Władysław Prokesch

Z DZIEJÓW

Konwersja: Nexto Digital Services

Z DZIEJÓW KRAKOWSKIEJ SZKOŁY SZTUK PIĘKNYCH

Władysław Prokesch

Historya kulturalnego rozwoju społeczeństwa, jak we wszystkich dziedzinach swoich, tak i w sferze sztuki, zależną jest od politycznych i społecznych warunków. W dobie złotego wieku, w którym nasza kultura najzupełniej się zrównała z kulturą zachodu, a nawet w niejednym kierunku ją wyprzedziła, na rozkwit rodzimego malarstwa było jeszcze za wcześnie. W całej Europie było ono w kolebce, a że w postępowym pochodzie do światła i rozkwitu malarstwo jeszcze wolniej zdążało, aniżeli architektura i rzeźba, przeto pierwsze naszego malarstwa początki ograniczają się przez dwa wieki prawie do działalności skromnej szkoły cechowej malarzy krakowskich, czerpiącej swe natchnienia i kierunek ze szkół mistrzów niemieckich i staroflamandzkich, dopóki najazd Włochów w pierwszej połowie XVI wieku nie zrównoważy tego wpływu i nie wprowadzi typu włoskiego odrodzenia. Przez wiek XVII równoważą się u nas te dwa prądy malarskiej produkcyi zachodu, to jest włoski i flamandzki, reprezentowane nietylko przez cudzoziemskich w Polsce osiadłych, ale także i krajowych malarzy.

Dopiero zjawienie się Czechowicza (* 1689) uważać można za pierwszy przebłysk świtu na niwie polskiego malarstwa. Choć bowiem jest on wychowańcem i niewolniczym naśladowcą ówczesnego typu włoskiego w religijnem malarstwie i poza tę sferę wcale w całej swej twórczości nie wychodzi, należy całą swą działalnością do historyi naszego malarstwa i słusznie uważanym być musi za jednego z pionierów tej sztuki u nas.

Zanim malarstwo polskie odczuło rodzimy grunt pod nogami, przejść musiało przez długi okres cudzoziemskich wpływów, jakie niosła z sobą w dziedzinie sztuki świetna skądinąd pod kulturalnym względem epoka Stanisława Augusta. Był to okres panoszenia się sztuki dworskiej o cechach zupełnie cudzoziemskich, o charakterze na wskroś kosmopolitycznym. W malarstwie rodzajowem przebija upodobanie epoki i mody: obrazy o tematach allegoryi i sielanki, a obok tego portret. To czas panowania Bacciarellego i jego współczesnych satelitów, jak Lampi, Grassi, Pietschman i Marteau, wśród których zaledwo zdołali zwrócić na siebie uwagę Polacy, jak Leseur, Reichan i Wojniakowski, a obok nich dwaj najwybitniejsi, co bezsprzecznie chlubą byli całej doby Stanisławowskiej, a i na późne lala trwały wpływów swych ślad zostawili: Smuglewicz i Norblin.

Ruchliwą i płodną, swą działalnością wymienieni przedstawiciele dają wymowne świadectwo, że kraj nasz zaczyna brać coraz żywszy udział w ruchu artystycznym stulecia, że budzić się nawet poczynają pewne usiłowania wprowadzenia do sztuki żywiołu rodzimego. Norblin. a później młody Orłowski rysują swojskie typy żołnierskie i szlacheckie, naśladuje ich nieśmiało Wojniakowski, a choć ogół prób tych nie uznający, nie traktował tego kierunku poważnie i nie uważał go za objaw budzącej się sztuki narodowej, nie mniej jednak historya musi objawy te zapisać jako pierwsze próby twórczości rodzimej.

Rozwinięciu się szerokiemu tej twórczości, zrywającej z szablonem pseudoklasycyzmu, stały na przeszkodzie ówczesne opłakane stosunki polityczne oraz brak szkól malarskich w kraju, któreby wychowańców swych skierowały do źródła wzorów i tematów ojczystych. Dopiero założenie wileńskiej i warszawskiej szkoły malarskiej, dopiero szybko wzmagająca się reakcya, jaką wzniecił wielki lubo cudzoziemski w swym charakterze ruch artystyczny epoki Stanisława Augusta, zaznacza się żywszem drgnieniem rodzimej sztuki.

Około r. 1795 występuje na widownię Michał Stachowicz jako przedstawiciel pierwszych naiwnych, choć szczerych w pomyśle, a nieudolnych w technice obrazów i akwarel. Snuje on w dalszym ciągu śmiało nić tradycyi Norblina, którego uczniowie sięgają już w całej pełni w odrębne narodowe cechy kraju i ludu i wydobywają z nich coraz to nowsze typy szlachcica, żołnierza i chłopa polskiego. Choć jest zaledwo słabym tego mistrza epigonem i bladym wyobrazicielem uczuć mglistych i sentymentalnej poezyi, w malowaniu współczesnych historycznych epizodów podaje pierwszy skrystalizowane tematy swojskie, zdobywa im i całemu kierunkowi popularność i prawo obywatelstwa.

