Franciszek II Rakoczy

WYZNANIA II

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

1711

1712

WYZNANIA, KS. 2 (1711-1712)

OD 1703 ROKU AŻ DO JEJ KOŃCA (1703-1711)

Franciszek II Rakoczy

Wyznania grzesznika, który pochyliwszy się nad żłobkiem nowo narodzonego Zbawiciela opłakuje z goryczą w sercu swe minione życie i wspomina doznane łaski oraz roztaczaną nad nim opiekę Opatrzności.

1711

W czasie tych wszystkich wydarzeń na Węgrzech przybył do Jaworowa car moskiewski, którego oczekiwałem z największą niecierpliwością. Spodziewano się również przybycia nadzwyczajnego posła o nazwisku Baluze, który wedle tego, co mi mówiono, przybył, żeby zapewnić cara o przyjaźni swego władcy oraz zaanonsować przyjazd ambasadora wyposażonego w odpowiednie pełnomocnictwa do pertraktacji z nim i zawiązania ligi zaczepno-odpornej. Słysząc te wieści, wyjechałem sam z Kukizowa wraz z możnymi, senatorami oraz mym dworem i szczęśliwie dotarłem do wioski znajdującej się nie opodal Jaworowa.

W ciągu następnych dni car przyjmował mnie z wszelkimi honorami w położonych poniżej miasta ogrodach cytadeli, gdzie zbieraliśmy się na poufnych konferencjach. Po złożeniu wszelkich wyrazów poważania, jakie byłem mu winien, przechodziliśmy do poważnych rozmów na temat spraw, dla których się spotykaliśmy. Starałem się być niezwykle skrupulatny, żeby zawsze zdążyć na czas rozmów, które odbywały się bądź u kanclerza, bądź u pełnomocnego ambasadora carskiego i zawsze w jego obecności. Dobra opinia, jaką car miał o mnie od dawna, i poufałość, z jaką mi to okazywał, budziły we mnie duże nadzieje. Wszędzie byłem nadzwyczaj godnie przyjmowany przez możnych z całej Polski. Sprawy poważne, które nas zajmowały, przeplatane były wystawnymi posiłkami, biesiadami i balami.

Wszystkie te marności i karygodne straty czasu nie były w stanie położyć kresu mojemu zepsuciu. Wywołując wielkie publiczne zgorszenie, trwałem nadal w moich skrywanych grzechach cudzołóstwa i świeckich namiętnościach. Nie tyle wrodzona skłonność czy też słabość charakteru prowadziły mnie po tych błędnych ścieżkach, ile raczej konieczność i świadomość mojego położenia nie dały mi zejść z owych dróg i ze szczególnych względów, a nawet dla dobra publicznego, zezwalały na podtrzymywanie stosunku, który trwał od ośmiu lat.

Wojna, którą w tych okolicznościach wypowiedzieli Turcy, stanowiła dla cara źródło wielkiego niepokoju. Motorem wojny był król Szwecji, który po nieszczęśliwej bitwie pod Połtawą schronił się w cesarstwie otomańskim. Natomiast dwór wiedeński przypisywał jej wybuch królowi Francji, usiłując źle usposobić przeciw temu monarsze cara, który pragnął się z nim sprzymierzyć. W tym celu dwór wiedeński rozpowszechniał fałszywe pogłoski i głosił według zmyślonych przez siebie listów, które niby to udało mu się przejąć, iż król Francji dla utrwalenia swojego przymierza i przyjaźni z koroną szwedzką podburzył Turków do wypowiedzenia wojny carowi, ja zaś mając te same zamiary, sprzyjałem sekretnie partii szwedzkiej, a nawet przyczyniłem się do ich realizacji wysyłając emisariuszy do Szwecji i Turcji; a przecież tak naprawdę to ja byłem właśnie tym, który nakłaniał króla Francji do sprzymierzenia się z carem. Car, pośród tych wszystkich pogłosek, nie spieszył się z wydaniem swej opinii i oczekiwał przybycia Baluze'a, który miał mu przywieźć gwarancje przyjaźni swego króla, oznajmić szybkie przybycie jego pełnomocnego ministra, a także zagwarantować udział cara w powszechnym traktacie pokojowym, jeśliby ten ostatni udzielił mi pomocy. O tych wszystkich sprawach zostałem poinformowany w poufnych listach wręczonych mi przez osobę, którą do króla Francji wysłałem, a mianowicie przez László Vetesiego. Car dzięki mnie miał dostęp do tych listów. Wszystko więc zależało od Baluze'a i od potwierdzenia przez niego moich propozycji.

Śmierć cesarza Józefa wydawała się w tych okolicznościach faktem dla mnie bardzo pomyślnym, prawie zrządzeniem Opatrzności. Zgon nastąpił tak nagle, że ten sam posłaniec przyniósł niemal równocześnie wieść o jego chorobie i o śmierci. Moja warownia w Munkaczu była wówczas jeszcze w stanie oprzeć się atakom Austriaków (żonie Károlyiego pozwoliłem ją opuścić wraz z całym majątkiem). Tak nieoczekiwane wydarzenie na dworze wiedeńskim mogło dać mi nadzieję, że naród węgierski łatwo odzyska męstwo. Rządy w królestwie oraz administrowanie wszelkimi dobrami przeszło nie w ręce Amelii, żony cesarza Józefa, lecz jego matki, Eleonory, która została koronowana na cesarzową rzymską i królową Węgier. Elektor-palatyn Renu oraz elektor Saksonii sprawowali zwyczajowo urząd zarządców cesarstwa. Arcyksiążę Karol . brat zmarłego cesarza, przebywał jeszcze w Hiszpanii, nie mając floty i możliwości powrotu. Wojna cesarstwa z Francją toczyła się nadal. Anglia coraz mniej chętnie spełniała swe zobowiązania sojusznicze. Wszystkie te sprawy wzbudzały we mnie nadzieję na osiągnięcie mego celu; nic jednak bardziej się doń nie przyczyniało jak spodziewany lada dzień przyjazd króla Polski do Jarosławia.

