Franciszek II Rakoczy

WYZNANIA I

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

1676—1701

1701—1703

WYZNANIA, KS. I (1676-1701)

OD 1703 ROKU AŻ DO JEJ KOŃCA (1703-1711)

Franciszek II Rakoczy

Wyznania grzesznika, który pochyliwszy się nad żłobkiem nowo narodzonego Zbawiciela opłakuje z goryczą w sercu swe minione życie i wspomina doznane łaski oraz roztaczaną nad nim opiekę Opatrzności.

1676—1701

O Panie, nie jest zamysłem moim opisywać tu historię mej rodziny czy wymieniać wszystkich książąt Siedmiogrodu, mych przodków. Ojciec został wybrany władcą tego księstwa za życia dziada. Jego matka, Zofia Batory, wpajała mu wiarę katolicką już od najwcześniejszego dzieciństwa. Kiedy dziadek umarł z ran odniesionych w bitwie z Turkami pod Gyalu (Gyalău), mój ojciec wolał zrezygnować z władania księstwem niźli porzucić świętą wiarę, w jakiej został wychowany. Panie mój, dusza ma wysławia Cię i błogosławi za to, że swą łaską utwierdziłeś go w tym świętym postanowieniu. Ta łaska spłynęła na mnie. W wiele lat później poślubił on bowiem księżniczkę Ilonę, córkę księcia Zrinyi, a trzecim i ostatnim owocem tego małżeństwa byłem właśnie ja, któremu dałeś, Panie, to nędzne życie 27 marca 1676 r., w zamku Borsi (Borša) należącym do naszej rodziny.

Twoja Opatrzność, Boże, otoczyła mnie wielką troskliwością. Miałem zaledwie sześć miesięcy, mój ojciec zaś nie miał jeszcze czterdziestu lat, kiedy go powołałeś do siebie, wyzwalając z tego nieszczęsnego żywota (pokornie proszę Twój Przenajświętszy Majestat, abyś raczył mu okazać swoje Miłosierdzie). Tyś jednak nie dopuścił, aby moje wychowanie doznało jakiegokolwiek uszczerbku. Moja babka, Twoja wierna służebnica, która była Tobie tak oddana i którą ludzie uważali za świętą, kochała mnie bardzo mocno. Matka darzyła mnie prawdziwie matczyną miłością i nie pozwoliłaby mi na żaden niestosowny postępek. Kiedy tylko skończyłem pięć lat, zabrała mnie spod opieki kobiet. Nauczyciele, których mi przeznaczyła, pracowali nad tym, aby wpoić mi obyczaje odpowiednie dla mego stanu.

Widzisz, Panie, jak nieskładne i niejasne są moje wspomnienia o tym, co działo się ze mną aż do wieku młodzieńczego. Nawet śmierć mojej babki nie zapadła w mej pamięci głębiej niźli jakiś sen. Równie mało zapamiętałem z uroczystości ponownych zaślubin mojej matki z Imre, hrabią Thököly, zagorzałym luteraninem. Przypominam sobie tylko, że uczta była wspaniała i że zgodnie z obyczajami ludzi tej epoki i tego kraju upływała na spożywaniu dań obfitych i wystawnych.

Błagam Twój Boski Majestat o wybaczenie tych wszystkich rzeczy, które słusznie Ci się nie podobają. Spowiadając się Tobie nie chcę zuchwale przytaczać tego, co słyszałem o przyczynach i motywach tego małżeństwa, które, rozumując kategoriami ludzkimi, było tak fatalne dla mego domu. Wiele osób, które znały sprawy tamtych czasów, twierdziło, że świętej pamięci matka moja zgodziła się na te nowe więzy jedynie za namową dworu cesarskiego, który ułatwiając Thökölyemu zawarcie tego małżeństwa, tak przewyższającego jego aspiracje i jego stan, chciał przez to przywieść go do złożenia broni. Nie chcę jednak więcej myśleć ani pisać o rzeczach, które bezpośrednio nie dotyczą historii mego życia. Nie przemawiam bowiem do ludzi, lecz do Ciebie, Panie, znasz bowiem lepiej niż ktokolwiek prawdę o tych wydarzeniach. Owa garść przytoczonych przeze mnie faktów nie ma innego celu jak przypomnienie pewnych szczegółów, w których tajemnice Twojej Opatrzności specjalnie zasługują na moją wdzięczność. Właśnie ta szczególna opatrzność w późniejszych czasach ocaliła mnie w sposób graniczący z cudem.

Sądzę, że na miejscu będzie tu przypomnienie pewnego zdarzenia, jakie miało miejsce na krótko przed ślubem mojej matki. Być może wypadek ów miał być właśnie ostrzeżeniem, poprzez które  Twoje Miłosierdzie odwodzi niekiedy ludzi od angażowania się w sprawy o nieprzewidzianie przykrych skutkach.

Przebywaliśmy wówczas w naszym warownym zamku w Munkaczu, który jest twierdzą położoną na dość wysokiej skale.

Moja pobożna i bogobojna matka, przeświadczona o tym, iż obowiązkiem matki jest, jeśli tylko jest ona do tego zdolna, karmienie dzieci piersią i spanie z nimi w jednym łożu, była bardzo skrupulatna w wypełnianiu tej powinności.

Pewnego dnia, kiedy ja i moja siostra już byliśmy ułożeni do snu, ta święta niewiasta zaczęła się modlić, a modliła się długo i żarliwie; skończywszy modlitwy wznoszone do Ciebie, Boże o nieskończonej dobroci, położyła się do łoża między nami dwojgiem. W jej pokoju jak zwykle czuwała w nocy pokojówka. Matka moja już spała, a służka modliła się. Nie zdołała jednak dokończyć modlitwy, gdy zobaczyła, jak spod stolika sąsiadującego z naszym łożem wysuwa się ogromnych rozmiarów wąż. Jako że nikłe światełko lampki nie oświetlało przedmiotów zbyt dokładnie, dziewczyna zaczęła wątpić w realność tego, co zobaczyła. Tymczasem wąż powoli pełzł w kierunku łoża. Biedna służka nie ma już wątpliwości; nie wie jednak, co czynić; rozmiary bestii wzbudzają w niej strach; pamięta zresztą, że moja matka ma naturalną odrazę do tego typu stworzeń. W tej rozterce nie waży się ani zaatakować gada, ani przestraszyć swej pani. W końcu spostrzegając, że wąż podnosi się z ziemi i wślizguje się do łoża, dziewczyna wydaje przeraźliwy krzyk, budząc tym sposobem swą panią. Ta zaś sądząc, że w domu wybuchł pożar, zrywa się z łóżka, bierze na ręce moją siostrę, a na widok węża w popłochu rzuca się do ucieczki. Tymczasem ja zostałem sam na sam z przerażającym gadem aż do nadejścia wartowników, którzy pełnili straż przed wejściem.

Bez względu na to, czy owa przygoda była dziełem czystego przypadku, czy też zdarzyła się dzięki szczególnemu zrządzeniu Twej Opatrzności, o Panie, dalszy bieg wypadków upewnił nas, że matka nasza wychodząc powtórnie za mąż wprowadziła do swego łoża prawdziwego węża. Wszelako w stosunku do swego drugiego małżonka zachowywała się z taką cierpliwością i pokorą aż do jego ostatniego tchnienia i okazywała mu tak wielki szacunek i małżeńską uległość niczym pokorna niewolnica, iż nie waham się w Twej obecności, mój Boże, powiedzieć, iż można było ją przedstawiać jako wzór wszelkich cnót dla osób żyjących w więzach sakramentu małżeństwa.

To prawda, że moje wspomnienia o tej przygodzie są bardzo mgliste. Nie przeszkadza to jednak, bym poświęcił jej odrębne miejsce w historii mego życia. Albowiem, gdy byłem nieco starszy, to znaczy w cztery lata później, ta właśnie pokojówka oraz moja siostra często mi o tym opowiadały ze wszystkimi szczegółami. Tym samym wydarzenie to na zawsze utrwaliło się w mej pamięci. Tylko dzięki Twej opiece, o Nieskończona Dobroci, stało się tak szczęśliwie, że ów gad (nie mam bowiem żadnych wyrzutów sumienia nazywając w ten sposób mego ojczyma, nawet w Twojej obecności) nie wyrządził nigdy żadnego zła ani mej duszy, ani ciału, choć często usiłował unicestwić zarówno jedno, jak i drugie. Albowiem, widząc mnie w domu samego, o niczym innym nie myślał, jak o mojej zgubie, chcąc zagarnąć zamki i fortece, które należały mi się z tytułu dziedzictwa. Łudził się nawet, że zawładnie całym królestwem i węgierską koroną.

Oto, czego dotyczyły wszystkie narady, podczas których najważniejszy głos oddawał luteranom. Ci zaś, słusznie sądząc, że jedyny syn rodziny, która cieszyła się wielkim szacunkiem, może stać się pewnego dnia wielką podporą prawowitej wiary, niczego bardziej nie pragnęli, jak mojej śmierci lub mego przystąpienia do ich sekty.

O Panie, jakiż byłbym szczęśliwy, gdybym mógł wówczas z dojrzalszą świadomością ofiarować Ci wszystkie cierpienia, jakie mi zadawano aż do chwili ukończenia dziewięciu lat po to, by osłabić mój młodzieńczy temperament i jak najszybciej przywieść mnie do grobu. Tego właśnie się spodziewano biorąc mnie na wszelkie wojenne wyprawy w skwarze i chłodzie, kiedy często gęsto cierpiałem głód i pragnienie oraz srogość najbardziej ostrych zim.

Matka moja kochała mnie bardzo, lecz czy to nie zdawała sobie sprawy, na jakie niebezpieczeństwa narażano mój wiek, czy też nie miała siły sprzeciwić się mężowi, dość, że pod opieką Twej Opatrzności, o Boże, prowadzono mnie w sam środek wojsk tureckich i tatarskich, u których pamięć o czynach mojego dziada wzbudzała wrogość do naszego domu.

Często też w owym okresie zastawiano na mnie pułapki, żeby odwieść mnie od mojej religii. Mój preceptor János Badinyi, prawdziwy chrześcijanin, bardzo pobożny i wielce przywiązany do naszej rodziny, stosował wszelkie zabiegi, aby ocalić mnie od katastrofy. Co do mnie zaś, wybacz mi, Boże, nie wiem, co mówię, Ty i siła Twej łaski tkwiąca we mnie ochraniała mnie i podtrzymała moją słabość; w ten sposób, Panie, pozwoliłeś mi wytrwać w mojej wierze. Posługiwałeś się również bardziej gwałtownymi środkami: dałeś mi siły do przetrwania wszystkich cierpień, o jakich mówiłem. Ty okrywałeś mnie, gdy umierałem z zimna, leżąc na ziemi, zagrzebany w śniegu; Ty gasiłeś moje pragnienie, dając mi wodę, i zaspokajałeś mój głód, gdy za zrządzeniem Twej Opatrzności znajdowałem kawałek chleba. Ty też sprawiłeś, że mimo tylu nieszczęść i niewygód zachowałem zdrowie, a moje delikatne ciało zahartowało się.

Wreszcie wystawiono na próbę wierność mojego kamerdynera, Györgya Kőrösiego. Ofiarowywano mu zamek i wielkie majątki w zamian za podanie mi trucizny. I tym razem obroniła mnie Twa ręka, Ojcze wszystkich sierot! Albowiem człowiek ten ze wstrętem odrzucił podobną propozycję. Ty, Panie, pomogłeś mu dochować mi wierności, wzmagając jeszcze jego czujność, skłaniając go do podjęcia wszelkich kroków dla mego ocalenia. Został on moim kucharzem i od tej pory stał się dla mnie wszystkim; toteż między innymi z tego powodu od tamtej chwili częściej również zacząłem odczuwać głód oraz potrzebę wszelkich niezbędnych rzeczy.

Historykom pozostawiam trud przekazania potomności, jakie były wojny Węgrów z Turkami, opisania postępów wojennych tych ostatnich, którzy dotarli do Wiednia, dokonując jego oblężenia; przedstawienia wreszcie przewagi Niemców nad muzułmanami.* Nie chciałbym rozwodzić się tutaj jedynie nad cudami i łaskami, jakimi nieustannie mnie obdarzałeś, Panie. Grozą mnie przejmuje samo wspomnienie szkód, jakie wyrządzili Turcy i Tatarzy wśród chrześcijańskiego ludu podczas tej wojny i ciężkiej, twardej niewoli, do jakiej go przywiedli. Podczas oblężenia Wiednia znajdowałem się w obozie węgierskim nieopodal Pozsony (Bratysława), matka zaś została w zamku w Leva (Levice).

Cierpiałem wówczas bardzo na dyzenterię, nie zapewniono mi żadnej opieki lekarskiej (ci bowiem, którym zależało na moim zdrowiu, nie chcieli, abym powierzał moje życie lekarzowi mojego ojczyma i wroga), lecz była ze mną Twoja Opatrzność, Boże, i odzyskałem zdrowie. Turcy, pobici pod Wiedniem, uciekli w popłochu, choć nikt ich nawet nie ścigał (tak, o Wiekuista Mądrości, zawstydzasz bezbożników), Thököly zaś troszczył się jedynie o swe własne bezpieczeństwo. Co do mnie, to przypominam sobie, że w trakcie zwijania obozu w środku nocy niewiele brakowało, a zostałbym zmiażdżony pod wielkim namiotem, co przytrafiło się jednemu ze służących mojego ojczyma.

Cały czas uciekając przybyliśmy do zamku w Sempte (Šintava). Tu spotkałem się z matką, podczas gdy armia ruszyła w kierunku Esztergomu i posuwając się cały czas prosto i w wielkim pośpiechu dotarła szybko do Górnych Węgier. W tym czasie oddychałem swobodnie przy mej czułej matce i napawałem się tym szczęściem aż do przybycia ojczyma. Zimę tamtego roku spędziłem na przeróżnych podróżach, podczas których nie brakowało mi trudów i znojów, lecz stopniowe przyzwyczajanie się do cierpień łagodziło je z dnia na dzień, a Ty, Boże, Opiekunie dzieci, sprawiłeś, że tak bardzo ich nie odczuwałem.

Po zwycięstwie Austriaków pod Wiedniem sprawy Thökölyego przybierały coraz gorszy obrót. Armia austriacka napierała na nas coraz bardziej. Dowodził nią generał Schultz, człowiek niezwykle biegły w sztuce wojennej i doskonale znający ducha Węgrów. Ścigani przez niego, błąkaliśmy się po bagnach i pustkowiach. Wreszcie, gdy armia nasza słabła z każdym dniem, a nasze szańce zniszczono, musieliśmy się schronić w naszej twierdzy w Munkaczu. Thököly zostawił tam moję matkę, sam zaś podążył do Waradynu, fortecy tureckiej leżącej u stóp gór otaczających Siedmiogród, aby prosić tam o pomoc i radę.

Wówczas wydarzyło się coś, o czym nie miałem wtedy najmniejszego pojęcia. Tobie, Boże, było to wiadome, ja zaś dowiedziałem się o owym fakcie dopiero później od jednego z zauszników Thökölyego. Otóż ojczym powziął zamiar zabrania mnie ze sobą, aby podarować mnie Turkom jako zakładnika i wysłać do Konstantynopola, jeśliby sytuacja, która jak wspomniałem, wyglądała coraz gorzej, nasuwała Turkom jakieś podejrzenia co do jego wierności. Moi guwernerzy otrzymali już rozkaz przygotowania mnie do tej podróży, matka moja tonąc we łzach wyraziła zgodę. Zbliżał się dzień wyjazdu, a ja, nieświadoma ofiara ambicji i okrucieństwa ojczyma, cieszyłem się na myśl o podróży konno, nie podejrzewając żadnego niebezpieczeństwa. Aby wyrobić we mnie zamiłowanie dojazdy konnej kilka miesięcy wcześniej zaczęto mnie ćwiczyć w dosiadaniu konia. Wszelako Badinyi, mój preceptor, który lepiej ode mnie umiał czytać w przyszłości, nie widząc innego sposobu odsunięcia mnie znad tej otwartej przepaści, nad którą stałem, zwrócił się do Ciebie, Panie, o pomoc. Podczas gdyThököly udaje się na ostatnie pożegnanie z moją matką, Badinyi biegnie do kościoła i nakazuje kapelanowi przebłagalną ofiarę. I on to z pewnością wyprosił Twe Miłosierdzie dla mnie. Zaledwie bowiem odprawiono ofiarę,Thököly zmienił nagle zamiar i wyjechał sam, pozostawiając mnie z matką.

Niech dusza moja wysławia Cię, Panie, i błogosławi Twe Miłosierdzie. Niewiele bowiem czasu upłynęło, gdy dowiedzieliśmy się, od jakiego niebezpieczeństwa mnie uchroniłeś. Albowiem gdy oddziały Thökölyego zostały pobite pod Esztergomem, utracono Ujvar, Esztergom i Budę, sytuacja była tak żałosna, że dowództwo tureckie wszelkimi sposobami zabiegało o pokój. Jednakże, kiedy książę Lotaryński, dowodzący wówczas armią cesarską, dał im do zrozumienia, że nie dojdzie do zawarcia pokoju bez uprzedniego uwięzienia Thökölyego, Turcy uciekli się do wstrętnego podstępu, nie bacząc na przysięgę wierności, jaką złożyli Thökölyemu, zawartą w oficjalnym akcie (nazywanym w ich języku atname) i uroczyście podpisanym przez samego sułtana. Tak doszło do decyzji o uwięzieniu Thökölyego. Miał tego dokonać pasza Waradynu. Zaprosił on Thökölyego do fortecy pod pretekstem wspólnej kolacji. Ledwo jednak gość przekroczył próg twierdzy, szybko zatrzaśnięto za nim bramę.* Jego rozbite wojsko oraz świta poddały się Austriakom, którzy nie podtrzymywali już propozycji pokojowych, ciągnąc dalej wojnę. Węgrzy, widząc wiarołomstwo Turków, złożyli broń. Kiedy sułtan przekonał się, iż Austriacy go oszukali, wydał rozkaz uwolnienia Thökölyego, zaś dla zadośćuczynienia doznanych krzywd kazał nawet ściąć głowę waradyńskiemu paszy. Mimo to nie udało sięThökölyemu odzyskać zaufania Węgrów i zaledwie kilku jego współwyznawców odważyło się pozostać jego stronnikami. Drżę na samą myśl, gdy uświadamiam sobie, co stałoby się ze mną, gdybym pojechał z Thökölym. W istocie, gdybym podzielił los mojego ojczyma, Turcy podług swego obyczaju niezwłocznie wysłaliby mnie do sułtana. Oto, co przejmuje mnie strachem, znam bowiem moją słabość; z pewnością zmusiliby mnie do zmiany religii.

W niedługim czasie po odjeździe Thökölyego armia austriacka rozpoczęła oblężenie naszej twierdzy w Munkaczu. Przy matce mej został szambelan, nazwiskiem Absolon — człowiek niepospolitego umysłu, lecz złego serca. Był on głową Rady mojego ojczyma i wyznawał luteranizm. Został też z nami András Radics, również luteranin oraz doradca Thökölyego. Jego pieczy powierzono sprawy polityczne i wojskowe. Tymczasem decyzje mojej matki, której dałeś, Skarbnico Mądrości, rozum i heroiczną odwagę o wiele większą niż przynależna jej płci, po stokroć przewyższały opinie doradców. Doprawdy po męsku i nieustraszenie przywitała wrogów, a gdy zawezwali ją do oddania im zamku, odpowiedziała tymi oto słowy: „Jestem opiekunką mych dzieci; schroniłam się w tej twierdzy, która jest ich własnością, nie mając zamiaru nikomu szkodzić, i nie mogę oddać w obce ręce posiadłości, której nikt nie ma prawa od nich żądać. Chętnie zobowiążę się do niepodejmowania żadnych wrogich przedsięwzięć, lecz jeśli ktoś zechce siłą zagarnąć mienie moich dzieci, będę czuła się w obowiązku bronić go i uczynię to."

Do tego też i doszło. W ciągu bowiem następnych trzech lat armia austriacka nie przestawała nękać naszego schronienia czy to długotrwałymi oblężeniami, czy to ogniem artyleryjskim, czy też wyrzucając z moździerzy nadzwyczajną obfitość pocisków i rac ognistych, aby zmusić nas do poddania się. Próżne wszak okazały się ich trudy. Przyznaję, że sprawiało mi ogromną przyjemność codzienne niemal wchodzenie na wierzchołek góry, aby obserwować walki i inne ważniejsze, dosyć ożywione działania wojenne toczące się w dolinie.

