat pójdzie za nami.

— Cały świat, to za dużo — szepnął kiwając głową mnich z Conils. — Widzę, że Pingwini mają ochotę się kłócić. Jeśli wmieszamy się do ich kłótni, pogodzą się z naszą krzywdą i my zapłacimy koszta wojny. Dlatego, wierzaj mi bracie Agaricu, nie wprowadzaj Kościoła do całej tej awantury.

— Znasz moją energię, poznasz moją przezorność. Niczego nie skompromituję... Najdroższy mój Cornemuse, od ciebie tylko chcę otrzymać fundusze, potrzebne na rozpoczęcie naszej kampanii.

Długo Cornemuse wzdragał się dostarczyć środków na przedsięwzięcie, które za zgubne uważał. Agaric był kolejno to patetyczny, to groźny.

W końcu ulegając prośbom i groźbom, Cornemuse z pochyloną głową powlókł się do swej surowej celi, gdzie wszystko zdradzało ubóstwo ewangeliczne. Na bielonej wapnem ścianie, pod gałązką święconej palmy wmurowana była ogniotrwała kasa. Cornemuse otworzył ją wzdychając i wyjął małą paczkę walorów, które ze skurczonym ramieniem i drżącą ręką podał Agaricowi.

— Wierzaj mi, najdroższy Cornemuse — rzekł Agaric wsuwając papiery w głęboką kieszeń habitu — ta sprawa Pyrota zesłana nam jest od Boga, dla chwały i wyniesienia Kościoła Pingwinii.

— Obyś miał rację — westchnął mnich z Conils. — Lecz zostawszy sam w swoim laboratorium, długo z niewysłowionym smutkiem spoglądał na swe piece, kolby i retorty.

ROZDZIAŁ VI

SIEDMIUSET PYROTÓW

Siedmiuset Pyrotów wzbudzało u publiczności wstręt coraz silniejszy. Co dzień na ulicach Alca jednego lub dwóch ubijano; jednego publicznie wychłostano, drugiego wrzucono do rzeki, trzeciego pomazano smołą, obtoczono w pierzach i oprowadzano po bulwarach, wśród śmiechu tłumów, czwartemu kapitan dragonów szablą nos uciął. Nie śmieli pokazać się ani w klubie, ani na tenisie, ani na wyścigach; chyłkiem, ukradkiem szli na giełdę. W tych okolicznościach, księciu de Boscenos konieczną się zdało rzeczą pohamować ich zuchwałość, ukrócić ich czelność. Połączywszy się w tym celu z hrabią Cléna, panem de la Trumelle, wicehrabią Olive i panem Bigourd, założył wielkie stowarzyszenie antypyrotów, do którego obywatele przystąpili setkami, tysiącami, wojsko całymi kompaniami, pułkami, brygadami, dywizjami; całe miasta, okręgi, prowincje.

Mniej więcej w tym czasie, minister wojny zaszedłszy do swego szefa jeneralnego sztabu zobaczył z niezmiernym zdziwieniem, że obszerny pokój, w którym pracował jenerał Panther, do niedawna jeszcze świecący gołymi ścianami, teraz ze wszystkich stron od podłogi do sufitu zastawiony był szerokimi półkami, na których potrójnymi, poczwórnymi szeregami leżały akta wszelkich formatów i wszelkich barw, monstrualne dokumenty, które w kilka dni wzrosły do rozmiarów wiekowych archiwów.

— Co to jest? — zapytał zdziwiony minister.

— Dowody przeciwko Pyrotowi — odrzekł z patriotycznym zadowoleniem jenerał Panther. — Nie mieliśmy ich, gdyśmy go skazali; odtąd wynagrodziliśmy sobie ten brak.

Drzwi były otwarte. Greatauk ujrzał idący z sieni długi szereg tragarzy: wchodzili do sali i wyładowywali z koszów, dźwiganych na plecach, wielkie tłumoki, ciężkie od papieru, ujrzał windę, z jękiem, powolnie wznoszącą się w górę pod nadmiernym ciężarem akt.

 — A to co jeszcze? — zapytał.

— To nadeszły nowe dowody przeciwko Pyrotowi. Zażądałem ich ze wszystkich okręgów Pingwinii, ze wszystkich sztabów jeneralnych, ze wszystkich dworów europejskich, zamówiłem we wszystkich miastach Ameryki i Australii i we wszystkich faktoriach Afryki; czekam jeszcze na tłumok z Bremy i na ładunek z Melbourne.

I Panther zwrócił na ministra spokojne i pogodne spojrzenie bohatera. Tymczasem Greatauk, ze szkiełkiem w oku, spoglądał na tę przerażającą kupę papieru, z niepokojem raczej niż zadowoleniem.

— Bardzo dobrze — rzekł — bardzo dobrze! Ale obawiam się, by nie odjęto sprawie Pyrota jej pięknej prostoty. Była ona czysta jak kryształ skalny, wartość jej polegała na jej przejrzystości. Daremnie, za pomocą lupy szukano by w niej źdźbła, plamki, najlżejszej skazy. Wyszła z rąk moich czysta, jasna jak dzień, była dniem samym. Dałem ci perłę, a ty robisz z niej górę. Prawdę mówiąc boję się, że chcąc zbyt dobrze zrobić, zrobisz gorzej. Dowody! Bez wątpienia dobrze jest mieć dowody, ale może lepiej jest ich nie mieć. Mówiłem ci już, Panther; jeden jest tylko dowód nieodparty — przyznanie się winnego (lub niewinnego, mniejsza o to). Tak jak ją postawiłem, sprawa Pyrota nie dawała pola do krytyk; nie było w niej ani jednego miejsca, w które można by ugodzić. Mogła wyzywać ciosy, była nietykalna, bo była niewidzialna. Teraz przedstawia obszerny grunt do dyskusji. Radzę ci, Panther, abyś umiarkowanie posługiwał się swymi aktami. Byłbym ci też wdzięczny, żebyś umiarkował twoje wynurzania się przed dziennikarzami. Mówisz dobrze, ale mówisz za dużo. Powiedz mi, Panther, czy między tymi dokumentami są też fałszywe?

Panther uśmiechnął się.

— Są zastosowane.

— To właśnie powiedzieć chciałem. Są więc i zastosowane, tym lepiej! Te są najlepsze. Jako dowody, ogólnie biorąc, dokumenty fałszywe warte są więcej niż prawdziwe, naprzód dlatego, że zrobione zostały umyślnie dla potrzeb sprawy na obstalunek i według miary i że są wreszcie dokładne i słuszne. Należy też oddać im pierwszeństwo z tego względu, że przenoszą umysły w świat idealny i odwracają je od rzeczywistości, która na tym świecie, niestety, nigdy nie jest bez domieszki... Jednakowoż, Panther, wolałbym może, żebyśmy wcale nie mieli dowodów.

Pierwszym czynem stowarzyszenia antypyrotów było zażądanie od rządu, by siedmiuset Pyrotów i ich wspólników postawił przed trybunałem najwyższej izby sądowej, jako oskarżonych o zdradę stanu. Książę de Boscenos, który miał przemówić w imieniu stowarzyszenia, stanął przed radą zebraną dla przyjęcia go i wyraził życzenie, by czujność i stanowczość rządu stanęły na właściwej wysokoŅ wici. Uścisnął rękę każdemu z ministrów, a przechodząc mimo Greatauka szepnął mu na ucho:

— Trzymaj się porządnie, łotrze, inaczej ogłoszę sprawę Maloury.

W kilka dni później, na przychylnie podany projekt rządu, Izby jednogłośnie uznały stowarzyszenie antypyrotów za związek użyteczności publicznej.

Stowarzyszenie wysłało natychmiast do Marsuanii, do zamku Chitterlings, gdzie książę Crucho spożywał gorzki chleb wygnania, delegację, mającą zapewnić księcia o miłości i poświęceniu członków ligi antypyrotów.

Tymczasem stronnictwo Pyrotów rosło w liczbę, było ich teraz około dziesięciu tysięcy. Mieli oni na bulwarach swoje urzędowe kawiarnie, patrioci mieli też swoje, obszerniejsze i bogatsze; co wieczór z jednego tarasu kawiarni na drugi leciały kufle, spodki, zapalniczki, karafki, stołki i stoły; szyby tłukły się z brzękiern; a cień nocy mieszając i jednocząc ciosy wynagradzał nierówność liczebną: czarne zaś brygady kończyły walkę ostro podkutymi butami tratując walczących jednego i drugiego stronnictwa.

Jednej z takich sławnych nocy, książę de Boscenos wychodził z kilkoma patriotami z modnej kawiarni. Pan Je la Trumelle wskazał mu niskiego obrośniętego człowieka w binoklach, bez kapelusza, mającego jeden tylko rękaw u surduta i z trudem wlokącego się po zarzuconym szczątkami trotuarze.

 — Patrz pan! — rzekł — oto Colomban!

Książę jednoczył łagodność z siłą, był uosobioną słodyczą, ale na imię Colombana krew w nim zawrzała. Przyskoczył do małego człowieka i uderzeniem pięści w nos, powalił go na ziemię.

Pan de la Trumelle spostrzegł wtedy, że zmylony niezasłużonym podobieństwem, wziął za Colombana, pana Basile'a, byłego adwokata, sekretarza stowarzyszenia antypyrotów, gorącego i szlachetnego patriotę. Książę de Boscenos był z tych dusz hartownych, które nie ustępują nigdy, ale umiał jednak uznać swe błędy.

— Panie Basile — rzekł uchylając kapelusza — chociaż musnąłem twarz pańską, wybaczy i zrozumie mię pan co mówię, przyznasz mi pan rację, pochwalisz mię, powinszujesz, gdy dowiesz się, jaka była przyczyna tego czynu: wziąłem pana za Colombana.

Pan Basile, chustką przyciskając nos krwią broczący i unosząc łokieć, świecący nieobecnym rękawem, odrzekł sucho:

— Nie panie — ani ci powinszuję, ani pochwalę, ani nie przyznam racji, bo czyn twój był co najmniej zbyteczny. Dziś wieczór trzy razy wzięto mnie za Colombana i potraktowano należycie jak na to zasługuje. Patrioci na mnie obili mu boki, połamali żebra i uważałem, mój panie, że dosyć tego.

Zaledwie skończył tę przemowę, gdy banda Pyrotów, również tym zdradzieckim podobieństwem zmylona, myślała, że patrioci zabijają Colombana. Z okutymi kijami i pletniami bawolimi rzucili się na księcia de Boscenos i jego towarzyszy, a zostawiając ich na pół martwych na placu, pochwycili adwokata Basile'a i mimo jego oburzenia i protestu ponieśli go triumfalnie na bulwary przy okrzykach: «Niech żyje Colomban! Niech żyje Pyrot!»

Dopiero wysłana za nimi czarna brygada dopędziwszy ich, napadła, pobiła i zawlokła wszystkich do posterunku policji, gdzie adwokat Basile jako Colomban dokładnie stratowany został grubymi podeszwami o niezliczonej liczbie ostrych gwoździ.

ROZDZIAŁ VII

BIDAULT-COQUILLE I MANIFLORE. SOCJALIŚCI

Podczas gdy w Alca srożyły się burze nienawiści i gniewu, Eugeniusz Bidault-Coquille, najuboższy i najszczęśliwszy z astronomów, na starej sikawce pożarnej z czasów Drakonidów przez kiepską lunetę obserwował niebo i, na podniszczonych kliszach, odfotografowywał drogę przebiegu gwiazd spadających. Geniusz jego uzupełniał wady instrumentów, a miłość wiedzy przezwyciężyła niedokładności przyrządów. Z niegasnącym zapałem obserwował aerolity, meteory i bolidy, wszystkie gorejące szczątki, wszystkie płomienne pyły, z niesłychaną szybkością przebiegające atmosferę ziemską. Nagrodą tych pracowitych nocy była obojętność publiczności, niewdzięczność Państwa i niechęć uczonych towarzystw. Pogrążony w otchłaniach niebieskich, nie wiedział nic o zdarzeniach, zachodzących aa ziemi, gazet nie czytywał nigdy i gdy szedł przez miasto mając umysł zajęty asteroidami listopadowymi, zdarzało mu się nieraz znaleźć się w sadzawce ogrodu publicznego lub pod kołami omnibusu.

Wyniosły wzrostem i myślą, miał szacunek dla siebie i innych, wyrażający się w chłodnej grzeczności oraz długim czarnym surducie i cylindrze, który postaci jego nadawał wyraz wzniosły, uduchowiony.

Jadał w małej restauracji, opuszczonej przez wszystkich, mniej od niego spirytualistycznych klientów, gdzie odtąd tylko jedna jedyna jego serweta w drewnianym kółku spoczywała na opustoszałej półce. W tej to garkuchni pewnego wieczora wpadł mu w rękę memoriał Colombana na korzyść Pyrota napisany; przeczytał go tłukąc puste orzechy i nagle przejęty podziwem, zgrozą, litością, zapomniał o spadających meteorach, o deszczu gwiaździstym i widział już tylko niewinnego skazańca, kołysanego wichrami w klatce, na której siadują kruki.

Obraz ten już go nie opuszczał!. Od ośmiu dni był pod natrętną wizją niewinnie skazanego, gdy wychodząc ze swej garkuchni ujrzał gromadę obywateli, tłoczących się do knajpy, w której odbywało się zgromadzenie publiczne.

Wszedł; zgromadzenie było opozycyjne, krzyczano, wymyślano sobie, bito się w zadymionej sali. Pyroci i antypyroci przemawiali, kolejno oklaskiwani i wygwizdywani. Jakiś niejasny, niewyraźny entuzjazm unosił obecnych.

Z odwagą ludzi nieśmiałych i samotnych, Bidault-Coquille wskoczył na trybunę i przemawiał trzy kwadranse. Mówił bardzo prędko, bezładnie, ale gwałtownie i z. całym przekonaniem mistycznego matematyka. Przyjęto go oklaskiem. Gdy zszedł z estrady, wysoka kobieta, nieokreślonego wieku, w czerwonych szatach i olbrzymim kapeluszu, zdobnym bohaterskimi piórami, rzuciła się nań, uroczysta i namiętna zarazem, i pocałowała go ze słowami:

— Jesteś piękny!

W prostocie swej pomyślał, że musi w tym być coś z prawdy.

Oświadczyła mu, że żyje jedynie dla obrony Pyrota i w uwielbieniu dla Colombana. Wydała mu się wzniosła i piękna. Była to Maniflore, stara kokota, biedna, zapomniana, wyszła już z użytku, która nagle przerodziła się w wielką obywatelkę.

Już go nie opuściła. Spędzali razem niezapomniane chwile w kawiarenkach i pokojach umeblowanych, w redakcjach dzienników, w salach zebrań i odczytów. Ponieważ był idealistą, trwał w mniemaniu, że jest zachwycająca, choć sowicie dała mu sposobność spostrzec, że nigdzie i żadnych nie posiada już wdzięków. Z minionej swej piękności zachowała tylko niezłomną pewność podobania się i dumne żądania hołdów. Jednak przyznać trzeba, że ta sprawa Pyrota,. bogata w cuda, oblekła Maniflore w rodzaj obywatelskiego majestatu, i przekształcała ją na zgromadzeniach publicznych w dostojny symbol sprawiedliwości i prawdy.

U żadnego antypyrota, u żadnego obrońcy Greatauka, u żadnego zwolennika szabli, Bidault-Coquille i Maniflore nie wzbudzali ani szczypty ironii lub wesołości. Bogowie w swym gniewie odmówili tym ludziom cennego daru uśmiechu.

Poważnie oskarżali oni astronoma i kurtyzanę o szpiegostwo, zdradę, spisek przeciw ojczyźnie, zaś BidaultCoquille i Maniflore rośli we własnym pojęciu pod obelgą, zniewagą i oszczerstwem.

Pingwinia od długich miesięcy podzielona była na dwa obozy i, co na pierwszy rzut oka dziwne wydać się może, socjaliści dotąd nie oświadczyli się byli, po której stronie stoją w tej sprawie. Grupy ich obejmowały wszystkich pracowników, pracą ręczną się trudniących, jakich w ogóle kraj posiadał, była to siła rozpierzchła, złamana, rozerwana, lecz potężna. Sprawa Pyrota wprowadziła głównych wodzów grup w wielki kłopot; nie mieli oni ochoty stanąć ani po stronie finansistów, ani po stronie wojskowych. Wielkich i małych Żydów uważali za nieprzejednanych wrogów. Zasady ich nie wchodziły w grę, interesy ich nie były narażone w tej sprawie. Po części czuli jednak, jak trudno pozostać obojętnym w walkach, w których cała Pingwinia udział bierze.

Przywódcy grup zgromadzili się w siedzibie swego związku przy ulicy Czarci-ogon Świętego-Maëla, by postanowić, jak im wypada postąpić w obecnych okolicznościach i przyszłych, przypuszczalnych wypadkach.

Towarzysz Phoenix pierwszy zabrał głos.

— Zbrodnia — rzekł — najohydniejsza i najnikczemniejsza, zbrodnia, zbrodnia sądowa popełniona! Sędziowie wojskowi, zmuszeni lub oszukani przez swych hierarchicznych zwierzchników, skazali niewinnego na hańbiącą i okrutną karę.

Nie mówcie, że ofiara nie jest z naszego obozu, że należy do kasty, która była zawsze i będzie nam wroga. Stronnictwo nasze jest stronnictwem sprawiedliwości społecznej; nie ma bezprawia, które byłoby dla nas obojętne.

Jakąż hańbą byłoby dla nas, gdybyśmy pozwolili, aby radykał Kerdanic, burżuj Colomban i kilku umiarkowanych republikanów, sami tylko wystąpili przeciwko zbrodniom szpady. Jeśli ofiara nie jest z naszego stronnictwa, kaci jej są katami naszych braci i Greatauk, zanim wojskowego ugodził, kazał rozstrzeliwać naszych strajkujących braci.

Towarzysze! Energicznym wysiłkiem intelektualnym, moralnym i materialnym, zbawicie Pyrota od męki, a spełniając ten czyn szlachetny, pozostaniecie wiernymi rewolucyjnemu i wyzwoleńczemu zadaniu, jakie wzięliście na siebie; bo Pyrot stał się symbolem gnębionego, a wszystkie bezprawia społeczne tworzą jeden łańcuch. Niwecząc jedno ogniwo osłabia się wszystkie inne.

Gdy towarzysz Phoenix skończył, towarzysz Sapor głos zabrał:

— Doradzają wam porzucić wasze cele i zadania dla spełnienia czynności, która was się nie tyczy. Po co rzucać się w wir walki, w której, gdziekolwiek byście się zwrócili, znajdziecie się wobec naturalnych, nieubłaganych przeciwników? Czyż finansiści nie są wam równie nienawistni jak wojskowi? Jakąż kasę będziecie ocalać? Kasę Wahadeł Banku czy kasę Pajaców Odwetu? Jakaż głupia i zbrodnicza wspaniałomyślność kazałaby wam biec na pomoc siedmiuset Pyrotom, których w walce socjalnej znajdziecie zawsze w szeregu waszych wrogów.

Proponują wam, byście zaprowadzili porządek wśród waszych nieprzyjaciół, byście przywrócili ład, zmącony ich zbrodniami. Do tego punktu doprowadzona wspaniałomyślność, inaczej się nazywa.

Towarzysze! Jest stopień nikczemności, dla społeczeń- stwa śmiertelny; burżuazja pingwińska doszła do niego, dławi się w swej nikczemności. Od was żądają, byście ją ocalili, byście odświeżyli powietrze, którym oddycha. Są to kpiny z was.

Dajmy jej zdychać i z odrazą pełną radości przypatrujmy się ostatnim jej drgawkom żałując tylko, że tak głęboko zepsuła grunt, na którym budowała, że nam zostanie się tylko zatrute bagno dla stawiania podwalin nowego społeczeństwa!

Sapor skończył swą przemowę, po nim towarzysz Lapersonne rzekł krótko:

— Phoenix wzywa nas na pomoc Pyrota, z racji, że Pyrot jest niewinny. Zdaje mi się, że to nie jest racja. Jeśli Pyrot jest niewinny, to jednak zawsze postępował jak dobry żołnierz, zawsze sumiennie spełniał swe rzemiosło, zasadzające się głównie na strzelaniu do ludu. To nie jest powód, by lud brał go w obronę z narażeniem się na niebezpieczeństwa. Jeśli udowodnią mi, że Pyrot jest winny, że ukradł siano rządowe, pójdę go bronić.

Na mównicę wstąpił towarzysz Larrivee.