Obecność Baluze'a podważyła cały gmach moich nadziei, którego podwaliny stanowiła polityka światowa. Jego propozycje daleko odbiegały od pięknych obietnic, o jakich mówiłem. Od chwili, kiedy mój poseł wyjechał z Paryża, rzecznik Francji, wysłannik Jego Królewskiej Mości w Konstantynopolu, markiz Des Alleurs, który podczas wojny węgierskiej sprawował funkcję posła przy mojej osobie i który był wielce przywiązany do stronnictwa szwedzkiego, poinformował swój dwór o przygotowaniach wojennych Turcji przeciwko Moskwie. Francja tedy, za pośrednictwem owego ministra, tak sprzyjającego Szwecji, powzięła wielkie nadzieje na odbudowanie swoich interesów. Obawiając się przeto odwetowych poczynań króla szwedzkiego, król Francji zmienił swoje nastawienie do przymierza z carem i polecił w tajemnicy swemu ministrowi, Baluze'owi, odsunąć na dalszy termin wcześniejsze propozycje, zaofiarować zaś jedynie pośrednictwo Francji w rokowaniach pokojowych między carem a królem Szwecji. Baluze wykonał już swoje polecenie, co zawiodło bardzo oczekiwania Moskali, oparte na danych im przeze mnie zapewnieniach.

Nazajutrz po publicznej naradzie Baluze'a z carem zostałem poproszony na tajne obrady u księcia Dołgorukiego, gdzie poinformowano mnie o propozycji ministra francuskiego uczynionej carowi. Znalazłem ją nader odmienną od tej, którą przedstawiono mnie. Uchyliłem się od roztrząsania tej kwestii, sądząc, że różnica w opiniach, mojej i jego, wynikała z jego dyskrecji, nie zezwalającej mu na ujawnienie podczas publicznej audiencji spraw, które kazano mu wyłożyć jedynie w najgłębszej tajemnicy. Wszelako zagadnąwszy go na ten temat w jakiś czas potem, wywnioskowałem z jego wykrętów i wyszukanych matactw, że swoimi propozycjami, tak różniącymi się od tych, które miały być przedłożone, zburzył, ku memu wielkiemu żalowi i na moją całkowitą zgubę, zaufanie, jakie we mnie pokładano.

Od tej chwili moja nadzieja na pomoc cara spadła do minimum, a nadto w tym samym czasie dowiedziałem się, iż moja forteca poddała się po stawieniu słabego oporu i że resztki wojennego zapału na Węgrzech wygasły. Szansę na ponowne wzniecenie go były bardzo niewielkie. Do powstania takiej sytuacji przyczyniło się stronnictwo Károlyiego, a także ogólne zwątpienie w nadejście pomocy. Niezależnie od tego, jakie było źródło takiego stanu rzeczy, wystarczy mi tutaj powiedzieć, że wszystko działo się niechybnie z Twej woli, Boże. Oby spełniły się Twoje wiekuiste wyroki!

Pozbawiony wszelkiej nadziei na uzyskanie jakichkolwiek korzyści z pertraktacji z Francją, zwróciłem swe zainteresowanie na sprawy związane z zawarciem pokoju między Turcją a carem. Dzięki dokładnym informacjom znałem sytuację Porty Otomańskiej, podczas bowiem wojny węgierskiej miałem tam zawsze swoich ludzi, przez których mogłem poznać zamysły Turków. Wyłożyłem carowi moje spostrzeżenia i wynikające z nich oczywiste wnioski. Plan jednak, jeśli miał się powieść, wymagał wyłożenia znacznej sumy pieniędzy. Wszelako pragnienie pokoju obalało piętrzące się trudności i dało carowi nadzieję na powodzenie sprawy. Przygotowałem plan pertraktacji, którego treść przekazałem Jánosowi Pápaiowi, nadintendentowi moich majątków w Siedmiogrodzie i memu doradcy gospodarczemu. Sądziłem, że powinien on znać stan spraw tureckich, jako że wielokrotnie, i to przez dłuższy czas, był moim przedstawicielem przy Porcie Otomańskiej. Wziąwszy to wszystko pod uwagę, niepowodzenie wydawało się prawie niemożliwe. A jednak, choć sprawa pozornie była tak łatwa, nie przyniosła efektów, jakich się spodziewałem.

O, Wiekuista Mądrości, to Ty tak właśnie chciałeś i w swoim czasie opowiem, przez jakie zrządzenie Twej Opatrzności tak się zdarzyło. Teraz nadmienię jedynie, iż car po otrzymaniu należnego mu zezwolenia księcia Mołdawii na przemarsz przez tę prowincję wyruszył do Porty.

W tym samym mniej więcej czasie małżonka moja, która od pewnego czasu przebywała w klasztorze w Jarosławiu, zjechała do Jaworowa, miasteczka znajdującego się nie opodal Załuża, gdzie dla wygody mego dworu ustanowiłem swą rezydencję. Fakt, że była w pobliżu sprawiał mi widoczną przykrość, i to nie z powodu moich haniebnych zwyczajów, lecz ze względu na przemienność nastrojów, na jej obyczaje i zbyt nieuporządkowany tryb życia, w którym zresztą nie upatrywałem niczego występnego. Natura moja nie mogła ścierpieć jej charakteru na pół poważnego i beztroskiego ani też jej rozrzutności, nadmiernych wydatków czy też innych domowych kłopotów tego typu. Jej obecność wprowadzała zamęt na moim dworze i zakłócała ustalony porządek dnia. Wypowiedzi otaczających ją kobiet dawały sposobność szerzenia się różnych niedorzeczności, plotek i przynosiły tysiące innych niemiłych skutków.