Wszelako, Panie, Pociecho uciskanych, nigdy nie zaniedbałem modlitwy i wywiązywałem się z tego obowiązku mimo płochości mego wieku. Wypełnianie z umiłowaniem obowiązku modlitwy umocnione było pobożnością mej matki. Pamiętasz bowiem o tym, Panie, i tuszę, że w dniu, w którym powołałeś do siebie tę świątobliwą kobietę, nie zapomniałeś o jej wszystkich aktach miłosierdzia w stosunku do chorych i rannych. Niemal codziennie ich opatrywała i dawała im lekarstwa własnoręcznie przez siebie sporządzone, wydając też odpowiednie rozkazy, aby doglądano ich z największą pieczołowitością. Czasami robiła obchód twierdzy, nie bacząc na niebezpieczeństwa, na jakie się narażała. Któregoś razu Ty sam, Panie, osłoniłeś ją puklerzem broniąc od kuli, która rozłupała głowę i spowodowała rozpryśnięcie mózgu jednej z towarzyszących jej służebnic. Ocaliłeś ją, Panie, aby później dać jej wiele okazji do zasłużenia sobie na Twe Miłosierdzie, które jej okazałeś po wielu udrękach i utrapieniach, jakie musiała znieść. Wierzę, Panie, iż dzisiaj wysławia Cię ona w niebiesiech o wiele mocniej, niż ja mogę to uczynić na ziemi, ja — biedny i grzeszny.

W trakcie oblężenia nie była przerwana cyrkulacja listów zarówno z kraju, jak i z zagranicy; dzięki temu, jak słyszałem, uzyskano nadzieję pomocy od Turcji. Powiadamiał nas o tymThököly. Wszelako jeden z jego ostatnich listów zawierał w sobie coś niezwykłego. Widząc, że sprawy jego przedstawiają się beznadziejnie, prosił moją matkę o wypuszczenie z twierdzy pod jakimkolwiek zmyślonym pretekstem Ferenca Bárkányiego, jej kapelana, kapłana zreformowanego zakonu św. Franciszka, i posłanie go do Rzymu przez terytoria Polski z misją udania się do Głowy Kościoła z zapewnieniem, iżThököly przejdzie na wiarę katolicką, jeśli papież zdoła w jakiś sposób doprowadzić do pokoju z dworem wiedeńskim. Miał też zapewnić papieża, iż po zawarciu owego pokojuThököly poświęci się nawracaniu heretyków z równym zapałem, z jakim bił katolików w trakcie poprzednich wojen.

Z pewnością wiedziałeś, Panie, o czym my dowiedzieliśmy się dopiero później, że obietnice Thökölyego nie były szczere; to dlatego tak je zawikłałeś, iżby posłużyły one jedynie do zamanifestowania Twego sądu. Albowiem czemuż innemu można by przypisać, jak nie tajemniczemu postępowaniu Twojej sprawiedliwości, że matka postąpiła tak nierozważnie, ona, zazwyczaj tak ostrożna. Oddała list ojczyma, podług zwyczaju zaszyfrowany, szambelanowi Absolonowi, żeby jej go przetłumaczył na zwykły język. Ten wszakże nie znając owego szyfru nie mógł wywiązać się z danego mu zadania i zwrócił list matce. Ona zaś przypomniała sobie, żeThököly jej samej powierzył klucz do odczytania podobnych sekretów, lecz tym razem postąpiła wbrew swoim zwyczajom i znudzona trudem rozszyfrowywania tajemnic listu powierzyła klucz Absolonowi. Luteranin przeczytał wszystko, całkowicie zaskoczony zamiarem swego pana. Natychmiast uwiadomił o tym Radicsa, swojego druha, dowódcę twierdzy. Po wspólnej naradzie dostojnicy owi przedłożyli matce fałszywy tekst listu, ukrywając treść prawdziwą.

Od tej chwili Absolon i Radics, sądząc, że niczego dobrego nie można się spodziewać poThökölym, robili wszystko, żeby udaremnić jego plany. Postanowili przeto przedsięwziąć wszelkie możliwe środki, aby zyskać sobie przychylność Austriaków. Już nie powstrzymuje ich przysięga wierności. Wysyłają poselstwo do generała Caraffy, cesarskiego dowódcy, który trzymał nas w oblężeniu, i obiecują mu oddać twierdzę, stawiając warunki dogodne jedynie dla nich samych. Generał ów, zachwycony zrządzeniem losu, którego się bynajmniej nie spodziewał, zgadza się na przedstawione mu propozycje i zawiera porozumienie całkowicie po myśli zdrajców. Ci zaś, przystępując do wykonania postanowień traktatu, usuwają z naszej twierdzy żywność i amunicję; tym sposobem garnizon, pozbawiony w krótkim czasie niezbędnych środków, znalazł się u kresu sił i doszło nawet kilkakroć do wrzenia, uśmierzanego tylko dzięki przemowom mojej matki w Radzie, pełnym mądrości i rozwagi. Wreszcie, nie będąc już w stanie dłużej walczyć z nieuchronnością losu i z głodem tak bardzo dającym się we znaki, matka została zmuszona do pójścia za radą niegodziwych ministrów. Przystąpiono wiec do paktu z generałem Caraffą, mającym na tę okoliczność całkowite pełnomocnictwo cesarza, i ułożono akt w stosownej formie.

Nie wiem, jakie w tym akcie zawarto dyspozycje dotyczące mojej osoby. Ale ty je znasz, Panie! Przypominam sobie jedynie, że w niedługi czas potem matka skarżyła się, iż nie przestrzegano wcale postanowień kapitulacji i że po upływie kilku tygodni rozkaz cesarski zmusił ją do opuszczenia wraz z nami naszych posiadłości oraz królestwa Węgier i udania się do Wiednia.

Był wówczas początek zimy i to właśnie o tej porze roku tak surowej wypadło nam odbyć ową podróż. Ponieważ jednak wielkie nieszczęścia tłumią odczucie mniejszych niedogodności i dzięki temu, iż byliśmy przyzwyczajeni do niewygód, prawie nie zauważyliśmy surowości aury. Wszelako pośród rozlicznych Twych dobrodziejstw, Wiekuista Dobroci, jest jedna szczególna, której jeślibym nie wspomniał, byłbym prawdziwym niewdzięcznikiem.

W karecie siedziałem z matką, siostrą oraz kilkoma najznamienitszymi osobistościami naszego domu. Przyjechaliśmy właśnie do miasteczka Rózsahegy koło fortecy w Likawie, drogami, które łańcuch górski oraz bieg Wagu czyniły bardzo wąskimi. Prąd  rzeki jest tak  silny, że ustawicznie żłobi jej brzegi, tak że droga w tych miejscach tworzy przepaści, które nigdy się nie zasklepiają, woda bowiem nieustannie zabiera resztki ziemi, a karecie zostaje ledwie tyle miejsca, żeby zmieścić koła.

Otóż, gdy jechaliśmy ową drogą, pod koniem dyszlowym zarwało się całe pobocze, pociągając za sobą w przepaść konia i woźnicę, który podług dawnego zwyczaju jechał wierzchem. Z pewnością ciężar ich pociągnąłby za sobą koła przednie, a wreszcie całą karetę, gdyby Twa niewidzialna ręka, Panie, nie uchroniła nas od tego niebezpieczeństwa. To Ty sprawiłeś, że inne konie oraz cała kareta zatrzymały się nieruchomo. Tymczasem woźnica, uchwyciwszy się gałęzi drzewa, przytrzymał konia za cugle i dał nam wszystkim możność wyskoczenia z ekwipażu. Wkrótce nadjechali ludzie z naszej świty i wyratowali nas z opresji.

Potem zatrzymaliśmy się na kilka dni w naszym zamku w Rónie i fortecy w Lednicy. O ile dobrze pamiętam, rozprawiano wówczas o sposobie przyjęcia mojej matki. W Twej obecności wspomnę o tych sprawach zaledwie w kilku słowach, Panie, i nie po to, by się skarżyć, powiem, że w trakcie oblężenia Munkacza oddano moje twierdze w Sárospataku i Regécu. Zawierzono obietnicom tych, którzy owe fortece zabierali, iż zostaną mi one zwrócone. Tam właśnie złożono skarby mojej rodziny, które miały mi przypaść w udziale po wygaśnięciu rodzin królewskich i książęcych, z których się wywodzę. Ów skarb odnaleziono i przewieziono do Izby Cesarskiej. Wiele osób się nim wzbogaciło, z wartości zaś wielomilionowej fortuny, jak wykazywały rejestry, nie oddano mi nawet złamanego grosza mimo przyrzeczenia danego przez cesarza.

W dniu naszego przyjazdu do Wiednia skończyłem właśnie dwanaście lat. Nie wiedzieć czemu, zostawiono nas przed zamkniętymi bramami na dwie godziny lub więcej, a w ciągu tego czasu stanowiliśmy widowisko dla motłochu, który nie patrzył na nas łaskawym okiem. Matka moja z niepokojem oczekiwała na koniec tak uwłaczającego nam przyjęcia. Wreszcie zawieziono nas na przedmieście, do klasztoru wielebnych ojców augustianów.

Pamiętam jedynie, iż pod wieczór przyjechała kareta, żeby zawieźć mnie i moją siostrę Julię do kardynała Kollonicha, któremu cesarz Leopold, mianujący się naszym opiekunem, powierzył nasze wychowanie oraz administrację majątków." Prałat ów przyjął nas ze wszystkimi względami należnymi naszemu stanowi, lecz z lekceważeniem, jakie wzbudzał u niego nasz młody wiek. W niedługi czas potem wsiedliśmy z nim do karety, gdyż jak twierdził, chciał nas przedstawić cesarzowi. Jakiż był jednak mój ból, gdy po otworzeniu drzwiczek karety zobaczyłem zakonnice, urszulanki, które złapały moją siostrę i wyciągnęły ją z karety mimo jej płaczu i stawianego oporu, rozdzielając ją ze mną klasztorną bramą.

Po tej wyprawie, w czasie której nikt nie zważał na moje łzy i szlochy, stwierdziłem, iż pozbawiono mnie zarazem matki i siostry. Nie miałem już nikogo, kto byłby mi podporą. Zawieziono mnie teraz wraz z preceptorem Badinyim i kamerdynerem Kőrösim do pewnego człowieka, zaufanego kardynała. Trzy dni spędziłem na płaczu i udręce. Niepokoił mnie najbardziej los matki. Wreszcie czwartego dnia zezwolono mi na pożegnanie się z matką i siostrą. Z matką spotkałem się w oberży, siostrę zobaczyłem przez klasztorną kratę. Utrzymywano mnie w przekonaniu, że zostanę wywieziony z Wiednia, lecz nie mówiono mi, dokąd pojadę, i umyślnie czyniono z tego tajemnicę.

O Panie, czemuż nie uczyniłem Ci ofiary z łez, jakie wylałem całując moją najukochańszą matkę po raz ostatni? Mówię ostatni raz, bowiem później nigdy już nie pozwolono mi na widzenie się z nią. Łzy ciekły mi po policzkach jeszcze i wtedy, gdy byłem już w drodze do mej siostry, a jej widok sprawił, iż były one coraz obfitsze. To widzenie się przez kratę było bardzo krótkie. Rozmowę naszą przerywał szloch i wydawaliśmy raczej jęki niż słowa. Oboje bardzo się kochaliśmy, a nasze uczucie łączyło się w osobie matki, która kochała nas oboje.

Po dniu spędzonym na płaczu, w największej goryczy serca, na polecenie kardynała wsiadłem do jego karety. Wysłuchaliśmy mszy w klasztorze Braci Szpitalnych, przeznaczonym do zamykania ludzi złych obyczajów; później wraz z moim preceptorem Badinyim oraz prałatem von Eiskornem, odpowiedzialnym za konwojowanie mnie, wsiedliśmy do wynajętego powozu zaprzężonego w dwa konie i jak to zazwyczaj bywa, dość podniszczonego. Oto, w jaki sposób wyjechaliśmy z Wiednia!

Powóz nasz posuwał się dość wolno i dopiero na drugi dzień uwiadomiono mnie, iż wiezie mnie on do Czech. Obecność mego preceptora, który czynił wszystko, co było w jego mocy, aby ukryć przede mną swój smutek, oraz nadzieja, że nigdy mnie on nie opuści, były moim jedynym pocieszeniem. Nie znałem ni języka, ni obyczajów kraju, przez który przejeżdżałem, wszystko było dla mnie nowe i wszystko, co widziałem, wzmagało jeszcze mój ból spowodowany rozłąką z matką i siostrą.

Po wielu dniach drogi, z której nie mogę przypomnieć sobie żadnego szczególnego wydarzenia, chyba tylko nieustanny smutek mej duszy, przyjechaliśmy do małego miasteczka w Czechach o nazwie Uj Ház, (Jindřichŭv Hradec), po niemiecku Neuhaus. Nie leży w moich zamiarach opisywanie na tych kartach miast i ich położenia. Powiem jedynie o mieście należącym do hrabiego Joachima Slavaty, z rodu słynnego w Czechach, w czasie kiedy tam przebywaliśmy; jako że hrabia ów zmarł nie mając męskich potomków, spadkobiercą został jego brat Leopold. Pierwszy z braci okazywał mi wiele uczucia, drugi również był mi życzliwy.

Jest w rzeczonym mieście wielki dom jezuitów oraz kolegium dla nauczania młodzieży, zwane tu seminarium. Liczba młodych ludzi, którzy w nim zamieszkują, jest dość znaczna, wiele też osób przybywa tam w odwiedziny. Ojcowie, specjalnie na moje przyjęcie, urządzili przedstawienie teatralne. Po spektaklu wydano obfitą kolację, chociaż był to właśnie okres wielkiego postu. Pod koniec posiłku odprowadzający mnie prefekt oznajmił, że mym zajęciem w kolegium będzie nauka oraz że mając rozkaz odesłania mego preceptora pozwala mi na zakończenie wieczoru pozostać w jego towarzystwie, abym mógł mu przekazać wiadomości dla mojej matki, do której Badinyi miał wyjechać nazajutrz rano.

O Panie, Ty jeden wiesz, jaką żałość w mym sercu wzbudziła ta wiadomość i jak obfite łzy popłynęły z mych oczu. Na próżno błagałem i przypominałem, że kardynał obiecał mi, iż wychowawca mój pozostanie ze mną przez kilka miesięcy. Nikogo nie wzruszyły ani moje prośby, ani łzy i skargi.

Zaprowadzono mnie do przeznaczonego dla mnie pokoju, zajmowanego pospołu przez dwie inne osoby. Wszedłszy tam położyłem się na łóżku za przepierzeniem. Z płaczem błagałem mego preceptora, żeby mnie nie opuszczał. Na koniec usnąłem, wyczerpany bólem i złamany nieszczęściem, jakie na mnie spadło. Skorzystano z tego momentu, aby oderwać ode mnie wychowawcę. Kiedy obudziłem się o brzasku, na próżno zacząłem go wzywać, zrozumiałem wówczas, że odjechał.

O Panie, widzisz, że dziś jeszcze pisząc te słowa z trudem mogę powstrzymać żałość. Doprawdy, czyż mogło coś gorszego spotkać młodego księcia? Wygnano mnie z ojczyzny, wyrwano z ramion rodziców, wysłano do nieznanego kraju, potraktowano w sposób niegodny mego urodzenia i pozostawiono z ludźmi o obyczajach, do których zupełnie nie byłem przyzwyczajony i których języka nie znałem. Nie mogłem inaczej się z nimi porozumieć jak tylko za pomocą łaciny, której nauczyłem się od rodziców. Pozbawiony wszelkiej pociechy ludzkiej, szukając rady w mym nieszczęściu, do Ciebie zwróciłem się, Panie, Pocieszycielu strapionych i Ojcze sierot.

Przez trzy dni nie ustawałem w płaczu i modlitwie, łzy moje koiła jedynie odrobina snu, który zsyłała co pewien czas ułomna natura. O oznaczonych godzinach musiałem udawać się do wspólnego refektarza. Sam już widok pożywienia, które tam podawano, był nowym powodem żałości. Żytni chleb, ciemne kwaśne wino, dania przygotowane podług tutejszego zwyczaju, do tego w małych ilościach, wszystko to należało do zwykłego porządku. Żałość ma sprawiała, że jedzenie wydawało mi się jeszcze bardziej bez smaku, niż było w istocie. Ze łzami siadałem do stołu, a po posiłkach chroniłem się w mym pokoiku, oddzielonym, jak już mówiłem, od innych. Upłynął prawie miesiąc, zanim byłem zdolny zabrać się do nauki.

Ocaliłeś mi życie, Panie, i nie dopuściłeś, aby zdrowie moje podupadło pośród tylu nieszczęść. Po upływie dwóch miesięcy, o ile dobrze pamiętam, przydzielono mnie do czwartej klasy gramatyków. Ty, Boże, uczyniłeś mnie potulnym. Otworzyłeś też mój umysł dla wiedzy, którą mi wpajano. Ty natchnąłeś mnie żarliwością w odbywaniu pobożnych praktyk, zjednałeś mi życzliwość przełożonych i nauczycieli. Ty, nie kto inny, o Dobroci Nieskończona, nauczyłeś umiejętności współżycia z ludźmi, upodobania jedynie do rzeczy uczciwych, unikania towarzystwa młodych ludzi, nawet tych, którzy ze mną mieszkali, i przedkładania nad to rozmów z nauczycielami i ojcami z kolegium, których towarzystwa zawsze szukałem i do których ustawicznie przychodziłem niezależnie od rozkładu zajęć. Wraz z pokorą dałeś mi, Boże, spokój duszy.

Rektor seminarium, ojciec Zimmermann, starzec o sparaliżowanych rękach i nogach, obdarzał mnie zawsze żywym uczuciem. Z przyjemnością spędzał czas rekreacji w mojej kompanii i razem graliśmy w szachy. Niekiedy wożono mnie podczas wolnego czasu na przedmieścia, bardzo często jeździłem do hrabiego Slavaty, kiedy był u siebie, lub do oficerów z  jego zamku, którzy żywili dla mnie szacunek i przyjaźń. Czasami udawałem się na spacer do owego prałata, który przywiózł mnie do Uj Ház. Jego kancelaria oddalona była od miasta zaledwie o kilka mil. Pewnego dnia, gdy przebywał on w domu, miał okazję poznać ułomności czy też złośliwości mojej natury.

Ty, Panie, wiesz najlepiej, jakie były pobudki mego zachowania się przy tym spotkaniu. Pozostaje mi jedynie przypomnieć ów postępek, znany Tobie lepiej niż mnie samemu, lecz który teraz bardziej mnie przejmuje skruchą niż wówczas, gdy go popełniłem. Naturalnie lubiłem oglądać rzeczy nowe i ciekawe. Miałem zwłaszcza upodobanie do szkieł optycznych. Spodobały mi się szczególnie lornetki, które z łatwością można nosić ze sobą i które można było znaleźć we wszystkich niemal domach. Zobaczywszy takowe u prałata, zachwyciłem się nimi i z lubością je przykładałem do oczu; nie ośmieliwszy się wszak poprosić, aby mi jedną dano, sam ją wziąłem ukradkiem. Podobny wypadek zdarzył mi się w trzy lata później w Nysie na Śląsku, gdzie z biblioteki ojców jezuitów wziąłem kompas leżący w stosie innych przyrządów matematycznych, których od dawna już nie używano. Teraz, gdy zastanowię się nad oboma tymi postępkami, wydaje mi się, że nie przyniosły one nikomu szkody. Albowiem nikt nawet nie spostrzegł mych kradzieży i nikt nie wszczął poszukiwań. Zresztą, nie w złodziejstwie znajdowałem upodobanie, po prostu pociągały mnie przedmioty, które sobie przywłaszczyłem.

Panie, ośmielam się żałować przed Tobą za me grzechy, które popełniłem wówczas, a także i później. Nie wpojono mi solidnej pobożności. Za całą lekturę miałem jedynie dwa małe modlitewniki, które recytowałem z wielką dokładnością. W dwa lata po wstąpieniu do kolegium jezuitów — studiowałem właśnie retorykę — zrobiono mnie prefektem Kongregacji Marii Dziewicy, Twej Przenajświętszej Matki, mój Jezu! Z obowiązków moich wywiązywałem się gorliwie. Wszelako nie żywiono mej duszy chlebem Twego świętego słowa. Co prawda, czasami rozpoczynano zajęcia Kongregacji lekturą dzieła O naśladowaniu Jezusa Chrystusa. Nikt nam tego jednak nie objaśnił, tak że rozumiałem słowa nie wnikając w ducha.