— Nie podzielam zdania towarzysza Phoenixa, ani zdania towarzysza Sapor; nie sądzę, by partia winna przyłączyć się do sprawy, z chwilą, gdy sprawa jest słuszna. Obawiam się w tym przykrego nadużywania zdań i opinij i niebezpiecznej dwuznaczności. Bo sprawiedliwość społeczna nie jest sprawiedliwością rewolucyjną. Obie są względem siebie w wiecznym antagonizmie: służyć jednej znaczy zwalczać drugą. Co do mnie, wybór mój jest dokonany: jestem za sprawiedliwością rewolucyjną przeciw sprawiedliwości socjalnej. A jednak w obecnym wypadku potępiam wahanie. Mówię, że jeśli przychylny los nastręczył taką sprawę jak ta, trzeba by być głupcami, żeby z niej nie korzystać.

Jak to, nadarza się sposobność wymierzyć militaryzmowi ciosy straszne, może śmiertelne. I chcecie, bym założył ręce? Uprzedzam was, towarzysze, nie jestem fakirem; nigdy nie będę w partii fakirów, jeśli są tu fakirzy, niech nie liczą na mnie, bym im dotrzymywał towarzystwa. Patrzeć na swój pępek jest polityką bez rezultatu, której uprawiać nie będę.

Stronnictwo nasze, musi utwierdzać się nieustannie, musi przez ciągłą działalność dowieść swego istnienia. Wmieszamy się w sprawę Pyrota, ale wmieszamy się rewolucyjnie; prowadzić będziemy akcję gwałtowną... Czyż sądzicie, że gwałt jest sposobem starym, wynalazkiem przebrzmiałym, który odłożyć trzeba do lamusa wraz z dyliżansem, tłocznią ręczną i telegrafem sygnałowym? Mylicie się. Dziś, jak i dawniej wszystko otrzymuje się jedynie przez gwałt; to narzędzie skuteczne; należy tylko umiejętnie się nim posługiwać. Jakaż będzie nasza czynność? Zaraz wam powiem. Musimy podjudzić klasy rządzące jedne na drugie; armię przeciwko finansom, rząd przeciwko sądownictwu, szlachtę i duchowieństwo przeciwko Żydom; trzeba, jeśli można, przeć ich do wzajemnego zniszczenia się; musimy podtrzymywać agitacja, która tak osłabia rządy jak gorączka chorych. Sprawa Pyrota, jeśli wyzyskać ją należycie,

O dziesięć lat przyśpieszy rozrost partii socjalistycznej i wyzwolenie proletariatu przez rozbrojenie, bezrobocie ogólne i rewolucję.

Gdy wodzowie partii wyrazili w ten sposób każdy zdanie przeciwne, ożywiona dyskusja ciągnęła się dalej: mówcy, jak się to zdarza w podobnych razach, przytaczali już raz podawane argumenty wypowiadając je tylko z mniejszym ładem i miarą, niż za pierwszym razem.

Sprzeczano się długo i nikt nie zmienił swego zdania. Ale streściwszy je, zdania te redukowały się do dwóch: do zdania Sapora i Lapersonne'a, którzy radzili trzymać się z dala od sprawy, i do zdania Phoenixa i Larrivee, którzy radzili wmieszać się do niej. Przy tym te dwa sprzeczne zdania łączyły się we wspólnej nienawiści do wojskowych i ich sądów i we wspólnej wierze w niewinność Pyrota. Opinia publiczna nie myliła się zatem uważając socjalistów za bardzo szkodliwych pyrotystów.

Co zaś do szerokich mas, w imię których przemawiali i które reprezentowali — o ile słowo reprezentować może coś niewysłowionego — co do proletariuszów samych, których idee i przekonania, są im samym nieznane — trudno jest powiedzieć, zdaje się, że sprawa Pyrota nie interesowała ich wcale. Była dla tego proletariatu zanadto literacka, zbyt w klasycznym guście, w tonie wysokiej burżuazji i wyższych finansistów, które nie podobały mu się zgoła.

ROZDZIAŁ VIII

PROCES COLOMBANA

Gdy rozpoczął się proces Colombana, Pyrotów nie było wiele więcej nad trzydzieści tysięcy, ale byli wszędzie, nawet wśród duchowieństwa i wojskowych. Jednak najwięcej szkodziły im sympatie wielkich Żydów. Za to swej liczebnie małej sile zawdzięczali bardzo cenne korzyści, a w pierwszej linii, że w ich szeregach mniej było głupców niż u przeciwników, u których aż się od nich roiło. Stanowiąc tylko nieznaczną mniejszość, porozumiewali się łatwo, działali zgodnie, nie zamierzali rozdzielać się i paraliżować swych usiłowań; każdy z nich czul potrzebę by działać dobrze i tym bardziej trzymał się tej zasady, im bardziej był na widoku. Wreszcie wszystko pozwalało im przypuszczać, że zyskają nowych zwolenników, podczas gdy przeciwnicy ich, od razu zebrawszy tłumy, już tylko tracić ich mogli.

Postawiony przed sądem na jawnej rozprawie Colomban spostrzegł natychmiast, że sędziowie jego nie są ciekawi. Gdy tylko usta otwierał, prezydent nakazywał mu milczenie ze względu na wyższe interesy Państwa. Z tej samej racji, która jest racją najwyższą, świadkowie obrony nie zostali przesłuchani. Jenerał Panther, szef jeneralnego sztabu, stanął przed kratką w pełnym mundurze, ze wszystkim orderami.

W te słowa zeznawać zaczął:

— Niecny Colomban utrzymuje, że nie mamy dowodów przeciw Pyrotowi. Skłamał bezczelnie: mamy je; przechowuję w moich archiwach siedemset trzydzieści dwa metry kwadratowe dowodów, co licząc po pięćset kilo każdy, wynosi trzysta sześćdziesiąt sześć tysięcy kilo.

Wyższy ten oficer z elegancją i swobodą podał następnie ogólne streszczenie tych dowodów.

— Są one we wszelkich barwach i odcieniach — rzekł — mamy je w rozlicznych kształtach i formatach, w kształcie garnka, korony, dukata, winnego grona, gołębnika, wielkiego orła itd. Najmniejszy nie ma milimetra kwadratowego, największy — mierzy siedemdziesiąt metrów wzdłuż, na 0,90 wszerz.

Na to oświadczenie słuchacze zadrżeli ze zgrozy.

Następnie zeznawał Greatauk. Prostszy i może przez co nacechowany pewną wyższością, ubrany był w skromną, szarą kurtkę, ręce miał na plecach skrzyżowane.

— Pozostawiam — rzekł spokojnie, głosem cichym — pozostawiam panu Colomban odpowiedzialność za czyn, który postawił kraj nasz o dwa palce od zguby. Sprawa Pyrota jest tajemna i musi zostać tajemną. Gdyby ją ujawnić, najokrutniejsze nieszczęścia, wojny, grabieże, rabunki, pożogi, mordy, epidemie spadłyby natychmiast na Pingwinię. Poczytywałbym się za zdrajcę, gdybym choć słowo jeszcze dodał.

Kilka osób, znanych ze swego politycznego doświadczenia, między innymi pan Bigourd, było zdania, że zeznanie ministra wojny było zręczniejsze i donioślejsze, niż zeznanie jego szefa sztabu.

Zeznanie świadka pułkownika Boisjoli wywarło wielkie wrażenie.

— Na wieczorze w ministerium wojny — rzekł ten oficer — attache wojskowy sąsiedniego mocarstwa zwierzył mi się, że przy przeglądzie stajen swego władcy podziwiał tam siano miękkie, wonne, pięknego zielonego odcienia, najpiękniejsze jakie kiedykolwiek widział! «Skąd pochodziło? zapytałem. Nie odpowiedział, ale dla mnie pochodzenie to nie było wątpliwe. Było to siano skradzione przez Pyrota. Te zalety zieleni, miękkości, aromatu są zaletami naszego narodowego siana. Siano sąsiedniego mocarstwa jest szare, kruche, dźwięczy pod widłami i czuć je kurzem. Każdy może stąd wyciągnąć odpowiedni wniosek.

Podpułkownik Hastaing wśród urągań powiedział u kratki, że nie sądzi, by Pyrot był winny.

Natychmiast przez żandarmów pochwycony został i strącony w głąb lochu, gdzie żywiono go żmijami, ropuchami i szkłem tłuczonym: nieczuły pozostał zarówno na obietnice jak na groźby.

Woźny wywołał:

— Hrabia Piotr de Maubec de la Dentdulynx.

Nastała wielka cisza; ujrzano zbliżającego się do kratek wspaniałego, lecz zaniedbanego szlachcica, którego wąsy groziły niebu, a bure źrenice rzucały błyskawice.

Zbliżył się do Colombana i ciskając mu wejrzenie niewysłowionej wzgardy, rzekł:

— Chcecie mego zeznania? — oto jest: gówno.

Na te słowa cała sala wybuchnęła entuzjastycznym oklaskiem i podniosła się, porwana jednym z tych uniesień, które serca i dusze do nadzwyczajnych czynów sposobią. Ani słowa więcej nie dodawszy hrabia de Maubec de la Dentdulynx usunął się.

Wychodząc za nim z sali sądowej obecni utworzyli mu pochód triumfalny. Pochylona do nóg jego, księżna de Boscenos silnie obejmowała mu kolana; on szedł niewzruszony i ponury pod deszczem chustek i kwiatów. Wicehrabina Olive, uwieszona u jego szyi, oderwać się nie dała; powiewną jak lekką szarfę uniósł ją bohater na swej piersi szlachetnej.

Gdy rozprawę, którą na chwilę zawiesić musiano, na nowo podjęto, prezydent wezwał ekspertów.

Znamienity ekspert pisma, Vermillard, przedstawił wynik swych poszukiwań:

— Uważnie przestudiowawszy papiery, pochwycone u Pyrota, mianowicie jego książkę wydatków i spisy bielizny do prania, przekonałem się, że pod banalnym pozorem stanowią one nieprzenikniony kryptogram, którego klucz udało mi się jednak odnaleźć. Nikczemność zdrajcy widzę tam w każdej pozycji. W tym systemie pisma, słowa «Trzy piwa i dwadzieścia franków dla Anieli» znaczą: «Wydałem trzydzieści tysięcy wiązek siana sąsiedniemu mocarstwu». Według tych dokumentów udało mi się nawet ustalić skład siana, wydanego przez tego oficera. Istotnie słowa: koszula, kamizelka, kalesony, chustki do nosa, kołnierzyki, przekąska, tabaka, cygara, oznaczać mają koniczynę, wykę, lucernę, macierzankę, owies, łubin. A te właśnie aromatyczne rośliny wchodziły w skład siana dostarczonego przez hrabiego Maubec dla kawalerii pingwińskiej. Tak więc Pyrot wzmiankował o swym przestępstwie w języku, który wydawał mu się niemożliwy do odczytania. Zdumienie ogarnia wobec takiej chytrości, połączonej z taką nieświadomością.

Colombana uznano za winnego bez łagodzących okoliczności i skazano na maksimum kary.

Przysięgli podpisali natychmiast prośbę o wypełnienie wyroku z całą surowością.

Na placu Sądowym nad rzeką, której brzegi były świadkami dwunastu wieków wielkich dziejów, pięćdziesiąt tysięcy osób w zgiełku i wrzawie czekało na koniec procesu. Tu żywo gestykulowali dygnitarze stowarzyszenia antypyrotów, wśród których widziano księcia de Boscenos, hrabiego Cléna, wicehrabiego Olive, pana de la Trumelle; tu tłoczyli się wielebny ojciec Agaric i profesorowie szkoły Św. Maëla ze wszystkimi swymi uczniami; tu mnich Douillard i generalissimus Caraguel trzymając się w uścisku tworzyli wzruszającą grupę; a od strony Starego Mostu biegły przekupki i praczki z różnymi łopatkami, szczypcami, haczykami, kijankami i kotłami mydlin i wody chlorowej; przed monumentalnymi spiżowymi drzwiami, na stopniach zgromadzeni byli wszyscy znajdujący się w Alca obrońcy Pyrota, profesorowie, dziennikarze, robotnicy, jedni konserwatywni, drudzy radykalni lub rewolucyjni. Po zaniedbanej i posępnej minie poznawano towarzyszy Phoenixa, Larrivee, Lapersonne, Dagobert i Varambille.

Szczelnie obciśnięty w swym pogrzebowym surducie i paradnym kapeluszu, Bidault-Coquille wzywał tkliwie matematyka Colombana i pułkownika Hastaing na pomoc. Na najwyższym stopniu jaśniała posępna i uśmiechnięta Maniflore, bohaterska kurtyzana, jak Leena, pragnąca zasłużyć na pomnik zaszczytny lub jak Epicharys — na pochwały historii.

Siedmiuset Pyrotów, przebranych za roznosicieli lemoniady, przekupniów, zbieraczy odpadków i antypyrotów, błądziło około obszernego budynku. Gdy ukazał się Colomban, podniósł się taki wrzask, że ptaki uderzone wstrząśnieniem powietrza i wody pospadały z drzew, a ryby ukazały się na powierzchni rzeki brzuchami do góry. Krzyczano ze wszystkich stron.

— Do wody Colombana, do wody, do wody! Kilka głosów odezwało się:

— Sprawiedliwości i prawdy!

Dały się nawet słyszeć śmiałe głosy:

— Niech zginie armia!

Było to sygnałem do straszliwej utarczki. Walczący padali tysiącami i z ciał swych tworzyli wyjące i ruchome wzgórza, na których nowi zapaśnicy skakali sobie do gardła. Kobiety roznamiętnione, blade, rozczochrane, ze zgrzytaniem zębów i drżącymi rękami rzucały się na Colombana z uniesieniemu, które twarzom ich, w dziennym świetle publicznego placu, nadawało cudny wyraz, jaki jedynie widzieć się zdarza w cieniu kotar, w zagłębieniu poduszek. Już mają pochwycić Colombana, gryźć go, dusić, ćwiartować, rozszarpać i wydzierać sobie jego strzępy, gdy Maniflore, wyniosła, czysta, w czerwonej swej tunice, staje pogodna i straszna przed tymi furiami, cofającymi się z przerażeniem. Colomban zdawał się ocalony, przyjaciołom jego udało się przeprowadzić go przez plac Sądowy do fiakra, stojącego na rogu Starego Mostu. Koń biegł już kłusem, ale książę de Boscenos, hrabia Cierna, pan de la Trumelle zrzucili stangreta z kozła, w tył pchnęli konia i powóz aż do mostu potoczyli, silnym przyparciem do parapetu zrzucili go do rzeki przy oklaskach rozszalałego tłumu.

Z dźwięcznym i orzeźwiającym pluskiem trysnął słup wody, potem już tylko lekkie falowanie widoczne było na błyszczącej powierzchni rzeki.

Prawie natychmiast towarzysze Dagobert i Varambille, poparci przez siedmiuset przebranych Pyrotów, rzucili księcia de Boscenos, głową w dół, do łodzi praczki, w której rozbił się sromotnie.

Cicha noc zaległa plac Sądowy, i na szczątki, którymi był pokryty, zesłała ukojenie i ciszę. Tymczasem o trzy kilometry w górę, pod mostem, przykucnięty, cały wodą ociekający, obok starego okaleczałego konia, Colomban rozmyślał nad zaślepieniem i niesprawiedliwością tłumów.

— Sprawa — myślał sobie — cięższa jest niż sądziłem. Przewiduję nowe trudności.

Wstał, zbliżył się do biednego zwierzęcia.

— Cóżeś ty im zawinił, biedny przyjacielu? To z mojej przyczyny tak okrutnie obeszli się z tobą.

Objął nieszczęsne zwierzę i złożył pocałunek na białej gwiazdce jego czoła. Potem pociągnął konia za uzdę i sam kulejąc przeprowadził kulejącego przez uśpione miasto, aż do domu swego, gdzie sen pozwolił im zapomnieć o ludziach.

ROZDZIAŁ IX

OJCIEC DOUILLARD

W nieskończonej swej dobroci, za sprawą wspólnego ojca wszystkich wiernych, biskupi, kanonicy, proboszczowie, wikariusze, opaci i przeorowie Pingwinii postanowili odprawić solenne nabożeństwo w katedrze Alca, by uprosić miłosierdzia boskiego dla położenia kresu zamieszkom, szarpiącym jeden z najpiękniejszych krajów chrześcijanstwa, i o udzielenie Pingwinom przebaczenia za ich grzechy względem Boga i sług Jego.

Ceremonia odbyła się piętnastego czerwca. Generalissimus Caraguel siedział w ławce urzędowej otoczony swoim sztabem. Zebranie było liczne i świetne; według określenia pana Bigourd był to jednocześnie tłum i śmietanka. W pierwszym rzędzie widziano pana de la Berthoscille, szambelana Jego Wysokości księcia Crucho. Koło ambony, z której przemówić miał ojciec Douillard, franciszkanin, stali z rękami skrzyżowanymi na swych kijach, z miną skupioną, wielcy dygnitarze stowarzyszenia antypyrotów, wicehrabia Olive, pan de la Trumelle, hrabia Cléna, książę de Boscenos. Ojciec Agaric z profesorami i uczniami szkoły Świętego Maëla zajęli miejsca za chórem. Boczną nawę z prawej strony, jako miejsce honorowe, gdyż w tę stronę Zbawiciel umierając skłonił głowę, zarezerwowano dla oficerów i żołnierzy. Panie z arystokracji, między nimi hrabina Cléna, wicehrabina Olive, księżna de Boscenos, zajmowały trybuny. W olbrzymiej nawie, w kruchcie i na placu przed Katedrą tłoczyło się dwadzieścia tysięcy mnichów wszelkich reguł i trzydzieści tysięcy ludzi świeckich.

Po skończeniu pokutnego i błagalnego nabożeństwa, ojciec Douillard wszedł na ambonę. Początkowo miał wypowiedzieć kazanie ojciec Agaric, ale mimo jego zasług, uznano go za nie dość uczonego i żarliwego i przełożono nadeń wymownego kapucyna, który od sześciu miesięcy wygłaszał po koszarach kazania przeciwko nieprzyjaciołom Boga i władzy.

Wielebny ojciec Douillard, biorąc tekst Deposuit potentes de sede, wykazał, że każda władza ziemska ma Boga za początek i koniec, i że ginie ona i upada sama przez się, jeśli odwróci się od dróg, które zakreśliła jej Opatrzność i od celu jaki jej wyznaczyła.

Tę świętą regułę do rządów Pingwinii zastosowując, skreślił przerażający obraz nieszczęść, których władcy tego kraju ani przewidzieć, ani powstrzymać nie umieli.

— Pierwszego twórcę tylu nieszczęść i hańby — rzekł — znacie aż nadto dobrze, bracia moi! Jest to potwór, którego nazwisko opatrznościowo wieściło przyszłość. Pochodzi ono z greckiego pyros, co znaczy ogień; mądrość boska, tu filozoficzna, uprzedziła nas, że Żyd roznieci pożar w kraju, który go przygarnął.

Przedstawił ojczyznę, prześladowaną przez prześladowców Kościoła, wołającą na swej Kalwarii: «O bólu! O chwało! Ci, co ukrzyżowali Boga mego, i mnie krzyżują!»

Na te słowa dreszcz przebiegł zgromadzenie. Potężny mówca jeszcze większe wywołał oburzenie wspominając pysznego Colombana, rzuconego do rzeki, której wszystkie wody nie zdolne są obmyć go z grzechów. Przytoczył wszystkie upokorzenia i niebezpieczeństwa Pingwinii, by uczynić z nich zarzut prezydentowi republiki i jego pierwszemu ministrowi.

— Minister ten — rzekł — dopuścił się haniebnego tchórzostwa nie wytępiając, jak Saul Filistynów w Gabaon, siedmiuset Pyrotów z ich sprzymierzeńcami i obrońcami, przeto stał się niegodnym sprawować władzę, którą mu Bóg poruczył, i każdy dobry obywatel może i powinien odtąd urągać wzgardliwie jego zwierzchności. Niebo życzliwie patrzeć będzie na hańbicieli jego. Deposuit potentes de sede. Bóg odwoła wodzów tchórzliwych, a na miejsce ich postawi ludzi silnych, którzy na Nim opierać się będą.

— Uprzedzam was, panowie, uprzedzam was, oficerowie, podoficerowie, żołnierze, którzy mnie słuchacie, uprzedzam cię generalissimusie armii pingwińskich, godzina wybiła! Jeśli nie posłuchacie rozkazów Boga, jeśli w jego imieniu nie złożycie z urzędów ludzi niegodnych, jeśli nie ustanowicie w Pingwinii rządu religijnego i silnego, Bóg chociaż zniszczy, co na zagładę skazał, jednak ocali swój naród; ale ocali go bez was, przez pokornego rzemieślnika lub prostego kaprala. Godzina wkrótce przeminie. Spieszcie się!

Porwany tym płomiennym napomnieniem, sześćdziesięciotysięczny tłum podniósł się jak jeden mąż, ozwały się okrzyki: «Do broni! Do broni! Śmierć Pyrotom! Niech żyje Crucho!»... i wszyscy: zakonnicy, niewiasty, żołnierze, szlachta, mieszczaństwo, pospólstwo pod nadziemskim ramieniem, błogosławiącym z kazalnicy intonując hymn Ocalmy Pingwinię, wybiegli z bazyliki i wzdłuż brzegów rzeki pociągnęli do Izby deputowanych.