O, Wiekuista Mądrości, był jeszcze jeden powód stokroć ważniejszy, który sprawił, iż sądziłem, że mogę rozłączyć się ciałem z mą żoną. Przyczynę tę łatwo mógłbym usunąć, gdyby nie chęć pochlebienia i haniebne pragnienie przypodobania się tej, której byłem niewolnikiem, i to raczej z racji polityki niż cielesnej namiętności. Przypominam tutaj o sprawach wstydliwych, lecz nie wstydzę się odsłaniać tego, co wielu ludziom było niewiadome. Ty, Boże, wiedziałeś o nich, choć wielce się starałem je ukryć. Jak już wyznałem Ci na spowiedzi, zwiodło mnie zbłąkane sumienie, o Wiekuiste Miłosierdzie, które kazało mi przełknąć tę nieprawość niczym kromkę chleba.

Tymczasem przyjechał do Jarosławia król polski August, który podczas wakansu na tronie cesarskim sprawował funkcje zarządcy w kilku okręgach cesarstwa. Car, dowiedziawszy się o tym, wyruszył z Jaworowa na spotkanie z nim. Czy to poprzedzając, czy też idąc tuż za orszakiem cara, nie pamiętam już dobrze, towarzyszyliśmy mu aż do Wysocka. Dobra jarosławskie w połowie stanowiły jeszcze wówczas moją majętność. Jako że moi przodkowie nigdy nie ogłosili w sejmie dokumentów indyge-natu, jakie dało mi królestwo, zarządzałem tymi dobrami w imieniu kasztelanowej krakowskiej Sieniawskiej i z tego tytułu czerpałem z nich dochody. Senat królewski obradował w Jarosławiu i omawiano na nim kwestię przyszłej wojny z Turkami. Car usiłował namówić Polaków do zawarcia z nim sojuszu wymierzonego przeciw temu wrogowi. Z drugiej zaś strony król August w skrytości knuł plany obrania go cesarzem. Karol bowiem, brat zmarłego Józefa, przybywał w Barcelonie, w Katalonii, skąd nie mógł się wydostać z braku floty i innych możliwości.

Okoliczności te przyczyniły się do tego, że ja i Węgrzy z mojego stronnictwa zyskaliśmy przychylność króla Polski. Władca ów wyraził nawet zgodę, żeby Rzeczpospolita dekretem senatu wzięła nas wszystkich pod swą opiekę. Moją małżonkę i mnie traktował z wielką uprzejmością i sympatią. Bardziej się wówczas troszczyłem o tego rodzaju poparcie niż o to, by stać się godnym Twego Miłosierdzia, które przecież było źródłem tych wszelkich korzyści. Wszalako miłość świecka, interesy mego kraju oraz wszystkich tych, którzy byli ze mną związani, całkowicie zaprzątały mój umysł i serce, przeszkadzając wzniesieniu się ich ku Tobie. Poznałem próżność tych fałszywych dóbr dopiero wtedy, gdy nadeszła godzina, w której mi to ukazałeś, przemówiłeś do mego serca i sprawiłeś, że Cię wysłuchałem.

Wojna z Turkami nagliła cara, kończąca się wiosna sprzyjała rozpoczęciu przez niego kampanii. Książę Mołdawii, oddany mu z pobudek religijnych, kazał go zapewnić o wierności, wysyłając doń dyskretne poselstwo. Jednocześnie wszakże zawiadamiał go o tym, iż nieprzebrane ilości szarańczy, jakie nawiedziły i objadły pola jego prowincji, spowodowały niemal całkowity brak paszy i innych produktów żywnościowych. Toteż dla prowadzenia owej wojny car miał dwa wyjścia do wyboru: albo bezzwłocznie zaopatrzyć swoją armię, błyskawicznie przemierzyć prowincję dotkniętą tak wielką plagą, uprzedzić wroga i dotrzeć aż do terenów naddunajskich, albo też nie opuszczać granic Polski i czekać tam na wroga. To drugie wyjście było lepsze i pewniejsze, pierwsze jednak wydawało się chlubniejsze i bardziej użyteczne wedle praw wojennych. Król polski opowiadał się za sposobem najpewniejszym i pragnął, abym usposobił cara do takiej właśnie decyzji. W rozmowach z carem udałem, iż jestem tego samego zdania, co król polski, lecz prawdę mówiąc, miałem o wiele więcej ochoty na przyjęcie pierwszego wariantu.

Gdy zakończyło się posiedzenie senatu oraz sprawy między królem a carem, ten ostatni wydał dla króla oraz wielu najdostojniejszych osobistości z Polski wielką biesiadę w dniu św. Piotra i Pawła, z których pierwszy był jego patronem. Cały dzień upłynął na tańcach i dobrym jedzeniu. W ciągu dni następnych król polski wyjechał do Saksonii, a car do Mołdawii. Już o świcie, jeszcze zamroczony winem i snem, wyruszyłem za carem w nadziei dogonienia go i zaproszenia na obiad do Wysocka, odległego od Jarosławia zaledwie o dwie mile. Uzyskałem ten fawor po wielu prośbach i naleganiach. Posiłek trwał krótko, w towarzystwie bardzo nielicznym, składającym się jedynie z małżonki władcy oraz dwóch jego ministrów. Po obiedzie wyruszyłem karetą w asyście konnego orszaku, odprowadzając cara aż do brzegu rzeki, gdzie pożegnałem się z nim, życząc mu wszelkiej pomyślności.