Po zakończeniu nauk w kolegium zabrano mnie do Pragi, bym na tamtejszym sławnym uniwersytecie mógł studiować filozofię. Jako preceptora przydzielono mi pewnego duchownego, który o ile dobrze pamiętam, był prefektem w kolegium w Uj Ház w rok po moim tam wstąpieniu. W Pradze umieszczono mnie w domu Ojców Towarzystwa Jezusowego na Nowym Mieście. Mój wychowawca był człowiekiem łagodnym, księdzem prowadzącym porządne życie, prostym i oddanym czcigodnym ojcom, lecz nie umiejącym szczególnie wdrożyć mnie do pobożności, dobrych obyczajów, a w dużo mniejszym stopniu jeszcze do nauki. Tedy przez cały ten czas gdy przebywał ze mną, każdy z nas robił to, co mu się żywnie podobało. Co do mnie, miałem wielką pasję do nauki. Toteż wszystkie wolne godziny poświęcałem czytaniu książek z dziedziny architektury lub matematyki. Malowałem, kreśliłem figury geometryczne; ponieważ jednak nikt mnie nie uczył, nie znałem się zupełnie na tym, co robiłem. Bardzo lubiłem grać w bilard z moimi profesorami. Z kolei nie było dla mnie nic nudniejszego pod słońcem niż filozofia, a zwłaszcza logika. Mimo to wertowałem moje zeszyty i uczyłem się, lecz z trudem i jakby pod przymusem, tak że do dziś nie wiem, czy dobrze pojmowałem te przedmioty. Wszelako profesor był tak bardzo ze mnie zadowolony, iż w następnym roku umieszczono mnie na fizyce. Od tamtej pory dano mi mieszkanie w domu klasztornym jezuitów, położonym w tzw. miasteczku; mieszkanie to było wygodniejsze z powodu bliskiego sąsiedztwa z uniwersytetem.

Miałem wówczas szesnaście lat. Ów rok szesnasty okazał się zgubny dla mojej niewinności, którą dzięki Twej Opatrzności, Boże, zachowałem do tamtej pory. Natura dorastała, jej deprawacja pogłębiała się, a pociąg do zepsucia sprawił, iż traktowałem to jako coś najbardziej naturalnego pod słońcem. Z upodobaniem nurzałem się w grzechu, lecz Ty, Panie, wiesz najlepiej, iż nie zdawałem sobie z tego sprawy. Wreszcie, po wielu miesiącach natrafiłem na książkę pewnego kazuity traktującą o różnych rodzajach grzechu nieczystości. Podejrzewałem zło, którego się dopuściłem, wszelako bałem się, żeby mi je uświadomiono. Wstydziłem się porozmawiać o tym z moim spowiednikiem i ukrywałem przed nim mą bezecność, oskarżając się jedynie o złe myśli.

Po tak minionym roku sposobiłem się do ponownego podjęcia studiów filozoficznych. A jednak inaczej pokierowałeś mym losem. Wyrokiem Twej Opatrzności już w trakcie moich studiów w Uj Ház pewne osoby, działające w ukryciu, przygotowywały w Wiedniu projekt mariażu mej siostry przebywającej wraz z naszą matką w klasztorze sióstr urszulanek. Wielu książąt uzyskiwało od cesarza pozwolenie na wizytę u mej matki i omawiało z nią tę sprawę. Kardynał, o którym wcześniej wspominałem, jak tylko mógł, sprzeciwiał się tym spotkaniom, a jednak na próżno. Matka moja, Twa pokorna służebnica, która całym sercem spuszczała się na Twą świętą wolę, odpowiadała wszystkim, że decyzja wyboru należy do mojej siostry.

Jedną z tych osób w rozmaitym wieku i rozmaitego stanu, które dążyły do związania się z naszą rodziną, był hrabia Ferdynand ze starego rodu d'Aspremont. Trzymał on w rękach ster rządów królestwa węgierskiego, a nasze ogromne dziedziczne dobra stanowiły dodatkowo nie lada zachętę dla jego planów. Wymyślił więc jakiś powód lub raczej pretekst do uzyskania pozwolenia na przyjazd do Wiednia, a otrzymawszy je wpisał się w poczet adoratorów mojej siostry. Co więcej, cesarz Leopold zgodził się na jego wizytę w klasztorze urszulanek, mającą na celu podjęcie prób urzeczywistnienia tego projektu. Nie chcę tu głębiej wnikać w pobudki czyniące tak przychylnym owego władcę, na którego dobroci zawiodło się tylu ludzi, że chciał on przynajmniej uchodzić za wspaniałomyślnego w sprawie małżeństwa mojej siostry.

Tymczasem kardynał, wręcz przeciwnie, umyślnie przekazywał zakonnicom, żeby robiły wszystko, co w ich mocy, aby nakłonić mą siostrę do przywdziania habitu. Nie wahał się nawet twierdzić, iż taka jest wola cesarza. Dodawał również, że monarcha ów życzyłby sobie, abym również i ja, po osiągnięciu wieku dojrzałego, wstąpił do zakonu jezuitów.

Jedynie Ty, o Boże, wiesz naprawdę, czy cesarzowi było rzeczywiście obojętne małżeństwo mej siostry, czy też to jego minister, dysponując naszymi osobami, a więc czyniąc z mej siostry zakonnicę, mnie zaś jezuitą, miał zamiar doprowadzić do wygaśnięcia naszego rodu, aby obdarzyć ojców jezuitów sukcesją naszych dóbr. Albowiem w niewiele lat później zwołany w trybie nagłym sejm w Passau, raczej przy milczeniu niż aprobacie rządu, wydał prawa zezwalające jezuitom na przejmowanie majątków. Nie będę się starał zrozumieć kalkulacji i intencji owych osób.

Aczkolwiek hrabia Ferdynand był przynajmniej dwa razy starszy od mej siostry, podobał jej się jednak bardziej niż inni; również matka nasza bardzo go lubiła. Za zgodą tedy mej matki i z błogosławieństwem biskupa Wiednia małżeństwo zawarto w czasie, gdy kardynał Kollonich przebywał na konklawe wybierającym Innocentego XII. Siostra opuściła nareszcie klasztor, zresztą bez wiedzy zakonnic, i połączyła się z małżonkiem. Można by przy okazji tego wydarzenia przytoczyć wiele okoliczności, takich jak uwięzienie po powrocie kardynała mego szwagra w twierdzy spielbergskiej, a jego żony w klasztorze w Tulln, które tłumaczono przeróżnymi powodami. Chciano zerwać ich małżeństwo i próbowano tego dokonać za pomocą różnych niegodnych i zaskakujących sposobów.

Niedługo potem, aby zadośćuczynić powinnościom małżeńskim i spełniając pragnienie męża, matka moja zdecydowała się rozłączyć z dziećmi i udać na ziemie niewiernych Turków. Została wypuszczona za zgodą cesarza w zamian za uwolnienie generała Heislera, jednego z czołowych dowódców austriackich, uwięzionego przez Thökölyego po jednej z bitew. Chciała przez to dowieść mężowi, jak bardzo jest z nim zespolona sercem i wolą. Wyjechała tedy z Wiednia w asyście tylko dwóch panien służących. Jej wyjazd długo przede mną ukrywano, a kiedy się o nim dowiedziałem, wcale mnie to tak bardzo nie zasmuciło. Przywykłem już do zwyczajów cudzoziemców, pośród których żyłem, nie odczuwałem więc tak boleśnie mego położenia. Zresztą ojcowie jezuici, którzy wedle powszechnej opinii mieli ochotę związać mnie ze swym zakonem, niczego nie zaniedbali, aby dostarczyć mi rozrywek i uspokoić mój umysł.

Wszystko, o czym teraz mówię, działo się, jak powiedziałem, w ciągu trzech lat moich studiów humanistycznych. Kiedy przybyłem do Pragi, siostra moja opuściła klasztor w Tulln, a jej mężowi również zwrócono wolność; nie znaleziono bowiem żadnego sposobu, żeby rozwiązać ich małżeństwo. Oboje jednak musieli borykać się z ubóstwem. Kardynał nie chciał im zwrócić naszych dziedzicznych dóbr, zatrzymując je dla siebie z tytułu opiekuństwa nade mną, i w moim imieniu wnosił sprzeciwy w kwestii wydania im spadku. Kiedy on podejmował podobne działania, starano się uczynić wszystko, żebym zraził się do mojej siostry; jej zachowanie i uczynki zostały mi przedstawione z jak najciemniejszej strony, jako mające na celu dyshonor mojego rodu i wyrządzenie mi największej krzywdy. Oszczerstwa odnosiły swój skutek.

Pewnego dnia, gdy wychodziłem ze szkoły, jakiś nieznajomy wręczył mi potajemnie list od niej; człowiek ów był na tyle nieostrożny, że powiedział mi, iż został przysłany, aby wyjaśnić mi sprawy dotyczące moich interesów. Zaledwie zdążył to oznajmić, kiedy trzęsąc się z oburzenia odpowiedziałem, iż nie chcę z nim rozmawiać, i odwracając się plecami odszedłem. Natychmiast, by dowieść kardynałowi mego posłuszeństwa wobec jego woli i intencji, odesłałem mu nie rozpieczętowany list od mojej siostry, a więc nawet go nie przeczytałem! Twa Opatrzność, o Panie, sprawiła, iż sprawy potoczyły się jednak zupełnie inaczej, niż sądził ów dostojnik.

Siostra domagała się zwrócenia należnych jej majątków, nadto utrzymywała, iż skoro ukończyłem właśnie lat osiemnaście, powinienem był tedy wedle praw węgierskich wyjść spod wszelkiej kurateli i być panem moich włości. Nadworny kanclerz Strattmann, pierwszy minister cesarza Leopolda, dał posłuchanie jej racjom. Mimo sprzeciwów kardynała wydano specjalny dekret prawny wyzwalający mnie spod władzy opiekuna i nakazujący sprowadzenie do Wiednia.

Otrzymałem ów dekret pod koniec rocznego kursu fizyki, kiedy to sposobiono się, aby jak zwykle wysłać mnie do różnych jezuickich domów. A więc właśnie wtedy, gdy miałem skierować swe kroki w innym zgoła kierunku, dano mi za wychowawcę księdza, z którym przyjechałem do Wiednia.

Nazajutrz po naszym przyjeździe poszedłem przywitać się z Kollonichem. Wyłuszczył mi on cel mej podróży, zawarty w rzeczonym dekrecie, doradzając mi jednak, żebym ponownie powierzył mu swe interesy. Jednocześnie zapewnił mnie, iż jeśli tak uczynię, będę mógł w ciągu trzech dni wrócić do Pragi i po ukończeniu kursu filozofii studiować w następnym roku prawo w kolegium parmeńskim we Włoszech bądź w Ingolstad w Bawarii, jedno i drugie bowiem było pod zarządem ojców jezuitów.

Wieczorem tego samego dnia siostra przyszła mnie odwiedzić w zajeździe, w którym się zatrzymałem. Przywitaliśmy się z ogromną czułością, całując się i wylewając łzy szczęścia. Siostra przedstawiła mi stan moich spraw, wykładając je zgoła inaczej niż kardynał i adwokat występujący przeciwko niej w moim imieniu. Dość trudno było mi porozumieć się z siostrą, zapomniałem bowiem zupełnie języka ojczystego, nie umiałem też po niemiecku i mogłem mówić jedynie po łacinie. Mimo to zrozumiałem, iż zachęcała mnie, bym porzucił studia i osobiście zajął się administracją dziedzicznych dóbr. Wyjaśniała mi, iż jeśli będę posłuszny woli kardynała, zostanę całkowicie pozbawiony wszelkich dochodów w ciągu tych wielu lat, jakie kardynał przeznaczył na mą naukę.

„Po cóż ci wiedza o metafizyce — mówiła — czy znajomość prawa? Zwłaszcza ta ostatnia wydaje się mało przydatna w twojej sytuacji, bowiem prawodawstwo cesarskie całkowicie różni się od prawodawstwa węgierskiego. Toteż ci, którzy owe studia doradzają, nie mają niczego innego na uwadze, jak tylko to, aby w twoim imieniu pozbawić mnie dziedzictwa naszych ojców, a ciebie przekonać, żebyś został jezuitą lub umożliwił ojcom korzystanie z twych wielkich dochodów. Radzę ci więc — dowodziła — abyś skorzystał z cesarskiego dekretu, wyzwolił się spod ich opieki i zaczął pędzić życie godne twego stanu i kondycji. Nie procesujmy się już zatem, niech miłość braterska pogodzi nasze interesy, cieszmy się w pokoju naszym dziedzictwem. Wystarczy ci tylko wyjść z tej oberży i schronić się w moim domu. Po zrobieniu tego kroku złożysz zwyczajowe podziękowania kardynałowi, oświadczysz mu, iż podług treści cesarskiego dekretu, którego egzemplarz ci dał, postanawiasz sam zarządzać swoimi majętnościami, i wobec tego prosisz go o oddanie ci wszelkich nieruchomości i ruchomości, które miał w swoich rękach."

Tak pokrótce wyglądała moja rozmowa z siostrą, nie chcę bowiem przypominać rozmaitych argumentów, jakie mi przedstawiła dla udowodnienia, że postępowanie kardynała i jezuitów nie było szczere.

Po odejściu siostry przemyślałem to, co mi powiedziała, omówiłem z jej adwokatem przyczyny procesu, w jaki uwikłano mnie przeciw niej, przebadaliśmy razem prawa naszej ojczyzny i następnego dnia wyjechałem z oberży, w której umieścił mnie kardynał, żeby zamieszkać u mojej siostry.

Nazajutrz, w dniu wyznaczonym przez kardynała dla oznajmienia mu mojej decyzji, oświadczyłem, iż obaj adwokaci, mój i siostry, wprowadzili mnie dokładnie w arkana praw naszego kraju oraz przedmiotu procesu, jaki kardynał wytoczył w moim imieniu jako mój opiekun; po wysłuchaniu ich, powodowany miłością braterską, skłoniłem się w kierunku polubownego zakończenia sprawy, odrzucając wszelkie inne rozwiązania. Zważywszy na wiek, płeć oraz brzemienność mej siostry, uznałem za konieczne przyjąć jej gościnę, aby nasze wzajemne uczucie jeszcze bardziej się utrwaliło. Dodałem również, iż wręczony mi dekret cesarski rozważyłem z największą uwagą; z dokumentu wynikało jasno, iż mogę wyjść spod opieki, gdyż osiągnąłem wiek stosowny zgodnie z obowiązującym prawem; tak więc pokornie dziękowałem mu za wszelkie starania, którymi do tej pory otoczył moją osobę i moje dobra, i poprosiłem go, nieustannie szczycąc się jego przyjaźnią, o zwrócenie mnie i mojej siostrze dóbr ruchomych i nieruchomych, dochodów z nich płynących oraz wszystkiego, co do nas należało.

Lepiej ode mnie wiesz, Panie, jakie wrażenie zrobiła ta przemowa na kardynale. Czoło i twarz zdradzały najgłębsze oburzenie, a urywane słowa jasno to wyrażały. „Pozostawiam cię — mówił — karesom i podstępnym sztuczkom twej siostry, jak też i twej młodości, która z pewnością przywiedzie cię do roztrwonienia majątku, nie oczekuj wszak niczego więcej od mej przyjaźni, którą obraziłeś." Tak oto przemawiając trzymał mnie za ramię i popychał do wyjścia. W istocie, podczas dalszych kolei mego życia doświadczyłem, iż skrupulatnie dotrzymywał słowa i przy każdej okazji zarówno on sam, jak i jezuici byli zawsze przeciwko mnie.

Już na moje pierwsze sądowe wezwanie do zwrotu moich dóbr ruchomych oraz dochodów z moich majątków, jakie czerpał w ciągu pięciu lat, odpowiedział, iż większą część sreber kazał przetopić na monety, aby spłacić pobożne legaty uczynione przez moją babkę, księżniczkę Zofię Batory, na rzecz ojców jezuitów, i że pozostająca resztka została zużytkowana zgodnie z dyspozycjami testamentu mej babki na dary dla członków reformowanego zakonu Św. Franciszka, tak iż nie miał już nawet złamanego grosza. Co się tyczy ruchomości, oznajmił, iż jest gotów oddać je wszystkie w odpowiednim czasie, lecz że nie jest władny restytuować nieruchomości z powodu zajęcia ich przez ojców jezuitów, jako zabezpieczenia na sumę stu tysięcy talarów, które jak utrzymywali, należały się im jeszcze zgodnie z rozporządzeniami testamentu mej babki, przeto ich właśnie należało zadowolić przede wszystkim.

Oczywiście, gdyby nie przezorność naszej matki, bylibyśmy na długo pozbawieni majątku. Szczęśliwie jednak, wyjeżdżając oddała ona w ręce mej siostry autentyczne akta i dokumenty oraz listy i poruczenia, wykazujące nieważność testamentu naszej babki. Były one tak jasne i wyraźne, że ojcowie jezuici woleli przyjąć obietnicę dwudziestu tysięcy reńskich florenów i zaniechać roszczeń niż na drodze prawnej domagać się sumy, której z początku żądali. Oto jak nam przywrócono dziedziczne prawa. Majątki nasze znaleźliśmy jednak w tak opłakanym stanie i tak zdewastowane, że zaledwie mogliśmy spodziewać się jednej czwartej rocznego dochodu, jaki zwykle przynosiły.

Gdy tak spędziłem kilka miesięcy na borykaniu się z podobnymi procedurami i trudnościami, doniesiono mi, jakie stanowisko wobec mnie zajął cesarz. Uważał on, iż aczkolwiek prawo oswobodziło mnie od wszelkiej opieki i pozwoliło mi korzystać z moich dóbr, powinienem jednak udać się do Włoch dla wprawiania się w ćwiczeniach odpowiednich dla mego stanu. Toteż doradzono mi pozostawienie spraw administracyjnych mianowanym kuratorom i sposobienie się do podróży za granicę.

Mieszkałem wówczas w domu mej siostry, gdzie przychodziło wiele osób, a to dlatego, że rodzina jej męża była bardzo liczna — miał on w Wiedniu trzy siostry, wszystkie wdowy — nadto wiele osób wysoce ceniło sobie jego przyjaźń, wreszcie przychodzono tam z ciekawości, aby mnie ujrzeć. Dla mnie, który wyszedłem spod kurateli jezuitów, wszystko było tam nowe. Ponieważ nie znałem języków, wszystko mnie zadziwiało i wszystkim się zachwycałem, sam nie mówiąc ani słowa. Naturalnie miałem wstręt do pewnych rzeczy, z którymi później się oswoiłem. W ciągu dnia spałem i obficie jadłem, po obiedzie grało się w karty, szło do teatru, po czym zasiadaliśmy do kart i graliśmy aż do kolacji. Świat uważa te rozrywki za niewinne. Przystosowałem się do panujących zwyczajów; stałbym się bowiem śmieszny, gdybym postępował inaczej. Początkowo miałem pewną odrazę do kart i przyglądania się spektaklom, lecz szybko to minęło i rzeczy te stały się nawet dla mnie miłe. Przede wszystkim gra w karty tak bardzo mi przypadła do gustu, że nie starczało całego dnia dla zaspokojenia tej przyjemności. Czas, który traciłem na tego rodzaju zabawy, odbierał mi możliwość oddawania się codziennym pobożnym praktykom oraz służenia Tobie, Panie.

O Panie, czy mam się oskarżyć o bezbożną miłość, jaka wówczas wśliznęła się do mego serca? Zakradła się tam bez mojej wiedzy: przez dłuższy czas bowiem nie wiedziałem o tym, iż pewną damę widywałem z dużo większą przyjemnością niż inne, nie zdawałem sobie sprawy, że z entuzjazmem poszukiwałem okazji zobaczenia jej, i nie wiedziałem, dlaczego jej obecność przysparza mi radości, a jej brak pogrąża mnie w smutku. Miałem dla niej dużo więcej atencji niż dla innych osób jej płci. Całe godziny spędzałem przy oknie, żeby ją zobaczyć, jak wchodzi do domu lub jak przejeżdża karetą. Była obecna w mych myślach dzień cały, a często rozmyślałem o niej i w nocy. Kiedy tylko posłyszałem, jak wspominano ją w rozmowach, twarz moja pąsowiała. Nie zdawałbym sobie z tego sprawy, gdyby mi nie powiedziano, że są to oznaki miłości. I w ten sposób dowiedziałem się, że tkliwie kocham tę właśnie kobietę. Pytam Cię, Panie, czy mam się oskarżać o tę miłość, która przez całe pięć lat jej trwania nie wzbudziła we mnie żadnego niegodnego pragnienia.

Czas jednak płynął i należało być posłusznym woli cesarza. Aby po moim wyjeździe nie wznowiono procesu między mną a moją siostrą, zgodziłem się na równy podział majątku ruchomego i nieruchomego. Taki podział miał przetrwać aż do mojej pełnoletności, to znaczy do osiągnięcia przeze mnie wieku dwudziestu czterech lat; wówczas miałem zaledwie osiemnaście.

Na kuratorów i administratorów moich dóbr podczas mej nieobecności wyznaczyłem siostrę oraz hrabiego Adama Batthyány, mego krewnego, bana Chorwacji, a przede wszystkim mego przyjaciela.