Pozostawszy sam w opróżnionej nawie, mądry Cornemuse wznosząc ręce do nieba szepnął złamanym głosem:

— Agnosco fortunam eclesiae pinguicianae. Aż nazbyt jasno widzę dokąd nas to wszystko doprowadzi

Szturm, jaki święta falanga przypuściła do izby prawodawczej, został odparty. Gwałtownie naciskani przez czarne bandy i straż Alca, napastnicy uciekali w popłochu, a gdy towarzysze nadbiegli z przedmieść mając na czele Phoenixa, Dagoberta, Lapersonne'a i Varambille'a rzucili się na nich i dokończyli ich porażki. Panowie de la Trumelle i d'Ampoule zabrani zostali na odwach. Książę de Boscenos po bohaterskiej walce, padł z rozstrzaskaną głową na zakrwawiony bruk ulicy.

W uniesieniu zwycięstwa, towarzysze wraz z licznymi przekupniami ulicznymi i posłańcami, całą noc przebiegali bulwary obnosząc Maniflorę w triumfie, tłukąc szyby kawiarń i latarń przy okrzykach «Niech zginie Crucho! Niech żyje socjalistka!» Antypyroci również przebiegali miasto przewracając kioski z dziennikami i słupy afiszowe.

Był to widok, któremu zimny rozum przyklasnąć nie mógł i który zdolny był zasmucić radców miejskich, troszczących się o ład i porządek dróg i ulic; najsmutniejszy jednak dla ludzi serca był widok obłudników, co z obawy razów w jednakiej odległości od obu obozów się trzymali i którzy okazując się takimi egoistami i tchórzami chcieli jeszcze, by podziwiano szlachetność ich uczuć i wzniosłość ich duszy. Tarli oni sobie oczy cebulą, usta wykręcali w rybi pyszczek, hałaśliwie ucierali sobie nosy i z głębi brzucha dobywając głosu, jęczeli: «O Pingwini, zaprzestańcie tych walk bratobójczych; przestańcie szarpać łono matki waszej!», jak gdyby ludzie mogli żyć razem bez kłótni i sprzeczek, jak gdyby niezgody wewnętrzne nie były koniecznym warunkiem narodowego życia i postępu obyczajów; łotry obłudnie proponując kompromis między słusznym a niesłusznym, w taki sposób ubliżali słuszności w jej prawach, a niesłuszności w jej odwadze. Jeden z tych obłudników, bogaty i możny Machimel, piękny w tchórzostwie, górował nad innymi jak kolos bólu; łzy przezeń wylane utworzyły u jego stóp zarybione stawy, a westchnienia jego przewracały krążące po nich rybackie łodzie.

Podczas tych niespokojnych nocy, Bidault-Coquille na szczycie swej starej sikawki pożarnej, pod niebem pogodnym, gdy spadające gwiazdy odbijały się na kliszach fotograficznych — Bidault-Coquille sam czcił się w sercu swoim. Walczył za sprawiedliwość, kochał i był kochany miłością wzniosłą. Obelgi i potwarz pod niebo go wynosiły, karykatura jego widniała w kioskach dzienników, obok 'karykatur Colombana i pułkownika Hastaing: antypyroci głosili w gazetach, że otrzymał pięćdziesiąt tysięcy franków od wielkich finansistów żydowskich. Reporterzy pism wojskowych zapytywali urzędowych uczonych o jego wartość naukową; i ci odmawiali mu wszelkiej znajomości planet, nie uznawali jego najtrwalszych obserwacyj, jego najpewniejszych odkryć, potępiali jego najmądrzejsze i najpłodniejsze hipotezy. Pod pochlebnymi ciosami nienawiści i zawiści, Bidault-Coquille nie posiadał się ze szczęścia.

Patrząc na rozciągnięty u jego stóp ogromny, czarny przestwór, mnóstwem światełek usiany, nie myślał o tym, ile noc dużego miasta kryje ciężkich snów, bolesnych bezsenności, próżnych marzeń, radości zawsze zmąconych i żądz przeróżnych.

— W tym to ogromnym grodzie — szepnął — słuszność i bezprawie wypowiedziały sobie walkę.

I przeciwstawiając różnorodnej i pospolitej rzeczywistości poezję prostą a wspaniałą, przedstawił sobie sprawę Pyrota jako walkę dobrych i złych aniołów — czekał wieczystego triumfu Synów światła i winszował sobie, że jest Synem dnia, pokonywającym Synów nocy.

ROZDZIAŁ X

RADCA SĄDOWY CHAUSSEPIED

Strachem dotąd zaślepieni, nieprzezorni i głupi republikanie, wobec zastępców kapucyna Douillarda i stronników księcia Crucho, otwarli oczy i zrozumieli wreszcie prawdziwe znaczenie sprawy Pyrota. Deputowani, od dwóch lal blednący przed wyciem patriotycznych tłumów, nie stali się odważniejsi, ale zmienili rodzaj tchórzostwa; ministerium Robin Mielleux czynili odpowiedzialnym za bezład, do którego sami przyczynili się swoimi ustępstwami i którego twórcom nieraz z lękiem winszowali. Zarzucali mu, że republikę wystawił na niebezpieczeństwo przez słabość swoją, która była ich słabością i przez ustępstwa, które narzucili mu byli; inni nie byli pewni, czy nie leży w ich interesie wierzyć raczej w niewinność Pyrota niż w jego winę i odtąd spokoju im nie dawała myśl, że ten nieszczęśliwy był może skazany niewinnie i pokutuje w swej klatce za cudze zbrodnie.

— Spać mi to nie daje — mawiał w zaufaniu do kilku członków większości minister Guillaumette, marzący o zastąpieniu swego zwierzchnika.

Zacni ci prawodawcy obalili gabinet i prezydent republiki, na miejsce Robina Mielleux powołał zagorzałego republikanina o bujnej brodzie, imieniem La Trinité, który jak większość Pingwinów ani słowa nie rozumiał z całej sprawy, ale był zdania, że istotnie za dużo w niej mnichów.

Przed opuszczeniem ministerium, jenerał Greatauk dał ostatnie polecenie jenerałowi Panther, szefowi sztabu.

— Odchodzę a ty zostajesz — rzekł ściskając mu rękę. — Sprawa Pyrota jest moją córką; powierzam ci ją; jest godna twej miłości i starań; jest piękna. Nie zapomnij, że piękność jej szuka cienia, lubuje się w tajemniczości i  chce zostać w osłonie. Oszczędzaj jej wstydliwość. Już i tak dość niedyskretnych spojrzeń zbezcześciło jej wdzięki... Panther, pragnąłeś dowodów i otrzymałeś je. Masz ich dużo, masz ich aż nadto. Przewiduję natrętne wtrącania się, niebezpieczne ciekawości. Na twoim miejscu, zniszczyłbym wszystkie te akta. Wierz mi, najlepszym dowodem jest nie mieć go wcale. Jest to jedyny dowód, nad którym się nie rozprawia.

Niestety! Jenerał Panther nie zrozumiał mądrości tych rad. Przyszłość miała potwierdzić przewidywania Greatauka. Wszedłszy do ministerium, La Trinité zażądał aktów sprawy Pyrota.

Péniche, jego minister wojny, odmówił w imię wyższych interesów obrony narodowej mówiąc, że akta te pod strażą jenerała Panther stanowią same, największe archiwum świata. La Trinité zbadał proces jak mógł, i nie zgłębiwszy go nawet, podejrzewał w nim niedokładności. Zgodnie więc ze swym prawem i przywilejami, nakazał jego rewizję. Natychmiast Péniche, minister wojny, oskarżając go o ubliżenie armii i zdradę ojczyzny, cisnął mu w głowę swoją tekę. Zastąpiony został przez drugiego który toż samo uczynił, potem nastąpił trzeci i ten poszedł za tymi przykładami, a i następni aż do siedemdziesiątego, zachowali się jak ich poprzednicy, tak że czcigodny La Trinité jęczał tylko pod stosem wojowniczych tek.

Siedemdziesiąty pierwszy minister wojny, van Julep, pozostał na stanowisku nie dlatego, że się nie zgadzał z tyloma tak zacnymi kolegami, lecz, że ci polecili mu zdradzić szlachetnie swego prezydenta, okryć go hańbą i wstydem, a rewizję pokierować na chwałę Greatauka, ku zadowoleniu antypyrotów, na korzyść mnichów i gwoli przywrócenia księcia Crucho.

Jeneral van Julep, obdarzony wielkimi zaletami wojskowymi, nie był dość sprytny, by używać subtelnych sposobów i doskonałych metod Greatauka. Myślał jak jenerał Panther, że trzeba dowodów dotykalnych przeciwko Pyrotowi, że nigdy nie można mieć ich za dużo, że nigdy nie można mieć ich dość. Ten pogląd wyraził swemu szefowi sztabu, który aż nazbyt skwapliwie podzielił jego zapatrywanie.

— Panther — rzekł — nadchodzi chwila, w której będziemy potrzebowali licznych, bardzo licznych dowodów.

— Dobrze, jenerale — odrzekł Panther — uzupełnię moje akta.

W sześć miesięcy później, dowody przeciw Pyrotowi zajmowały dwa piętra ministerium wojny. Podłoga zapadła się pod ciężarem aktów i zwalone dowody zgniotły swa lawiną dwóch szefów sekcji, czternastu szefów kancelarii i sześćdziesięciu ekspedientów, zajętych na parterze przeróbką kamaszy dla pułku strzelców. Trzeba było podeprzeć mury obszernego budynku. Przechodnie ze zdumieniem patrzyli na wielkie belki, na olbrzymie podpórki skośnie przyparte do dumnej fasady teraz chwiejącego i walącego się gmachu, które zajmowały pół ulicy i tamowały ruch powozów i pieszych, a dla automobilów stanowiły przeszkodę, o którą rozbijały się wraz z pasażerami.

Sędziowie, którzy skazali Pyrota, nie byli właściwie sędziami, lecz wojskowymi. Sędziowie Colombana byli sędziami, ale mizernymi sędziami, w nędznej, czarnej szacie jak zamiatacze zakrystii, nędzota sędziowska, sędziowskie głodomory. Ponad nimi byli wyżsi sędziowie, na czerwonej swej sukni noszący gronostajowe peleryny. Ci, słynni z wiedzy i stanowiska, składali sąd, którego imię straszną wyrażało potęgę. Zwał się sądem kasacyjnym, co oznaczało, że jest młotem, zawieszonym nad sądami i wyrokami wszystkich innych jurysdykcyj.

Jeden z tych wielkich, czerwonych sędziów najwyższego sądu, nazwiskiem Chaussepied, wiódł wtedy na przedmieściu Alca życie skromne i ciche. Dusza jego była czysta, serce uczciwe, umysł trafny. Gdy kończył studiowanie swych aktów, grał na skrzypcach i hodował hiacynty. W niedziele chodził na obiady do sąsiadek swych, panien Halbiroze. Starość jego była zdrowa i pogodna; przyjaciele wychwalali łagodność jego charakteru.

Od jakiegoś czasu jednak był zirytowany i smutny; jeśli przeglądał gazetę, różowa, pełna twarz jego ściągała się w bolesne zmarszczki i ciemniała purpurą gniewu.

Pyrot był tego powodem. Radca Chaussepied nie mógł pojąć, by oficer popełnił tak niecny czyn, jak wydanie osiemdziesięciu tysięcy wiązek siana sąsiedniemu i wrogiemu narodowi, jeszcze mniej rozumiał, by nędznik ten mógł znaleźć życzliwych obrońców w Pingwinii. Myśl, że w ojczyźnie jego istniał taki Pyrot, taki pułkownik Hastaing, taki Colomban, Kerdanic, Phoenix, psuła mu jego hiacynty, skrzypce, niebo i ziemię, przyrodę całą i obiady panien Halbiroze.

Otóż, gdy proces Pyrota został wniesiony przez ministra sprawiedliwości przed sąd kasacyjny, właśnie radcy Chaussepied przypadło zbadać go i wykryć błędy procedury, jeżeli jakie popełniono. Chociaż rzetelny i uczciwy, o ile nim być można, długim nawyknieniem wyćwiczony w pełnieniu swych obowiązków sędziowskich, bez nienawiści ani względów, spodziewał się znaleźć w aktach dowody winy pewne, o dotykalnej przewrotności. Po wielu trudnościach i kilkakrotnej odmowie jenerała van Julepa, radca Chaussepied otrzymał wreszcie akta procesu. Zebrane i ułożono były one w liczbie czternastu milionów sześciuset dwudziestu sześciu tysięcy trzystu dwunastu. Badając je sędzia był naprzód zdziwiony, potem zdumiony, zmieszany. Znajdował w aktach prospekty magazynów mód i dzienników, ryciny mód, torebki od bakalii, stare korespondencje handlowe, zeszyty szkolne, papiery do pakowania, szklany papier do czyszczenia posadzek, karty do gry, sześć tysięcy egzemplarzy Sennika, ale ani jednego dokumentu, w którym byłaby mowa o Pyrocie.

ROZDZIAŁ XI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

KSIĘGA SIÓDMA

CZASY NOWOŻYTNE: PANI CÉRES

Znośne są tylko ostateczności.

Hrabia Robert de Montesquion.

ROZDZIAŁ I

SALON PANI CLARENCE

Pani Clarence, wdowa po wysokim urzędniku republiki, lubiła przyjmować; co czwartek zbierało się w jej salonie grono przyjaciół skromnej kondycji, gustujących w rozmowie. Z dam bywających u niej, bardzo różnych wiekiem i stanem, żadna nie miała pieniędzy, a wszystkie przechodziły smutne koleje. Była między nimi księżna, wyglądająca na kabalarkę, i kabalarka, wyglądająca na księżnę.

Pani Clarence dość piękna jeszcze, by zachować dawne stosunki miłosne, nie była już nią na tyle, by mogła zawierać nowe; zażywała też cichego szacunku. Miała córkę bardzo ładną i bez posagu, której lękali się goście; Pingwini bowiem jak ognia bali się ubogich panien. Ewelina Clarence miarkowała, że trzymają się od niej z daleka; domyślała się przyczyny i ze wzgardą podawała im herbatę. Zresztą niewiele pokazywała się na tych przyjęciach, rozmawiała tylko z damami lub z bardzo młodymi ludźmi. Jej krótka i dyskretna obecność nie przeszkadzała rozmawiającym, którzy myśleli, że albo jako panna nie rozumie, albo jako mająca lat dwadzieścia pięć wszystko słyszeć może.

Pewnego czwartku rozmawiano więc w salonie pani Clarence o miłości: panie mówiły o niej z dumą, delikatnie i tajemniczo, panowie niedyskretnie, z zarozumiałością, i każdy interesował się w tej rozmowie tym tylko, co sam mówił. Szafowano hojnie dowcipem, ciskano świetnymi zwrotami i ożywioną repliką.

Ale gdy odezwał się profesor Haddock — pobił wszystkich.

— Z naszymi ideami o miłości — rzekł — jest to samo, co z poglądami o reszcie rzeczy; polegają one na dawnych nawyknieniach, których nawet pamięć już się zatarła. W kwestii moralności przepisy, które straciły rację bytu, zobowiązania "najmniej potrzebne, przymusy najszkodliwsze, najokrutniejsze, są z powodu głębokiej swej starożytności i tajemniczości swego pochodzenia najmniej zaprzeczane i najmniej sporne, najmniej badane i najbardziej szanowane. Przekroczyć ich nie można bez narażenia się na najsurowsze potępienie. Cała moralność, tycząca się stosunku płci, opiera się na zasadzie, że kobieta raz nabyta należy do mężczyzny, że jest jego własnością jak koń jego i zbroja. A że to przestało być prawdą, wynikają stąd absurda takie, jak małżeństwa czyli kontrakt sprzedaży kobiety mężczyźnie — z umowami, ograniczającymi prawa własności, które wprowadzono później wskutek stopniowego osłabienia posiadacza.

— Zobowiązanie nałożone na dziewczynę, by małżonkowi przyniosła dziewictwo swoje, pochodzi z czasów, gdy poślubiano dziewczęta, jak tylko były dojrzałe. Śmieszne jest, by dziewczyna, wychodząca za mąż w wieku dwudziestu pięciu, trzydziestu lat, podlegała temu zobowiązaniu. Powiecie, że jest to dar, który małżonkowi jej, jeśli go wreszcie znajdzie, raiły Będzie, że mu pochlebi?! Ależ widzimy ciągle mężczyzn, ubiegających się o kobiety zamężne i bardzo zadowolonych, że biorą je takimi, jakimi są.

— Dziś jeszcze obowiązek dziewcząt określa się w moralności religijnej przez tę starą wiarę, że Bóg, najpotężniejszy z wodzów wojny, jest wielożeńcern, że dla siebie zachowuje wszystkie dziewictwa i że brać można to tylko, co z nich pozostawił. Wiara ta, której ślady pozostały w kilku metaforach mowy mistycznej, dziś zatracona jest u większości ludów cywilizowanych; przeważa jednak dotąd w wychowaniu dziewcząt, nie tylko u rodzin wierzących, ale nawet u wolnomyślnyeh, którzy najczęściej wolno nie myślą, z tej prostej przyczyny, że nie myślą wcale.

— Mówią, że dziewczyna jest czysta i przyzwoita, kiedy nic nie wie. Pielęgnuje się jej nieświadomość. Ale mimo wszelkie starania naiporządniejsze dziewczęta są uświadomione, skoro nie można ukryć przed nimi własnej ich natury, własnych stanów, własnych wrażeń. Wiedzą, ale wiedzą źle, wiedzą na opak. Tyle tylko daje im troskliwa kultura ...

— Panie — ozwał się gwałtownie, z miną ponurą, Józef Bontourli, jeneralny skarbnik Alca — bywają dziewczęta niewinne, zupełnie niewinne i nieuświadomione; i to jest wielkie nieszczęście. Znałem takie trzy; wyszły za mąż: było to straszne. Jedna, gdy mąż zbliżył się do niej, wyskoczyła z łóżka przerażona i zawołała przez okno: «Ratujcie! Ten pan zwariował! » Drugą zastano nazajutrz po ślubie w koszuli, na szafie, z której zejść nie chciała. Trzecia miała tę samą niespodziankę, ale zniosła wszystko bez skargi. Tylko w kilka tygodni po ślubie szepnęła do ucha swej matki: «Między mną a mężem moim dzieją się rzeczy niesłychane, rzeczy, których wyobrazić sobie nie można, rzeczy, których tobie nawet powiedzieć nie śmiem». Nie chcąc gubić swej duszy zwierzyła się z nich swemu spowiednikowi i od niego dowiedziała się może z pewnym zawodem, że rzeczy te wcale nie są nadzwyczajne.

— Zauważyłem — mówił dalej profesor Haddock — że Europejczycy w ogóle, a szczególniej Pingwini, zanim zajmować się zaczęli sportami i samochodami, niczym się tak nie trudnili jak miłością. Jest to nadawać zbyt wielką wagę rzeczy, która jest mało ważna.

— Więc, mój panie — zawołała pani Crémier zaperzona — gdy kobieta oddaje się cała, pan uważa, że nie ma w tym nic ważnego.

— Nie, moja pani, może to mieć swoje znaczenie — odrzekł profesor Haddock — ale trzeba by jeszcze wiedzieć, czy oddając się daje ona ogród czarowny czy zagon ostu chwastów. Zresztą czy nie nadużywa się tego słowa «oddawać»? W miłości kobieta raczej użycza się niż oddaje. Na przykład, piękna pani Pensée ...

— To moja matka! — rzekł wysoki jasnowłosy młodzieniec.

— Szanuję ją niezmiernie, mój panie — odrzekł profesor — nie obawiaj się pan, bym o niej choć jedno obrażające powiedział zdanie. Ale pozwól, że ci powiem, że w ogóle opinia synów o ich matkach jest fałszywa; nie zastanawiają się dość nad tym, że matka jest matką dlatego, że kochała i że jeszcze kochać może. Tak jest jednak i smutno było by, gdyby było inaczej. Zauważyłem, że córki, przeciwnie, nie mylą się co do zdolności kochania u swych matek i co do użytku jaki z tej zdolności robią: są rywalkami, mają ich spostrzegawczość.

Nieznośny profesor długo jeszcze mówił dodając nieprzyzwoitości do niezręczności, impertynencje do niegrzeczności, gardząc tym, co szacunku godne, a szanując to, czym gardzić należy; ale nikt go nie słuchał.