Wszystko to wymagałoby przytoczenia więcej szczegółów, gdybym miał zamiar spisać dzieje epoki czy też wzbogacić je mymi obserwacjami, lecz moją intencją jest przedstawienie stanu mego sumienia. Obyczaje, uczynki i tak odmienne natury władców, których tu zaledwie wymieniam, dostarczyłyby bogatego materiału do przemyśleń. Jeśli rozważając różne ich sprawki porównywałbym je z Twymi zasadami i świętymi przykazaniami naszej religii i jeśli przebadałbym zachowanie tego czy owego, począwszy od chrześcijańskiego miłosierdzia, miałbym słuszne powody do użalania się. Skoro uczynki tych, z którymi miałem wówczas do czynienia, nie pozwoliły mi na ich pozytywny osąd, Tobie, o Panie, pozostawiam sąd o ich wnętrzu.

Po wyjeździe cara do Mołdawii i powrocie króla polskiego do Saksonii znów wróciłem na ścieżki nieprawości. Załatwiwszy sprawy domowe i pozostawiwszy małżonkę moją w Wysocku, wyjechałem pod jakimś zmyślonym pretekstem do Jaworowa wraz z całym dworem. Tam spędzałem czas na próżnych rozrywkach, które ludzie światowi nazywają niewinnymi. Polowałem, wiosłowałem, kąpałem się i oddawałem się innym podobnym zajęciom. Rozkoszny ogród przylegający do zamku dostarczał mi tych przyjemności.

Stałem się wówczas, Panie Jezu, bardziej dokładny w przestrzeganiu godziny modlitwy ku czci Twej Świętej Matki. Kiedy wraz z moim kapelanem kończyłem litanię, uczestniczyłem później wedle mego zwyczaju w ofierze mszy świętej. Zarzuciłem wówczas mój występny stosunek z kobietą, nie dlatego wszak, aby Ci się przypodobać, lecz ze względu na opinię publiczną. Nie chciałem być przedmiotem skandalu. Dobrze zdawałem sobie sprawę, iż nie mogę dłużej przebywać w Polsce w towarzystwie kobiety rozpustnej; zresztą względy polityczne, które przeszkadzały mi w zerwaniu tego niewłaściwego związku, przestawały już istnieć. Tymczasem, ze strachu, żeby miłość tej kobiety nie obróciła się w nienawiść, podtrzymywałem przyjaźń z nią i sztucznie manifestowałem moje do niej przywiązanie, unikając wszelako okazji do pozostania z nią sam na sam. Kobieta ta przebywała w mieście odległym od Jaworowa o kilka mil lub może raczej o cały dzień drogi. Często wzywała mnie do siebie na potajemne schadzki, czemu nie tylko nie sprzeciwiałem się, lecz jeszcze narażałem się na wielkie niebezpieczeństwo. Doprawdy, brałem na siebie ogromne ryzyko zguby cielesnej i moralnej podróżując w małej łódeczce przez wezbrane wody rzeki, i to nie dlatego, iż wiodła mnie żądza grzechu, lecz powodowany pobudkami próżnej chełpliwości i fałszywej wielkoduszności uważałem za chwalebne wystawianie się na niebezpieczeństwo. Sądziłem, że podobnymi metodami zdobędę ludzki podziw i chwałę należną bohaterskiej duszy.

Kiedy powróciłem do Kukizowa, zameczku przyjemnego z racji swego położenia i architektury części pałacowej, dotarła do mnie wiadomość o bitwie cara z Turkami nad Prutem. Pierwsze wieści głosiły na przemian zwycięstwo to jednej, to drugiej strony. Wkrótce jednak ze źródeł o wiele pewniejszych dowiedzieliśmy się, że oba mocarstwa zawarły pokój.

Ledwo car wkroczył do Mołdawii i przyjął tam zapewnienie wierności, kiedy Constantin Cantacuzino, książę Wołochów i jeden z najzręczniejszych ludzi, posłał doń swego wielkiego koniuszego Mihálya, wywodzącego się również ze znamienitego rodu Cantacuzino — dla zaofiarowania swych usług i zapewnienia o zerwaniu stosunków z wielkim sułtanem. Jednocześnie błagał go o niewkraczanie na tereny jego księstwa, gdyż obawiał się pustoszących najazdów Turków i Tatarów. Dowodził, iż jeśli wojna będzie się toczyć na jego ziemiach, wówczas po jej szczęśliwym zakończeniu odda carowi swoje księstwo opustoszałe i wyniszczone, gdyby zaś zostało ono oszczędzone, mogłoby ułatwić zwycięstwo dostarczając żywności carskiej armii podczas zimy. Car nie zastanowił się głębiej nad prawdziwym motywem tego poselstwa, a wkrótce potem uznał, że było ono. bardzo na czasie.

Tymczasem wojska carskie szybko posuwały się w głąb wielkich nizin Mołdawii, tak bardzo pustoszonych przez szarańczę, że mimo wielkiej żyzności tych ziem ani ludzie, ani konie nie mogli znaleźć nic do jedzenia. Car, w nadziei, że dotrze do wybrzeży Dunaju przed armią turecką, której zamierzał przeszkodzić w przeprawie na drugą stronę rzeki, posłał część swego wojska nieco do przodu z rozkazem zajęcia magazynów tureckich znajdujących się w Foksány (Focsani). Sam zaś z drugą częścią armii przeprawił się właśnie przez Prut, kiedy to, wbrew jakimkolwiek oczekiwaniom, doniesiono mu o pospiesznym zbliżaniu się armii otomańskiej. Ledwie Turcy znaleźli się naprzeciwko wojsk cesarskich, a już car zobaczył na swoich tyłach tysiące grasujących Tatarów.