Przed wyjazdem z Wiednia przedstawiono mi dwie propozycje mariażu: z księżniczką z domu brunszwickiego oraz z księżniczką z rodu Hessen-Darmstadt, dość bliską krewną Eleonory, aktualnie panującej cesarzowej. Pierwsza z nich była ode mnie nieco starsza. Nie chciałem jednak nawet słyszeć o małżeństwie z nią, choć nie znałem przecież Twej woli, Panie, z której to w kilka lat później księżniczka owa oddała swą rękę cesarzowi Józefowi. Różnica wieku, choć nieznaczna, mogłaby mnie również odwieść od projektu poślubienia drugiej z nich. Jednakże przyjaźń, która łączyła mnie z księciem Jerzym z Darmstadtu, jej kuzynem, spowodowała, iż zgodziłem się.

Sądziłem w istocie, iż należało powiadomić o moim planie cesarza. Zwróciłem się z tym do jezuity Menegattiego, jego spowiednika, i poprosiłem o powiadomienie władcy, iż po moim powrocie z Włoch mam zamiar wziąć za żonę pannę z dynastii heskiej. Po uczynieniu tego kroku zacząłem sposobić się, choć bardzo powoli, do podróży, pozostawiając sprawę mojego małżeństwa księciu Jerzemu i memu szwagrowi, hrabiemu Ferdynandowi d'Aspremont. Przygotowania moje przebiegały bardzo powoli, gdyż jak wspomniałem, owładnięty miłością, odjeżdżałem z Wiednia z wielkim żalem.

Wyruszyłem w tę podróż na wiosnę, w towarzystwie hrabiego Fryderyka, kawalera maltańskiego, brata małżonka mej siostry. Był to człowiek łagodnych obyczajów i godnej podziwu pobożności. Zmieniłem nazwisko i stan, każąc się nazywać baronem do Borsheim. Podróżowaliśmy rankami. Po przejściu Alp w Styrii i Karyntii przez Pontebę wyjechaliśmy na ziemie Wenecji. Przez następne dni zjechaliśmy na równiny i dotarliśmy do samej Wenecji. Był to dla mnie widok całkiem nowy — te obszerne i wspaniałe gmachy kościołów oraz pałaców zbudowanych w morzu.

Po pobycie w Wenecji przyjechaliśmy do Florencji, zwiedzając przedtem Ferrarę i Bolonię. Zamierzałem pozostać jakiś czas we Florencji, więc hrabia Fryderyk sam jechał dalej na Maltę. Zatrzymałem się w pałacu Salviatich, gdzie zechciano mnie łaskawie gościć. Mieszkałem tam jednak sam ze służącymi, nie chcąc mieć żadnych kontaktów z Włochami. Pozostałem w tym mieście przez cztery miesiące. Ranki spędzałem najeździe konnej, ćwiczenie to sprawiało mi ogromną przyjemność. Popołudniami fechtowałem się, tańczyłem, a przez pozostałą zaś część dnia grałem zazwyczaj w karty. W dni świąteczne odbywałem spacery poza miasto.

Po czterech miesiącach, które spędziłem w ten sposób, odesłałem wszystkich moich służących do Wiednia, zatrzymując przy sobie jedynie kamerdynera i intendenta, aby mieć większą swobodę w zwiedzaniu Italii. Z tym małym orszakiem wybrałem się zobaczyć Pizę i Livorno. Jechałem lądem przez Massę i Carrarę do Genui; droga ta wiedzie skrajem straszliwych przepaści, to sztuka, a nie natura, uczyniła ją przejezdną, zresztą dostępna jest tylko dla mułów. Ciekawość wiodła mnie do tych wszystkich miejsc, o Tobie, Boże, nie myślałem wcale; a przecież to Ty nade mną czuwałeś i prowadziłeś mnie po drogach tak niebezpiecznych, wyżłobionych w skałach i nieustannie obmywanych przez fale morskie. Gdyby tylko mój muł potknął się choć raz, byłoby już po mnie. Przez całe trzy dni zdany byłem na łaskę tych zwierząt, którym pozwalałem iść swobodnie, popuściwszy cugli. Wyznaję, że drżałem, widząc z prawej strony odłamy skał, zdające się grozić zawaleniem, po lewej zaś przepaści utworzone przez głębokie doliny i morze. Wszystko to wcale jednak nie przypominało mi o otchłaniach o wiele potężniejszych, do których prowadziła pożądliwość mej duszy. Lękałem się niebezpieczeństwa, lecz nie wzywałem Cię wcale. A jednak postanowiłeś mnie ocalić, w przeciwnym bowiem razie zginąłbym już z tysiąc razy.

Spraw, o Panie, aby pamięć o Twych dobrodziejstwach wzmogła miłość w mym sercu, a moja wdzięczność niech Cię za to wiecznie błogosławi. Pokonawszy te trudy dotarłem do Sestre i do Genui. Obejrzałem wszelkie ciekawostki tej okolicy (jedynie chęć zwiedzania zaprowadziła mnie nawet do kościołów). Potem przejechałem przez Turyn, Mediolan, Parmę, Modenę, spędzając w każdym mieście po dwa lub trzy dni, i pospiesznie wróciłem do Bolonii, skąd niezwłocznie udałem się do Loretto posuwając się wzdłuż brzegów Adriatyku.

Po powrocie do Rzymu podjąłem moje zajęcia, czyli fechtunek i taniec. Prócz tego studiowałem też geometrię, historię i geografię. Chodziłem do kościoła i gorliwiej niż dawniej uczestniczyłem codziennie we mszy świętej. Popołudniami, choć była to zima, zażywałem przyjemności spacerów po ogrodzie lub zwiedzałem zabytki kraju. Papież Innocenty XII przyjął mnie bardzo godnie, a nawet ofiarował mi w prezencie kosztowne relikwie dwóch świętych, zamknięte w małych relikwiarzach.

Po czterech miesiącach pobytu w Rzymie i spędzania czasu bądź na zajęciach godnych mego stanu, bądź też całkiem niepotrzebnych wyjechałem do Neapolu; w podróży dołączyłem jednak do licznej kompanii osób również tam się udających, aby nie wpaść w ręce zgrai złodziei grasujących w tych stronach. Neapol, jeśli się nie mylę, znajduje się o pięć dni drogi od Rzymu. Miasto owo cieszy się wielką sławą z racji pięknego położenia i wielkości budowli, lecz gnuśność jego mieszkańców i zepsucie ich obyczajów czynią je ohydnym. Natura ofiarowuje wielkie i liczne cuda na drodze neapolitańskiej. Podziwiałem wysokość Wezuwiusza, z którego wierzchołka co jakiś czas wytryskują strumienie ognia.

Wracając z Neapolu przejeżdżaliśmy przez Gaete. Jest to wielki półwysep, skąd można zobaczyć ogromną skałę o wierzchołku pokrytym śniegiem. Powiadają, iż w chwilach męki Twego Syna, o Boże Przenajświętszy, skała ta rozłupała się, a w szczelinie zbudowano kaplicę poświęconą Przenajświętszej Trójcy. Jej fundamenty opierają się na ogromnym kamieniu, który niczym most łączy jedną stronę szczeliny z drugą. Obejrzawszy ten ciekawy zabytek oraz inne znajdujące się po drodze, powróciłem do Rzymu; stamtąd zaś pospieszyłem do Wenecji, żeby zdążyć na ostatnie uroczystości weneckiego karnawału.

Przed wyjazdem z Rzymu otrzymałem listy od mego szwagra, w których zawiadamiał mnie, iż cesarz specjalnym aktem uznał mnie za pełnoletniego, nie bacząc, iż nie osiągnąłem jeszcze przepisowego wieku dwudziestu czterech lat. Kiedy podróżowałem po Italii, w Wiedniu postanowiono, że po powrocie poślubię księżniczkę von Darmstadt; tymczasem szwagier doniósł mi, że ona umarła. Wiadomości te sprawiły, iż ani hałaśliwe zabawy czy maskarady wenecke, ani wspaniałe widowiska nie zatrzymały mnie w Wenecji na długo. W dwa dni po przyjeździe do tego miasta już wyjeżdżałem w pośpiechu do Wiednia.

O Nieskończona Dobroci, Ty miałeś mnie w opiece podczas tej podróży, a zwłaszcza chroniłeś mnie w czasie przeprawy przez wąwóz potężnej góry Semmering, oddzielającej Styrię do Austrii, wąwóz tak niebezpieczny ze względu na wąskie drogi oraz otaczające go przepaści, oferujący jedynie widok skał jakby zawieszonych w powietrzu. Młodzieńcza żywiołowość, brak doświadczenia oraz odwaga sprawiły, iż lekceważyłem niebezpieczeństwo.

Tymczasem zapadła noc, i to bardzo ciemna, a raptowny wiatr zasypywał mi twarz ogromnymi płatkami śniegu. Moje sanie zaprzężone były zaledwie w jednego konia; nie znałem drogi, a przecież sam powoziłem. Mój przewodnik, również w saniach, posuwał się przede mną; ciemności nocy oraz płatki śniegu zasypujące mi oczy zasłaniały mi widoczność. Mknąłem więc jak tylko mogłem najszybciej niczym zamroczony, wyzywając Twą Opatrzność, Panie, i spuszczając się na nią nie z zaufania, lecz przez pychę, ryzykowałem stoczenie się do przepaści u stóp góry, które wyglądały jak piekielne czeluści. Byłem zuchwalcem, a przyczyny mego pośpiechu były występne, gdyż gnany byłem przez umiłowanie rzeczy doczesnych. Wyznałem Ci już z żalem, że bardziej wówczas miłowałem Twe dzieła niż Ciebie samego. Wszelako Twe Miłosierdzie większe było od mej nieprawości. Popuściłem cugli mej porywczej młodości, lecz zachowałeś mnie przy życiu, objawiając tym samym jeszcze bardziej swą wielkoduszność. Dzięki Twej opiece przybyłem zdrów i cały do Wiednia, gdzie przyjęła mnie siostra, krewni i przyjaciele, okazując mi czułość, miłość i radość. Zapominając niebawem o Twych dobrodziejstwach i niebezpieczeństwach, z których mnie wyciągnąłeś, tyłem dla świata, a nie dla Ciebie. Dni upływały mi na biesiadach i widowiskach, noce zaś — na świeckich rozmowach i grze w karty, w której niezwykłe gustowałem. Niekiedy traciłem duże sumy; cierpiały na tym moje sprawy, popadałem w coraz większe długi, trwoniłem dobra, a jednak wszystko to było w mych oczach jedynie niewinną rozrywką; tak ślepo naśladowałem tutejsze zwyczaje i złe wzory.

W taki oto sposób spędziłem resztę zimy i wiosnę. Gdy nadeszło lato, wyjechałem z Wiednia, aby wraz ze szwagrem udać się na Węgry, do mej ojczyzny, odwiedzić dziedziczne majątki. Przyjęto mnie tam oczywiście z wielkim zadowoleniem; widziałem tego jednoznaczne dowody, choć starano się ich zbyt wyraźnie nie okazywać z obawy przed rozdrażnieniem Austriaków.

W niedługi czas po moim przybyciu ziomkowie moi, zadziwieni tym, iż zapomniałem ojczystego języka, zaszokowani moimi cudzoziemskimi strojami i manierami, stracili jakby nieco afekt, jaki mi pierwej okazywali, i nie byli mi już tak przychylni jak na początku. Wyobrazili sobie, że wszystko, co widzieli we mnie nowego i obcego, pochodziło z pogardy, którą rzekomo dla nich żywiłem. Inaczej mówiono o moim wyjeździe na Węgry w Wiedniu.

Dwór, znając poważanie oraz autorytet, jakim ród mój cieszył się u Węgrów, uważnie śledził wszystkie moje kroki, nie mając do mnie zaufania. W związku z tym uznałem, iż niebezpieczne jest dla mnie dalsze pozostawanie w ojczyźnie. Toteż poświęciwszy zaledwie cztery miesiące na objazd majątków, które dzięki złośliwości lub zaniedbaniu zarządców stały się podobne jałowym pustyniom, powróciłem na dwór wiedeński.

W ciągu tych czterech miesięcy szwagier mój, hrabia d'Aspremont, często szczerze przedstawiał mi mą sytuację i polityczne układy, które według niego powinny mnie skłonić do myśli o małżeństwie. Podkreślił, iż jestem ostatnim spadkobiercą rodu, wobec którego dom austriacki jest nastawiony niezwykle wrogo. Nadmienił, iż jeśli będę w dalszym ciągu pozostawał w celibacie, dwór wiedeński dojdzie do wniosku, iż knuję coś przeciwko niemu, i osiedlenie się na Węgrzech nie będzie dla mnie zbyt bezpieczne. Wszelako sądził, iż przystoi mi, a nawet byłoby użyteczne i wręcz konieczne, bym osiadł w ojczyźnie, aby doprowadzić majątki do lepszego stanu i aby zjednać sobie przychylność mego narodu. Do tych rozważań dorzucał również, iż może łatwo się zdarzyć, że zapałam miłością do jakiejś młodej osoby nierównej mi urodzeniem, co mogłoby mnie przywieść do jakiegoś związku przynoszącego hańbę rodzinie; dwór wiedeński zaś miast nie dopuścić do mezaliansu starałby się jeszcze nastręczyć podobną okazję, abym przez jakiś uczynek nie licujący z honorem stał się godny pogardy. A jeśli nie doszłoby do tego, cesarz gotów sam wybrać mi małżonkę, czemu przez rozsądek nie mógłbym się sprzeciwić, podczas gdy zgoda być może byłaby przeciwna mym interesom. Oto główne refleksje przedstawione mi przez krewnego, a tuszę, iż szczerze pragnął zachowania i wzrostu znaczenia mego rodu. Jego siostra, hrabina d'Althan, wdowa, miała córkę, którą bardzo chciała za mnie wydać; szwagier bynajmniej jej w tym nie popierał i odsłonił przede mną całą sieć intryg, do jakich się ona uciekała, aby tylko dopiąć celu.

W tym to czasie i z pewnością, Boże, z wyroków Twej Opatrzności pewien człowiek nazwiskiem Gauden, rezydujący na dworze wiedeńskim jako przedstawiciel elektora Moguncji, zaproponował mi małżeństwo z księżniczką Charlottą Amelią, córką księcia Karola von Hessen-Rheinfels i hrabiny Aleksandry, wywodzącej się z bardzo starej rodziny Leiningen-Westerburg. Nie miałem zamiaru odrzucać tej propozycji. Urodzenie, wiek oraz aparycja panny bardzo mi odpowiadały. Ustalono więc, iż pod pretekstem podróży w towarzystwie mego szwagra dla odwiedzenia armii cesarskiej, która pod dowództwem księcia Ludwika Badeńskiego — mego krewnego ze strony matki oraz szczerze mi oddanego przyjaciela — biła się z Francuzami nad brzegami Renu, pojedziemy zobaczyć się z Wilhelmem, królem Anglii, prowadzącym wojnę we Flandrii. W tym samym czasie książę Karol wraz z przyszłą mą małżonką miał przybyć do Kolonii nad Renem, gdzie przy okazji moglibyśmy rozstrzygnąć ostatecznie sprawę małżeństwa, jeśliby obie strony wyraziły na to zgodę.

Wyjechaliśmy z Wiednia w lecie pocztowymi końmi, z bardzo małym orszakiem, a po dwutygodniowym mniej więcej pobycie w armii księcia Badenii udaliśmy się we wrześniu do Kolonii. Spotkaliśmy się tam z księciem Karolem, jego małżonką i ich córką, która kilka dni wcześniej przybyła z Torunia, gdzie przebywała wśród kanoniczek tamtejszej kapituły. Od kilku lat wielce słabowała, a i obecnie była jeszcze chora. Mimo to wydała mi się o wiele piękniejsza, niż mi mówiono. Po kilku dniach nasz kontrakt ślubny był już gotów i obie strony wyraziły nań zgodę, albowiem taka była wola Twoja, Panie, który rządzisz wszystkimi sprawami na ziemi.

Wyznaję, Panie, o czym Ty zresztą dobrze wiesz, iż nie byłem nadto świadom sakramentu, jaki miałem wkrótce przyjąć. Jeśli pamięć mnie nie zawodzi, przedtem wyspowiadałem się i przyjąłem komunię. A jednak zawierając to małżeństwo w łonie Twego Kościoła nie zastanawiałem się zupełnie ani nad jego celem, ani przyszłością. Nie wiedziałem, czemu ma ono służyć. Głównym powodem wstąpienia w ten święty związek były motywy polityczne. Pokusy młodego wieku i piękne liczko mej małżonki przyspieszyły nieco mą decyzję.

Po zawarciu małżeństwa i uroczystościach weselnych celebrowanych w Kolonii, wszelako bez zbytniego przepychu i świetności należnych memu stanowi, we wrześniu 1694 udałem się wraz z małżonką i szwagrem w podróż powrotną do Wiednia. Jechaliśmy drogą lądową i posuwaliśmy się dosyć wolno. Kiedy dotarliśmy do Frankfurtu nad Menem, jakiś nieznajomy wręczył mi niezwykle długi list od księżnej von Darmstadt, której córkę miałem poślubić wedle zawartych układów z księciem Jerzym na odjezdnym z Wiednia do Italii, jak już o tym wspominałem. Mówiłem również, iż sądziłem, że ta młoda osoba zmarła. Tymczasem ona żyła, a księżna matka skarżyła się w liście, iż nie doceniłem propozycji aliansu z jej domem. Zrozumiała jednak, iż oszukano ją, tak samo jak i mnie. To cesarzowa Eleonora, podówczas panująca, odegrała w tej grze główną rolę. Z jej to rozkazu dano znać księżnej von Darmstadt, iż nie ma mnie już wśród żyjących, mnie zaś uwiadomiono, iż jej córka zmarła. Z pewnością wyplatano by mi podobnego figla i przy drugim projekcie małżeńskim, gdyby dwór znał moje plany. Niczego bardziej nie obawiano się bowiem niż mego związku z domem heskim. Dojechawszy do Ratyzbony, wsiedliśmy wszyscy na statek na Dunaju i choć z powodu krótkich i pochmurnych dni żegluga się opóźniała, powróciliśmy do Wiednia pod koniec listopada.

Dwór cesarski, zaskoczony moim małżeństwem, którego bynajmniej się nie spodziewał, podjął na poczekaniu gwałtowną decyzję, niewątpliwie nie dosyć przemyślaną, wkrótce bowiem ją zmieniono. Upłynęło zaledwie trzy dni od mego przybycia, gdy powiadomiono mnie, iż cesarz wydał zakaz opuszczania przeze mnie domu aż do nowego polecenia i że władca jest wyraźnie niezadowolony, iż znajdując się jeszcze pod jego kuratelą zmieniłem stan cywilny, zawierając małżeństwo bez jego wiedzy i bez uprzedniego zasięgnięcia jego rady."

O Panie, wiesz dobrze, jak bardzo słabość natury ludzkiej, nadętej pychą, uginającej się pod ciężarem honoru i ukłutej żądłem miłości własnej jest w nieustannej sprzeczności z Twoim świętym prawem. Przeto wiesz, Panie, jaka ogromna była moja zgryzota na wieść o tym nieoczekiwanym rozkazie. Ukrywając moje uczucia, udałem, iż jestem chory, i poprosiłem szwagra, aby zajął się mymi sprawami i przedstawił dokument cesarski czyniący mnie pełnoletnim mimo nieosiągnięcia odpowiedniego wieku; aby wreszcie wyniszczył władcy, iż jego rozkazy wymierzone przeciw mnie wynikały bez wątpienia z faktu, iż niechybnie zapomniał o tym, co uczynił wcześniej.

Po zimie spędzonej w Wiedniu wraz z nadejściem lata wyruszyłem z małżonką oraz siostrą i jej mężem na Węgry, obarczony długami, jakie zmuszony byłem zaciągnąć na skutek gry w karty i szalonych wydatków. W ojczyźnie mej nie czyniłem niczego innego poza oddawaniem się z lubością ucztowaniu oraz polowaniom. Żyjąc w ten sposób coraz bardziej oddalałem się od Ciebie, o Boże, wyzywałem Twój gniew i ściągałem na siebie Twą karzącą rękę.

Nie będę już wspominał o domowych kłopotach, jakie stwarzała zazdrość mej żony. Jak sam wiesz, Panie, zazdrość ta była zupełnie bezpodstawna, wywołana przez fałszywe doniesienia oraz intrygi pewnej starej kobiety, której świekra powierzyła prowadzenie domu. Niekiedy wszakże kłopoty te przybierały tak gwałtowną formę, te zniechęcony do życia dosiadałem konia i galopując uciekałem, gdzie oczy poniosą, niczym szaleniec.