Przez ten czas Ewelina Clarence, w swym skromnym bez wdzięku pokoju, w pokoju, gdzie żyła niekochana, a który, jak wszystkie panieńskie pokoje, miał chłód poczekalni — Ewelina przeglądała roczniki klubów i prospekty zakładów dobroczynnych, by z nich nabyć wiadomości o sferach towarzyskich. Pewna, że matka, zasklepiona w środowisku intelektualnym i ubogim, nie potrafi ani jej zaprodukować, ani oceny nadać, decydowała się sama poszukać sfery sprzyjającej do wyrobienia sobie stanowiska; zarazem uparta i spokojna, bez marzeń, bez złudzeń, upatrywała w małżeństwie tylko sposób wstąpienia na arenę życia i jasno zdawała sobie sprawę z przypadkowości, trudności i szans swego przedsięwzięcia. Posiadała sposoby podobania się I chłód, pozwalający posługiwać się nimi. Słabostką jej było, że nie umiała patrzeć bez olśnienia na wszystko, co miało pozór arystokratyczny.

Gdy znalazła się sama z matką, rzekła: — Mamo — pójdziemy jutro na rekolekcje ojca Douillard.

ROZDZIAŁ II

FUNDACJA ŚWIĘTEJ ORBEROZY

Rekolekcje wielebnego ojca Douillard gromadziły w piątek o dziewiątej wieczór śmietankę towarzystwa Alca w arystokratycznym kościele Świętego Maëla. Książę i księżna de Boscenos, wicehrabia i wicehrabina Olive, pan Bigourd, pan i pani de la Trumelle nie opuszczali ani jednej; widziało się tam kwiat arystokracji i piękne baronowe żydowskie, które tu wnosiły swój blask, bo żydowskie baronowe Alca były chrześcijankami.

Celem tej rekolekcji, jak każdej rekolekcji religijnej, było dostarczyć ludziom światowym trochę skupienia, by o zbawieniu swym pomyśleć mogli — miała też ona ściągnąć błogosławieństwo świętej Orberozy, kochającej Pingwinów, na tyle wielkich i znamienitych rodów. Z gorliwością prawdziwie apostolską wielebny ojciec Douillard przeprowadzał swe dzieło: przywrócenie świętej Orberozie jej prerogatyw patronki Pingwinii i wzniesienie na jednym z pagórków miasta monumentalnego kościoła, poświęconego jej chwale. Usiłowania jego uwieńczone zostały niezmiernym powodzeniem; dla dokonania tego wielkiego, narodowego przedsięwzięcia zjednał przeszło sto tysięcy uczestników i zebrał więcej niż dwadzieścia milionów franków!

W chórze kościoła Świętego Maëla wznosi się połyskujący od złota, błyszczący od drogich kamieni, otoczony światłem i kwiatami nowy relikwiarz świętej Orberozy.

Oto co czytamy w Historii cudów patronki Alca, przez księdza Plautain.

«Dawny relikwiarz przetopiono podczas Terroru i drogocenne szczątki świętej wrzucono w stos płonący na placu de Gréve; ale uboga, pobożna niewiasta, imieniem Rouquin, poszła w nocy, z narażeniem życia, wybrać z zarzewia zwęglone kości i popioły świętej; przechowała je w słoju konfitur i z chwilą powrotu narodu do religijności oddała je wielebnemu proboszczowi kościoła Świętego Maëla. Jejmość Rouquin pobożnie zakończyła swój żywot: sprzedawała gromnice i wynajmowała krzesła w kaplicy Świętej».

Pewne jest, że za czasów ojca Douillard, mimo zaniku wiary, kult świętej Orberozy, od trzystu lat przez krytykę kanonika Princeteau i milczenie uczonych Kościoła zaniedbany, odradzał się na nowo i otoczony był większą wspaniałością, większą uroczystością, większą żarliwością niż kiedykolwiek. Teraz teologowie na jotę już nie utrącali legendy; przyjmowali za stwierdzone wszystkie fakty, przytoczone przez księdza Simplicissimusa; wierzyli mianowicie, na wiarę tego księdza, że diabeł w postaci mnicha porwał świętą do jaskini i dopóty z nią walczył, póki nie odniosła nad nim zwycięstwa. Nie bruździły im ani miejsca, ani daty i wystrzegali się przypisywać wiedzy to, co niegdyś przyznawał jej kanonik Princeteau; zbyt dobrze wiedzieli, dokąd to prowadzi.

Kościół jarzył się od światła i kwiatów. Tenor z opery śpiewał sławny hymn świętej Orberozy:

Dziewico Raju

Przyjdź nocą ciemną

I jako księżyc

Nad nami świeć.

Panna Clarence umieściła się obok swej matki przed wicehrabiną Cléna i długo klęczała na swym klęczniku, bo poza rozmodlonej właściwa jest dla dziewic czystych i korzystnie uwydatnia kształty.

Wielebny ojciec Douillard wszedł na ambonę. Był to znakomity mówca; umiał ugodzić, zadziwić, wzruszyć. Kobiety uskarżały się, że przeciwko grzeszkom miłości występuje ze zbytnią szorstkością, w wyrażeniach dosadnych, od których rumieniły się. Niemniej jednak lubiły mnicha.

W kazaniu swym traktował o siódmej próbie świętej Orberozy, jak kuszona była przez smoka, którego szła zwalczać. Nie uległa jednak i rozbroiła potwora.

Mówca bez trudu wykazał, że z pomocą świętej Orberozy, silni cnotami, które za jej przyczyną w nas wstąpią, i my pokonamy smoki, czyhające na nas i gotowe nas pożreć: smoka zwątpienia, smoka bezbożności, smoka zaniedbania obowiązków religijnych. Wydobył stąd dowód, że fundacje, będące wyrazem dewocji dla świętej Orberozy, są dziełem odrodzenia socjalnego i zakończył gorącym wezwaniem do «wiernych, pragnących być narzędziami miłosierdzia boskiego, podporami i żywicielami fundacji świętej Orberozy, by dostarczali fundacji tej potrzebnych środków, by rozwinąć się mogła i zbawienne wydała owoce».

Po skończonej ceremonii wielebny ojciec Douillard pozostał w zakrystii na usługi wiernych, pragnących otrzymać wyjaśnienia o fundacji lub chcących wnieść dla niej swój datek. Panna Clarence miała słówko do powiedzenia wielebnemu ojcu Douillard, wicehrabina Cléna także; ciżba była wielka, tworzono długi łańcuch. Szczęśliwym trafem panna Clarence i wicehrabicz Cléna znaleźli się obok siebie, może nieco ściśnieni. Ewelina zauważyła była tego eleganckiego młodzieńca, w świecie sportowym prawie tak dobrze znanego jak jego ojciec. Cléna zauważył ją także, a że wydała mu się ładna, ukłonił się, przeprosił i udał, że mu się zdaje, iż był już przedstawiony tym paniom, nie pamięta tylko gdzie. One udały także, że tak było.

W następnym tygodniu zjawił się u pani Clarence, którą miał trochę za stręczycielkę, co mu bynajmniej nie przeszkadzało, i zobaczywszy Ewelinę przekonał się, że się nie mylił, że jest bardzo ładna.

Wicehrabicz Cléna miał najpiękniejszy automobil w Europie. Przez trzy miesiące codziennie obwoził w nim panie Clarence po wzgórzach, błoniach, lasach, dolinach; z nimi przebiegał ciche ustronia i zwiedzał dawne zamki. Powiedział już Ewelinie wszystko, co powiedzieć można, i starał się jak najpilniej dojść do celu. Ona nie kryła przed nim, że go kocha, zawsze kochać go będzie, jego jednego i nikogo więcej. U jego boku była poważna i drżąca. Chwilom miłosnego upojenia przeciwstawiała, gdy trzeba było, niezwalczoną obronę cnoty, świadomej niebezpieczeństwa. Po trzech miesiącach, w ciągu których kazał jej wsiadać, wysiadać i znów wsiadać i wysiadać, znał ją równie dobrze jak ster swej maszyny, ale też nie inaczej. Wymyślał niespodzianki, przygody, nagłe postoje w głuchych lasach lub u drzwi nocnych knajp, ale to wszystko na nic mu się nie zdało. Mówił sobie, że to głupio i ze złości biorąc ją znów do automobilu, wściekle odkładał sto dwadzieścia kilometrów na godzinę, gotów rzucić ją do rowu lub razem z nią rozbić się o drzewo przydrożne.

Pewnego dnia zaszedł do niej, by znów zabrać ją na jakąś wycieczkę; zastał ją cudowniejszą jeszcze i bardziej podniecającą niż sobie wyobrażał; spadł na nią jak huragan na sitowie nad brzegiem stawu. Ugięła się z czarującą niemocą, dwadzieścia razy już była bliska tego, że zerwaną i złamaną uniesie ją tchnienie burzy — i dwadzieścia razy podnosiła się gibka i smagła jak trzcina; po tylu szturmach zdawało się, że lekkie tchnienie zaledwie musnęło śliczną jej łodygę; uśmiechała się słodko, jak gdyby gotowa ofiarować siebie zuchwałej ręce. Wtedy nieszczęsny jej napastnik zły, wściekły, na wpół szalony, ucieka, żeby jej nie zabić, przez omyłkę wpada na inne drzwi, do sypialnego pokoju pani Clarence, która kładła właśnie kapelusz przed lustrem; porywa ją, rzuca na łóżko i posiada, zanim ona spostrzec się zdołała, co się z nią dzieje.

Tegoż samego dnia Ewelina prowadząc śledztwo dowiedziała się, że wicehrabicz ma tylko długi, żyje za pieniądze starej kokoty i puszcza w świat nową markę automobilów.

Rozeszli się za wspólną zgodą i Ewelina na nowo zaczęła niechętnie podawać herbatę gościom swojej matki.

ROZDZIAŁ III

HIPOLIT CÉRES

W salonie pani Clarence rozmawiano o miłości, a mówiono o niej cudne rzeczy.

— Miłość to ofiara — westchnęła pani Crémier.

— Wierzę — odrzekł żywo pan Bontourli.

Ale profesor Haddock wystąpił wkrótce ze swą nudną czelnością.

— Zdaje mi się — rzekł — że Pingwinki okropnie dużo robią ze sobą ambarasu, od czasu, gdy dzięki przemianie, uskutecznionej przez świętego Maëla, nie znoszą jajek. Jednak nie ma sięz czego pysznić: zaszczyt ten dzielą z krowami i świniami, a nawet z drzewami pomarańczowymi i cytrynowymi, skoro nasiona tych roślin kiełkują w nasienniku.

— Ta próżność Pingwinek nie datuje się od tak odległych czasów — odrzekł pan Bontourli — datuje się ona cd dnia, gdy święty apostoł dał im odzież, a i tak próżność ta, długo hamowana, wybuchnęła dopiero wraz ze zbytkiem toalet i to w małej cząstce społeczeństwa. Bo wyjdź pan tylko dwie mile za Alca, na wieś, podczas żniw, a zobaczysz pan czy kobiety puszą się i robią jakieś ceregiele.

Tegoż dnia pan Hipolit Céres kazał się przedstawić; był on deputowanym z Alca i jednym z najmłodszych członków Izby; mówiono, że jest synem szynkarza, ale on sam, adwokat, znakomity mówca, silny, okazały, z miną poważną, uchodził za zdolnego.

— Panie Cérès — rzekła gospodyni domu — reprezentujesz pan najpiękniejszy okręg Alca.

— I który co dzień upiększa się jeszcze, szanowna pani.

— Niestety nie można przechadzać się w nim swobodnie — zawołał pan Bontourli.

— Dlaczego? — zapytał pan Cérès. —. Z powodu automobilów!

— Nie mów pan źle o nich — odrzekł deputowany — są one naszym wielkim przemysłem narodowym.

— Wiem, mój panie. Dzisiejsi Pingwini przypominają mi dawnych Egipcjan. Egipcjanie, jak mówi Taine według Klemensa z Aleksandrii, którego tekst zmienił się zresztą, Egipcjanie ubóstwiali krokodyle, które ich pożerały; Pingwini ubóstwiają automobile, które ich rozgniatają. Bez wątpienia przyszłość należy do metalowego konia. Nie powróci się więcej do fiakra, jak nie powrócono do dyliżansu. Automobil, który szalona chciwość przemysłowców rzuciła jak wóz Jagernouta na wystraszone ludy i z którego próżniaki i snoby uczyniły głupi i szkodliwy szyk, wkrótce spełni swą właściwą czynność i odda siłę swą na usługi całego narodu: stanie się potworem uległym i pracowitym. Ale na to, by przestawszy być szkodliwym stał się dobroczynnym, trzeba zbudować drogi dlań odpowiednie, szosy, których swymi gumami szarpać już nie będzie i których zatrutego pyłu nie będzie mógł do płuc ludzkich wysyłać.

— Te nowe drogi powinny być wyłącznie dlań przeznaczone, powozy mniej szybkie i wszelkie zwierzęta nie powinny być tam dopuszczone, należało by ustanowić postoje i pomosty, jednym słowem stworzyć ład i harmonię w urządzeniu przyszłych dróg. Oto życzenie dobrego obywatela.

Pani Clarence sprowadziła rozmowę na temat upiększenia okręgu, reprezentowanego przez pana Cérès, który okazał entuzjazm swój dla burzenia, przebijania, budowania i przebudowywania i dla wszelkich innych owocnych przedsięwzięć.

— Budują obecnie w sposób przedziwny — rzekł — wszędzie wycinają i obsadzają majestatyczne aleje. Czy widziano kiedykolwiek coś piękniejszego, jak nasze mosty z pylonami i nasze pałacyki z kopułami?

— Zapomina pan o tym wielkim pałacu, nakrytym ogromnym kloszem od melonów — mruknął z głuchą złością pan Daniset, stary amator sztuki. — Podziwiam do jakiego stopnia brzydoty dojść może miasto nowoczesne. Alca amerykanizuje się, wszędzie niszczą to, co pozostało jeszcze wolne, niespodziane, umiarkowane, ludzkie, tradycyjne; wszędzie niszczą tę rzecz śliczną: kawałek muru zza którego wymykają się gałęzie kwitnące; wszędzie pracują nad tym, by odjąć trochę powietrza i światła, trochę przyrody, trochę pamiątek pozostałych jeszcze, trochę z naszych ojców, z nas samych, i wznoszą domy straszne, ogromne, niecne, zakończone po wiedeńsku śmiesznymi, lub zastosowanymi do nowej sztuki kopułami bez wcięć, bez profilów, ze złowrogimi występami, z koniecznymi szczytami, i rozmaite te potwory bezwstydnie wznoszą się ponad okoliczne dachy. Na wszystkich fasadach widać z obrzydliwą miękkością wystające, krągłe wyniosłości; nazywają to motywami sztuki nowej. Widziałem ja nową sztukę w innych krajach; nie jest tak brzydka. U nas tylko mamy smutny przywilej patrzenia na architekturę najbrzydszą, najmodniej i najrozmaiciej brzydką: zazdrości godny przywilej!

— Czy nie obawia się pan — zapytał surowo pan Cérès — by gorzkie te krytyki nie odwróciły od naszej stolicy cudzoziemców, napływających do niej z wszystkich krańców świata, i pozostawiających w niej miliardy?

— Bądź pan spokojny — odrzekł pan Daniset — cudzoziemcy nie przyjeżdżają podziwiać naszych budowli; przyjeżdżają do naszych kokot, krawców i knajp.

— Mamy bardzo złe nawyknienia — westchnął pan Cérès — lubimy obmawiać się sami.

Pani Clarence, jako doskonała gospodyni domu sądziła, że czas powrócić do miłości i zapytała pana Jumel, co myśli o nowej książce, w której pan Leon Blum żali się:

— ...Że niewytłumaczony zwyczaj — dokończył profesor Haddock — pozbawia panny z towarzystwa swobody oddawania się praktykom miłości, co czyniłyby z przyjemnością, podczas gdy dziewczęta prostego stanu oddają się im zanadto i bez zamiłowania.

— To smutne w istocie; ale niech pan Leon Blum nie martwi się zbytecznie. Jeśli zło jest w naszym społeczeństwie burżuazyjnym takie jak mówi, mogę go zapewnić, że wszędzie zresztą ujrzałby bardziej pocieszający widok. U ludu, u licznego ludu miast i wsi, dziewczęta nie odmawiają sobie praktyk miłosnych.

— To demoralizacja, mój panie— rzekła pani Cremenc.

I zaczęła wychwalać niewinność panien w wyrazach pełnych wstydliwości i wdzięku. Było to wzruszające!

Za to wywodów profesora Haddocka na ten sam temat przykro było słuchać.

— Panny z towarzystwa — rzekł — są strzeżone i pilnowane. Zresztą mężczyźni ich nie chcą, przez uczciwość, z obawy strasznej odpowiedzialności i dlatego, że uwiedzenie panny nie przyniosłoby im honoru. Zresztą nie wiadomo, co się dzieje, z tej racji, że tego, co ukryte, się nie widzi. A to warunek konieczny dla egzystencji każdego społeczeństwa. Panny z towarzystwa, gdyby były o to proszone, byłyby przystępniejsze od mężatek, a to z dwóch przyczyn: mają więcej złudzeń, i ciekawość ich nie jest zaspokojona. Kobiety zamężne przeważnie tak źle napoczęte zostały przez swoich mężów, że nie mają odwagi rozpoczynać zaraz z drugimi. Ja sam kilkakrotnie natrafiłem na taką przeszkodę w moich próbach uwodzenia.

W chwili gdy profesor Haddock kończył te niesmaczne dowodzenia, panna Ewelina Clarence weszła do salonu i podała herbatę z wyrazem znudzenia, nadającym wschodni wdzięk jej urodzie.

— Ja — rzekł Hipolit Cérès patrząc na nią — ogłaszam się rycerzem dziewic.

— «To jakiś głupiec» — pomyślała Ewelina.

Hipolit Cérès, który dotąd obracał się wyłącznie w swoim światku politycznym, wyborców i wybieranych, uważał salon pani Clarence za bardzo dystyngowany, gospodynię domu za miłą, córkę jej za osobę dziwnie piękną; stał się też częstym ich gościem i zalecał się do jednej i drugiej. Pani Clarence, którą teraz wzruszały atencje, uważała że jest sympatyczny. Ewelina nie okazywała mu żadnej życzliwości i traktowała go z dumą i lekceważeniem, co on przyjmował za maniery arystokratyczne i dystynkcję; i za to jeszcze bardziej ją podziwiał i uwielbiał.

Ten człowiek tak czynny i zajęty, przemyśliwał nad tym, jak zrobić tym paniom przyjemność i udawało mu się to niekiedy. Przynosił im bilety wstępu na ważniejsze posiedzenia i loże do Opery. Pannie Clerence nastręczył kilka razy sposobność bardzo korzystnego przedstawienia się, głównie na wielkiej zabawie, która chociaż wydana przez ministra, uznana została za zabawę prawdziwie światową i przyniosła republice jej pierwszy sukces u eleganckiego świata.

Na tej zabawie Ewelina, bardzo wyróżniana, zwróciła na siebie uwagę młodego dyplomaty, pana Rogera de Lambilly, który przypuszczając, że należy do światka łatwych zdobyczy, naznaczył jej schadzkę w swym kawalerskim mieszkaniu. Wydał jej się piękny, myślała że jest bogaty; poszła więc do niego. Trochę wzruszona, prawie zmieszana, omal nie padła ofiarą swej odwagi; a uniknęła porażki tylko przez manewr obronny, śmiało wykonany. Było to największe szaleństwo jej żywota młodej panny.

Wszedłszy w poufne koła ministrów i prezydenta, Ewelina wnosiła tam przesadną arystokratyczność i pobożność, czym zyskała sympatię wysokich osobistości republiki demokratycznej i antyklerykalnej. Hipolit Cérès widząc, że ma powodzenie i zaszczyt mu przynosi, kochał ją coraz bardziej; był w niej do szaleństwa zakochany.

Odtąd, mimo wszystko, Ewelina zaczęła obserwować go bacznie, ciekawa, czy to wzmagać się będzie. Wydawał się jej nieelegancki, niedelikatny, źle wychowany, ale zabiegliwy, roztropny, pomysłowy i nie nudny. Szydziła jeszcze z niego, ale już zajmowała się nim. Pewnego dnia zapragnęła wystawić na próbę jego uczucie.

Było to podczas wyborów, gdy ubiegał się, wedle utartego wyrażenia, o odnowienie swego mandatu do Izby. Miał przeciwnika, kiepskiego mówcę, z początku nie niebezpiecznego ale bogatego i, jak mówiono, zyskującego coraz więcej głosów. Hipolit Cérès odganiając z myśli zarówno bezwzględny spokój jak próżne obawy, podwajał jednak czujność.

Głównym jego sposobem działania były zgromadzenia publiczne, gdzie siłą płuc obalał przeciwną kandydaturę. Komitet jego zwoływał wielkie zgromadzenia opozycyjne w sobotę wieczór i w niedzielę punktualnie o trzeciej po południu.