Król szwedzki wraz z kilkoma tysiącami Turków, Polaków i Szwedów również zagrażał flankom cara, oddzielonym od jego wojsk jedynie Prutem. W pierwszym starciu straże przednie obu armii ruszyły do walki wręcz. Bitwa była początkowo bardzo gwałtowna. Kiedy Moskale zmusili Turków do wycofania się, ci natarli na nich od tyłu i napierali z taką siłą, że zmusili ich do wycofania się do obozu, który wzięty został z dwóch stron w obstrzał przez nieprzyjacielskie działa. Car, otoczony ze wszystkich stron, pozbawiony dosłownie wszystkiego, cierpiąc głód, który zaczął dawać się we znaki zaraz po wkroczeniu do Mołdawii i powiększał się z dnia na dzień, pogrążył się w czarnej rozpaczy. Część jego armii wysłana przezeń do Foksany zdobyła łatwo tę twierdzę, dość lekkomyślnie opuszczoną przez Turków. Jednakże armia otomańska, znajdująca się między obiema częściami armii carskiej, uniemożliwiła ich połączenie. Z powodu głodu padało codziennie wiele koni, a te, które pozostały przy życiu, nie miały siły do marszu. Armia turecka nie dążyła do nowej walki, zamierzano jedynie wznieść szańce i otoczyć armię cara. Po rozpoczęciu prac fortyfikacyjnych kontynuowano je z dużą energią. Car, niezmiernie zafrasowany, ze łzami w oczach objeżdżał armię i nie wiedząc, na co się zdecydować, postanowił spróbować ostatniej szansy. Nie miał bowiem żadnej nadziei na godną śmierć, bo gdyby nawet odniósł zwycięstwo nad wrogiem, musiałby jeszcze stoczyć walkę z głodem i niedostatkiem, którym nie był w stanie stawić oporu.

Wtedy właśnie, gdy każda godzina jeszcze bardziej pogarszała sytuację, postanowił zaatakować Turków, zanim zdążą ukończyć fortyfikacje. Ustawił więc w szyku bojowym swoje oddziały. Piechota dokonywała cudów odwagi, lecz mizerne resztki kawalerii zaledwie mogły ruszyć się z miejsca i nie były zdolne do natarcia na armię otomańska. Piechota moskiewska uderzyła tedy na szańce Turków, którzy za pierwszym razem ją odparli, kiedy jednak zaatakowano po raz wtóry, piechota turecka musiała się cofnąć.

Niestety jazda rosyjska nie była w stanie uwieńczyć tej walki zwycięstwem i car zmuszony był nakazać odwrót. Kiedy po obu stronach ucichły działania wojenne, Mihály Cantacuzino, o którym już wspominałem, zapragnął odbyć naradę z carem i został przez niego przyjęty. Cantacuzino uważał, że ma sposób na pogodzenie wojujących ze sobą stron. Jął tedy wyłuszczać sekret swej misji. Twierdził, że wielki wezyr turecki to człowiek bardzo tchórzliwy, niezdolny do prowadzenia wojny, który podjął się tego zadania jedynie na wyraźny rozkaz sułtana. Ponoć przed swoim wyjazdem z Konstantynopola kazał w tajemnicy sprowadzić patriarchę i polecił mu znaleźć jakiś sposób, żeby przekazać carowi wiadomość o swoich intencjach pokojowych. Nadto kazał mu tak poprowadzić sprawy, żeby wojna zakończyła się raczej przez rokowania. Toteż książę Wołoszczyzny, dowiedziawszy się o tym wszystkim od patriarchy, wysłał jako posła jego właśnie, żeby przy nadarzającej się okazji powiadomił cara o nastawieniu wezyra. Przy czym prosił o wydanie pozwolenia na udanie się do wezyra i zapewnienia go o pokojowych zamiarach cara. Był przekonany, że jego misja zostanie uwieńczona powodzeniem.

Trudno opisać, z jaką rozkoszą car wyraził zgodę na tę propozycję. Dowodem tego było podpisanie przezeń projektu krótkiego traktatu. Mihśly, który został przyjęty w obozie tureckim, wyłożył wielkiemu wezyrowi przedmiot swojej misji w sposób zapewne jak najbardziej pochlebiający owemu dowódcy. Ten zaś, zaskoczony ponad miarę zdrowego rozsądku walecznością, z jaką Moskale natarli na niego uderzając na szańce, bez zastrzeżeń zgodził się na negocjacje w sprawie pokoju. Obie strony przysłały zakładników, a w kilka godzin po ich przybyciu podpisano traktat pokojowy. Jedną ze stron zmusił do tego kroku głód, druga zaś uczyniła to z małoduszności, nieznajomości sztuki wojennej, nie zwracając żadnej uwagi na protesty króla szwedzkiego. Dzięki temu traktatowi oraz zwrotowi Azowa armia carska i sam car z żoną uniknęli zagłady.

Wszystko, co piszę na temat tej sprawy, wiem z ust cara, który mi o tym opowiedział po swoim powrocie. Z całą pewnością historia ta zasługuje na zaliczenie do cudownych dzieł Opatrzności. Po zawarciu traktatu pokojowego Turcy rozpuścili armię, rozdawszy jej wprzódy żywność. W ciągu trzech czy czterech miesięcy traktat był wielokrotnie zrywany i odnawiany. Wreszcie jednak zwrot Azowa oraz innych twierdz warownych ostatecznie go umocnił. Z krążącej pogłoski dowiedzieliśmy się o tym szczególnym zdarzeniu, które zakończyło tę wojnę. Byliśmy wtedy w Kukizowie i każdy przytaczał okoliczności owego wydarzenia wedle swej fantazji. Toteż prawdy dowiedziałem się dopiero po powrocie cara z częścią armii zdziesiątkowanej przez głód i znajdującej się w żałosnym stanie.