Przez mą zuchwałość wodziłem Twą Opatrzność na pokuszenie. Ty zaś nie opuszczałeś mnie, gdy szukałem śmierci i piekła. A jednak przystępowałem czasami do sakramentów. Żaden z mych spowiedników nie uświadomił mi obowiązku prowadzenia chrześcijańskiego życia ani też nie zaszczepił we mnie potrzeby dobrych uczynków. Bałem się piekła, lecz nie kochałem Ciebie. Moje usta kłamały w Twojej obecności, a serce coraz bardziej oddalało się od Ciebie. Już dawno zgasła we mnie jakakolwiek iskierka prawdziwej pobożności. Z dnia na dzień światło religii stawało się w mych oczach coraz bardziej nikłe. Zadawałem pytania, niekiedy podchwytliwe, niekiedy z ciekawości, na tematy chrześcijaństwa. Dyskutowałem o tym z zakonnikami w tonie towarzyskiej rozmowy i bardzo ostentacyjnie; niewiedza jednych, przytakiwanie moim poglądom przez drugich oraz niskie pochlebstwa i poklask paru innych, wszystko to powiększało jeszcze me zuchwalstwo i przyczyniało się do ukształtowania się osobliwych opinii. Owe przekonania nie dotyczyły co prawda bezpośrednio tajemnic oraz podstaw naszej świętej wiary, podważały jednak prawość sumienia i moralną wymowę Twej Ewangelii; zwalczałem bądź dyscyplinę, bądź kościelne ceremonie i skłaniałem się ku rozluźnieniu obyczajów; od tej pory stały się one skandaliczne. Owe przekonania głosiłem i dowodziłem ich słuszności w rozmowach przy stole czy też w dyskusjach publicznych oraz w obecności ludzi wyznających inną niż nasza religię. Heretycy ci gorąco mi przyklaskiwali, jeszcze bardziej utwierdzając się w swoich błędach. Często winszowali mi, iż podzielam ich opinie, co pobudzało mnie nawet do udawania, że czuję podobnie jak oni.

Wszystko to uczyniło moje sumienie pobłażliwym dla błędów i rozwiązłości. Tak więc posuwałem się wielkimi krokami po szerokiej drodze wiodącej do zguby. Pewien jezuita, mój ówczesny spowiednik, wiedział o tym, sam był bowiem świadkiem tego rodzaju dyskusji, nie wyprowadzał mnie jednak z błędu, nie wyraził na ten temat żadnej opinii i po prawdzie to jego pobłażliwość utrzymywała mnie w przekonaniu, iż nie ma niczego złego w owych godnych potępienia rozmowach. Nie piszę tu, ile czasu trawiłem na tych dysputach w kwestiach religii.

W roku 1695 lub 1696 raczyłeś, Panie, pobłogosławić mój związek małżeński i dałeś mi dziecię płci męskiej. Szczęśliwy poród mej żony nastąpił w zamku Kistápolcsány (Topolčianky), należącym do mej krewnej, hrabiny Erdődy. Jego ojcem chrzestnym został cesarz Leopold, który dał memu synkowi imię Leopolda Jerzego.

Nie chcę rozwodzić się dłużej nad domowymi zmartwieniami. O Panie, czyż nie ofiarowałem ich Tobie poprzez moją cierpliwość? Jednakże znosiłem je raczej dzięki naturalnej wytrwałości niźli z miłości dla Ciebie. Z pewnością Twa łaska obdarzyła mnie stanowczością ducha; moje niewdzięczne serce nie umiało oddać chwały Twemu dobrodziejstwu i stąd nie otrzymałem żadnego owocu mej cierpliwości. Słusznie mnie ukarałeś, Boże, a ja nie rozpoznałem Twej ręki. A ona to przecież odebrała mi raz jeszcze następną okazję do grzechu, w który popadłbym bez zastanowienia. Pomóż mi przeto, błagam Cię pokornie, godnie Cię wysławiać za łaskę ocalenia.

Były to igraszki i poufne rozmowy z osobą płci przeciwnej, które naraziły mnie na owo niebezpieczeństwo. Bliskość pałacu, o którym mówiłem, oddalonego od Wiednia zaledwie o dwadzieścia cztery godziny, stwarzała mi okazję, żeby odbywać tam częste podróże. Wyjeżdżałem tam po części dla uśmierzenia domowych kłopotów, po części zaś z powodu niewinnej miłości, jaką żywiłem do osoby, którą, jak wspomniałem, kochałem przed odjazdem do Italii. Niemniej jednak prawdą jest, iż w rozmowach z nią, nawet tych sam na sam, nigdy nie przekroczyłem granic przyzwoitości. Osoba ta była we wszystkich moich uczynkach; wyobraźnia ma była nią tak zajęta, iż ciągle ją koło siebie widzę. Jedną z rozkoszy mego życia było mówienie lub słuchanie o niej, kiedy nie nadarzała się okazja cieszenia się jej obecnością. Jednym słowem, nie było przyjemniejszego dla mnie zajęcia niż myślenie o niej, rozprawianie z samym sobą o jej wspaniałych przymiotach, pragnienie poniesienia ofiary w jej służbie lub uczynienia czegoś, co by się jej szczególnie podobało. Oto, do czego ograniczały się me pragnienia, a lęk przed znieważeniem jej towarzyszył moim poczynaniom.

Małżonka moja szczęśliwie podniosła się zdrowa po połogu; z Twojej łaski. Boże, oraz dzięki lekarzowi odzyskała całkowicie siły. Wówczas pojechałem z nią do wód w Vihnye (Vyhne), blisko Selmec (Banská Stiavnica). Tamtejsze źródła mają ciepłą wodę i zawierają obfitość soli marsowej dzięki temu, że przechodzą przez złoża siarki oraz kwasu siarkowego. Ochłodzona woda tworzy na drewnie dość twardą skorupę, która sproszkowana leczy wrzody i rany. Byliśmy w tej miejscowości dokładnie tyle dni, ile trzeba było dla zabiegów. Troskę o nasze dziecko powierzyliśmy baronowi Hellenbachowi, zdolnemu lekarzowi, sami zaś udaliśmy się do Górnych Węgier, do naszego zamku w Sárospataku. Nie ukrywałem, iż źle się czuję w zamku, w którym garnizon cesarskich żołnierzy codziennie wystawia swe straże. I zapewne było mi bardzo ciężko, że kto inny niż ja rządzi w mym własnym domu i że jestem zdany w pewnym sensie na łaskę oficerów, którym na dodatek dwór nakazał uważne śledzenie moich kroków. Dlatego też, gdy tylko ustały zimowe chłody, odjechałem wiosną do twierdzy w Szerencs, aczkolwiek mieszkanie nie było tam zbyt wygodne. Gdy zaś tylko pozwalało na to zdrowie małżonki, jeździłem bądź do Sáros, bądź do Munkacza.

Aż do tamtej pory przetrwał układ czy też kontrakt, jaki polubownie zawarłem z siostrą przed wyjazdem do Italii, kiedy wyszedłem spod kurateli Kollonicha. W myśl tego układu podzieliliśmy równo dobra naszej rodziny i podział ten miał przetrwać w tym stanie aż do mej pełnoletności. Przeto, stając się pełnoletnim z woli cesarza, uznałem, iż należy mi się w całości księstwo Munkacza, Pataku, Regécu, Tokaju oraz inne.

O Panie, wiesz, że to nie chęć posiadania zasugerowała mi owe roszczenia. Przed powzięciem jakiegokolwiek działania w tym kierunku zaproponowałem siostrze, bardzo przeze mnie kochanej, środki pojednawcze, podyktowane przyjaźnią. Obdarzyłeś mnie. Boże, spadkobiercą, uważałem, iż moim obowiązkiem jako ojca jest podporządkowanie prawom ojczyzny sprawy tak wielkiej wagi. Otoczyło nas sporo osób: jednych związanych z obiema stronami, innych udających pozorne uczucia; przyjaciele, klienci, chciwi służalcy — wszyscy życzyli sobie procesu i bardzo byli uradowani, widząc, że poróżniliśmy się z siostrą. Zwłaszcza ci, którzy za czasów opieki nade mną kardynała Kollonicha administrowali naszymi dobrami i z tego tytułu zmuszeni byli do zdania rachunków, byli pierwszymi, którzy się z tego cieszyli. Sędziowie, adwokaci, prokuratorzy, którzy na ogół pragną zapewnić sobie praktykę sądową, podsycali nasze spory. Po niedługim czasie przystąpiono wreszcie do zwyczajowej procedury. Nie gniewało to bynajmniej dworu wiedeńskiego. Koszty procesu, coraz większe, mogły jedynie osłabić obie strony. Toteż uciekano się do wszelkiego rodzaju podstępów, żeby wydłużyć procedurę; były więc denuncjacje, odwołania do niekompetentnego trybunału, transakcje, niedotrzymywanie transakcji, tak iż sprawa ta, która w normalnym trybie sądowym mogła zostać zakończona w przeciągu dwóch miesięcy, ciągnęła się przez cztery lata. Wreszcie jednak, po wszystkich apelacjach, została rozstrzygnięta na korzyść męskiej gałęzi rodu i całkowicie umorzona za wspólną zgodą po napchaniu kiesy sporej liczbie osób.

O Panie, z bólem serca wspominam częste uczty i biesiady, jakie w trakcie owego procesu wydawałem dla pozyskania przychylności tych, którzy mogli się przyczynić do jego wygrania. Podczas owych uczt właśnie serce moje zapałało miłością do osoby niskiego stanu. Gdyby nie uchroniło mnie Twe Miłosierdzie, popadłbym niechybnie w grzech cudzołóstwa. Choć jednak formalnie go nie popełniłem, faktycznie robiłem to często poprzez intencję takiego uczynku. Uznaję się więc winnym w Twej obecności i pokornie proszę Cię o wybaczenie. Znasz, Panie, i widziałeś me bezecności, które wzniecały Twój gniew. Jedną z zim spędziłem w Eperjes (Prešov) na owych bachicznych ucztach; piłem, jadłem, tańczyłem i grzeszyłem przy każdej okazji. Nawiedziłeś mnie następnego lata, zasmucając mnie bardzo. W innym miejscu opowiem o przyczynach owego smutku i oddam Ci hołd za to, iż mnie zachowałeś żywym, podczas gdy tyle razy byłem narażony na utratę życia i całego majątku.

Pochłonięty aż do chwili obecnej opisaniem i spowiedzią z uczynków wspólnych całemu rodzajowi ludzkiemu, pominąłem wiele wypadków z mego życia. Nie leży w mych intencjach przypominanie o nich ani też dokładne ich opisywanie. Wszelako, stawiając sobie za cel przedstawienie przyczyn nagłego wybuchu powstania węgierskiego ludu, uważam za konieczne zapoznanie ze stanem królestwa oraz narodu, począwszy od ruchów wznieconych przez Thökölyego, którego uwięzienie w Waradynie, jak już mówiłem, przywróciło pokój niemal całkowicie. Aczkolwiek zwrócono mu wolność, nie był on już później w stanie, zwłaszcza po poddaniu się twierdzy w Munkaczu, stworzyć armii liczącej więcej niż trzy czy cztery tysiące węgierskich żołnierzy. Magnaci i szlachta, zgnębieni przemocą wojsk austriackich, poddali się po amnestii, jakiej udzielił cesarz Leopold, kiedy pobił Turków i zdobył Budę. Tak samo uczynił również Apafi, książę Siedmiogrodu, który pod protektoratem Turków spokojnie tam rządził aż do tamtej pory, jak i inni książęta Siedmiogrodu, którzy zachowali neutralność wobec cesarza i sułtana.

Otóż Apafi przemyśliwał jednak porzucenie swych tureckich protektorów; w końcu ustępując wpływom Mihálya Telekiego, swego pierwszego ministra, człowieka złego charakteru i będącego na żołdzie wiedeńskiego dworu, wysłał do Wiednia posłów celem zawarcia traktatu między nim a cesarzem. Głównym postanowieniem owego traktatu było to, że Apafi ma się sprzymierzyć z cesarzem w wojnie przeciwko Turkom, że da bezpłatnie zimowe kwatery wojskom cesarskim i że gwarancją tego traktatu ma być ustąpienie przezeń Austriakom dwóch fortów, które zostaną obsadzone przez garnizony austriackie; nadto, wedle tego układu Austriacy mieli zachować po zawarciu pokoju zdobycze terytorialne nad Turkami jako dobra Siedmiogrodu nabyte w myśl prawa wojennego.

Poza tym cesarz zapewnił owego księcia, iż niczego nie zabierze z jego księstwa, że mieszkańcy zachowają wszystkie swoje przywileje, a po jego śmierci za księcia Siedmiogrodu uznany będzie jego syn, że wreszcie po zakończeniu wojny austriackie garnizony opuszczą fortece. Natychmiast po podpisaniu owego traktatu generał Heisler wraz z dwudziestoma tysiącami Austriaków wkroczył do Siedmiogrodu. Książę przyjął go jako sojusznika, wkrótce jednak ów sojusznik doprowadził go do takiej ostateczności, iż wygnany ze swych własnych miast, zmuszony był pędzić życie w twierdzy należącej do jego rodziny. Cesarski generał, inwigilujący wszystkie fortece i szerzący terror wśród mieszkańców kraju, był tam absolutnym władcą. Wielmoże i szlachta, ganiąc tchórzostwo księcia i nienawidząc ministra, stanowili najsilniejsze stronnictwo, tak że od chwili wejścia armii cesarskiej Apafi cieszył się tylko tytułem książęcym. Nie mając żadnych zwolenników, popadł w nałóg pijaństwa, aż nadmiar trunków wywołał wysoką gorączkę i spowodował jego śmierć w 1690 r.

Dwór wiedeński, mając zwierzchnictwo nad księstwem Siedmiogrodu, niczego nie ryzykował posuwając się coraz dalej. Przystąpił więc do oblężenia Waradynu, który jest słynną twierdzą należącą do księcia Siedmiogrodu, a która po śmierci mojego dziada została otoczona i zajęta przez Turków.

Oblężenie austriackie trwało długo, sąsiednie miejscowości były bowiem dobrze we wszystko zaopatrzone; na koniec jednak twierdza była zmuszona się poddać. Już od dawna Wiedeń pragnął zniszczyć podstawowe swobody na Węgrzech. Zaczęto wówczas głośno manifestować ten zamiar. Przeto, po oszukańczym, jak już wspomniałem, zawładnięciu Siedmiogrodem w 1686 r., wyznaczono Zgromadzenie Generalne Stanów Królestwa w Pozsony.

Listy konwokacyjne wyraźnie określały przedmiot tego zgromadzenia. Nie miało ono na celu wyborów, lecz koronację arcyksięcia Józefa, syna cesarza, na dziedzicznego króla Węgier. Aby się to powiodło, oddano rządy Górnych Węgier generałowi

Caraffie, Neapolitańczykowi, z tytułem i prerogatywami plenipotenta. Człowiek ten, okrutny i mściwy, rozpoczął swe rządy od obalenia list amnestyjnych opublikowanych przez cesarza oraz ustanowił w Eperjes publiczny trybunał śledczy wymierzony przeciwko przywódcom szlacheckim, podejrzanym o chęć wszczęcia nowych zamieszek.

Dziejopisarzom pozostawiam troskę skomentowania historii oraz okoliczności powołania tego trybunału i tych sędziów, sprzecznego ze wszystkimi prawami królestwa. Wszelako nie mogę pominąć milczeniem wzniesienia tak okrutnego teatru, któremu podobnego nie widziano od czasów Nerona i w którym rzesze przywódców szlachty i arystokracji, oskarżonych przez żonę zwykłego żołnierza i dezertera z garnizonu w Munkaczu o utrzymywanie korespondencji z moją matką, zostały zadręczone i okaleczone przez oprawców w straszliwych torturach.

Podczas gdy odbywały się te odrażające egzekucje, w Pozsony rozprawiano o koronacji arcyksięcia Józefa i o środkach ustanowienia dlań prawa dziedziczności tronu. W tym również czasie zdarzył się wypadek nagłej śmierci hrabiego Draskovicsa, sędziego dworu, który otwarcie się sprzeciwił roszczeniom Austriaków. Według krążących pogłosek jego śmierć spowodowała trucizna, jaką mu podano. Cokolwiek się wydarzyło, owa wiadomość wzbudziła tak ogromny postrach wśród magnatów, iż nikt nie ośmielił się już wyrażać sprzeciwu wobec żądań Austriaków.

W ten oto sposób wprowadzono w królestwie węgierskim prawo dziedziczności tronu dla męskiej gałęzi austriackiej dynastii. Posunięto się jeszcze dalej. Dwór wiedeński, bezpodstawnie i samowolnie, bez udziału stanów królestwa, zmienił formułę przysięgi nakazanej przez prawo, którą miał złożyć arcyksiążę. Zniesiono mianowicie małą klauzulę Andrzeja II, zwanego Jerozolimskim, stanowiącą pierwszy artykuł Złotej Bulli, poprzez który ten wszechmocny król piętnował jako wiarołomców nawet samych władców, jeśli naruszali swobody i przywileje królestwa, i co więcej, dawał szlachcie prawo do rokoszu przeciwko nim, a nawet do wystąpienia zbrojnego.

Po unicestwieniu tych praw, wbrew słowom i przysięgom cesarza Leopolda, ojca arcyksięcia Józefa, który zresztą był obecny w sejmie przy obaleniu owych przywilejów, już bez uchwały sejmowej ustanowiono subsydia i kontrybucje. Dwór wiedeński wyznaczał ich wielkość, a komisarz wojenny wedle własnego uznania ustalał tryb ściągania owych sum. Wojska austriackie wymuszały pieniądze od biednego ludu w sposób iście barbarzyński. Później będę miał okazję opowiedzieć o jego niedoli o wiele bardziej szczegółowo. Prześladowania te trwały od roku, w którym odbył się rzeczony sejm, tj. 1687, aż do roku 1697.

Była to pierwsza przyczyna powstania ludu, nękanego nędzą. Głównymi przywódcami powstania byli Ferenc Tokaji, Pál Salontai i trzech czy czterech innych; kilku z nich było mymi poddanymi, inni nie, lecz prawie wszyscy mieszkali w moim mieście Sárospatak. Wiele miesięcy przedtem urządzali w moich lasach i górach Regéc konwentykle, na których postanowili pochwycić za broń. Specjalną przysięgą zobowiązali się do zachowania tajemnicy: toteż, choć sprawa ta znana była wielu osobom, utrzymano ją w tajemnicy przez całą zimę. Ta przemyślana konspiracja przeniknęła do ludu, który czekał tylko na wyjście oddziałów austriackich, aby wywołać powstanie.

Nie wiedziałem o niczym, oddając się jak zwykle polowaniom. Polowałem nawet przez cały tydzień w górach, tam gdzie odbywały się tajne narady, nic wszakże nie nasunęło mi podejrzenia. Tak jak zwykle udałem się do Szerencs, gdzie pozostałem przez cały czerwiec wraz z małżonką. Pod koniec tego miesiąca wyruszyłem do Tokaju, skąd udałem się do lasów Balsy. Tam polowałem przez trzy dni, mieszkając w namiocie. Pragnąc odbyć modlitwy w Pataku w święto Nawiedzenia Najświętszej Marii Panny, w dniu 2 lipca wróciłem do Szerencs na trzy dni przed uroczystościami. W niedzielę, wysławszy wcześniej co cięższe ekwipaże i wozy, postanowiliśmy z małżonką dopędzić je nazajutrz, przy okazji polując. Tego dnia, czyli w poniedziałek, kiedy sposobiłem się do odbycia owej małej podróży piechotą, nadbiegli dwaj wieśniacy wielce zaaferowani i oznajmili mi, iż życzą sobie ze mną rozmawiać na osobności. Zadziwiła mnie ich natarczywa prośba; całkiem jednak w inny sposób byłem zaskoczony, gdy dowiedziałem się od nich, iż Turcy, Tatarzy,Thököly i jego sprzymierzeńcy opanowali moje twierdze w Tokaju i Pataku, strzeżone przez austriackie garnizony, po szturmie dokonanym o drugiej w nocy i masakrze wszystkich żołnierzy. Ludzie owi dodawali, iż część tych tureckich i tatarskich oddziałów znajduje się jeszcze w sąsiedztwie owych fortec, część zaś została wysłana dla upewnienia się co do miejsca mojego pobytu.

Opowiadanie to wydało mi się niewiarygodne. Kazałem zaaresztować obu mężczyzn, aby ich ukarać, jeśli wystąpili z fałszywym alarmem, sam zaś wydałem rozkazy do przygotowania rychłej ucieczki. Z Szerencs do Tokaju jest najwyżej dwie godziny drogi. Zaledwie dwóch pierwszych panikarzy zakończyło swą opowieść, gdy kilku Austriaków, którym udało się ujść z życiem, potwierdziło prawdziwość ich słów. Konie moich dworzan pasły się pośród drogi prowadzącej do Tokaju, nie miałem ze sobą ani wozów, ani bagaży; pozostawała mi jedyna kareta, która zazwyczaj służyła do przewozu żeńskiej służby. Kazałem ją zaprząc co rychlej. Żona moja dosiadła konia. Musieliśmy zaczekać na powrót tych, którzy popasali na pastwisku. Umieściłem czujki dla obserwacji tego, co działo się na nizinie. Każda zwłoka ciągnęła się dla mnie w nieskończoność.