Otóż pewnej niedzieli, poszedłszy z wizytą do pań Clarence, zastał Ewelinę samą w salonie. Rozmawiał z nią ze dwadzieścia, dwadzieścia pięć minut, gdy spojrzawszy na zegarek przekonał się, że jest trzy kwadranse na trzecią. Panna stała się uprzejma, nęcąca, podniecająca, pełna obietnic. Cérès wzruszony wstał.

— Jeszcze chwilę — rzekła głosem łagodnym, nalegającym, który znów przykuł go do krzesła. Okazała mu zainteresowanie, ciekawość, niemoc.

Czerwieniał, bladł i wstał znowu.

Wtedy, żeby zatrzymać go, spojrzała nań wymownymi oczami, których szare źrenice mętne były i zamglone i z piersią falującą, wzruszona, nic już nie mówiła. Pokonany, oszalały padł jej do nóg, potem raz jeszcze wyjmując zegarek, zerwał się i zaklął straszliwie:

— Ps......! Pięćminut do czwartej, najwyższy czas zmykać.

I wybiegł na schody.

Odtąd nabrała dlań pewnego szacunku.

ROZDZIAŁ IV

MAŁŻEŃSTWO MĘŻA POLITYCZNEGO

Nie kochała go, ale widziała chętnie, że jest przezeń bardzo kochana. Była z nim zresztą powściągliwa, nie tylko z powodu małej swej dla niego skłonności (bo w rzeczach miłosnych robi się wiele, pomimo obojętności) lecz z roztargnienia, z instynktu kobiecego, ze zwyczaju i ducha tradycji, żeby spróbować swej władzy i żeby zobaczyć jej skutki. Powodem tej ostrożności było, że miała go za «pyszałka», gotowego do podkreślenia swej przewagi, opartej na zażyłościach i do grubiańskich wyrzutów, w razie gdyby owych zażyłości zaniechała.

Ponieważ był z przekonania antyklerykałem i wolnomyślnym, uznała za stosowne pozować na dewotkę, pokazywać mu się zawsze z książką do nabożeństwa, w czerwony safian oprawną i w dużym formacie, takim jak Tydzień Wielkanocny królowej Marii Leszczyńskiej i Marii Józefy, żony Delfina; ciągle kładła mu przed oczy listę składek, jakie zbierała dla zapewnienia narodowego kultu świętej Orberozy.

Ewelina nie czyniła tego, by go drażnić, by mu się sprzeciwiać lub też z żartów, nawet nie przez snobizm, choć posiadała go szczyptę; ona w ten sposób odróżniała się, nadawała sobie charakter, wywyższała się i,  aby podniecić odwagę deputowanego, otaczała się religią, podobnie jak Brunhilda dla zwabiania Sygurda otaczała się płomieniami.

Jej śmiałość podobała mu się. Uważał, że jest piękniejsza w tej roli. Klerykalizm w jego oczach stał się rzeczą wytworną.

Ogromną większością obrany ponownie, Cérès wstąpił do Izby, która silniej skłaniała się ku lewicy, była bardziej postępowa niż poprzednia i, jak się zdawało, skłonniejsza do reform. Ale zaraz zrozumiał, że tak wielka gorliwość zdradza strach przed zmianami i ukryte życzenie, żeby nic nie robić, przyrzekł więc sobie uprawiać politykę, która by odpowiadała tym aspiracjom.

Zaraz na początku sesji wypowiedział mowę, zręcznie pomyślaną i dobrze ułożoną dowodząc, że każda reforma musi być długo odkładana; okazał się mówcą zapalonym, nawet płomiennym, jak gdyby w myśl zasady, że umiarkowanie należy zalecać z niezmierną gwałtownością. Cale zgromadzenie przyklasnęło mu.

Panie Clarence przysłuchiwały się mowie z trybuny prezydialnej i Ewelina drgała mimo woli na odgłos oklasków. Na tej samej ławce piękną panią Pensée przejmował dreszcz na dźwięk tego męskiego głosu.

Zeszedłszy z mównicy Hipolit Cérès nie odświeżywszy się nawet, przy odgłosie oklasków poszedł powitać panie Clarence w ich trybunie. Ewelina uznała, że jest mu do twarzy z tym powodzeniem i, podczas gdy nachylony nad paniami, przyjmował ich powinszowania ze skromną miną, zaprawioną szczyptą zarozumiałości, młoda panna rzuciwszy okiem na panią Pensée spostrzegła, że ta z upojeniem wdycha pot bohatera, dyszy z ociężałymi powiekami i głową odchyloną, gotowa zemdleć. Natychmiast Ewelina czule uśmiechnęła się do pana Cérès.

Mowa deputowanego z Alca miała wielki rozgłos. W «sferach politycznych uznano, że jest bardzo zręczny. «Usłyszeliśmy wreszcie uczciwe słowa» — pisał wielki dziennik umiarkowany. «To kompletny program!» — mówiono w Izbie. Godzono się, że z tej przemowy przebija wielki talent. Hipolit Cérès wskazany był teraz na wodza radykałów, socjalistów, antyklerykałów, którzy mianowali go prezesem swej grupy, najznaczniejszej w Izbie. Upatrzony był do piastowania teki w przyszłej kombinacji ministerialnej.

Po długim wahaniu, Ewelina Clarence pogodziła się z myślą poślubienia pana Hipolita Cérès. Na jej gust wielki ten człowiek był nieco pospolity; nie było jeszcze żadnej pewności, że dosięgnie kiedyś tego punktu, w którym polityka przynosi wielkie sumy pieniędzy; ale miała lat dwadzieścia siedem i dość poznała życie, by wiedzieć, że nie można być zbyt wybredną ani zanadto wymagającą.

Hipolit Cérès był sławny, Hipolit Cérès był szczęśliwy. Nie poznawano go; wytworność jego ubrania i manier wzrastała straszliwie, białe rękawiczki nosił aż do przesady. Teraz, gdy zanadto był światowcem, zmuszał Ewelinę do zastanawiania się czy nie gorzej to niż być nim za mało. Pani Clarence zadowolona była z tych zaręczyn, spokojna o los córki i rada mieć co czwartek kwiaty w swym salonie.

Obchód ślubu wywołał jednak trudności. Ewelina była pobożna i obstawała przy błogosławieństwie Kościoła. Hipolit Cérès, toleracyjny, lecz wolnomyślny, uznawał tylko ślub cywilny. Były z tego powodu spory, a nawet rozdzierające sceny. Ostatnia odbyła się w pokoju panny w chwili redagowania kart zapraszających. Ewelina oświadczyła, że bez błogosławieństwa kościelnego nie uważałaby się za mężatkę. Mówiła o zerwaniu, o wyjeździe z matką za granicę, o usunięciu się do klasztoru. Potem stała się tkliwa, słaba, błagająca; jęczała. I wszystko jęczało z nią razem w jej panieńskim pokoju, kropielnica i palma święcona nad białym dziewiczym łóżkiem, książki do nabożeństwa na półce, i na marmurze kominka biało-błękitny posążek świętej Orberozy, pokonywającej smoka kapadockiego.

Hipolit Cérès był wzruszony: zmiękł, odtajał.

Piękna w swym bólu, z oczyma błyszczącymi od łez, i  rękami okręconymi różańcem z lapis lazuli, niby skuta wiarą, Ewelina rzuciła się do nóg Hipolita, i objęła mu kolana z rozwianym włosem, umierająca.

Uległ prawie, — szeptał:

— Ślub religijny, ślub kościelny, będzie można jeszcze kazać strawić moim wyborcom, ale mój komitet nie przełknie tego tak łatwo ... Wreszcie, wytłumaczę im;... tolerancja ... konieczności towarzyskie... Oni wszyscy posyłają córki swe do katechizacji... Co zaś do teki, moja kochana, to zdaje się, że utonie ona w tej święconej wodzie.

Na te słowa Ewelina wstała poważna, szlachetna, zrezygnowana, pokonana teraz.

— Nie nalegam więcej, mój kochany.

— Zatem bez ślubu religijnego! To lepiej, daleko lepiej!

— Nie! Ale daj mnie to załatwić. Postaram się urządzić wszystko ku twojemu i mojemu zadowoleniu.

Poszła do wielebnego ojca Douillard i przedstawiła mu sytuację. Ksiądz okazał się przystępniejszy i wyrozumialszy niż się spodziewała.

— Małżonek twój jest człowiekiem inteligentnym, człowiekiem ładu i rozsądku; przyjdzie ku nam. Ty go uświęcisz; nie darmo obdarza go Bóg małżonką chrześcijańską. Kościół, dla swych błogosławieństw ślubnych, nie zawsze żąda okazałości i blasku uroczystości. Teraz, gdy jest prześladowany, przystoi mu cień krypt i kręte ścieżki katakumb. Moje dziecko, po załatwieniu formalności cywilnych, przyjdź do mnie, do mojej prywatnej kaplicy, w sukni spacerowej, z panem Cérès; dam wam ślub z zachowaniem wszelkiej dyskrecji. Otrzymam od arcybiskupa potrzebne dyspensy i wszelkie ułatwienia, to się tyczy zapowiedzi, kartki spowiedniczej itd.

Hipolit uważając kombinację tę za nieco niebezpieczną, zgodził się. W gruncie rzeczy pochlebiało mu to.

— Pójdę w kurtce! — rzekł.

Poszedł w surducie, w białych rękawiczkach, w lakierkach i przyklękiwał.

— Skoro ludzie są uprzejmi! ...

ROZDZIAŁ V

GABINET VISIRE

Stadło Cérès z przyzwoitą skromnością zajęło ładne mieszkanie w nowym domu. Cérès ubóstwiał swą żonę szczerze i spokojnie. Zresztą, często zajęty w komisji budżetowej, pracował nieraz przeszło trzy noce na tydzień nad swym raportem o budżecie poczt, z którego uczynić chciał pracę pomnikową. Ewelina miała go za «pyszałka», ale nie był jej nieprzyjemny. Złą stroną położenia było to, że mieli bardzo mało pieniędzy.

Słudzy republiki nie tak wzbogacają się na jej służbie, jakby się zdawało. Odkąd nie ma monarchy do rozdawania łask każdy bierze, co może, a te grabieże, ograniczone grabieżami innych, redukują się do skromnych rozmiarów. Stąd ta surowość obyczajów, znana u wodzów demokracji. Wzbogacać mogą się tylko w okresie wielkich interesów i wtedy wystawieni są na zawiść swych mniej szczęśliwych kolegów. Hipolit Cérès przewidywał w niedalekim czasie okres wielkich interesów, był z tych, co przygotowują jego przyjście; tymczasem z godnością znosił ubóstwo, a Ewelina dzieląc je mniej cierpiała nad tym, niżby sądzić można. Była w ciągłych stosunkach z wielebnym ojcem Douillard i uczęszczała do kaplicy świętej Orberozy, gdzie spotykała towarzystwo poważne i ludzi gotowych oddać jej usługi. Umiała ich dobierać i darzyła zaufaniem tylko tych, co byli tego godni. Nabyła doświadczenia od czasu swych przejażdżek w automobilu wicehrabiego Cléna, a głównie nabyła waloru kobiety zamężnej.

Deputowany z początku zaniepokoił się tymi pobożnymi praktykami, które dzienniki demagogiczne wyszydzały, ale uspokoił się wkrótce widząc, jak wokół niego, wodzowie demokracji z radością zbliżają się do arystokracji i Kościoła.

Przeżywano wówczas jeden z tych okresów (powtarzających się często), w którym spostrzegano, że za daleko się zagalopowano. Hipolit Cérès przyznawał to bardzo trafnie. Polityka jego nie była polityką prześladowania, lecz polityką tolerancji. Położył był jej podwaliny w swej wspaniałej mowie o przygotowaniu reform. Ministerium uchodziło za zbyt postępowe. Broniąc projektów, dla kapitału uznanych za niebezpieczne, miało przeciwko sobie wielkie towarzystwa finansowe, a co za tym idzie, dzienniki wszelkich odcieni. Wobec wzrastającego niebezpieczeństwa, gabinet porzucił swe projekty, swój program, swe przekonania, ale za późno; nowy rząd był gotów. Wskutek podstępnych pytań Pawła Visire'a, natychmiast przemienionych na interpelację, i dzięki bardzo pięknej przemowie Hipolita Cérès, gabinet upadł.

Prezydent republiki, dla utworzenia nowego gabinetu, wybrał tegoż Pawła Visire'a, który, choć bardzo jeszcze młody, dwa razy już był ministrem. Był to czarujący człowiek, bywalec foyer i kulis teatralnych, bardzo światowy, dowcipny, rzadkiej inteligencji i ruchliwości. Paweł Visire utworzył ministerium, mające uspokoić zatrwożoną opinię publiczną i określić długość fazy wyczekującej; Hipolit Cérès także do niego powołany został.

Nowi ministrowie, należący do wszystkich grup większości, reprezentowali opinie najrozmaitsze i najbardziej z sobą sprzeczne, ale byli wszyscy umiarkowani i niezdecydowanie konserwatywni. Z dawnego gabinetu zachowano tylko ministra spraw zagranicznych, małego, czarnego człowieka, nazwiskiem Crombile, który pracował w wielkości szale, czternaście godzin na dobę, milczący, wystrzegający się własnych ajentów dyplomatycznych, strasznie niepokojących. Nie niepokoił nikogo, bo nieskończenie nieprzewidujące są narody; dorównuje im tylko brak przewidywania u rządzących.

Do robót publicznych powołano socjalistę Fortunata Lapersonne. Było wtedy zwyczajem najuroczystszym, najsurowszym i śmiem twierdzić, że najstraszniejszym i najokrutniejszym, że do każdego ministerium, mającego zwalczać socjalizm, powoływano członka partii socjalistycznej; a to dlatego, by wrogowi majątku i własności, mieli gorycz i wstyd, że jeden z ich grona jest przeciwko nim i, by nie mogli na zgromadzeniach swoich nie ścigać wzrokiem tego, który jutro karcić ich będzie. Głęboka nieznajomość serca ludzkiego jedynie wierzyć kazała, że trudno będzie znaleźć socjalistę do objęcia tych czynności. Obywatel Lapersonne wszedł do gabinetu Visire'a z własnej chęci; nie potrzeba było żadnego przymusu. Znalazł chwalców tego czynu nawet między dawnymi przyjaciółmi swymi, tak dalece władza wywiera urok na Pingwinów!

Jenerał Debonnaire objął tekę wojny; uchodził on za jednego z najinteligentniejszych jenerałów w armii, ale był całkowicie pod wpływem kobiety z półświatka, pani baronowej Bildermann, która piękna jeszcze, w wieku intryg, zaprzedana była sąsiedniemu i wrogiemu mocarstwu.

Nowy minister marynarki, czcigodny admirał Vivier des Murennes, ogólnie uważany za doskonałego marynarza, wykazywał pobożność, która wydałaby się była zbytnią w ministerstwie antyklerykalnym, gdyby republika świecka nie była uznała religii za rzecz użyteczną na morzu. Na zalecenie wielebnego ojca Douillard, swego duchowego kierownika, czcigodny admirał Vivier des Murennes okręty floty poświęcił świętej Orberozie, chrześcijańskim bardom kazał napisać psalmy ku czci świętej dziewicy z Alca, które to psalmy zastąpiły hymn narodowy w marynarce wojennej.

Ministerium Visire'a ogłosiło się za jawnie antyklerykalne, nie szanujące wierzeń; hasłem miały być rozumne reformy.

Paweł Visire i jego koledzy pragnęli reform, i dlatego, by reform nie skompromitować, nie przedkładali ich; byli bowiem istotnie politycznymi mężami i wiedzieli, że reformy są już skompromitowane, gdy tylko się je przedłoży. Rząd ten został dobrze przyjęty, uspokoił porządnych ludzi i wpłynął na podniesienie się renty.

Zapowiedział też zamówienie czterech pancerników, rozpoczęcie kroków przeciwko socjalistom i stanowczy zamiar odrzucenia dokuczliwego podatku od dochodów. Wybór ministra finansów, Terrassona, szczególnie przychylnie przyjęła wielka prasa. Terrasson, stary minister, sławny ze swych obrotów na giełdzie, upoważniał do wielkich nadziei i zapowiadał okres wielkich interesów. Niedługo miały wezbrać mlekiem bogactwa, te trzy wymiona nowoczesnych narodów: wykup, gra giełdowa i oszukańcze spekulacje. Już przebąkiwano o dalekich wyprawach, o kolonizacji, a najśmielsze dzienniki rzucały projekt wojskowego protektoratu nad Nigrycją.

Hipolit Cérès, choć nie dał jeszcze miary swej wartości, uważany był za człowieka niepośledniego; świat wielkich interesów cenił go. Ze wszech stron winszowano mu zerwania ze stronnictwami krańcowymi, z ludźmi niebezpiecznymi, i zrozumienia odpowiedzialności rządowych.

Pani Cérès sama tylko błyszczała wśród dam ministerstwa. Crombile zesechł w celibacie, Paweł Visire ożenił się był bogato z córką wielkiego przemysłowca na Północy, panną Blampignon, osobą dystyngowaną, szanowaną, prostą, zawsze chorą i z tego powodu przebywającą z matką na cichej, dalekiej prowincji. Inne ministrowe nie były stworzone dla rozkoszy oczów; uśmiechano się, gdy czytano w gazetach, że pani Labillette ukazała się na balu u prezydenta we fryzurze, przybranej piórami rajskich ptaków. Pani admirałowa Vivier des Murennes, z dobrej rodziny, szersza niż długa, z karmazynową twarzą i głosem przekupnia, sama chodziła na targ. Jenerałowa Debonnaire długa, sucha, trędowata, nienasycenie pożądająca młodych oficerów, zniszczona rozpustą i grzechami, jeśli otrzymywana objawy szacunku, to jedynie dzięki brzydocie i arogancji.

Pani Cérès była poszanowaniem i wdziękiem ministerium. Młoda, piękna, bez zarzutu, by czarować elitę towarzystwa i tłumy ludowe łączyła wytworność toalet z wdziękiem uśmiechu.

Salony jej zapełniały wielkie finanse żydowskie. Dawała garden-party najszykowniejsze w całej republice; dzienniki opisywały jej toalety, a krawcy nie kazali jej płacić za nie. Chodziła na mszę, broniła kaplicy świętej Orberozy przeciwko niechęci ludowej, a w sercach arystokratycznych nieciła nadzieję nowego konkordatu.

Była istotnie ładna ze swymi złotymi włosami, szarymi źrenicami, gibka, szczupła, z krągłą kibicią; przy tym cieszyła się doskonałą reputacją, którą zachowałaby nienaruszoną wobec największych pokus; tak umiała okazać się zręczną, spokojną, panią siebie.

Sesja parlamentarna zakończyła się zwycięstwem gabinetu, który odrzucił, przy jednogłośnych prawie oklaskach Izby, projekt dokuczliwego podatku, i triumfem pani Cérès, która wydała przyjęcie dla trzech przejezdnych monarchów.

ROZDZIAŁ VI

SOFA FAWORYTY

Prezydent ministrów zaprosił był w czasie wakacji panią i pana Cérès dla spędzenia dwóch tygodni w górach, w małym zameczku, który najął był na sezon i w którym zamieszkiwał sam. Opłakany stan zdrowia pani Pawiowej Visire nie pozwalał jej towarzyszyć mężowi: przebywała ze swymi rodzicami w jednej z północnych prowincji. Zameczek ten należał niegdyś do kochanki jednego z ostatnich królów Alca; w salonie znajdowały się jeszcze dawniej zdobiące go meble, stała nawet sofa faworyty. Okolica była prześliczna; ładna, błękitna rzeczka l'Aiselle płynęła u stóp wzgórza, wznoszącego się nad zamkiem. Hipolit Cérès lubił łowić ryby na wędkę; przy tym monotonnym zajęciu przychodziły mu na myśl najlepsze jego kombinacje parlamentarne i najpiękniejsze krasomówcze natchnienia. Pstrągi obficie znajdowały się w rzeczce, łowił je też od rana do wieczora, w łódce, którą prezydent ministrów uprzejmie oddal do jego rozporządzenia.

Ewelina i Paweł Visire odbywali tymczasem przechadzki po ogrodzie lub rozmawiali w salonie. Ewelina, mimo że zdawała sobie sprawę z uroku, jaki Paweł wywiera na niewiasty, dotąd rozwijała względem niego tylko kokieterię przelotną i powierzchowną, bez głębszych zamiarów ani powziętego planu. Był on znawcą i oceniał jej urodę; zazwyczaj Izba i Opera zajmowały go całkowicie, ale w małym zameczku, szare źrenice i krągła kibić Eweliny nabierały ceny w jego oczach. Pewnego dnia, gdy Hipolit Cérès łowił pstrągi w Aiselle, Paweł Visire kazał Ewelinie usiąść obok siebie na sofie faworyty. Przez szpary spuszczonych firanek, które broniły jej przed żarem i jasnością upalnego dnia, długie złote promienie padały na Ewelinę niby strzały ukrytego Amora. Pod białym muślinem sukni kształty jej, krągłe i smukłe zarazem, uwydatniały cały swój wdzięk i młodość. Miała skórę miękką i świeżą i pachniała skoszonym sianem. Paweł Visire okazał się takim, jak wymagały okoliczności; ona nie broniła się igraszkom wypadku i towarzystwa. Myślała, że będzie to niczym lub błahostką; omyliła się.