Ruszyłem na spotkanie cara do miasteczka oddalonego o kilka mil od zamku, w którym mieszkałem. Zatrzymałem go u siebie przez kilka godzin goszcząc tokajskim winem, które uwielbiał. W ciągu następnych dni odprowadziłem cara aż do Jarosławia, gdzie przygotowano statki mające zawieźć go do Elbląga Sanem i Wisłą. Nie pozostawała mi żadna nadzieja na ponowne wzniecenie wojny na Węgrzech, choć wojna turecka została zakończona, jak już o tym wspomniałem.

Car stracił ochotę na sprzymierzenie się z Francją. Od czasu do czasu dowiadywałem się od sąsiadów Węgier — i wiadomości te nie były bezpodstawne — że Austriacy ciągle zastawiali na mnie pułapki. Toteż nie mogłem liczyć na to, iż będzie mi dane pozostać w Polsce. Car przed swoim wyjazdem do Mołdawii zaofiarował mi majątek na Ukrainie, który mógłby zapewnić utrzymanie mnie oraz wiernym mi Węgrom. Było to jednak miejsce bardzo odległe i pozbawione jakiejkolwiek łączności ze światem. Uważałem wszakże, że bardziej mogę liczyć na obietnice króla Francji niż na oferty władcy, którego sposób życia i działania, obyczaje i zachowanie całkowicie różniły się od moich. Dlatego też rozważywszy wszystko bardzo dokładnie: układ stosunków w Europie, wojnę toczącą się między cesarstwem a Francją, wakat na tronie cesarskim (nawet sam car oczekiwał ze zniecierpliwieniem rezultatu elekcji) — wszystko to zaważyło na mej decyzji udania się wraz z carem do Elbląga, a stamtąd w podróż do Francji, o czym w skrytości ducha myślałem już od dawna.

Z wielkim pośpiechem przygotowano flotyllę dla cara. Jeden ze statków miał należeć do mnie. Żołnierze z regimentu carskich gwardzistów zostali rozmieszczeni na pokładach w charakterze wioślarzy. Sposób, w jaki przygotowano jednostki do podróży, przywodził na myśl regularną flotę morską: statki wyposażone w małe działka i uszeregowane w odpowiedniej kolejności miały posuwać się jeden za drugim i w takim samym szyku stawać zarzuciwszy kotwice. Wreszcie, po wszystkich tych zabiegach naznaczono dzień odjazdu. Długo zegnałem się z moją małżonką, która była dość dobrej myśli co do stanu moich spraw. Jednakże na krótko przed mym odjazdem wszystko się bardzo skomplikowało. Świta towarzysząca mi w tej podróży była bardzo nieliczna. Reszcie dworzan dałem polecenie odbycia tej drogi lądem na koniach. Pożegnałem się z hrabią Bercsényim, zostawiając go jako swego namiestnika (ponieważ był naczelnym wodzem Konfederacji Królestwa), oraz z innymi wielmożami i szlachtą, którzy rozjechali się w różne strony bądź też pozostali gromadnie w Jarosławiu.

Pierwszą korzyścią, jaką odniosłem z mojego wyjazdu, było całkowite zerwanie owego miłosnego stosunku, w którym grzęzłem przez tyle długich lat. O, Wiekuista Dobroci, jednak nie miłość do Ciebie była prawdziwą przyczyną tego zerwania. Nie tylko ten mój występek nie był mi nienawistny, na domiar złego nie rozumiałem grzechu, który popełniłem i który pogrążał mnie w tak głębokim mroku; toteż z mego grzechu nieczystości nie zwierzyłem się nawet spowiednikowi. Uważałem, że obyczaje, zezwalają na bezbożną miłość, że słabość ludzkiej natury czyni ją wybaczalną i że jest ona nieodłącznie związana z ludźmi stanu świeckiego pod warunkiem, że nie staje się przyczyną publicznego skandalu i nie prowadzi do waśni czy też narodzin dzieci. Poza tym grzech nieczystości nie tylko wydawał mi się dozwolony, lecz nawet konieczny do zachowania zdrowia, o ile nie wiązało się to ze sprośnymi chuciami.

Ze świętokradczą zuchwałością poszukiwałem przykładów w Piśmie Św., aby utwierdzić się w moich godnych potępienia przekonaniach. Tak jak mi się podobało, tłumaczyłem sobie teksty, które niosły dla mnie potępienie, lub też całkowicie starałem się zmienić ich sens. Byłem przekonany, iż nigdzie nie ma wyraźnego prawa, które potępiałoby moje nieczyste uczynki czy też ich zakazywało. Na domiar tego zaślepienia żaden z moich spowiedników nie uczynił mi w tym względzie najmniejszej wymówki i nie próbował skierować mego rozumowania na właściwe tory. Toteż znajdując się ustawicznie w stanie grzechu, ileż to razy w ciągu mej wyprawy statkiem byłem narażony na wiekuistą zagładę!