Nie wiedząc nic o nowych rozruchach wstrząsających mą ojczyzną, nie chciałem się do nich przyłączyć i musiałem przedsięwziąć wszelkie środki ostrożności i wytężyć cały spryt, aby uniemożliwić dworowi wiedeńskiemu powzięcie jakichkolwiek podejrzeń co do mej osoby. Postanowiłem zatem wyjechać do Koszyc, gdzie stacjonował liczny garnizon austriacki. Hrabia Nigrelli, który jako naczelny komendant Górnych Węgier tam właśnie rezydował, był jednym z dobrych moich przyjaciół. Ledwo skierowaliśmy konie w tamtą stronę, kiedy śpiesznie nadjechali posłańcy, donosząc, iż drogi do miasta zostały zajęte przez nieprzyjaciela. Nie chcąc zatem wystawiać się na zbyteczne ryzyko, pojechaliśmy drogą do Szendrő, do fortecy strzeżonej również przez garnizon austriacki.

Dotarliśmy tam o jedenastej wieczór. Nie mogłem żadną miarą zmusić ich do otworzenia bramy twierdzy. Zostaliśmy więc zmuszeni do spędzenia nocy w mieście, oczekując z niecierpliwością nadejścia dnia. Po tej nocy, która upłynęła w wielkim niepokoju, późnym rankiem, już niemal przed południem, szpiedzy, których wysłałem wyjeżdżając z Szerencs, donieśli mi, iż stronnicy Thökölyego wtargnęli na wieś i że będąc w zmowie z ludnością, weszli do fortecy w Pataku przez źle zamurowaną bramę służącą do przygotowywania wybuchów; do Tokaju zaś dostali się po drabinach mordując wartowników, którzy źle strzegli powierzonej im placówki, podobnie jak zresztą cały garnizon, pogrążony w próżniactwie. Jeśli chodzi o moje wozy i ekwipaże. ludzie ci powiedzieli mi, iż zatrzymano je w połowie drogi do Pataku i że pod eskortą, niczego nie ruszając, zaprowadzono je do fortecy.

Oznajmiono mi również, iż krąży pogłoska wśród owych wojowników, jakobym miał się wkrótce do nich przyłączyć oraz że Petrőczy, oficer generalny Thökölyego, znajduje się wśród oblegających z dość licznym oddziałem Turków i Tatarów. Garnizon w Szendrő dowodzony był przez hrabiego Gvadanyi, był to stary Włoch, nieśmiały i podejrzliwy. Z tej racji też, nie uważając dłuższego pobytu w tym miejscu za wskazany, przedstawiłem w liście hrabiemu Nigrellemu powody, które uniemożliwiły mi jazdę do Koszyc, i nazajutrz udałem się przez góry do Selmec, gdzie, jak wspominałem, zostawiłem mego syna pod opieką hrabiego Hellenbacha.

O Panie, Ty jeden znasz me niepokoje! To nagłe i nieprzewidziane wydarzenie, za którego sprawą utraciłem wszystkie moje dobra, przywiodło mnie do ostatniej nędzy. Nie miałem już żadnych dochodów i nie mogłem się niczego spodziewać, postradałem bowiem wszelkie posiadłości, które przeszły w obce ręce. Nie radzono mi pozostawać na Węgrzech z powodu uprzedzeń, jakie Austriacy wobec mnie powzięli, oraz ich nienawiści do mego rodu. Wizja przyszłości powiększała jeszcze me duchowe udręki i powstrzymywała mnie od opuszczenia kraju.

Pośród tak wielu nieszczęść ogromny ból sprawiała mi również świadomość, iż małżonka moja, z natury swej bardzo chorowita, musiała spędzać dni i noce na koniu. Muszę przyznać, iż znosiła wszelkie trudy z męską wręcz odwagą. Znając wrogie nastawienie ludu do Austriaków, oddalałem się od nich krótkimi etapami, wszelako nie przerywałem swej marszruty z obawy, żeby mego przybycia nie poprzedziła wieść o mojej trasie. Odpoczywaliśmy więc tylko tyle, ile było konieczne dla regeneracji sił ludzi i koni.

Wreszcie w mniej więcej cztery dni po naszym odjeździe z Szendrő dotarliśmy do Selmec. Miałem zamiar odpocząć tam przez kilka dni. Zrządziłeś jednak, Panie, inaczej i przysporzyłeś mi nowych cierpień. Nazajutrz po przybyciu na miejsce jedliśmy właśnie obiad, a nasi ludzie, rozrzuceni po mieście, reperowali uszkodzenia powstałe w czasie podróży, lub też zajmowali się własnymi sprawami, kiedy to nagle usłyszałem jakąś wrzawę, dochodzącą z placu, gdzie zgromadzony tłum prowadził gwałtowną dysputę. Wysłałem kogoś, żeby się dowiedział, o co chodzi.

Doniesiono mi, iż całe miasto jest poruszone wieścią o bliskim nadejściu wroga i w obliczu tego zagrożenia każdy myśli jedynie o sobie. Jedni pakowali swoje mienie i przenosili w góry do kopalń i jaskiń, żeby je tam ukryć; inni chwytali za broń, jeszcze inni gotowali się do ucieczki. Krążyły słuchy, że to my właśnie jesteśmy odpowiedzialni za ściągnięcie wroga, od którego przecież uciekaliśmy. Zadecydowano więc, iż należy nas zatrzymać i oddać w ręce tych, którzy nas ścigają, aby zyskać w ich oczach uznanie i uratować miasto przed zniszczeniem. Dwuletnie dziecko, służba i uprząż końska porozrzucana tu i tam w mieście u rzemieślników, brak czyjejś rady i środków umożliwiających ucieczkę, wszystko to pogrążało mnie w ogromnym niepokoju, a niebezpieczeństwo nadejścia wroga powiększało się z każdą chwilą; niepokoje wśród ludności rosły z minuty na minutę, prawdziwość pogłoski zaś potwierdzała się coraz silniejszymi odgłosami armaty z twierdzy.

Odwołałem się więc do Ciebie, o Panie, a Ty wysłuchałeś mnie i udzieliłeś pomocy. Baron Hellenbach dostarczył mi wózek zaprzężony w cztery małe koniki dla przewiezienia kobiet (dziecko wraz z mamką umieszczono w karecie) i pożyczył mi sto talarów złota od Tavernata, który nosił tytuł barona dworu do spraw kopalń, czyli głównego zarządcy kopalń.

Wsiedliśmy na konie i wyjechaliśmy z miasta pośród zgromadzonej tłuszczy, która nam wymyślała i oskarżała o wszystkie nieszczęścia, jakie według ich mniemania miały im grozić. Słońce chyliło się ku zachodowi, posuwaliśmy się po drogach bardzo wąskich, którymi miasto to, położone w dolinie, jest otoczone. Zaledwie przebyliśmy pewien odcinek podróży, kiedy masztalerz, wyznaczony przeze mnie do opieki nad mym synem, przyszedł mi oznajmić, iż kareta, w której znajdowało się dziecko, połamała się i nie można ani dalej nią jechać, ani też z powodu wąskiej drogi przepchnąć przed nią jadący z tyłu wózek.

Nakazałem więc kilku jeźdźcom, którzy mi towarzyszyli, zostać przy karecie, a w razie zbliżania się nieprzyjaciela wsadzić chłopca na konia, tak iżby mógł jechać za mną. Uważając, aby niczego nie strącić w przepaść, kazałem ślusarzowi naprawić karetę. Natomiast ja pojechałem dalej do Kistápolcsány wraz z małżonką, mimo trudnej drogi poprzez góry, skały i przepaści oraz mimo ciemności nocy, spotęgowanych jeszcze przez gęsty las.

Spodziewałem się znaleźć pociechę i pomoc w tamtejszym zamku, należącym do hrabiny Erdődi, mej krewnej, u której żona moja dwa lata wcześniej odbyła poród. Podążałem za przewodnikiem, który nas prowadził, idąc bezpośrednio przed mą małżonką. Szedłem piechotą, a koń miał lejce obwiązane na szyi. Listowie drzew sięgało tak nisko i było tak gęste, że w głębokim mroku ledwie mogłem się wyprostować. Umówiliśmy się, iż będziemy gwizdać od czasu do czasu, żeby dać sobie znać, na jaką odległość jesteśmy od siebie oddaleni.

Oto jak nam przeszła cała ta noc. Słońce jeszcze nie wstało, kiedy dotarliśmy do zamku mojej kuzynki. Ledwo jednak otworzono bramy, strzeżone przez uzbrojonych ludzi, kiedy zamki i fortece odległe o jedną czy dwie mile dwukrotną kanonadą oznajmiły, że wróg znajduje się blisko. Jest w zwyczaju trzecim wybuchem oznajmiać, iż nieprzyjaciel jest już widoczny. Z powodu wielkiego zmęczenia żony postanowiłem czekać na trzecią salwę. Zresztą podtrzymywała mnie na duchu przyrzeczona pomoc armii elektora brandenburskiego, składającej się z czterech legionów, co prawda rozproszonej przez zimę po okolicy, lecz w razie potrzeby gotowej do akcji.

Najważniejszą jednak przyczyną mego pozostania na miejscu był niepokój o synka, którego zostawiliśmy w połamanej karecie. Bez wątpienia ciężko mi było uciekać z Szerencs w tak wielkim popłochu, będąc pozbawionym majątku oraz wszelkich niezbędnych rzeczy należnych memu stanowi. Jeszcze większy ból sprawiało mi to, iż po utraceniu całego mienia na rzecz nieprzyjaciela byłem zmuszony do ucieczki z kraju, w którym przyszedłem na świat. Wszelako największym nieszczęściem była, jak mniemam, konieczność pozostawienia naszego jedynego syna Turkom i Tatarom.

Jednakże Twe Miłosierdzie, Boże, ocaliło nas wszystkich: przestałeś nas karać, a nawet dałeś nam pewną pociechę. Jeszcze tego samego wieczoru najdroższa rękojmia naszej miłości przybyła zdrowo i cało w zreperowanej karecie. Dzięki temu poznaliśmy przyczynę owej niedorzecznej plotki, która tak przyspieszyła nasz wyjazd. Pochodziła ona od barona Tavernata, który zajmował, jak już wyjaśniałem, stanowisko głównego zarządcy kopalń. Wysłał on zwiadowcę, aby sprawdzić wiarygodność pogłosek rozpowszechnianych w mieście w dzień naszego przyjazdu, iż wróg znajduje się już w Besztercebánya (Banská Bystrica), mieście oddalonym stąd o cztery mile. Ów szpieg, wjechawszy na wysoką górę, zobaczył wielki tuman kurzu, wzniesiony przez potężne stado bydła, które pędzono do domu, owładnięty myślą o najeździe nieprzyjaciela, zawrócił co koń wyskoczy, żeby oznajmić miastu, iż wróg jest tuż za nim; koń się potknął, a jeździec upadł na ziemię jak rażony gromem; tłum, poruszony jego krzykiem, wyobraził sobie, iż zwiadowca został ranny i że upadł z powodu tej rany.

Oto, co wywołało tyle hałasu wśród ludu, pobrzmiewająca zaś raz po raz kanonada powiększała jeszcze jego przerażenie. W kilka godzin po naszym wyjeździe dowiedziano się, o co naprawdę chodziło. Znów zapanował porządek i pozostawiono w spokoju naszych ludzi.

Nazajutrz, gdy wypoczęły umysły i ciała, ruszyliśmy wszyscy, żona, syn i ja, w dalszą drogę z zamiarem udania się bezpośrednio do Wiednia, postanawiając jednak bez względu na jakiekolwiek pogłoski, prawdziwe czy fałszywe, zatrzymać się w pobliżu fortecy Leopolda w mieście Galgóc (Hlohovec), aby dokładnie zbadać sytuację i wówczas nakreślić realne plany.

Po pięciu milach drogi dotarliśmy pod wieczór do owego miasta. Nazajutrz, kiedy małżonka moja wraz z synem udali się przodem w drogę, przechadzałem się o zmierzchu tam i z powrotem, ciekaw najnowszych wieści. Dostrzegłem nagle spiesznie zdążających austriackich oficerów; twierdzili, iż przybywają z garnizonów fortec w Arva-Váralja (Podzamok) i Likawie, położonych nie opodal polskiej granicy; jechali nie tracąc czasu, jak mówili, na dwór wiedeński, aby oznajmić nadejście nieprzyjacielskiego wojska pod wodzą Petrőczyego w pobliże owych twierdz i aby powiadomić, iż brakuje tam amunicji oraz prowiantu. Jechali więc prosić o przysłanie posiłków w razie nadejścia nieprzyjaciela.

Dawałem dobrą wiarę słowom owych oficerów, wszystko to bowiem wyglądało bardzo prawdopodobnie. Wysłałem konie oraz świtę do sąsiednich majątków, należących do hrabiego Erdődy, męża mej krewnej, po czym udałem się pocztowymi końmi w ślad za żoną.

Po przyjeździe do Wiednia złożyłem przede wszystkim wizytę niezbyt dobrze usposobionemu do mnie kardynałowi Kollonichowi, starając się zmienić jego nieprzychylne nastawienie. Opowiedziałem mu wszystko, co mi się przydarzyło, i za jego radą poszedłem również złożyć pokłon cesarzowi, któremu uczyniłem podobne wyznanie o moich smutnych przygodach i poniewierce, zważywszy, iż utraciłem wszystkie posiadłości. Na koniec poprosiłem go o pomoc.

Wszystkie te sprawy, dotychczas nie znane dworskiej kamaryli, zrobiły na niej silne wrażenie. Cała armia zgromadziła się już w okolicach Petervaradu (Petrovaradin), żeby rozpocząć operacje wojskowe na granicy z Turcją. Wieść niosła, że wróg, podniecony obecnością sułtana tureckiego, posuwał się z Adrianopola w kierunku Belgradu. W tych okolicznościach nie było bezpiecznie dzielić siły cesarstwa. Z drugiej strony należało również okiełznać gniew wzburzonych tłumów, z obawy, aby wszyscy Węgrzy, uciskani tym samym jarzmem i zmęczeni tymi samymi udrękami, nie przyłączyli się do tych, którzy rabowali dobra szlachty, nie napotykając żadnego oporu, i gotowi byli zabijać Austriaków. Wśród Turków nie było jeszcze stronników Thökölyego. Wszelako armia turecka, rozłożona po wsiach między Maruszą a Cisą, mogła bez przeszkód, przy pomocy jedynie kilku lekkich oddziałów, połączyć się z Thökölym.

Dwór wiedeński odkrył tymczasem całą prawdę o tych niepokojach i ich przyczynie; upewniono się, iż owi buntownicy nie mają żadnego przywódcy, a rozruchy nastąpiły wyłącznie z woli zuchwałego i wrzaskliwego motłochu, tak iż dobra szlachty stały się łupem jej własnych poddanych, którzy więzili, a nawet zabijali swych panów, gdy ci odmawiali opowiedzenia się po ich stronie.

Otóż dwór w tej sytuacji wysłał najpierw hrabiego Jánosa Pálffyego, aby zgromadził Serbów oraz tych Węgrów, którzy zechcieli z własnej woli się do niego przyłączyć, dając również rozkaz wymarszu księciu Vaudemont wraz z dwoma legionami kirasjerów. Wszelako przed ich nadejściem legion lekkiej kawalerii hrabiego Schlicka, na którego czele stał wówczas baron Ritschan, wyjechał późno ze swoich zimowych kwater i znajdując się nie opodal terenów objętych buntem musiał tylko nieco się cofnąć. Legion ów pośpieszył z dużą brawurą, aby ugasić nagły pożar. Zbuntowana ludność, posłyszawszy o jego przybyciu, raczej w porywie gniewu niźli odwagi, wyszła mu naprzeciw na nizinę, która do mnie należy i nazywa się Harangód. Byli oni liczniejsi od legionu, który jednak górował nad nimi wyszkoleniem i doświadczeniem. Tłuszcza owa uzbrojona w większości w lance, kosy i kije rzuciła się w zacietrzewieniu na Austriaków, którzy poczęli się cofać, zaszokowani impetem pierwszego ataku. Wszelako w najgorętszym momencie walki nadszedł legion Ferenca Deáka, otoczył wojsko plebejskie, zaatakował je od tyłu, zmusił do ucieczki i przyczynił się w ten sposób do zwycięstwa Austriaków.

Była to już ostatnia wyprawa buntowników. Uciekając, wycofali się do fortec Tokaju, i Pataku. Książę Vaudemont ruszył za nimi w pogoń i po kilkudniowym oporze owe twierdze poddały się. Główni przywódcy buntu uformowali kompanię kawalerii, a wycofując się pustoszyli wszystko, co znalazło się na ich drodze. Wreszcie, nękani przez hrabiego Pálffyego przeszli do armii tureckiej. Oddział piechoty ukrywał się przez pewien czas w moich górach Regéc i Szalánc, sąsiadujących ze sobą, lecz garnizon koszycki, połączywszy się z hrabią Barkóczym i szlachtą, wkrótce ich rozgromił.

Wszystko, co tu opisałem, działo się w przeciągu około trzech miesięcy. Sądzę, iż opowiedziałem o tym dość wyczerpująco. Aczkolwiek poprzysiągłem sobie zwięzłość, nie mogę jednak powstrzymać się od powiedzenia paru słów na temat okrucieństwa Austriaków, mimo przyrzeczenia danego przy kapitulacji mojego zamku w Pataku. Trupy tych pokonanych nieszczęśników, których wbito na pal lub powieszono, wystawione na widok publiczny na drogach, długo stanowiły dowód ich barbarzyństwa. Nie mam zamiaru wyrzekać na zrujnowanie i spustoszenie mych posiadłości oraz dużej części majątku ruchomego. Jak już wpomniałem, w drodze do Pataku tłuszcza wprawdzie zatrzymała moje wozy z całym mieniem, lecz odstawiła je do mego zamku bez najmniejszego uszczerbku, co zawdzięczam być może sympatii do mnie czy też przekonaniu, że przyłączam się do buntowników, co było dla nich dogodnym argumentem przy werbowaniu ochotników.

O Boski Majestacie, wszystko, co posiadałem, należało do Ciebie, albowiem Ty dałeś mi wszystko i od Ciebie wszystko pochodzi. Uwielbiam zatem i podziwiam we wszystkim tajemnicę Twej Opatrzności, z której zrządzenia wszelkie sprawy obróciły się na korzyść Austriaków. Z pewnością wszystko przybrałoby zgoła inny obrót, gdyby sułtan turecki rozpoczął swe działania wojskowe w taki sposób, w jaki chciał je zakończyć, to znaczy, gdyby wcześniej udzielił pomocy uzbrojonemu ludowi, lecz Ty chciałeś, by stało się inaczej. Spowodowało to wielkie zamieszanie w planach Turków.

Armia otomańska zostawiła już za sobą Petervarad i zdawała się podążać w kierunku Budy, kiedy nagle zboczyła z drogi i przemierzając z wielką szybkością pusztę położoną między Dunajem i Cisą stanęła obozem nie opodal Zenty. Przerzucono most przez rzekę i rozpoczęto przeprawę, aby po przejściu Maruszy koło Csanád przedostać się na Górne Węgry i połączyć się ze zbuntowanym ludem.

Książę Eugeniusz Sabaudzki, który dowodził armią cesarską, odkrył ów plan, dogonił Turków i dzięki szczęśliwemu zbiegowi okoliczności dopadł wroga w chwili, gdy ten podzielił swoje siły.30 Część wojska, a mianowicie kawaleria, znajdowała się z jednej strony rzeki, druga zaś, to jest piechota, przeszła już na drugi brzeg i zajęta była rozstawianiem namiotów. Prawda, że otoczono się potrójnymi szańcami, lecz zostały one źle skonstruowane. Toteż książę, niezwykle przezorny, sądząc, iż znalazł okazję, której nie można zaprzepaścić, rozkazał podprowadzić działa polowe, aby zburzyć most, później zaś zaatakował jeden z szańców, zdobywając go bez większego trudu i zbytniego rozlewu krwi.

W ten sposób wojsko nieprzyjaciela znalazło się zamknięte w obrębie tego, co pozostało z dwóch innych szańców, było jednak zbyt stłoczone, by móc się bronić, i książę po raz drugi odniósł zwycięstwo. W tym samym czasie działo rozerwało most, a wróg, który nie miał już możliwości odwrotu, został jeszcze bardziej ściśnięty w trzecim okopie. Eugeniusz odniósł kolejne zwycięstwo i całkowicie pobił Turków, a także kazał stracić głównych oficerów i wielkiego wezyra armii otomańskiej. Mógł również wziąć do niewoli i samego wielkiego sułtana, który rozbił obóz wraz z całą jazdą na przeciwległym brzegu rzeki. Wielki sułtan, będąc świadkiem zwycięstwa Austriaków, przestraszony widokiem tego, co się działo na drugim brzegu rzeki, uciekł wraz z tymi żołnierzami ze swojej armii, którym udało się ponownie przedrzeć przez rzekę.