«Była — mówi słynna ballada niemiecka — na placu miejskim, po stronie słońca, na murze oplecionym powojem, ładna skrzynka do listów, błękitna jak chabry, uśmiechnięta i spokojna.

«Cały dzień przychodzili do niej w swym ciężkim obuwiu, drobni kupcy, zamożni wieśniacy, mieszczanie, poborcy, żandarmi i wrzucali listy w sprawach pieniężnych, rachunki, wezwania i awizacje o zapłacenie podatków, raporty dla sędziów trybunału i karty, powołujące rekrutów; skrzynka była uśmiechnięta i spokojna.

«Weseli lub zatroskani, podchodzili do niej wyrobnicy, parobcy wiejscy, służące, mamki, rachmistrze, urzędnicy biurowi, gosposie z małymi dziećmi na ręku i wrzucali do niej listy, zawiadamiające o narodzinach, ślubach, śmierci, listy narzeczonych, listy małżonków i małżonek, matek do synów, synów do matek; skrzynka dalej była uśmiechnięta i spokojna.

«O zmierzchu młodzi chłopcy i młode dziewczęta ukradkiem sunęli ku niej i wrzucali listy miłosne, jedne zmoczone łzami, od których rozpłynął się atrament, inne z małym kółeczkiem, oznaczającym miejsce złożonego pocałunku, a wszystkie bardzo długie; skrzynka niewzruszenie pozostawała uśmiechnięta i spokojna.

«Bogaci kupcy przychodzili sami w porze opróżniania skrzynki i wsuwali w nią listy pieniężne, listy z pięcioma czerwonymi pieczątkami, pełne biletów bankowych lub czeków na wielkie zakłady finansowe Cesarstwa; skrzynka była uśmiechnięta i spokojna.

«Ale pewnego dnia Kacper, którego nie widziała nigdy, którego nie znała nawet ze słyszenia, przyszedł wsunąć bilecik, o którym to tylko wiedziano, że złożony był w trójkąt. Natychmiast ładna skrzynka do listów spadła ze wzruszenia. Odtąd nie może pozostać na miejscu, biega po ulicach, łąkach, lasach, przepasana bluszczem, uwieńczona różami. Wiecznie błądzi po drogach i rozstajach; strażnik miejski zastał ją w zbożu w objęciach Kacpra: całowała go w usta».

Paweł Visire prędko odzyskał swobodę umysłu; Ewelina leżała jeszcze na sofie faworyty w rozkosznym zdziwieniu.

Wielebny ojciec Douillard, znakomitość w teologii moralnej, który nawet w upadku Kościoła zachowywał zasady, słusznie nauczał, zgodnie z doktryną Ojców, że jeśli kobieta popełnia wielki grzech oddając się za pieniądze, stokroć więcej grzeszy oddając się za darmo. Bo w pierwszym wypadku czyni to dla zarobku na życie i jest niekiedy, jeśli nie wytłumaczona, to jednak zasługuje na przebaczenie i może być jeszcze łaski boskiej godna, skoro Bóg zabrania samobójstwa i nie chce, aby istoty Jego, świątyniami Jego będące, same się unicestwiały. Zresztą oddając się dla chleba pozostaje pokorna i nie doznaje przyjemności, co zmniejsza grzech.

Ale niewiasta, oddająca się za darmo, grzeszy z rozkoszą, raduje się w błędzie. Duma i rozkosz, którymi obciąża swój grzech, powiększają jego śmiertelne brzemię.

Przykład pani Hipolitowej Cérès wykazać miał głębokość tych prawd moralnych. Spostrzegła, że ma zmysły; dotąd nie domyślała się tego, sekunda wystarczyła jej do zrobienia tego odkrycia, do przemiany duszy, przekształcenia życia. Poznanie siebie, wedle filozofii starożytnej, nie jest przepisem, którego wypełnienie sprawia duchową przyjemność, bo poznanie swej duszy nie daje żadnego zadowolenia. Przeciwnie rzecz się ma z ciałem, gdzie nowe źródła rozkoszy mogą nam być objawione. Toteż zaraz odkrywcy swemu ślubowała wdzięczność równą dobrodziejstwu, i wyobraziła sobie, że ten, co jej odkrył takie niebiańskie otchłanie, sam tylko klucz do nich posiada. Byłaż to omyłka i czy nie mogła znaleźć innych, którzy by również złoty klucz posiadali? Trudno to rozstrzygnąć; i profesor Haddock — gdy fakta zdradzone zostały (co jak zobaczymy nie omieszkało nastąpić) — traktował o nich z punktu widzenia eksperymentalnego, w specjalnym naukowym miesięczniku, i doszedł do wniosku, że szansę, jakie mogłaby mieć pani C..., dla znalezienia ścisłego ekwiwalentu pana V.... są w proporcji 3,15 do 975,008. Znaczy tyle, że nie znajdzie go więcej. Zapewne instynktownie wiedziała o tym, bo namiętnie przywiązała się do niego.

Przytoczyłem te fakty ze wszystkimi okolicznościami, które, jak sądzę, winny zwrócić uwagę umysłów medytacyjnych i filozoficznych.

Sofa faworyty godna jest majestatu historii: rozstrzygnęły się na niej losy wielkiego narodu; co mówię, dokonał się na niej czyn, którego rozgłos rozciągnąć się miał na narody sąsiednie, zaprzyjaźnione lub wrogie, na ludzkość całą. Zbyt często zdarzenia tego rodzaju, choć doniosłe w skutkach, wymykają się spod uwagi umysłów powierzchownych, dusz lekkomyślnych, które niebacznie podjęły zadanie pisania historii. Toteż tajemne sprężyny zdarzeń pozostają dla nas ukryte. Upadek państw, zmiany rządów dziwią nas, są dla nas niepojęte, z braku niewidocznego punktu dotknięcia ukrytej sprężyny, która w ruch wprowadzona zatrzęsła wszystkim, wszystko przewróciła.. Autor tej wielkiej historii lepiej niż ktokolwiek zna błędy swe i niedostatki, ale musi oddać sobie sprawiedliwość, że zawsze zachował miarę, powagę, surowość, tak potrzebną w przedstawianiu spraw Państwa i ani na chwilę nie odstąpił od powagi należnej opowieści o czynach ludzkich.

ROZDZIAŁ VII

PIERWSZE SKUTKI

Gdy Ewelina zwierzyła się Pawłowi Visire, że nigdy hie doświadczyła czegoś podobnego, nie uwierzył jej. Znał kobiety i wiedział, że chętnie mówią takie rzeczy mężczyznom, by ich miłość podniecić. Własne doświadczenie, jak to zdarza się niekiedy, kazało mu nie dostrzec prawdy. Niej dowierzał; jednak pochlebiało mu to, niedługo uczuł też dla niej miłość i coś więcej jeszcze. Stan ten z początku okazał się pomyślnym dla jego władz intelektualnych; Visire wypowiedział w głównym mieście swego okręgu mowę pełną wdzięku, świetną, udaną, którą uznano za arcydzieło.

Powrót do prac parlamentarnych był pogodny; zaledwie jeszcze kilka odosobnionych niechęci, kilka nieśmiałych ambicyjek podniosło w Izbie głowę. Uśmiech prezesa rady wystarczył dla rozproszenia tych cieni. On i ona widywali się dwa razy na dzień, w przerwach pisywali do siebie. On przyzwyczajony był do tajemnych stosunków, był zręczny i umiał je skrywać; ale Ewelina okazywała szaloną nieostrożność, afiszowała się z nim w salonach, teatrach, w Izbie, w ambasadach; nosiła małość swą na twarzy, na całej swej osobie, w wilgotnym blasku spojrzenia, w omdlewającym uśmiechu warg, w falowaniu piersi, w miękkości bioder, w całej swej urodzie ożywionej, podnieconej, namiętnej. Wkrótce kraj cały wiedział o ich stosunku; obce dwory zostały o tym powiadomione, jedynie prezydent republiki i mąż Eweliny nic o nim nie wiedzieli. Prezydent dowiedział się o tym na wsi przez raport policyjny, który nie wiadomo w jaki sposób znalazł się w jego walizie.

Hipolit Cérès ani zbyt delikatny, ani zbyt przenikliwy miarkował jednak, że coś zmieniło się w ich pożyciu małżeńskim. Ewelina niedawno jeszcze interesowała się jego sprawami i okazywała mu, Jeśli nie czułość, to przynajmniej szczerą przyjaźń, teraz miała dla niego tylko obojętność i wstręt. Zawsze zdarzały się okresy nieobecności, długo przeciągane wizyty w fundacji świętej Orberozy; teraz wyszedłszy rano, całe dnie spędzała za domem, a o dziewiątej siadała do stołu z twarzą lunatyczki. Mąż jej uważał to za śmieszne; i byłby może nigdy niczego się nie dowiedział. Głęboka nieznajomość kobiet i wielkie zaufanie do swych zasług i swego szczęścia byłyby mu zawsze może zasłaniały prawdę, gdyby kochankowie, że tak powiem, nie zmusili go do odkrycia tej prawdy.

Gdy Paweł Visire przychodził do Eweliny i zastawał ją samą, mówili sobie całując się: «Nie tutaj! Nie tutaj!» i natychmiast trzymali się wobec siebie w przyzwoitej odległości. Było to ich niewzruszoną regułą. Otóż pewnego dnia, Paweł Visire udał się do kolegi swego Cérèsa, któremu wyznaczył był spotkanie. Przyjęła go Ewelina; minister poczt zajęty był «w łonie» jakiejś komisji.

— «Nie tutaj!» — powiedzieli uśmiechając się kochankowie.

Powiedzieli to sobie z ustami na ustach, wśród pocałunków, objęć, klękań. Powtarzali to jeszcze, gdy Hipolit Cérès wszedł do salonu.

Paweł Visire nie tracąc przytomności umysłu, oświadczył pani Cérès, że nie potrafi wyjąć jej pyłka z oka. Tym powiedzeniem nie udało mu się złudzić małżonka, ale ratował swoje położenie. Hipolit Cérès był zdruzgotany. Postępowanie Eweliny wydało mu się niezrozumiałe; pytał ją o przyczyny.

— Dlaczego, dlaczego? — powtarzał bezustannie — Dlaczego?

Zaprzeczyła wszystkiemu, nie ażeby go przekonać — widział ich przecie — ale z wygody, przez dobry smak, aby uniknąć przykrego tłumaczenia się.

Hipolit Cérès przechodził wszystkie tortury zazdrości. Przyznawał to sam przed sobą; mówił sobie: «Jestem człowiekiem silnym, mam puklerz, ale rana jest pod nim, jest w sercu».

I zwracając się ku swojej żonie, jakby przyozdobionej rozkoszą, pięknej w swym grzechu, spoglądał! na nią boleśnie i mówił:

— Z tym nie powinnaś była.

I miał rację, Ewelina nie powinna była szukać miłostek w sferze rządowej.

Cierpiał tak, że pochwycił rewolwer wołając: «Zabiję go!» Ale pomyślał, że minister poczt i telegrafów nie może zabić prezesa ministrów i schował rewolwer z powrotem do szuflady.

Tygodnie mijały nie łagodząc jego cierpienia. Co rano zaciskał na swej ranie puklerz człowieka silnego; w pracy i zaszczytach szukał spokoju, który go omijał. Co niedziela odsłaniał popiersia, pomniki, fontanny, studnie artezyjskie, szpitale, ambulatoria, drogi żelazne, kanały, hale targowe, ścieki, łuki triumfalne, targowiska i rzeźnie, przy czym wypowiadał drgające zapałem mowy. Niespokojna, paląca pracowitość jego pożerała całe stosy aktów, w ciągu tygodnia czternaście razy zmieniał kolor znaczków pocztowych. Miał jednak wściekłe napady bólu i gniewu, które doprowadzały go do szaleństwa, całymi dniami rozum go opuszczał. Gdyby zajmował posadę w jakim urzędzie prywatnym, spostrzeżono by ten obłęd natychmiast, ale daleko trudniej poznać obłęd lub szał w administracji spraw Państwa. Urzędnicy rządowi tworzyli wtedy spółki i federacje wśród rozgorączkowania, które przerażało parlament i opinię.

Szczególnie żarliwi w tworzeniu syndykatów okazali się listonosze.

Hipolit Cérès okólnikami zawiadomił, że akcja ich jest ściśle legalna. Nazajutrz drugim okólnikiem zakazywał jako nielegalnych wszelkich federacji urzędników państwowych. Zawiesił w czynnościach stu osiemdziesięciu listonoszów, przyjął ich na powrót, dał im dziś naganę, a nazajutrz doręczył im gratyfikacje. Na radzie ministrów zawsze gotów był wybuchnąć i tylko obecność głowy Państwa nie pozwalała mu przekroczyć granic przyzwoitości, a że nie śmiał skoczyć do gardła swego rywala, by ulżyć sobie, obsypywał obelgami szanownego wodza armii, jenerała Debonnaire, który nie słyszał ich, gdyż był głuchy i zajęty układaniem rymów dla pani baronowej Bildermann. Hipolit Cérès instynktownie oponował przeciwko temu, co projektował prezydent rady. Jednym słowem, był szalony. Jedna tylko władza została nietknięta w tym rozbiciu jego umysłu: pozostał mu zmysł parlamentarny, przenikliwość zrozumienia większości, głęboka znajomość grup i pewność kontrolowania wyborów.

ROZDZIAŁ VIII

DALSZE SKUTKI

Sesja parlamentarna w spokoju dobiegała końca, ministerium na ławach większości nie widziało żadnych złowrogich znaków. Z pewnych artykułów wielkich dzienników umiarkowanych widać było jednak, że wymagania finansistów rosły z dniem każdym, że patriotyzm banków domagał się cywilizacyjnej wyprawy do Nigrycji i, że trust stalowy, pełen gorliwości w zabezpieczaniu naszych wybrzeży i w obronie naszych kolonij, namiętnie żądał pancerników i jeszcze pancerników. Krążyły pogłoski o wojnie, ale pogłoski te powtarzały się co rok z regularnością wichrowych prądów; ludzie poważni nie zwracali na nie uwagi, a rząd pozwalał im ścichnąć samym przez się. Finansiści chcieli tylko wojen kolonialnych, naród nie chciał wojen wcale; był rad, gdy rząd okazywał dumę, a nawet arogancję, ale na pierwsze przypuszczenie, że szykuje się konflikt europejski, gwałtowne jego wzruszenie prędko udzieliłoby się Izbie. Paweł Visire był spokojny, jego zdaniem, sytuacja europejska przedstawiała się bardzo pokojowo. Irytowało go tylko maniackie milczenie jego ministra spraw zagranicznych. Gnom ten przychodził na sesję z teką grubszą niż on sam, wypchaną aktami, nic nie mówił, odmawiał odpowiedzi na wszelkie pytania, nawet na zadawane przez czcigodnego prezydenta republiki i zmęczony wytrwałą pracą, usypiał w fotelu, tak, że wkrótce nad zielonym suknem, pokrywającym stół, widać było tylko jego małą czarną czuprynkę.

Hipolit Cérès powoli stawał się znów człowiekiem silnym; w towarzystwie kolegi Lapersonne'a wyprawiał częste bibki z chórzystkami teatrów; widywano ich nocą, wchodzących do modnych knajp w towarzystwie zakapturzonych kobiet, nad którymi górowali wysokim wzrostem i nowiuteńkimi kapeluszami; wkrótce zaliczono ich do najsympatyczniejszych postaci bulwarowych. Bawili się, lecz cierpieli. Fortunat Lapersonne także miał swą ranę pod puklerzem; żona jego, młoda modniarka, którą odbił jakiemuś margrabiemu, porzuciła go z szoferem. Kochał ją leszcze, niepocieszony był, że ją utracił i bardzo często w separatce, w gronie śmiejących się i raczących homarami dziewcząt, obaj ministrowie, zamieniając pełne bólu spojrzenie, ukradkiem łzę ocierali. Hipolit Cérès, chociaż ugodzony w serce, zmóc się nie dał. Poprzysiągł, że się zemści.

Pani Pawłowa Visire, którą opłakany stan zdrowia zmuszał do przebywania u rodziców w głębi ponurej prowincji, otrzymała list anonimowy, z zawiadomieniem, że Paweł Visire, który ożenił się był nie mając grosza przy duszy, traci z kobietą zamężną E... C... (szukajcie) posag pani Pawłowej, daje tamtej kobiecie automobile po trzydzieści tysięcy franków, naszyjniki z pereł po osiemdziesiąt tysięcy i pędzi ku ruinie, hańbie i zgubie. Pani Pawłowa Visire dostała ataku nerwowego i podała list ojcu.

— Natrę ja mu uszów, twemu mężowi! — rzekł pan Blampignon. — To urwis, który, jeśli go nie przypilnować, na barłóg cię sprowadzi. Niech sobie będzie dziesięć razy prezydentem ministrów, nie boję się go.

Wysiadłszy z pociągu pan Blampignon udał się do ministerium spraw wewnętrznych. Natychmiast został przyjęty Wszedł wściekły do gabinetu premiera.

— Mam z panem do pomówienia! I wywijał listem anonimowym. Paweł Visire przyjął go uśmiechnięty.

— Serdecznie witam, kochany ojcze. Miałem właśnie pisać... Tak jest, miałem donieść ojcu o nominacji jego na oficera Legii Honorowej. Dziś rano kazałem dekret podpisać.

Pan Blampignon podziękował bardzo swemu zięciowi i anonimowy list wrzucił do pieca. Powróciwszy do swej prowincjonalnej siedziby, zastał córkę zirytowaną, omdlewającą.

— No, widziałem twego męża; jest on czarujący. Ale, ot co: nie umiesz się wziąć do niego.

W tym czasie Hipolit Cérès dowiedział się z małej gazetki, uprawiającej skandale (zawsze przez gazety dowiadują się ministrowie o sprawach Państwa), że prezydent jada co wieczór jada obiad u panny Lysiane z Folies Dramatiques, której wdzięki, jak się zdaje, podbiły go. Odtąd Cérès miał posępną radość w obserwowaniu swej żony... Wracała co wieczór z opóźnieniem, na obiad lub dla przebrania się, z miną szczęśliwego zmęczenia, z pogodą doznanej rozkoszy.

Myśląc, że nie wie ona o niczym, posyłał jej anonimowe zawiadomienia. Czytała je przy stole, wobec niego, dalej uśmiechnięta i znużona szczęściem.

Wyobraził więc sobie, że nie przywiązuje wagi do tych niejasnych ostrzeżeń i że w celu wywołania zaniepokojenia, trzeba jej dać ściślejsze określenia, dać jej samej sposobność przekonania się o niewierności i zdradzie. Miał w ministerstwie ajentów bardzo pewnych, których obowiązkiem było prowadzenie sekretnych dochodzeń, obchodzących obronę narodową i którzy w chwili obecnej pilnowali szpiegów, utrzymywanych przez sąsiednie i wrogie mocarstwo w samym zarządzie poczt i telegrafów. Hipolit Cérès wydał im rozkaz zawieszenia poszukiwań i dowiedzenia się, gdzie, kiedy i jak prezydent ministrów widuje pannę Lysiane. Ajenci sumiennie wypełnili dane polecenie i zawiadomili ministra, że kilkakrotnie przydybali prezydenta ministrów z jakąś damą, ale nie była to panna Lysiane. Hipolit Cérès nie pytał ich już więcej. Miał rację; miłostki Pawła Visire z Lysiane było to alibi, wymyślone przez Pawła samego dla zadowolenia Eweliny, której przeszkadzala jego sława i która wzdychała za cieniem i tajemnicą.

Tropili ich nie tylko ajenci ministerium poczt, byli również śledzeni przez ajentów prefekta policji, tych, z ministerstwa spraw zagranicznych, którzy ubiegali się o zaszczyt czuwania nad nimi, nadto przez kilka ajencyj monarchicznych, imperialistycznych, klerykalnych, przez osiem czy dziesięć biur szantażu, kilku ajentów z amatorstwa, przez mnóstwo reporterów i tłum fotografów, którzy wszędzie — gdzie oni kryli się ze swymi koczowniczymi miłostkami: w wielkich czy małych hotelach, w domach miejskich czy wiejskich, mieszkaniach prywatnych, zamkach, muzeach, pałacach, norach — zjawiali się na ich przybycie i czyhali na nich na ulicy, w okolicznych domach, na drzewach, na parkanach, na schodach, w sieniach, na dachach, w sąsiednich mieszkaniach, w kominkach. Minister i jego kochanka ze strachem widzieli wokoło sypialnego pokoju świderki, przewiercające drzwi i okiennice oraz narzędzia, wybijające dziury w murach. Otrzymano, z braku czegoś lepszego, kliszę pani Cérès w koszuli, zapinającą buciki.