Kapitanowie naszych statków byli Moskalami; pilotami zaś ludzie zamieszkujący wybrzeża rzeki, którą płynęliśmy i którą bardzo dobrze znali. Skoro jednak pierwsi otrzymali wyraźny rozkaz utrzymania swojej tytularnej przewagi tak podczas drogi, jak i podczas ustawiania statku na postój nocy, nie słuchali pilotów, którzy przemawiali do nich jak do głuchych, ostrzegając przed pewnymi miejscami ze względu na ławice piasku, skały czy bale drewna. Tymczasem car znajdował się na pokładzie statku najlżejszego, najlepiej wyposażonego; wyprzedzał nas wszystkich i trzeba go było doganiać. Aby więc dotrzeć do wyznaczonych przezeń postojów, wielokrotnie przedłużano żeglugę aż do późnych godzin nocnych, mielizny bowiem często opóźniały drogę o kilka godzin. Kiedy statek osiadał na takiej mieliźnie, żołnierze wchodzili do wody, żeby go stamtąd wyciągnąć. W ten to sposób dopływaliśmy na nocne postoje przestrzegając rozkazów wydanych na tę marszrutę. Pilot krzyczał, płakał i zaklinał; wszystko na próżno, zamiast bowiem zadać sobie nieco trudu, my płynęliśmy koło najbardziej niebezpiecznych brzegów, gdzie były pnie drzew i skały, o które niezawodnie byśmy się rozbili, gdyby nasze statki na nie wpadły.

W całej żegludze najbardziej groźne i najbardziej pamiętne było niebezpieczeństwo, na jakie naraziliśmy się płynąc Wisłą gdzieś pod Warszawą. Jest tam takie miejsce, gdzie wysokie drzewa na skraju lasu bardzo daleko wcinają się w rzekę i zwężają jej brzeg do tego stopnia, iż między drugim brzegiem a ową kępą jest przejście tylko dla jednego statku. Kiedy tam się znaleźliśmy, grube konary odepchnęły wysunięte wiosło i statek porwany przez prąd wpadł pomiędzy gałęzie. Tym sposobem zatarasowaliśmy drogę pięciu statkom płynącym za nami. One tymczasem z taką siłą uderzały w nas, że groziła nam poważna katastrofa. Splątane liny żagli ciągnęły za sobą reje i niebezpiecznie napinały maszty. Stery, które na statkach zbudowane są z długich ciosanych desek, uderzały w siebie nawzajem. Wstrząsy pokładu wzbudzały pełną niepokoju wrzawę wśród sterników, którzy w popłochu biegali na oślep po pokładzie. Jedni próbowali odpychać wiosłami zbliżające się ku nam statki, drudzy zaś przecinali splątane liny, jeszcze inni obwijali linami stery wypchnięte ze swego miejsca.

A cóż ja mogłem uczynić w obliczu tak wielkiego niebezpieczeństwa? Osłupiałem i jak każdy młodzieniec nie baczący na wszelkie ryzyko, skoczyłem na sąsiedni statek ze szklaneczką wina w dłoni, zachęcając innych do picia. Kochałem tylko próżną sławę i z miłości tej chciałem dać przykład nieustraszonej odwagi, aby zyskać sobie opinię bohatera. Sternicy pracowali bardzo długo, niebezpieczeństwo było jeszcze większe, niźli się to zdawało na pierwszy rzut oka.

Dzięki Twej łasce, Panie Boże, nie odnieślimy żadnych szkód. Pierwszy ze statków, nasz właśnie, którego ster ugrzązł w gałęziach tkwił w miejscu bez możliwości manewru. Gałęzie były jednak giętkie i ustępowały pod naporem statku. Podobnie i inne statki, nawzajem się potrącając, dzięki elastyczności gałęzi łatwiej znosiły potrącania i unikały poważniejszych szkód. Przy pomocy lin i ludzkich ramion uwolniono statki, naprawiono stery, a nawet najmniejsze uszkodzenia.

Dzięki Twej opiece, o Nieskończona Dobroci, po trzech tygodniach żeglugi dotarliśmy wreszcie do Torunia, opóźnieni z powodu piaszczystych mielizn, na jakie często natrafialiśmy nocą, oraz z racji wielkich uczt, za którymi wówczas car przepadał i które pochłaniały większą część dnia. Na szczęście dopłynęliśmy do Torunia cali i zdrowi. Zaczęto oddawać się tańcom, dobremu jedzeniu, pijaństwu w publicznych gospodach, gdzie wcale nie przystoi bywać władcom.

W zachowaniu cara było wiele rzeczy budzących we mnie odrazę, lecz musiałem się z nimi pogodzić, i to nie tyle z powodu respektu, który dlań nadal zachowałem, lecz dla zjednania sobie jego przychylności, która tak bardzo mi była potrzebna. W niedługim czasie po przybyciu do Torunia władca ów umyślił sobie podróż do wód w Karlsbadzie w Czechach, ze względu na swoje zdrowie. Żonę swą pozostawił w Toruniu razem z nami i po kilku dniach wyruszył w drogę w towarzystwie nielicznej garstki sług i dworzan.

Słusznie przewidywałem, że moja obecność przy carze nie posunie naprzód moich spraw, a nawet może mi zaszkodzić. Władca ten bowiem udał się do krajów znajdujących się pod dominacją domu austriackiego i zamierzał też odbyć naradę z elektorem hanowerskim, całkowicie oddanym temu domowi. Toteż każdy rozsądny człowiek osądziłby podobnie jak ja, że mój dalszy pobyt na dworze może okazać się dla mnie zgubny. Serdeczne i wielce zobowiązujące maniery, jakie wobec mnie przyjęła żona cara podczas nieobecności swego męża, świadczyły o afekcie, który mógł być całkiem opacznie zrozumiany przez naród obdarzony wyjątkowo podejrzliwym charakterem. Toteż przed wyjazdem cara zdecydowałem się powiedzieć mu, iż w czasie gdy on będzie u wód, mam zamiar udać się do Gdańska, a stamtąd potajemnie wyruszyć do Berlina, do króla Prus, który jest mi wielce przychylny, aby naradzić się w sprawach wspólnej wagi, a następnie zdać z tego relację carowi po jego powrocie.