W ten oto sposób, o Wiekuista Mądrości, rebelia ludu spowodowała nazbyt pospieszne działania ze strony tureckiej, pośpiech ten skłonił Turków do podzielenia armii, ów podział zaś przyczynił się do zwycięstwa cesarskiego generała. Z kolei to zwycięstwo, dzięki łańcuchowi wydarzeń oraz ich wszystkich następstw, zrodziło pokój, zwany pokojem karłowickim.

W chwili gdy rozgrywały się wszystkie te wydarzenia, ja prowadziłem w Wiedniu nader monotonny żywot. Nie otrzymywałem żadnych dochodów z mych dóbr, cesarz nie udzielił mi żadnej pomocy, byłem zmuszony do zaciągania długów. Posłyszawszy więc, iż armia austriacka zmusiła do ucieczki zbuntowaną tłuszczę, i przewidując, że moje fortece znajdą się wkrótce w jej rękach, po czym nastąpi prawdopodobnie spustoszenie mojego mienia osobistego, udałem się do cesarza i poprosiłem o wyrażenie zgody na przeniesienie mnie do księcia Vau-demont, żeby mieć możność zatroszczenia się o moje interesy.

Odpowiedź cesarza była pomyślna, ja zaś niezwłocznie ruszyłem w drogę w asyście tylko dwóch sług do Eperjes, gdzie dotarłem w chwili, gdy cesarscy żołnierze po zawładnięciu moją fortecą w Tokaju mieli właśnie wejść do twierdzy w Pataku. Ludność, która tam mieszkała, uciekła pieszo w góry. Przekonany, jak wszyscy, iż udanie się w drogę do tej fortecy bez eskorty nie jest dla mnie bezpieczne, napisałem listy do księcia Vaudemont i do mojego bliskiego przyjaciela, hrabiego Nigrelli. Pierwszego poprosiłem o eskortę, drugiego o radę. Po kilku godzinach otrzymałem odpowiedź. Hrabia Nigrelli winszował mi przyjazdu, lecz jako szczery przyjaciel dodawał, iż wolałby dowiedzieć się, iż znajduję się w Wiedniu, i bacznie śledzę knowania dworu. Nie lekceważyłem bynajmniej ostrzeżenia tego Włocha, które było sformułowane w bardzo zwięzłych słowach, i żeby móc lepiej zapoznać się z jego radami, pojechałem do niego osobiście.

Nie żałowałem wcale tej podróży. W prostocie ducha przytoczył mi plotki, które krążyły na mój temat w armii księcia Vaude-mont, ostrzegając mnie, iż niektórzy nieżyczliwi ludzie oskarżają mnie, że podburzam mych poddanych, dając im różne rady i spiskując z nimi, świadczy o tym, troska, z jaką moi poddani otoczyli moje mienie i wozy. „Książę Vaudemont — mówił mój przyjaciel — wydaje się wierzyć w to wszystko i prawdopodobnie doniósł o tym dworowi jako wierny poddany."

O Znawco ludzkich serc, w którego obecności czynię tu mą spowiedź, wiesz przecież, jak fałszywe były te plotki. Nie radzono mi jednak zadowalać się poczuciem własnej niewinności. W istocie, dwór wiedeński zachowywał się wedle hiszpańskich zasad, przeto łatwo nastawiał ucha wszelkim podejrzeniom. Kardynał Kollonich, doradca we wszystkich sprawach dotyczących Węgier, był od lat moim nieubłaganym wrogiem. Hrabia Kinsky, zajmujący wówczas stanowisko pierwszego ministra, kierując się jedynie zasadą niecnej polityki, sądził, iż w interesie cesarza leży zniszczenie mego rodu na Węgrzech, jako nieprzejednanego wroga dynastii austriackiej. Sam minister był mi bardzo przeciwny. Miałem jeszcze w pamięci sposób, w jaki dwór potraktował mnie po zawarciu małżeństwa bez jego wiedzy. Pod wpływem tych wszystkich refleksji poświęciłem jedynie dwa dni na odwiedzenie mojej siostry w zamku Makovica, po czym wróciłem do Wiednia z równym pośpiechem, jak wyjechałem.

O Panie Wszechmogący, który rządzisz wszelkimi sprawami, znasz je przecież wszystkie. Wiesz zatem, jakie były moje niepokoje i strapienia mego serca na myśl o przyszłości. Sumienie miałem czyste, lecz o cóż to mnie oskarżały pełne uprzedzeń opinie dworu wiedeńskiego! Znałem je już od dawna i z tego tytułu dopuszczałem na mój dwór jedynie Austriaków i cudzoziemców, unikałem jakiegokolwiek związku z Węgrami, tak aby miano powody sądzić, iż żywię pogardę dla mego narodu. Jakże ciężko mi było, gdy przekonałem się, iż nie udało mi się wymazać z umysłów dygnitarzy niekorzystnych o mnie sądów.

Tymczasem, żeby zgłębić do końca zamiary cesarza i żeby zabezpieczyć się przed jakimś przykrym incydentem, zdecydowałem się zaproponować dworowi wymianę wszystkich moich dziedzicznych majątków w zamian za jakieś księstwo położone w cesarstwie i w rodowych prowincjach domu austriackiego. Taki jest, o Wieczne Błogosławieństwo, nędzny los człowieka, gdy nie kieruje nim zaufanie do Twego Miłosierdzia. Szuka on wówczas pociechy w zdradliwej rozwadze, posługuje się nią, aby pogodzić przyszłe wypadki ze swym stanem i pragnieniami, tak jakby owe zdarzenia zależały od czegoś innego niż Twa potęga, a przez to zdarza się, że idzie on jak ślepiec, rzekome zaś światło okazuje się ciemnością. Toteż, z dnia na dzień coraz bardziej się od Ciebie oddalając, zapuszcza się w różne drogi złe lub dobre, nie odróżniając już tych dobrych i mając głowę pełną pomysłów, które są tylko mrzonkami, raz jest smutny, to znów tryska radością.

Taki był stan mojej duszy, kiedy przyjechałem do Wiednia, podobny falom morskim, rozbijającym się jedne o drugie; wstrząsały mną najrozmaitsze myśli, krzyżując się między sobą. Tymczasem wybrałem się zakomunikować ów projekt wymiany dziedzicznych majątków ojcu Menegattiemu, jezuicie, spowiednikowi cesarza; tę samą propozycję przekazałem również hrabiemu Kinskiemu przez osobę, do której miałem wówczas dość dużo zaufania. Pierwszy z nich kazał mi czekać na odpowiedź przez kilka dni, po czym, zgodnie z wolą cesarza, odesłał mnie do kardynała Kollonicha. Drugi kazał mi powiedzieć przez swojego zausznika, iż powinienem odwołać się do życzliwości cesarza, póki jeszcze mogę się spodziewać jego względów; dodał również, że faktycznie dwór nie wiedział niczego ani o mej rzekomej korespondencji, ani o konszachtach z wrogami państwa, byłby jednak w stanie dowieść, iż jestem winien wywołania rebelii mych poddanych i że należy szczerze wyznać wszelkie przewinienia w tej sprawie, zważywszy, że cesarz — jeśliby tylko zechciał — ma dość innych niż te, które proponowałem, sposobów przejęcia dla siebie mego majątku.

O Boże, wybacz moje oburzenie, jakiemu dałem się ponieść usłyszawszy ową odpowiedź; słabość mego charakteru nie pozwalała mi się temu oprzeć. Jednakże zachowałem zimną krew, ciekaw odpowiedzi kardynała Kollonicha na mą propozycję, będącej w istocie odpowiedzią samego cesarza. Udałem się więc do niego osobiście, a tymczasem jego odpowiedź była zgoła inna, niż mogłem się spodziewać po rozmowie z ministrem.

Kardynał powiedział mi, iż plan mój spodobał się władcy, nie jest jednak możliwy do wykonania, skarb cesarstwa bowiem nie zarządza ani w obrębie cesarstwa, ani też w innych prowincjach posiadłościami równymi moim, a nawet gdyby je znalazł, to w interesie cesarza nie leżałaby ta zamiana, biorąc pod uwagę, iż spodziewa się więcej pożytku z mych usług, jeśli będę przebywał na Węgrzech niż gdzie indziej. Tak pochlebne nastawienie cesarza wzmogło jeszcze moje oburzenie przeciwko hrabiemu Kinskiemu. Wiedząc, że jest on zaprzysiężonym wrogiem kardynała, wyjawiłem temu ostatniemu wszystko, co zaszło między mną a hrabią.

Kardynał wyraził zgodę na mój zamiar złożenia skargi cesarzowi w chwili, gdy będę mu wyrażał podziękowania za jego dobrodziejstwa. Zanim jednak wykonałem swój plan, powiadomiłem hrabiego Kinskiego o odpowiedzi cesarza i poprosiłem go o niezadawanie sobie fatygi przedkładania mej propozycji władcy, zaszczycił mnie on bowiem łaską i było dla mnie wielką pociechą, gdy przekonałem się, iż cesarz ma o mnie lepsze mniemanie, niż mi sugerowano. Minister ów ciężko zniósł wiadomość o niepowodzeniu swych planów. Liczył bowiem, że poprzez rzucone na mnie podejrzenia doprowadzi do takiego efektu, jaki przyniosły jego wcześniejsze działania przeciw młodemu Apafiemu, księciu Siedmiogrodu. Ojciec tego młodzieńca umarł niedługo przedtem, a minister zastraszył młodego spadkobiercę podobnymi groźbami, jakimi usiłował szantażować mnie, zmuszając go tym sposobem do ustąpienia cesarzowi swego księstwa wbrew przepisom prawa i jego własnej powinności oraz do zamiany majątków na te, które łaskawie raczono mu ofiarować.

O Pocieszycielu strapionych, poprzez odpowiedź cesarza sprawiłeś mi wielką pociechę. W kilka dni później władca ów udzielił mi specjalnej audiencji, podczas której potwierdził tak pomyślną dla mnie odpowiedź, dorzucając inne jeszcze równie miłe zdania. Biorąc jednak pod uwagę, że ów władca, choć o dobrym sercu i szczerze pobożny, łatwo ulegał podszeptom swych ministrów, jego zaś minister Kinsky był moim otwartym wrogiem, zdecydowałem się spędzić zimę oraz lato gdzieś w pobliżu Wiednia, z dala od moich włości. Wynająłem w tym celu zamek w Rohonc, położony w odległości zaledwie jednego dnia drogi od Wiednia, będący w posiadaniu hrabiego Batthyány, bana Chorwacji i mojego bliskiego przyjaciela. Tym sposobem liczyłem, że pozostanę poza wszelkimi podejrzeniami, a żyjąc w tej części Węgier, której nie znałem, będę bezpieczny od intryg i zasadzek moich wrogów.

Nie będę przypominał w Twej obecności, Panie, lat, które upłynęły od 1690 r. aż do końca wieku. Pamięć moja o wydarzeniach, które przypadły na owe lata, jest bowiem bardzo mglista. Przypominam sobie jedynie, że większą ich część spędziłem w Wiedniu. Wszelako nie zapomniałem, że nawiedziłeś mnie wówczas poprzez poważne choroby, jakie zesłałeś mej małżonce, szczerze przeze mnie miłowanej. Największa żałość zdjęła mnie wówczas, gdy w rozpaczliwym stanie jej zdrowia opatrzono ją świętymi sakramentami; opłakiwałem ją jako zmarłą i gorliwie zanosiłem do Ciebie modły, choć tak Ciebie niegodny, Boże. Wszelako Ty, w swoim wielkim miłosierdziu, raczyłeś ich wysłuchać i zlitowałeś się nade mną; groźba bowiem śmierci nie zachwiała wcale mężnej i odważnej duszy mej małżonki; ani łzy jej ojca, ani moje nie zmieniły jej przekonania, z godnością mówiła, że woli śmierć od życia. Zaprawdę, wydawało się, że było to wyznanie szczere. Tylko Ty raczysz znać prawdę. Nie do mnie należy zastanawiać się, czy dla jej zbawienia potrzebniejsza była śmierć czy życie. To, co mogę jedynie uczynić, to gorąco Ci podziękować i wysławiać za wszystko, co dla mnie uczyniłeś. Tymczasem błagam pokornie Twój Przenajświętszy Majestat, abyś — skoro raczyłeś przywrócić mą umiłowaną małżonkę świeckiemu życiu — zechciał ją wspierać i obdarzać swą łaską. Albowiem żyć i być pozbawionym Twej łaski jest czymś znacznie gorszym od śmierci. To prawda, Boże, iż ja większą część mego życia spędziłem na takim umieraniu. Prócz tych wszystkich trosk, jakie były moim udziałem podczas owych dziesięciu lat, zabrałeś mi jeszcze dziecko, podarowane przez Ciebie, a którym cieszyć się mogłem jedynie przez cztery lata jego przebywania na tym padole płaczu. Teraz synek mój szczęśliwszy jest ode mnie, może się bowiem cieszyć Twą obecnością. Łączę się więc z nim w duchu i pokorze i składam Ci dzięki. Racz wysłuchać mych próśb i miej litość nade mną, abym po przebyciu ścieżki życia pełnego sprzeczności, jaką mi wyznaczyłeś, mógł wysławiać Cię wiecznie, wraz z tym drogim dzieckiem. O Panie, Twe wyroki są cudowne i tylko Ty wiesz, dlaczego sprawiłeś, iż biedne to dziecko w wieku trzech lat zostało dotknięte chorobą, która w przeciągu jednego roku opanowała je i przywiodła do stanu krańcowego wyczerpania, a na koniec zgasiła jak świecę, w której nie ma już wosku. Syn mój umarł w Lewoczy, mimo starań Spilbergera, sławnego medyka.

Jego śmierć nie była mym ostatnim strapieniem. Twe arcysłuszne wyroki oraz Twe Miłosierdzie dały mi cierpliwość do zniesienia mej goryczy. Było też dla mnie bardzo przykre, iż owe dziesięć lat, które tu opisałem, w dużej mierze upłynęły mi na procesach, jakie siostra moja, z pewnością podburzona przez bezecnych ludzi, na nowo przeciwko mnie wytoczyła. Albowiem przy wielu okazjach wychodziło na jaw, iż to dwór wiedeński podsycał ów spór, zwłaszcza za życia hrabiego Kinskiego, który okazywał mi wiele wrogości. Poprzez jego śmierć, która nastąpiła mniej więcej w rok po naszym zatargu, wybawiłeś mnie, Panie, od niebezpiecznego wroga.

Trzy lata, jakie upłynęły od roku 1697 do końca wieku, były latami prawdziwie krytycznymi dla królestwa Węgier i mojego stanu. Postanowiłeś, Panie, zmienić moją stytuację, a Twoja nieskończona mądrość przygotowała do tej zmiany wszelkie okoliczności, które mogły się do niej przyczynić. Pokój cesarza z Francuzami oraz ich tureckimi sprzymierzeńcami, małżeństwo króla Józefa, narodziny męskiego potomka, który umarł w niedługim czasie po urodzeniu, zła wola hrabiego Kinskiego w stosunku do mnie, jego śmierć, chłopskie rozruchy, które poprzedziły owe wydarzenia, wszystko to wystarczyło, żeby doprowadzić sprawy do celu wyznaczonego z cudownego rozkazu Twej Opatrzności. Konieczne było jeszcze, abym dowiedział się o powziętych w stosunku do mnie zamiarach dworu wiedeńskiego, żeby spokój mego życia, które upływało — jak Ci wyznałem — na polowaniach i rozrywkach, został zmącony. Nadto miałem się przekonać, iż tajna polityka dworu zmierzała konsekwentnie do osłabienia i całkowitego wyniszczenia mojego rodu na Węgrzech.

Przychylna odpowiedź cesarza, o której wcześniej już wspomniałem, nie oznaczała wcale, iż taka była jego wola. Wiedział wszak bez najmniejszych wątpliwości o knowaniach swoich ministrów, którzy podsycali proces między moją siostrą i mną oraz wynajdywali przeróżne fałszywe preteksty, żeby uznać mnie winnym wzniecania buntów na Węgrzech. Zostałem o tym powiadomiony przez zausznika ministra Kinskiego, niejakiego Marsiglego. Ten sam człowiek powiedział mi również, że gdybym dołączył do księcia Vaudemont podczas rewolty węgierskich chłopów, tak jak sobie zaplanowałem, wcale bym stamtąd nie powrócił, albowiem zadecydowano już wcześniej o moim uwięzieniu i wydano księciu odpowiednie rozkazy. Toteż moja sytuacja stawała się z dnia na dzień coraz bardziej nieznośna; dorzucałeś, Panie, do tego jeszcze coraz to nowe zmartwienia. Było więc dla mnie bardzo niebezpieczne oddalenie się z Wiednia i zamieszkanie w moich dobrach. Wszelako mój pobyt w Wiedniu przynosił wiele uszczerbku mojej fortunie. Z kolei oddziały austriackie przebywające na zimowych kwaterach w mych włościach grabiły moich biednych poddanych podczas mej nieobecności, a ich skargi, kiedy tam jeździłem, przejmowały mnie do głębi.

Ojcze biedaków, te szepty dotarły do Twych uszu i z pewnością stały się przyczyną tego, co potem nastąpiło. Armia cesarska sprawowała godną pogan tyranię, żeby tylko zdobyć pieniądze, a przy wszelkim ucisku uciekano się nawet do zbrodni. Żołnierze gwałcili żony tych, którzy nie mogli im dać pieniędzy, zmuszali po prostu mężów do ich oddawania jako płatność żądanych przez siebie sum. Hańbili je w ich obecności, zadawali im ciosy, od których nieszczęsne często oddawały ducha Bogu. Najmniejsza obraza ze strony Węgra, skargi często wywołane przez nędzę — były pretekstem do skazania na śmierć. Takie i inne kary, wymyślone przez złego ducha, wymierzał ludziom z gminu prosty żołnierz; szlachcie wymierzał je oficer.

W dochodzeniu sądowym, które było zwykłą farsą, świadectwo jednego Austriaka liczyło się bardziej niż zeznania wielu Węgrów, którzy w ten sposób nigdy prawie nie mieli racji, i często skazywano ich, choć byli niewinni. Tak więc wszystkie rozkazy cesarskiej armii zmierzały do zniszczenia nieszczęsnych Węgrów. Oficer bronił żołnierza, on zaś sam był pod opieką generała.

Taki system rządów zniweczył legalny porządek Węgier. Albowiem ani zgromadzenia prowincji, które nazywamy komitatami, ani żupani czy wiceżupani, czy też jacyś niżsi urzędnicy nie mogli wypełniać swych obowiązków. Ci, którzy starali się je spełniać, byli oskarżeni o bunt, lub co najmniej traktowani jak buntownicy. Udzielano im nagany i nakładano na nich uciążliwe kary. Odwoływanie się do autorytetu dworu nie przynosiło zazwyczaj żadnego rezultatu, a koszty takiego odwołania już i tak powiększały wydatki spadające na lud grabiony przez Austriaków. Ci, którzy czuwali nad przeglądem oddziałów idących w bój lub powracających na kwatery zimowe, oraz odpowiedzialni za stan powierzonego im żołdu, nazywali się komisarzami. Mieli oni władzę przy wymiarze sprawiedliwości w stosunku do tych, którzy wnosili na nich skargi. Owi ludzie niczym sępy współzawodniczyli w pożeraniu środków do życia ludu i całego narodu. Niektórzy z nich otrzymywali podarki od Austriaków za skazywanie Węgrów. Inni z kolei brali je od Węgrów, którym pozwalali powetować sobie na własnych rodakach koszty prezentów dawanych w zamian za wygranie sprawy. Byli i tacy, którzy udając współczucie odmawiali brania łapówek, pożyczając wszak pieniądze na wygórowany procent ludowi i komitatom.

Dochodziła do tego wielka liczba posterunków straży, a ci, którzy stali na jej czele, czerpali z tego niesłychane dochody; przywłaszczali sobie płody ziemi właścicieli, korzystali również z pastwisk na tak szerokiej przestrzeni, że mogłaby przez nią przelecieć kula wystrzelona z armaty. Inni zakładali masarnie, targowiska i biura, a za prawa do nich kazali płacić rogatkom miejskim, jeszcze inni pożyczali pieniądze naszym poddanym i wymagali od nich pracy zamiast płacenia procentu, jaki chcieli od nich ściągnąć; gdy zaś spotykali się z odmową zmuszali ich do tego siłą, nie zważając na codzienną pracę, jaką owi osadnicy winni byli swoim panom.