Paweł Visire, zniecierpliwiony, zirytowany, tracił czasem swój wesoły humor i dobroduszność, przychodził wściekły na posiedzenia i niegrzecznościami obsypywał także jenerała Debonnaire, tak walecznego w boju, ale pozwalającego na wkradanie się niesubordynacji do szeregów, szyderstwami obrzucał nawet czcigodnego admirała Vivier des Murennes, którego okręty tonęły od razu bez widocznej przyczyny.

Fortunat Lapersonne słuchał ironicznie z oczami zaokrąglonymi ze zdziwienia i mruczał przez zęby:

— Nie dość mu, że zabrał żonę Hipolita Cérès, przejmuje jeszcze jego maniery.

Wybryki te, znane na skutek niedyskrecji ministrów i skarg tych dwóch starych, którzy zapowiadali, że cisną swoje teki w łeb temu facetowi, a nie czynili tego  — zamiast zaszkodzić szczęśliwemu prezydentowi ministrów wywarły jak najlepsze wrażenie w parlamencie i opinii; widziano w nich dowód troskliwości o armię i marynarkę narodową. Prezydent Rady dostąpił ogólnego uznania.

Na powinszowania grup i znaczniejszych osobistości, odpowiadał z prostotą i stanowczo:

— Takie są moje zasady.

I kazał uwięzić siedmiu czy ośmiu socjalistów. Z zakończeniem sesji parlamentarnej Paweł Visire, bardzo zmęczony, pojechał do wód. Hipolit Cérès nie chciał opuścić ministerstwa, gdzie właśnie bardzo żywo agitował syndykat panien telefonistek. Obszedł się z nimi z niesłychaną surowością, stał się bowiem wrogiem kobiet. W niedzielę szedł za miasto łowić ryby na wędkę w towarzystwie swego kolegi Lapersonne'a, zawsze w cylindrze, z którym nie rozstawał się, odkąd został ministrem. I obaj zapominając o rybach, wyrzekali na niestałość kobiet i łączyli swój ból i smutek.

Hipolit kochał jeszcze Ewelinę i cierpiał ciągle. Jednak nadzieja wniknęła do jego serca. Trzymał ją z dala od jej kochanka i myśląc, że będzie mógł ją odzyskać, skierował ku temu wszystkie swe usiłowania, rozwijał całą zręczność, okazywał się szczery, uprzedzający, przyjacielski, poświęcający, dyskretny nawet, serce podsuwało mu tysiączne atencje. Mówił niewiernej rzeczy cudne i rzeczy tkliwe, by ją wzruszyć, wyznawał jej, ile przecierpiał.

Zakładając na brzuchu pasek spodni, mówił:

— Widzisz? Schudłem.

Obiecywał jej wszystko to, co jak sądził, pochlebiać powinno kobiecie: wycieczki na wieś, kapelusze, klejnoty.

Czasem zdawało mu się, że ją wzruszył. Nie pokazywała mu już twarzy bezczelnie szczęśliwej; od rozłączenia z Pawłem smutek jej przybierał cechę łagodności; ale ta pierwszym gestem, jaki czynił, by ją odzyskać, broniła się dzika i posępna, grzechem swoim jak złotą opaską spowita.

Nie zniechęcał się, stawał się pokorny, błagający. Pewnego dnia poszedł do Lapersonne'a i rzekł mu ze łzami w oczach:

— Pomów ty z nią.

Lapersonne wymówił się, nie sądził, aby jego wstawiennictwo było skuteczne, ale udzielił rad przyjacielowi.

— Udaj, że sobie nic z niej nie robisz, że kochasz inną, powróci do ciebie.

Hipolit próbując tego sposobu kazał zamieścić w dziennikach, że o każdej porze spotkać go można u panny Guinard, tancerki Opery. Wracał późno, albo nie wracał wcale; przyjmował wobec Eweliny minę rozradowaną szczęściem niemożliwym do utajenia, przy obiedzie wyjmował z kieszeni pachnący liścik, który niby czytał z rozkoszą, wargi jego zdawały się jak we śnie, całować niewidzialne usta. Na nic mu się to nie zdało. Ewelina nie spostrzegała nawet tego całego fortelu. Nieczuła na wszystko, co ją otaczało, wyrywała się z tego letargu po to tylko, by zażądać paru luidorów od swego męża; a jeśli jej odmawiał, rzucała mu spojrzenia pełne wstrętu, gotowa obwiniać go o  hańbę, która by okrywała go przed całym światem. Odkąd kochała, wydawała dużo pieniędzy na toalety, a dla dostarczania ich miała tylko męża; był wierna. On stracił cierpliwość, stał się wściekły, groził jej rewolwerem. Raz rzekł wobec niej do pani Clarence:

— Winszuję pani, wychowałaś pani córkę jak kokotę.

— Zabierz mnie, mamo — zawołała Ewelina — chcę się rozwieść.

Kochał ją namiętniej niż kiedykolwiek.

W zazdrosnym szale, przypuszczając nie bez racji, że wysyła i odbiera listy, przysiągł je przejmować, wznowił sekretny gabinet, wprowadził zamieszanie w korespondencje prywatne, powstrzymał rozporządzenia giełdowe, przeszkadzał schadzkom, wywołał bankructwa, spowodował samobójstwa. Prasa niezależna stała się wyrazem skarg publiczności i poparła je z całym oburzeniem. Dla usprawiedliwienia tych arbitralnych środków, dzienniki ministerialne przejrzystymi słowy mówiły o spisku, o niebezpieczeństwie publicznym, dawały do zrozumienia, że chodzi o konspirację monarchiczną. Pisma mniej dobrze poinformowane dawały ściślejsze wiadomości, wspominały o pochwyceniu pięćdziesięciu fuzyj i o wylądowaniu księcia Crucho. Wzruszenie wzrastało w kraju, organa republikańskie żądały natychmiastowego zwołania Izb. Paweł Visire wrócił do Paryża, zwołał swych kolegów, odbył ważną gabinetową naradę i przez ajencje swe zawiadomił, że istotnie uknuty był spisek przeciwko reprezentacji narodowej, że prezydent ministrów ma w ręku nici tego spisku i, że dochodzenie sądowe rozpoczęto.

Natychmiast nakazał aresztować trzydziestu socjalistów i podczas gdy kraj cały witał go jak zbawcę, on myląc czujność swoich sześciuset ajentów chyłkiem wprowadzał Ewelinę do małego hotelu w okolicy dworca północnego, w Którym pozostali aż do nocy.

Po ich odejściu, służąca hotelowa, zmieniając prześcieradła, ujrzała siedem małych krzyżyków szpilką od włosów nakreślonych na murze, w głowach łóżka.

To tylko otrzymał Hipolit Cérès jako nagrodę za swe trudy i usiłowania.

ROZDZIAŁ IX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

KSIĘGA ÓSMA

CZASY PRZYSZŁE

HISTORIA BEZ KOŃCA

Nie widzieliście, że byli to aniołowie.
(Liber terribilis)

Jesteśmy w zaczątkach chemii, która zajmie się zmianami, wytwarzanymi przez ciała o tak skondensowanej energii, jakiej dotąd nie mieliśmy jeszcze do naszego rozporządzenia.

Sir William Ramsay

§1

Nigdy nie uważano domów za dość wysokie; podwyższano je ciągle i budowano je na trzydzieści do czterdziestu pięter, na których jedne nad drugimi mieściły się biura, magazyny, kantory bankowe, siedziby różnych towarzystw; jednocześnie coraz głębiej kopano w ziemi tunele i piwnice.

Piętnaście milionów ludzi pracowało w mieście-olbrzymie, przy świetle latarń płonących dniem i nocą. Żadne światło z nieba nie mogło przebić dymów fabryk, którymi opasane było miasto; niekiedy tylko widziano czerwoną tarczę słońca bez promieni, jak sunęła po czarnych niebiosach przerżniętych żelaznymi mostami, z których spadał nieustanny deszcz sadzy i iskier. Był to najbogatszy i najbardziej przemysłowy gród świata. Organizacja jego zdawała się być doskonała, nic w nim nie  przechowało się z dawnych, arystokratycznych lub demokratycznych form społe czeństwa, wszystko było podporządkowane interesom trustów. Wytworzył się w tym środowisku, tak zwany przez antropologów, typ miliardera. Byli to ludzie jednocześnie energiczni i wątli, zdolni do wielkich kombinacyj umysłowych i do długich godzin pracy biurowej, ale których wrażliwość podlegała dziedzicznym zaburzeniom, wzrastającym z latami.

Jak wszyscy prawdziwi arystokraci, jak patrycjusze Romy republikańskiej, jak lordowie dawnej Anglii, ludzie ci okazywali wielką surowość obyczajów. Ujrzano ascetów bogactwa: na zgromadzeniach trustów widziano twarze blade, policzki zapadłe, oczy wpadnięte, czoła zmarszczone. Z ciałem bardziej wyschniętym, z żółtszą cerą, z suchszymi wargami, ze spojrzeniem płomienniejszym niż u dawnych fanatycznych mnichów hiszpańskich — miliarderzy z nie gasnącą żarliwością poddawali się surowemu rygorowi handlu i przemysłu. Odmawiali sobie wszelkiej radości, wszelkiej przyjemności, wszelkiego odpoczynku, wiedli nędzny żywot w pokoju pozbawionym powietrza i światła, umeblowanym tylko przyrządami elektrycznymi żywiąc się jajami i mlekiem i sypiając na łóżku polowym. Przyciskanie palcem niklowego guzika było ich jedynym zajęciem; mistycy ci gromadzili bogactwa, z którego nawet nie zdawali sobie sprawy, zdobywali daremnie możność zaspokajania pragnień, których nie odczuwali nigdy.

Kult bogactwa miał swoich męczenników. Jeden z tych miliarderów, sławny Samuel Box, wolał umrzeć niż ustąpić najmniejszą cząstkę swego majątku. Jeden z jego robotników, ofiara wypadku podczas pracy widząc, że fabrykant odmawia mu odszkodowania, wystąpił do sądu o swe prawa; ale zniechęcony' nieprzezwyciężonymi trudnościami procedury, w ciężką nędzę popadłszy, do rozpaczy doprowadzony, dzięki przebiegłości i odwadze zdołał przyłożyć swemu chlebodawcy do głowy lufę rewolweru i zagroził mu, że mu w łeb palnie, jeśli go nie wspomoże. Samuel Box nic nie dał i dał się zabić dla zasady.

Przykład działa, gdy idzie z góry. Ci, co niewielkie posiadali kapitały (tych było naturalnie najwięcej) udawali przekonania i obyczaje miliarderów, bo byli zmieszani z nimi. Wszelkie namiętności, szkodzące powiększeniu i utrzymaniu bogactw uchodziły za hańbiące: nie przebaczano ani lenistwu, ani próżniactwu, ani zamiłowaniu do bezinteresownych poszukiwań, ani miłości do sztuki, a głównie — rozrzutności: litość potępiana była jako niebezpieczna słabość. Podczas gdy wszelka skłonność do rozkoszy wywoływała publiczne potępienie, wybaczano chętnie gwałtowne zachcianki i brutalne ich zaspokajanie; gwałtowność istotnie zdawała się być mniej szkodliwa dla obyczajów jako jedna z form energii socjalnej. Państwo wspierało się silnie na dwóch wielkich cnotach publicznych: na szacunku dla bogacza i wzgardzie dla ubogiego. Dusze słabe, którym nieobojętne było cierpienie ludzkie, nie miały innej rady, jak zasłaniać się obłudą, której nie można było zdemaskować, skoro przyczyniała się do utrzymania ładu i wzmacniania instytucyj.

Tak więc między bogatymi wszyscy byli oddani społeczeństwu lub udawali, że są oddani. Wszyscy świecili przykładem, choćby nawet nie wszystkim to dogadzało. Wszyscy boleśnie odczuwali ciężary, dźwigane stosownie do swego stanu, ale znosili je z pychą jako obowiązek. Byli tacy, co usiłowali, choć chwilowo i podstępnie, wrzucić je. Jeden z takich, Edward Martin, prezes trustu żelaznego, przebierał się niekiedy za biedaka i szedł żebrać chleba, wystawiając się na szorstkość i urąganie przechodniów. Pewnego dnia, gdy wyciągał rękę na moście, pokłócił się z prawdziwym żebrakiem i uniesiony szałem zawiści, udusił go.

Ponieważ całą inteligencję swą zużywali dla interesów, nie szukali już przyjemności umysłowych. Teatr, niegdyś bardzo kwitnący, ograniczał się teraz do pantomin i komicznych tańców. Nawet sztuki, w których przeważał udział kobiet, były w zaniedbaniu, porzucono zamiłowanie do pięknych kształtów i świetnych toalet; przekładano nad nie koziołki klownów i murzyńską muzykę. Entuzjazm wzbudzały na scenie jedynie pochody brylantów na szyjach figurantek i sztaby złota niesione w triumfie.

Bogate damy w równej mierze jak mężczyźni podległe były obowiązkom życia czcigodnego.

Według tendencji wspólnej wszystkim cywilizacjom, opinia publiczna stawiała je jako symbol; miały one przez surowy swój przepych reprezentować wielkość majątku i jego nienaruszalność. Zmieniono dawne zwyczaje elegancji salonowej. Ale miejsce kochanków-światowców zajmowali po cichu silni masażyści lub lokaje. Skandale jednak rzadko się zdarzały, wyjazd za granicę skrywał je prawie wszystkie i księżne trustów były, przedmiotem ogólnego szacunku.

Bogacze tworzyli tylko drobną mniejszość, ale współpracownicy ich, składający się z całego narodu, byli im calkowicie oddani lub całkowicie podlegli. Tworzyli oni dwie klasy: urzędników bankowych i kupieckich oraz robotników fabrycznych. Pierwsi dawali pracę olbrzymią i otrzymywali za nią sute pensje. Niektórzy z nich zdołali sami założyć wielkie przedsiębiorstwa: ciągły wzrost bogactwa publicznego i niestałość majątków prywatnych upoważniały najinteligentniejszych i najśmielszych do wszelkich nadziei.

Bez wątpienia, w tym wielkim tłumie urzędników, inżynierów, rachmistrzów znalazłaby się pewna liczba niezadowolonych, zbuntowanych; ale społeczeństwo tak potężne, wycisnęło silną swą dyscyplinę nawet na umysłach swych przeciwników. Nawet anarchiści byli tam pracowici i systematyczni.

Co zaś do robotników, pracujących w fabrykach w okolicy miasta, to upadek ich fizyczny i moralny był okropny; tworzyli oni typ biedaka, ustanowiony przez antropologię.

Choć rozwój niektórych muskułów, zależny od sposobu pracy, łudzić mógł co do ich sił, wykazywali jednak nieomylne znaki chorobliwego niedorozwoju. Wzrost niski, głowa mała, piersi wąskie. Prócz tego odróżniali się jeszcze od klas zamożnych mnóstwem anomalii fizjologicznych, mianowicie częstą niesymetrycznością głowy lub członków. I skazani byli na ciągłe i stopniowe zwyrodnienie, bo z najsilniejszych pośród nich Państwo tworzyło żołnierzy, którzy mogli niedługo bronić swego zdrowia Skutecznie przed rozpustą i pijaństwem, szynki bowiem gęsto otaczały koszary. Umysłowe siły i zdolności proletariuszów słabły coraz bardziej. To stałe osłabianie zdolności intelektualnych nie wypływało jedynie ze sposobu ich życia; wynikało ono także z metodycznego wyboru dokonywanego przez chlebodawców. Ci obawiali się robotników o umyśle jasnym, niezamglonym jako zdolniejszych do stawiania słusznych żądań i dlatego starali się usuwać ich najmując w zamian robotników głupich, ograniczonych, niezdolnych bronić swych praw, ale inteligentnych na tyle, że mogli wykonywać robotę, którą ulepszone maszyny uczyniły bardzo łatwą.

Toteż proletariusze nic nie mogli wywalczyć dla poprawy swego bytu. Strajkami zaledwie mogli utrzymać wysokość swych płac. A i ten sposób zaczynał im się wymykać.

Przerwy w wytwórczości, nieodłączne od ustroju kapitalistycznego, wywołały taki brak pracy, że w niektórych gałęziach przemysłu zaledwie strajk rozpoczęto, już bezrobotni zajmowali miejsce strajkujących. Wreszcie ci nieszczęśliwi wytwórcy pogrążyli się w ponurej apatii, której nic nie zdołało rozweselić, nic nie gniewało. Były to narzędzia potrzebne i doskonale do stanu społeczeństwa przystosowane.

Zważywszy wszystko — ten układ socjalny zdawał się być jeszcze najpewniejszy, jaki kiedykolwiek widziano przynajmniej u ludzkości, bo u pszczół i mrówek jest on niezrównany pod względem stałości. Nic nie pozwalało przewidywać upadku ustroju zbudowanego na tym, co jest najsilniejsze w naturze ludzkiej: na dumie i chciwości. Jednak przezorni obserwatorzy odnajdywali kilka powodów do zaniepokojenia. Najpewniejsze, chociaż najmniej widoczne, były natury ekonomicznej i zasadzały się na coraz wzrastającej nadprodukcji, wywołującej długie i okrutne bezrobocia, którym co prawda przemysłowcy zawdzięczali złamanie siły robotników przeciwstawiając nie pracujących pracującym. Dotkliwsze niebezpieczeństwo wynikało z fizjologicznego stanu prawie całej ludności. «Zdrowie klas biednych jest takie, jakie być może, mówili higieniści; ale zdrowie klas bogatych dużo do życzenia pozostawia ». Nie trudno było znaleźć tego przyczyny. W mieście brak było potrzebnego tlenu; oddychano powietrzem sztucznym; trusty spożywcze, dokonując najśmielszych syntez chemicznych, wytwarzały sztuczne wina, mięsiwa, mleko, owoce, jarzyny. Ten rodzaj pożywienia wywoływał zaburzenia żołądkowe i mózgowe.

Milliarderzy byli łysi w osiemnastym roku życia, niektórzy zdradzali chwilami niebezpieczną słabość umysłową; zaniepokojeni swym zdrowiem dawali olbrzymie sumy głupim czarownikom. Widziano w mieście wybuchające nagle jak meteory wielkie fortuny medyczne lub teologiczne jakiegoś niecnego posługacza kąpielowego, pozującego na terapeutę lub proroka.

Liczba obłąkanych wzrastała ciągle, samobójstwa przerażająco mnożyły się w sferach zamożnych, a wiele z nich — w okolicznościach okrutnych i dziwacznych świadczących o niesłychanym zwyrodnieniu inteligencji i wrażliwości.

Inny złowrogi symptom uderzał silnie ogół umysłów. Katastrofy odtąd periodyczne, regularne, zajmowały w statystyce miejsce coraz wydatniejsze. Co dzień maszyny pękały, domy wyskakiwały w powietrze, pociągi pełne towarów wpadały na bulwary burząc całe połacie nieruchomości i miażdżąc po kilka setek przechodniów, a przez zapadły grunt druzgocąc dwa, trzy piętra warsztatów i doków, v których pracowały liczne rzesze robotników.

§2

W południowo-wschodniej stronie miasta, na wzgórzu, które zachowało było dawną swą nazwę fortu Świętego Michała, rozciągał się skwer, na którym stare drzewa rozpościerały jeszcze nad trawnikami wyczerpane swe konary. Na północnym stoku wzgórza, architekci-pejzażyści zbudowali byli kaskadę, groty, potok, jezioro, wyspy. Z tej strony widać było miasto jak na dłoni z jego ulicami, bulwarami, placami, niezliczonymi dachami i kopułami, nadpowietrznymi drogami i tłumem ludzkim; wszystko okryte milczeniem i jakby zaczarowane odległością. Skwer ten był najzdrowszym miejscem w stolicy, dymy nie zaćmiewały tu nieba, tutaj wyprowadzano też dzieci na przechadzkę. Latem kilku urzędników sąsiednich biur i pracowni przychodziło spocząć tu chwilkę po śniadaniu nie mącąc cichej samotni tego ustronia.