Car zaaprobował mój zamiar i w kilka dni po jego odjeździe wsiadłem pewnego wieczora na jeden ze statków, który przypłynął do Torunia. Porzuciłem węgierski strój i ubrałem się po francusku. Nawet sternicy mnie nie rozpoznali. Moja świta składła się z niewielkiej liczby osób szczerze mi oddanych. Pożegnałem się tedy z małżonką cara i po kilku dniach i paru nocach żeglugi dotarliśmy bez kłopotów do Gdańska. Zarówno ja, jak i towarzyszący mi dworzanie przybraliśmy nazwiska i tytuły carskich oficerów. Nie obeszło się wszakże bez przesłuchiwania i indagacji. Niemniej jednak zostaliśmy wypuszczeni.

Udałem się natychmiast na poszukiwanie barona Besenvala, z pochodzenia Szwajcara, który był ambasadorem francuskim. Był to człowiek bardzo otwarty, niezwykle serdeczny i ogromnie przezorny. Tak jak tego sobie życzyłem, przyjął mnie pod przybranym przeze mnie nazwiskiem i w niczym, co od niego zależało, nie szczędził trudu starając się wyświadczyć mi wszelkie możliwe przysługi, a także dając dowody niezwykłej przebiegłości.

Ciągle narażony na podstępy dworu wiedeńskiego, czułem się w Gdańsku zupełnie bezpieczny. Jest to wolne miasto pod ochroną króla i Rzeczypospolitej, które samo dysponuje siłą obronną i które okazuje wiele względów i szacunku królowi Francji z racji jego morskiego handlu. Od tamtej pory postanowiłem obserwować wszystko, co się działo w Europie w związku z elekcją cesarza i powszechną wojną.

Jak już wspomniałem, zamiarem moim było początkowo podążać dalej aż do Berlina, żeby zobaczyć się z królem pruskim. Poprosiłem więc o wydanie odpowiednich paszportów. Otrzymałem je na nazwisko hrabiego Sáros. Tymczasem król kazał mi przekazać, że o wiele pożyteczniejsze będzie dla mnie trzymanie w sekrecie przyjaźni, jaką mnie darzył, niż manifestowanie jej poprzez przedwczesną podróż, która zresztą niczemu specjalnie nie służy, króla zaś może narazić na wielkie nieprzyjemności. Wiadomo było bowiem, że cesarzem zostanie arcyksiążę Karol, którego lada dzień oczekiwano, gdyż przy pomocy angielskiej floty wojennej miał on przybyć z Hiszpanii. Dałem się przekonać owym argumentom, jak również zmuszony zostałem uznać je za słuszne. Wobec tego zrezygnowałem z podróży do Berlina.

W Gdańsku szukałem rozrywki w zajęciach i zabawach światowych. Często przebywałem w towarzystwie polskich wielmożów, którzy bawili w tym mieście. Tytuł oraz zewnętrzny przepych książęcy ukrywałem pod nazwiskiem hrabiego Sáros. To przebranie zaoszczędziło mi wiele wydatków, na które nie było mnie stać, a także dawało mi o wiele więcej swobody. Posiadanie bowiem pewnej godności, co przez ludzką ambicję traktowane jest jako wielkie szczęście, stanowi często niewygodny i nieznośny ciężar. Z tej racji musiałem zadać sobie więcej trudu, żeby zapobiec świadectwom szacunku należnego mej randze i starać się o pozyskanie sobie afektu i przyjaźni tych, pośród których żyłem, aniżeli inni zadają sobie fatygi dla zademonstrowania książęcych godności.

O, Panie, nigdy nie będę żałował, że tak wówczas postąpiłem. Tego bowiem wymagały okoliczności i konieczność. Wszelako taka postawa skłoniła wiele osób do popełnienia uczynków, które są w Twoich oczach zbrodnicze i haniebne, aczkolwiek świat uznałby je za właściwe i przyzwoite. Ja tymczasem lękałem się osądu świata, nie bojąc się Twego sądu, Panie.

O, Wiekuiste Miłosierdzie! Już tak jest na tej ziemi, że boimy się tego, co kochamy. Lękałem się świata, ponieważ go kochałem, i bardziej troszczyłem się o jego aprobatę niż o wypełnienie

Twych rozkazów. Unikałem skandalu, lecz nie grzechu, toteż w niedługim czasie stałem się pobielonym grobem, prawdziwym faryzeuszem, a raczej nie przestawałem być tym, jakim byłem dawniej. Moje otoczenie stwarzało mi okazję do nowych afektów, które prowadziły do nowych amorów. O, Panie, Ty jeden znasz dobrze liczbę oraz charakter grzechów, które się z tego zrodziły.

Mniej więcej w półtora miesiąca po moim przybyciu do Gdańska dowiedziałem się o powrocie cara do Elbląga. Postanowiłem pojechać na spotkanie z nim. Znalazłem go w całkiem odmiennym dla mnie usposobieniu, unikał rozmów ze mną i z obojętnym chłodem słuchał moich propozycji; jednym słowem, bez trudu zorientowałem się, że wszystko, co mnie dotyczyło, budzi w nim wymuszone zainteresowanie. Niemniej jednak zaprosił mnie, bym towarzyszył mu w podróży do Petersburga.

Byłem daleki od udawania się w taką podróż, gdyż myślałem o wyjeździe do Francji, a zresztą obyczaje Moskali bardzo mi nie odpowiadały. Toteż pozostałem w Elblągu tyle tylko czasu co ów władca, to znaczy kilka dni, po czym car udający się do Królewca zaokrętował się wraz z wojskiem na żaglowce płynące do Ingrii. Ja zaś powróciłem do Gdańska.

Koniec wersji demonstracyjnej.

1712

Niedostępny w wersji demonstracyjnej