Toteż Austriacy wyciskali dochody z naszych dóbr, a nam pozostawały jedynie godności tytularne dziedziców i właścicieli; wreszcie, aby te łupieżcze i zbrodnicze poczynania uchodziły im bezkarnie, płacono roczne pensje generałom, głuchym na wszelkie skargi, jakie im składano z powodu owych niesprawiedliwości i krzywd; jeśli zaś skarżono się dworowi, ten odsyłał wnoszących skargę do tych samych generałów dla zasięgnięcia informacji i wreszcie oskarżający nie tylko ponosili koszty spraw, aby ich prośby były przyjęte, ale byli narażeni na zemstę gnębicieli za zuchwałość.

Pokój karłowicki, zawarty z Turkami, nie przyniósł żadnego remedium na tyle nieszczęść; wręcz przeciwnie, wszystko szło coraz gorzej, a naród zbliżał się do totalnej ruiny na skutek ustanowienia komisji nowych nabytków, którą bezwstydnie nazwano Trybunałem Prawa Tureckiego. Cesarz Leopold zupełnie nie liczył się z warunkami, na jakich mu przyznano koronę Węgier, w których myśl nie powinien sobie przywłaszczać granicznych zdobyczy terytorialnych na Turkach, odebranych niewiernym dzięki służbie, pieniądzom i krwi Węgrów, lecz je przywrócić dawnym właścicielom i oddać Koronie. Otóż Leopold, jak powiedziałem, za pomocą owego trybunału, miał zamiar pozyskać wszystko dla swojego skarbu. Przeto zobowiązano magnatów i szlachtę do dostarczenia dowodów oraz tytułów swoich praw przed owym niekompetentnym trybunałem. Skoro przedstawili oryginalne dokumenty, już ich nie otrzymywali z powrotem i bezkarnie pozbawiano ich dóbr, które przez wiele wieków należały do ich rodzin, chyba że je odkupili za wielkie sumy. Jako że w części owych posiadłości były również zamki i twierdze, tworzono z nich majątki, którymi cesarz nagradzał swych ministrów.

Te niesprawiedliwości i krzywdy nie wystarczyły dla usatysfakcjonowania dworu, rozpoczęto więc działania, które miały dopełnić miary. Wszyscy dygnitarze, baronowie i hrabiowie, wbrew obowiązującym prawom narodu, zostali zwołani poza terytorium swego kraju do Wiednia. Ze względu na to, że sumy, które dotąd wymuszano, nosiły nazwę „dobrowolnego subsydium", dwór chciał teraz uchwalić ustawę wprowadzającą stały podatek, i to określony w takiej wysokości, jakiej sam zażąda. Tym sposobem prawa królestwa miały być zreformowane według projektu ustanowionego przez kardynała Kollonicha. Wreszcie, żeby już dopełniła się czara wszelkich krzywd narodu węgierskiego, dwór wiedeński odebrał biednym szlachcicom ich przywileje, a także ograniczył prawa magnatów.

O, Królu królów, Boże Sprawiedliwy! Wszystkie te niecne procedery oraz im podobne, które przepełniły mnie największym bólem i wznieciły mój zapał do obrony praw i przywilejów mojej ojczyzny, ukazałem już niegdyś oczom chrześcijańskiego świata w publicznym manifeście. Jako żupan komitatu Sáros, złożyłem przysięgę, że będę bronić owych praw. Czułem się w obowiązku wysilić cały mój umysł dla znalezienia sposobu ich ocalenia, nawet gdybym miał ryzykować życiem. Byłem potomkiem wolnych książąt Siedmiogrodu; zresztą Węgrzy nie są poddanymi królów, lecz prawa. Owa zasada była niepodważalna, zwłaszcza za rządów Leopolda. Albowiem Złota Bulla Andrzeja II, króla węgierskiego, pozwalała Węgrom na rokosz przeciw królom, którzy gwałcili prawa i przywileje królestwa. Ów jedyny artykuł został uchylony dopiero za panowania Józefa, następcy Leopolda. Co prawda, przez wymuszenie, lecz udało się dworowi sprawić, iż zgromadzenie panów węgierskich zgodziło się na klauzule podważające ową ustawę; dwór obietnicami i groźbami przeciągnął na swoją stronę księcia Eszterházyego, palatyna królestwa, czyli wicekróla, który zresztą i tak był im oddany z innych powodów. Wszelako Ty, Panie miłosierny, posłałeś na owo zgromadzenie kilku ludzi szlachetnych, którzy nie obawiali się przeciwstawić owym abrogacjom. Głównym z nich był Pil Széchenyi, arcybiskup Kalocsy i żupan komitatu Veszprém. Sprzeciw był tak gwałtowny, że zgromadzenie oświadczyło, iż prawo nie pozwala mu na decydowanie w sprawach tak zawiłych i o swobodach tak fundamentalnych bez udziału sejmu, który winien być zwołany w łonie królestwa. Dwór wiedeński był oburzony na tę deklarację; mimo to zgromadzenie się rozwiązało.

Przebywałem wówczas w Wiedniu, lecz nie brałem udziału w obradach, choć powienienem był się tam znajdować. Kiedy patrzyłem na mą ojczyznę, ze wszech stron pogrążoną w smutku, mnie również przejmował ból. Zresztą wiedziałem lepiej niż zgromadzenie możnych, co działo się podczas licznych narad, jakie odbywali Austriacy. Z dnia na dzień, Panie, czyniłeś mnie coraz wrażliwszym na nieszczęścia mej ojczyzny i nakłoniłeś moje serce, abym dokonał dla niej wielkich rzeczy.

Sprawiłeś, Boże, iż przy okazji mych zatargów z siostrą zacieśniła się moja znajomość z hrabią Bercsényim, żupanem Ungvaru. Sąsiedztwo naszych zamków oraz polowania stały się okazją do częstego widywania się z nim. Dzięki spotkaniom wzrosło nasze wzajemne zaufanie, zamieniając się w szczerą i zażyłą przyjaźń, która skłoniła mnie do wyjawienia mu wszelkich mych trosk; on również żywo je podzielał i razem szukaliśmy środków zaradczych. Hrabia był zdziwiony i szczęśliwy zarazem widząc, iż pod noszonym przeze mnie niemieckim strojem bije serce Węgra, prawdziwego syna swego narodu. Wielu jednak myślało o mnie zupełnie inaczej. Dlatego też nikt nie ośmielał się rozmawiać ze mną o sprawach naszej ojczyzny i królestwa. Kilku obywateli, którzy wraz ze szlachtą cieszyli się pewnym autorytetem i mieli sporo rozsądku, narzekało między sobą, widząc mnie tak odizolowanego od wspólnej sprawy. Kiedy jednak hrabia, mój przyjaciel, powiedział im o moich wewnętrznych inklinacjach, nie posiadali się z radości. Byłem doprawdy jedynym, który dzięki szacunkowi, jakim cieszył się mój ród, mógł zebrać głosy innych możnych, równych mi urodzeniem, i który mógł pozyskać sobie przyjaźń chrześcijańskich władców z zagranicy. Bardziej niż komukolwiek innemu wypadało mi odnowić traktat pokojowy z Nagyszombat (Trnava), zawarty przez mego pradziada Jerzego I, w którym ustanowiono swobody królestwa, tylekroć od tej pory pogwałcone. Jego ówczesne przymierze z królami Francji i Szwecji winno było rozciągnąć się również na spadkobierców; toteż mnie jedynemu należało domagać się przestrzegania warunków traktatu. Wszystkie te powody sprawiły, że umysły magnatów i szlachty zwróciły się w moim kierunku i zapomniano o uprzedzeniach, jakie w nich budziły moje obyczaje, stroje, tryb życia, a zwłaszcza lojalność wobec cesarza podczas chłopskich rozruchów.

I tak oto wszedłem w ostatni rok XVII stulecia, czyli rok 1699. W tym to właśnie czasie, w poufnych rozmowach z hrabią Bercsényim — wzajemnie poprzysięgliśmy sobie tajemnicę — zacząłem mu się zwierzać z planów, jakie snuły się w mym umyśle, mających na celu znalezienie jakiegoś sposobu dla zaradzenia naszym krzywdom i nieszczęściom. Od wielu lat szukano go daremnie na dworze wiedeńskim, zanosząc błagania, publiczne skargi, podania, memoriały, które nie dawały najmniejszej nadziei na jakąkolwiek zmianę na lepsze. Doszliśmy do wniosku, że należy zaniechać podobnych środków, pomyśleć natomiast całkiem poważnie o zrzuceniu jarzma tak bardzo nam ciążącego. Aktualny stan badanych spraw przedstawiał nam pod każdym względem trudności nie do pokonania.

W królestwie Węgier znajdowało się wiele oddziałów cesarskiego wojska; w fortecach i cytadelach umieszczone były silne garnizony. Nasze szkatuły świeciły pustkami; zasoby pieniężne narodu były bardzo niewielkie i zupełnie nie mieliśmy broni. Zwróciliśmy oczy ku sprawom Europy i tam również odkryliśmy poważne trudności. Pokój z Francją i Turcją pozbawiał dynastię austriacką ostatnich wrogów. Jej nieustanne zwycięstwa nad Turkami tak bardzo onieśmieliły tych barbarzyńców, że nie należało już niczego oczekiwać z ich strony.

W sąsiedztwie Węgier od strony północnej, a więc w Polsce, dostrzegliśmy zaledwie nikły płomyczek nadziei. W czasach mego pobytu w Wiedniu z rozmów z ministrami dowiedziałem się, że August, który z saskiego elektora został wyniesiony na tron przez stronnictwo cesarskie, nie postępował całkowicie po myśli cesarskiego dworu. Był to władca miłujący wojnę, który w pogoni za sławą szukał każdej okazji, żeby ją zdobywać na drodze zbrojnej. Wydało mi się wysoce nieostrożne, a nawet niebezpieczne odkrywanie naszych zamiarów władcy oraz dworowi, których zupełnie nie znaliśmy. Było co prawda wiele ziaren niezgody rozsianych tu i ówdzie po całych Niemczech, nie wyglądało jednak na to, żeby wkrótce wykiełkowały. To źródło niezgody wynikało stąd, iż cesarz wbrew woli imperium nadał nowy tytuł elektora dynastii hanowerskiej, co wielce poruszyło kolegium książąt, którzy w znakomitej większości, jak mówiono, zaczęli szukać sojuszu z królem Francji. Rozpatrzywszy więc wszelkie sprawy dotyczące polityki królów i książąt, mieliśmy jedynie bardzo niepewne nadzieje, na których nie można było budować żadnego projektu. Ty, o nieprzenikniona Opatrzności, który przez jedno Twoje słowo rozporządzasz losem imperiów i królestw, postanowiłeś pogmatwać sprawy w całej Europie, przewrócić i przekształcić księstwa i monarchie. Jąłeś tedy łagodzić nasze niepokoje.

Właśnie przebywałem w Wiedniu, kiedy po zawarciu pokoju wszystkich państw europejskich w Ryswick władcy, przewidując, iż ciężko chory król Hiszpanii, Karol II, rychło zejdzie z tego świata, jęli układać projekty dotyczące sukcesji. Wrzenie ogarnęło nagle wszystkie umysły i wszelkie sprawy przybrały zgoła odmienne oblicze. Niemal wszystkie mocarstwa, wyłączywszy dwór wiedeński, oddały swój głos na syna elektora bawarskiego, najstarszego z potomstwa córki cesarza Leopolda. Był on wówczas jeszcze dzieckiem i umarł w niedługim czasie po otrzymaniu owych głosów, a być może, jak sądzą niektórzy, ktoś spowodował jego śmierć.

Z jednej strony dwór wiedeński uważał, iż dzięki prawu sukcesji będzie mógł przywłaszczyć sobie monarchię hiszpańską; z drugiej strony król Francji, Anglicy, Holendrzy i książęta włoscy słusznie obawiali się zbyt dużego wzrostu znaczenia domu austriackiego, uznając, iż zadośćuczynienie jego roszczeniom mogłoby zachwiać równowagę całej Europy. Choć Karol żył jeszcze, wszyscy ci władcy pochłonięci byli głównie myślą o tym, kto z nich zajmie jego miejsce. Cesarz wysłał do Hiszpanii jako ambasadora hrabiego Harracha, swego rówieśnika i faworyta, zajmującego po śmierci Kinskiego stanowisko pierwszego ministra. Tymczasem ów dygnitarz rychło dokonał posunięcia sprzecznego z nadziejami cesarza.

Dwór cesarski przebywał właśnie w Wiener Neustadt, gdzie na polowaniach i rozrywkach spędzano letnie upały, łagodzone w tej części kraju przez sąsiedztwo Alp. W tym czasie mocarstwa Francji, Anglii i Holandii podczas tajnej narady dokonały podziału monarchii hiszpańskiej na wypadek śmierci króla. Ambasadorzy owych mocarstw dali znać cesarzowi o istnieniu traktatu ustanawiającego podział królestwa Hiszpanii, dając mu pewien czas na ewentualne przystąpienie do tego układu.

Nowin tych dowiedziałem się od samych ambasadorów, z którymi się przyjaźniłem. Mogłem więc przewidzieć, jakie będą następstwa owego faktu, i wiedziałem, że nie zabraknie powodów do wojny. Byłem tym wielce uradowany i wyjechałem na Węgry, żeby powiadomić przyjaciół, jak się sprawy mają. Wszyscy byli zdania, że należy donieść o naszych planach królowi Francji i błagać go o opiekę. Miałem prawo do wniesienia takiej prośby z racji zawartego z moim dziadem traktatu, którego postanowienia dotyczyć miały również spadkobierców obu układających się stron. Chodziło tylko o to, żeby zadecydować, czy powiadomimy króla o wszystkim ustnie, wysyłając do niego ambasadorów, czy też napiszemy doń list. Znałem pewnego markiza, obecnie już marszałka, i księcia de Villars, pełniącego wówczas funkcję ambasadora w Wiedniu. Jednakże jego zbytnia zażyłość z Eugeniuszem, księciem Sabaudii, oraz z innymi wielmożami, niefrasobliwość, a często wręcz nieroztropność jego wypowiedzi nie budziły we mnie wcale zaufania. Dwór francuski wysłał z misją do Polski markiza du Héron, lecz zupełnie nie znaliśmy tego dostojnika. Wreszcie tak zrządziłeś, Boże, iż zdecydowaliśmy się bezpośrednio napisać do króla Francji. Pozostawała jedyna trudność: znalezienie pisarza. Wkrótce i ta została pokonana.

W domu moim rezydował niejaki Longueval, kapitan z regimentu piechoty księcia Badenii; był to człowiek o dużej przenikliwości i inteligencji, bystry w interesach, który przez rozliczne lektury niezwykle rozwinął swój umysł. Pochodził z Liége i — jak mówił — był szlachcicem. Upłynęło już blisko trzy lata od chwili, gdy go przypadkowo poznałem. Uważałem go za tak oddanego mojej osobie i moim sprawom, że nie mogłem żywić najmniejszych podejrzeń co do jego wierności. Jego regiment rozproszył się po sąsiednich fortach, przeto oficerowie, którym podlegał, pozwolili mu pozostać na mym dworze.

Nie było takiej sprawy, której by się nie podjął, ani takiej fatygi, której by sobie nie zadał, żeby tylko zyskać moją życzliwość. Słowem, uważałem, że dostatecznie wypróbowałem jego wierność w ciągu tak długiego okresu i przy tak wielu okazjach, aby obdarzyć go zaufaniem.

Mniej więcej w tym czasie, gdy potrzebowałem takiego właśnie człowieka, zmieniono kwaterę jego regimentu. Przeniesiono go do fortu w Arva-Vśralja, który był dość oddalony od moich dóbr, gdzie wówczas zamieszkiwałem. Jednakże przed powrotem do Liège, swego rodzinnego miasta, dokąd wzywały go sprawy prywatne, przyjechał do mnie z zapytaniem, czy nie mógłby mi wyświadczyć jakiejś szczególnej przysługi. Pomyślałem, że nadarzyła się właśnie okazja wysłania listów do króla Francji. Jako że miałem zamiar powrócić do Wiednia z racji zbliżającego się połogu mej małżonki, kazałem temu kapitanowi również przyjechać do Wiednia, aby tam zlecić mu swe poruczenia. Zanim mnie pożegnał, wyjawiłem mu w dużej części moje zamiary. Z całego serca przyrzekł je wspomagać i obiecał, że pod pretekstem podróży, na którą miał pozwolenie, uda się również do Paryża.

Przedstawiłem sytuację w gronie przyjaciół (z których Longue-val znał jedynie nazwisko hrabiego Bercsényiego) i wraz z moją brzemienną małżonką wyruszyłem ku Wiedniowi. Podróżowaliśmy bardzo powoli, na ogół nocą, aby uniknąć upałów. To właśnie w tym mieście, na początku nowego stulecia, w roku pańskim 1700 raczyłeś, Boże, ponownie pobłogosławić moje małżeństwo. Żona moja, nie pamiętam już dokładnie którego dnia, powiła tu dziecię płci męskiej, które zostało nazwane Józefem Jerzym.

O, Ojcze sierot, tylko Ty jeden masz nad nim pieczę, syn bowiem mój pozostaje w mocy mych wrogów. Wyjeżdżając z Wiednia wraz z jego matką, w trzy miesiące po jego urodzeniu, powierzyliśmy opiekę nad nim stosownym osobom i od tej pory nigdy go już więcej nie widziałem. Proszę Cię więc pokornie, byś chciał być jego ojcem i żywicielem, byś kierował jego wszystkie kroki ku drodze Twych rozkazów i abyś zechciał rozporządzać ojcem i synem wedle Twej woli. Naucz go rzeczy koniecznych do zbawienia i spraw, abym połączył się z nim w Twym Królestwie, sławiąc Cię przez całą wieczność.

Pod koniec października Longueval przybył do Wiednia, aby otrzymać ode mnie instrukcje i listy, które zamierzałem za jego pośrednictwem przekazać królowi Francji. Ze względu na to, że nie znałem wówczas dostatecznie dobrze języka francuskiego, na moją prośbę on sam ułożył owe listy podług mego projektu, po czym osobiście je napisałem pod jego dyktando w dobrze strzeżonym pomieszczeniu. Dołączyłem jeszcze jeden list do ministra Barbezieux. Wszystkie te pisma wręczyłem Longuevalowi z początkiem listopada, a on udał się w drogę, by zawieźć je na miejsce przeznaczenia.

Winienem jednak powiedzieć, co robiłem w Wiedniu przez sześć miesięcy mego tam pobytu. Część tego czasu zużyłem na próżniacze zajęcia mieszkańców Babilonu. W połowie listopada mgły i śniegi czyniły żeglugę na Dunaju mało bezpieczną. Jednakże gorączka młodości przesłaniała mi czyhające niebezpieczeństwa i wraz z małżonką wsiadłem na statek, powierzywszy nasze dziecko pewnej poczciwej kobiecie o nazwisku Schilling. Posuwaliśmy się o wiele wolniej niż zwykle, z powodu krótkich dni i częstych wiatrów. Tak dotarliśmy do Pozsony, gdzie odbywały się właśnie tzw. krótkie posiedzenia sądowe (brevia judicia) z licznym udziałem możnych i szlachty z całego królestwa. Ci z możnych i szlachty, którzy żywili dla nas najgorętsze uczucia, wtargnęli tłumnie na nasz statek, zapraszając nas na liczne uczty. My jednak nie chcieliśmy schodzić z pokładu.

Przeciwny wiatr zatrzymał nas na redzie cały dzień. Następnego dnia ruszyliśmy dalej, lecz znudziła nas powolność żeglugi, więc w Komarom wsiedliśmy do karety pocztowej i drogą lądową dotarliśmy do Budy, aby tam oczekiwać nadejścia jakiegoś innego statku. Nasze konie, wozy wraz z całym ekwipunkiem oraz osoby z naszego dworu były już przed nami. Po kilkudniowym odpoczynku w tym mieście dotarliśmy do Gyöngyös, które to miasto jest moją własnością. O ile sobie dobrze przypominam, tam właśnie spędziliśmy święta Bożego Narodzenia. Tam też dowiedziałem się o śmierci Karola II, króla Hiszpanii, której już od dawna spodziewali się wszyscy książęta Europy. Okoliczność ta powinna była zmienić bieg wielu wydarzeń, co napawało mnie ciekawością i oczekiwaniem nieznanej przyszłości. Nie obawiając się żadnego nieszczęścia, czekałem w spokoju wiadomości od mego wysłannika. Nie będę tu bliżej opowiadał o okolicznościach mej podróży; ograniczę się jedynie do stwierdzenia, iż nie wniosły one nic nowego do duchowego chłodu mego życia bądź raczej do mego zwyczaju tracenia czasu na polowaniach czy innych podobnie zbędnych zajęciach.

Koniec wersji demonstracyjnej.

1701—1703

Niedostępny w wersji demonstracyjnej