W ten sposób pewnego czerwcowego dnia, około południa, telegrafistka, Karolina Meslier, siadła na ławce na krańcu tarasu od północy. By oczy swe trochę zielenią ucieszyć, zwróciła się plecami do miasta. Brunetka, o burych źrenicach, silna i spokojna, Karolina wyglądała na lat, dwadzieścia pięć, dwadzieścia osiem. Prawie zaraz urzędnik trustu elektrycznego, Jerzy Clair, siadł przy niej. Blondyn, szczupły, gibki, miał rysy twarzy prawie, niewieściej delikatności; był może niestarszy od niej, a wydawał się młodszy. Prawie co dzień spotykali się w tym miejscu i poczuli sympatię do siebie; mieli przyjemność w rozmawianiu ze sobą. Jednak rozmowa ich nie była nigdy tkliwa, miłosna, poufna. Karolina, choć w przeszłości zdarzyło jej się żałować swego zaufania, byłaby może zdobyła się na większe oddanie, ale Jerzy Clair okazywał się zawsze niezmiernie powściągliwym tak w wyrażeniach jak manierach, rozmowie nadawał stale charakter czysto intelektualny i utrzymywał ją w ideach ogólnych. O wszystkim zresztą mówił z największą swobodą.

Mówił z nią chętnie o organizacji społeczeństwa i  o warunkach; pracy.

— Bogactwo — mówił — jest jednym ze sposobów, by żyć szczęśliwie, bogacze zrobili zeń jedyny cel istnienia.

I ten stan rzeczy obojgu wydawał się potworny. Powracali zawsze do pewnych kwestyj naukowych, które nie były im obce.

Tego dnia robili uwagi nad ewolucją chemii.

— Od chwili — rzekł Clair — gdy ujrzano rad przekształcający się w hel, przestano wierzyć w niezmienność ciał prostych; tak zniesione zostały wszystkie dawne prawa stosunków prostych i prawo zachowania materii.

— Jednak — rzekła — istnieją prawa chemiczne. Mówiła tak, bo będąc kobietą potrzebowała wiary. On ciągnął dalej niedbale:

— Teraz, kiedy można otrzymać rad w dostatecznej ilości, a wiedza posiada niezrównane środki analizy, można już przewidzieć w tak zwanych ciałach prostych, składniki niezmiernie potężne. Odnajdują się w materii energie, które wzrastać się zdają z racji samej swej małości.

Rozmawiając ciskali okruszyny chleba ptakom; wokoło nich bawiły się dzieci.

Przechodząc z jednego tematu na drugi rzekł:

— Wzgórze to, w epoce czwartorzędowej, zamieszkałe było przez dzikie konie. Przeszłego roku, gdy kopano tu wodociągi, znaleziono gruby pokład kości tych zwierząt.

Ona zapragnęła wiedzieć, czy w owej odległej epoce istniał już człowiek.

Odrzekł jej, że człowiek polował na konie te, zanim próbował je oswoić.

— Człowiek — dodał — był naprzód myśliwym, potem pasterzem, rolnikiem, przemysłowcem... I rozmaite te cywilizacje następowały po sobie przez warstwy czasu, Jakich umysł pojąć nie może.

Wyciągnął zegarek.

Karolina zapytała, czy już czas powracać do biura.

Odrzekł, że nie, że jest zaledwie pół do pierwszej.

Dziewczynka jakaś stawiała babki z piasku przed ich ławką; mały siedmio - ośmioletni chłopczyk w podskokach przebiegł przed nimi. Podczas gdy matka jego szyła na sąsiedniej ławce, on sam jeden bawił się w konia, co ponosi, i z siłą wyobraźni, do jakiej zdolne są dzieci, wyobrażał sobie, że jest jednocześnie koniem, tymi, co gonią, i tymi, co z przerażeniem uciekają przed nim. Biegł skacząc i krzycząc: «Stój, łapaj, hu, hu! Ten koń jest straszny; jak on ponosi!»

Karolina zapytała:

— Czy sądzisz pan, że ludzie byli dawniej szczęśliwsi? Towarzysz jej odpowiedział:

— Mniej cierpieli, gdyż byli młodzi. Czynili tak jak ten chłopczyk — bawili się; bawili się w sztuki, w cnotę, w występki, w bohaterstwo, w wierzenia, w rozkosze; mieli złudzenia, które ich bawiły. Robili wrzawę, bawili się. A teraz ...

Przerwał i znów spojrzał na zegarek.

Biegnący chłopczyk zawadził nogą o wiaderko dziewczynki i jak długi — upadł na żwir.

Pozostał chwilę nieruchomo, potem uniósł się na dłoniach; czoło jego zmarszczyło się, usta rozszerzyły i nagle wybuchnął płaczem. Matka przybiegła, ale Karolina już była go podniosła i ocierała mu oczy i buzię chusteczką. Dziecko szlochało jeszcze; Clair wziął je na rękę.

— No, nie płacz, mój mały! Opowiem ci bajkę. «Rybak zarzuciwszy sieci swe do morza wyłowił mały,

miedziany garnek, szczelnie zamknięty; otworzył go nożem. Z garnka wydobył s!ę dym, który wzniósł się aż w obłoki i dym ten gęstniejąc, utworzył olbrzyma, który kichnął tak mocno, że świat cały w proch się rozsypał» ...

Clair umilkł, roześmiał się sucho i nagle oddał dziecko matce. Potem znów wyciągnął zegarek i klęknąwszy na ławce, z łokciami na poręczy, spojrzał na miasto.

Jak okiem sięgnąć, wznosiły się domy drobne w swym ogromie.

Karolina zwróciła oczy w tę samą stronę.

— Jaka piękna pogoda! — rzekła. — Słońce świeci i zamienia w złoto dymy widnokręgu. Najprzykrzejsze w cywilizacji jest to, że pozbawia nas ona światłości dziennej.

Nie odpowiadał, wzrok jego spoczywał na jednym punkcie miasta.

Po kilku sekundach milczenia ujrzeli, w odległości mniej więcej trzech kilometrów, poza rzeką, w najbogatszej dzielnicy, wznoszący się rodzaj mgły tragicznej. W chwilę później doszedł aż do nich odgłos wybuchu, podczas gdy pod czyste niebo wzniosły się olbrzymie kłęby dymu. I z każdą chwilą powietrze napełniało się nieuchwytnym brzęczeniem, utworzonym z okrzyków kilku tysięcy ludzi. Krzyki wybuchały też blisko na samym skwerze.

— Co wyleciało w powietrze?

Zdumienie było wielkie, bo choć katastrofy takie były częste, nie widziano nigdy wybuchu o takiej sile i każdy spostrzegał, że jest w tym coś nowego.

Próbowano oznaczyć miejsce katastrofy; nazywano dzielnice, ulice, różne gmachy, kluby, teatry, magazyny. Określenia topograficzne stawały się ściślejsze, utrwalały się.

— To trust stalowy wyleciał w powietrze. Clair włożył zegarek do kieszeni.

Karolina patrzyła na niego z natężoną uwagą i oczy jej napełniały się zdziwieniem.

Wreszcie szepnęła mu do ucha:

— Wiedziałeś pan o tym? Czekałeś? ... To pan ...

Odrzekł bardzo spokojny:

— Miasto to musi zginąć! Odrzekła w słodkim rozmarzeniu:

— I ja tak myślę.

I oboje spokojnie powrócili do swej pracy.

§3

Począwszy od tego dnia, zamachy anarchistyczne powtarzały się cały tydzień bez przerwy. Ofiary były liczne, prawie wszystkie należały do klas ubogich. Zbrodnie te wywołały ogólne potępienie. Najżywsze oburzenie panowało wśród służby domowej, restauratorów, drobnych urzędników i wśród drobnego kupiectwa, któremu jeszcze trusty istnieć pozwalały. W ludowych dzielnicach, kobiety domagały się mąk niezwykłych dla dynamitardów. (Nazywano ich tak dawnym imieniem, nie bardzo dla nich stosownym, bo dla tych nieznanych chemików, dynamit był materią niewinną, dobrą jedynie dla niszczenia mrowisk. Uważali oni za dziecinną zabawkę doprowadzanie nitrogliceryny do wybuchu za pomocą rtęci). Interesy nagle stanęły, i mniej bogaci pierwsi uczuli' się tym dotknięci. Mówili o wymierzeniu sprawiedliwości anarchistom. Robotnicy fabryczni byli obojętni lub wrodzy tym czynom gwałtu. Zagrożeni, wskutek zmniejszonych obrotów, bliskim brakiem pracy, lub może lokautem, obejmującym wszystkie warsztaty, oparli się federacji syndykatów, proponującej ogólny strajk jako najpotężniejszy środek działania na chlebodawców i najskuteczniejszą pomoc dla rewolucjonistów; wszystkie rzemiosła z wyjątkiem pozłotników, odmówiły zaprzestania pracy.

Policja dokonała licznych aresztowań. Wojska ściągnięte ze wszystkich punktów kraju, strzegły budynków trustów, pałaców miliarderów, zakładów publicznych, banków, wielkich magazynów. Dwa tygodnie minęło bez wybuchu. Wywnioskowano stąd, ze dynamitardzi, których jest zapewne garstka, albo jeszcze mniej, zginęli, albo są ujęci, ukryci lub też w ucieczce.

Ufność powróciła; powróciła najprzód u najbiedniejszych. Dwa czy trzykroć sto tysięcy żołnierzy rozmieszczonych w dzielnicach ludowych, ożywiło handel; wołano: «Niech żyje armia!»

Bogaci, którzy się byli mniej zaniepokoili, uspokajali się powolniej. Lecz nie giełdzie grupa, spekulująca na zwyżkę, rozsiewała optymistyczne wiadomości i potężnym wysiłkiem zahamowała zniżkę; interesy ożywiły się. Poczytne dzienniki poparły ten ruch; z patriotycznym krasomówstwem przedstawiły one nietykalność kapitału, kpiącego sobie z nikczemnych ataków kilku niecnych zbrodniarzy. Oto bogactwo publiczne, mimo próżnych gróźb, dalej pogodnie się zwiększa. Dzienniki były szczere i dobrze wychodziły na tym. Zapomniano o zamachach, zaprzeczano im.

W niedzielę na wyścigach, trybuny zapełniły się paniami obarczonymi, obciążonymi perłami i brylantami. Z radością stwierdzono, że kapitaliści nic nie ucierpieli. Przy wadze powitano miliarderów okrzykami.

Nazajutrz wyskoczył w powietrze dworzec południowy, trust naftowy i wspaniały kościół, wzniesiony kosztem Tomasza Moccelet; trzydzieści domów spłonęło, wybuchł pożar w dokach.

Strażacy zdumiewali poświęceniem i odwagą. Z automatyczną dokładnością manewrowali długimi, żelaznymi drabinami i wspinali się aż na trzydzieste piętro domów, by nieszczęśliwych wyrywać z płomieni. Żołnierze z zapałem pełnili służbę w celu utrzymania porządku i dostali podwójną porcję kawy. Ale nowe te wybuchy wywołały panikę. Miliony osób, pragnących wyjechać natychmiast, podejmuje swe pieniądze, tłoczy się W wielkich zakładach kredytowych, które po trzydniowej wypłacie wśród pomruku buntu, zamknęły okienka kasowe. Tłumy uciekających, obciążonych bagażami oblegały dworce, szturmem zdobywały pociągi. Ludzie, którym spieszno było schronić się do piwnic z zapasami żywności, rzucali się na sklepy korzenne i spożywcze, które strzeżone były przez żołnierzy, z zatkniętymi bagnetami. Władze publiczne wykazały energię. Dokonano nowych aresztowań, tysiące nakazów uwięzienia wydano przeciwko osobom podejrzanym.

Przez następne trzy tygodnie nie nastąpił wybuch. Obiegały pogłoski, że znaleziono bomby w sali Opery, w piwnicach ratusza i przy jednej z kolumn Giełdy. Ale dowiedziano się wkrótce, że były to  pudełka konserw, podłożone przez żartownisiów lub obłąkanych.

Jeden z oskarżonych, badany przez sędziego śledczego, przyznał się, że jest głównym sprawcą wybuchów, których ofiarą — mówił — padli wszyscy jego wspólnicy. Zeznania te, ogłoszone przez dzienniki, przyczyniły się do uspokojenia opinii publicznej. Dopiero pod koniec śledztwa sędziowie spostrzegli, że znajdują się wobec symulatora, nie mającego absolutnie nic wspólnego z zamachami.

Eksperci wyznaczeni przez sąd nie mogli odnaleźć żadnego odłamka, który pozwoliłby im odtworzyć przyrząd, użyty do zniszczenia. Według ich wniosków, nowy materiał wybuchowy był gazem, wydzielanym przez rad, i przypuszczano, że fale elektryczne wytworzone przez oscylator nowego typu, rozchodząc się w przestrzeni, wywoływały wybuch. Ale najzdolniejsi chemicy nie mogli nic ścisłego i pewnego wypowiedzieć w tej kwestii. Jednego dnia wreszcie dwóch ajentów policji, przechodząc koło hotelu Mayera, znalazło na chodniku, tuż przy otworze kanałowym, jajko z białego metalu, zaopatrzone kapsla w jednym końcu; podnieśli je ostrożnie i na rozkaz swego zwierzchnika zanieśli do laboratorium miejskiego. Zaledwie eksperci zbliżyli się, by je zbadać, gdy jajko wybuchło przewracając amfiteatr i kopułę. Wszyscy eksperci zginęli, a wraz z nimi jenerał artylerii Collin i znakomity profesor Tigve.

Nowa ta klęska nie zbiła z tropu społeczeństwa kapitalistycznego. Wielkie zakłady kredytowe na nowo otwarły swe kasy i zawiadomiły, że uskuteczniać będą wypłaty częścią w złocie, częścią w papierach państwowych. Giełdy pieniężna i towarowa, mimo zupełnego przerwania transakcyj, postanowiły nie zawieszać swych czynności.

Tymczasem śledztwo, dotyczące pierwszych oskarżonych było skończone. Może w innych okolicznościach nagromadzone przeciw nim poszlaki, byłyby niedostateczne; ale gorliwość sędziów i oburzenie ogólne brak ten zastępowały.

W wilię dnia wyznaczonego do rozprawy, sąd wyskoczył w powietrze; zginęło w tym osiemset osób, w czym wielu sędziów i adwokatów. Tłum wściekły wpadł do więzienia i zlinczował więźniów. Wojsko, przysłane dla przywrócenia porządku, przyjęto strzałami rewolwerowymi' i gradem kamieni; kilku oficerów zrzucono z koni i potratowano. Żołnierze dali ognia, były liczne ofiary. Wojsku udało się przywrócić spokój. Nazajutrz Bank wyleciał w powietrze.

Odtąd oglądano rzeczy niesłychane. Robotnicy fabryczni, którzy odmówili byli strajku, tłumnie rzucili się na miasto i podpalali domy. Pułki całe pod wodzą oficerów przyłączały się do robotników podpalaczy, przebiegały z nimi miasto śpiewając hymny rewolucyjne, a potem udały się do doków po beczki z naftą dla podsycenia ognia.

Pewnego ranka nagle wzniosło się drzewo olbrzymie, widmo palmy na trzy. kilometry wysokie, nad miejscem, gdzie wznosił się ogromny pałac telegrafów, w jednej chwili pochłonięty ze szczętem.

Podczas gdy pół miasta gorzało, w drugiej połowie, życie toczyło się zwykłym trybem. Z rana słychać było blaszanki, dźwięczące na wózku rozwoziciela mleka. W opustoszałej alei, stary żołnierz wsparty o mur, z butelką między kolanami, zwolna żuł chleb i resztki jakiejś potrawy. Prezesowie trustów prawie wszyscy byli na swoich stanowiskach. Niektórzy spełniali swe obowiązki z bohaterska prostotą. Rafael Box, syn miliardera męczennika, wyleciał w powietrze przewodnicząc ogólnemu zgromadzeniu trustu cukrowego. Wyprawiono mu wspaniały pogrzeb; pochód musiał sześć razy wspinać się po szczątkach gruzów lub po deskach przechodzić przez zapadnięte ulice.

Zwykli pomocnicy bogaczów, subiekci, urzędnicy, ajenci, zachowali dla nich wierność niewzruszoną. W zwykłym terminie, woźni zburzonego banku, pozostali przy życiu, szli przedstawiać weksle przez zburzone drogi, do dymiących domostw. Kilku dla uskutecznienia swego inkasa zginęło w płomieniach.

Mimo to nie można było dłużej mieć złudzeń; niewidzialny nieprzyjaciel był panem miasta. Teraz odgłos wybuchów panował stale jak milczenie,, zaledwie dosłyszalny, niepokonany i straszny.

Aparaty oświetlające zostały zniszczone, więc miasto w nocy pogrążone było w ciemnościach i działy się tam gwałty niesłychanej potworności. Tylko dzielnice ludowe, mniej doświadczone, broniły się jeszcze. Ochotnicy pełnili tam służbę bezpieczeństwa; rozstrzeliwali złodziei, na każdym rogu ulicy można było potknąć się o ciało, leżące w kałuży krwi, z rękami związanymi, z chustką na twarzy i tablicą z napisem na piersiach.

Niepodobieństwem stawało się grzebanie zmarłych i oczyszczanie miasta z gruzów. Wkrótce woń, jaką wydawały rozkładające się ciała, stała się nie do zniesienia. Wybuchły epidemie, które spowodowały tysiące zgonów, pozostałych przy życiu uczyniły wątłymi i ogłupiałymi. Głód dokonał reszty.

Sto czterdziestego pierwszego dnia po pierwszym zamachu, kiedy nadciągnęło sześć korpusów armii z artylerią polową i oblężniczą, w nocy, w najuboższej dzielnicy miasta, jedynej jaka pozostała, a teraz otoczona była łańcuchem płomieni i dymów — Karolina i Clair na dachu wysokiego domu trzymali się za ręce i patrzyli. Z dołu dochodziły wesołe śpiewy tłumu, który szalony tańczył na zgliszczach.

— Jutro — rzekł mężczyzna — wszystko się skończy i tak będzie lepiej.

Młoda kobieta z rozpuszczonym włosem, z twarzą oświetloną blaskiem pożaru, ze skupioną radością przyglądała się zaciskającej się wokoło nich obręczy płomieni.

— Tak, będzie lepiej — powtórzyła.

I rzucając się w objęcia niszczyciela złożyła na jego ustach namiętny pocałunek.

§4

Inne miasta w państwie ucierpiały także wskutek zamieszek i gwałtów, potem ład przywrócono. Wprowadzono reformy do instytucyj; w obyczajach wielkie zaszły zmiany; ale kraj nie przyszedł już do siebie po stracie swej stolicy i nie odzyskał nigdy dawniejszego dobrobytu. Handel, przemysł znikły; cywilizacja, która strony te nad inne ukochała, porzuciła je zupełnie. Stały się jałowe i niezdrowe; grunt, który żywił był tyle milionów ludzi, był już tylko pustynią. Na wzgórzu fortu Świętego Michała pasły się dzikie konie.

Dnie płynęły jak źródlane wody; wieki mijały niby krople, spadające z sopli stalaktytów.

Myśliwi przyszli polować na niedźwiedzie na wzgórzach zapomnianego miasta; pasterze przywiedli tu swoje stada; rolnicy pchali swoje pługi; ogrodnicy uprawiali sałatę i szczepili grusze w zagrodach. Nie byli bogaci, nie znali sztuk pięknych; latorośl winna i krzaki róż pokrywały ściany ich chat, owcza skóra służyła za odzież dla ich ogorzałych ciał; kobiety ich ubierały się w wełnę własnego przędzenia. Pastuchowie lepili z glinki małe figurki ludzi i zwierząt lub śpiewali piosenki o dziewczynie, idącej do lasu ze swym kochankiem i o kozach, pasących się przy szumie drzew i szmerze strumyka. Gospodarz gniewał się, że robaki zjadają mu figi; rozmyślał nad zasadzkami, które broniłyby jego kur przed lisem o puszystym ogonie. Nalewając wino sąsiadom mówił:

— Pijcie! Koniki polne nie uszkodziły mi zbioru; gdy przyszły, winne grona były już zebrane.

Potem, z biegiem wieków, bogate wioski, pola ciężkie od plonu, zostały zniszczone, zrabowane przez barbarzyńskich najeźdźców. Kraj kilka razy zmieniał panów. Zdobywcy zbudowali zamki na wzgórzach; rolnictwo wzmogło się; powstały młyny, kuźnie, garbarnie, tkalnie, poprowadzono drogi przez lasy i bagna; rzeka pokryła się statkami i łodziami. Wioski powiększały się stale i razem połączone utworzyły miasto, które zabezpieczyło się głębokimi fosami i wysokimi murami. Potem już, jako stolicy wielkiego Państwa, ciasno mu było w obrębie tych stoków, odtąd zbytecznych, przekształcono je więc na piękne zielone planty.

Miasto wzbogaciło się i rozrosło niepomiernie. Najwyższych domów nie uważano za dość wysokie, podwyższano je ciągle i budowano je na trzydzieści do czterdziestu pięter, gdzie jedne nad drugimi mieściły się biura i magazyny, kantory bankierskie, siedziby rozmaitych towarzystw. Coraz głębiej kopano w gruncie piwnice i tunele. Piętnaście milionów ludzi pracowało w tym mieście-olbrzymie.