Dużo jednak czasu upłynąć jeszcze miało, zanim narodowy kierunek w malarstwie wystąpił jako zasadniczy czynnik. Wśród kataklizmów politycznych, które niemal we wszystkich dziedzinach naszego kulturalnego rozwoju ujemne swe zaznaczyły skutki, i malarstwo nasze przejść musiało ciężki jeszcze okres zastoju, zanim następnie po r. 1831 zdobyło grunt pud dobę najświetniejszego sztuki polskiej rozkwitu. W tym okresie przygotowawczym, któremu przypadło w udziale z gruntu przeobrazić naszą sztukę, urobić dla niej pojęcia ogółu, przelać w krew społeczeństwa przekonanie o jej ważności i cywilizacyjnem posłannictwie i wychować szereg dzielnych pionierów, którzy mieli siłą swego talentu i artystycznego natchnienia stać się myśli narodowej wyrazem, ważną rolę odegrały szkoły i akademie sztuk pięknych, powstające niemal równocześnie w Warszawie, Wilnie i Krakowie. Gdy krótkie dzieje istnienia pierwszych dwóch czekają dotąd na swego historyografa — historya ostatniej, najszczęśliwszej, która miała dać sztuce polskiej dwie największe chluby: najgenialszego z współczesnych malarzy świata Jana Matejkę i najdramatyczniejszego poetę ołówka Artura Grottgera, tkwi żywo w pamięci trzech ostatnich pokoleń i w okruchach wspomnień pisanych i przekazanych przez uczniów, świadków i uczestników. Nad przeszłością jej przeszło dużo burz i dużo chwil jasnych i świetlanych, jej dzieje, to dzieje zawiązku najwznioślejszych usiłowań, pragnień i dążeń artystycznych, to jeden z podstawowych węgłów potężnego gmachu naszej sztuki.

* * *

Aczkolwiek pierwszego zawiązku krakowskiej szkoły sztuk pięknych szukać należy w czasach najściślejszego sojuszu cechu malarzy krakowskich z uniwersytetem Jagiellońskim, który w r. 1745 "przypuścił sławetny cech ten do znaczenia sztuk wyzwolonych., to jednak dla historyi malarstwa może mieć znaczenie dopiero okres samodzielnego istnienia szkoły. Datuje się on od roku 1818, kiedy statut, urządzający Rzeczpospolitą krakowską, zaprowadził przy Uniwersytecie Jagiellońskim, na wzór nieco dawniej zorganizowanych szkół malarskich przy uniwersytetach warszawskim i wileńskim, posady profesorów rysunku, malarstwa i rzeźby.

Tak więc Uniwersytet Jagielloński stał się kolebką i patronem szkoły, która w pierwszym swego istnienia okresie nierozerwalną z nim stanowiła całość. Profesorami mianowani zostali: Józef Peszka i Józef Brodowski, jako nauczyciele rysunku, a Niemiec Riedlinger nauki rzeźbiarstwa. Uniwersytet odstąpił na pomieszczenie szkoły jednę wielką salę wraz z przyległym pokojem, a każdy z profesorów obowiązany był dawać sześć lekcyj tygodniowo. Na pierwsze urządzenie przyznano sumę 2000 złp., a nadto co roku stałą kwotę 1400 złp. na wydatki z potrzebami szkoły złączone. Cały budżet szkoły na r. 1817/18 wynosił 11. 000 złp.

Pierwsi profesorowie szkoły zarówno, jako artyści, jak i jako nauczyciele byli siłami drugorzędnemi. Peszka, uczeń Dominika Estreichera, a następnie Smuglewicza i Lampiego w Warszawie, był przedstawicielem maniery pseudoklasycznego stylu epoki. Sam średniej miary portrecista (1), twórczość swą ograniczył do niezbyt udatnych prób historycznego malarstwa, wzorowanych na Smuglewiczu. Nie wiele tez mógł tej miary profesor polotu udzielić swoim uczniom, tem więcej, gdy cała nauka w szkole polegała na kopiowaniu kilku obrazów, będących własnoscią Uniwersytetu. Charakterystycznym w tej mierze do pierwszych dziejów szkoły krakowskiej przyczynkiem jest odezwa, z jaką Uniwersytet zwrócił się w owym czasie do mieszkańców Krakowa, upraszając duchowieństwo i obywateli o użyczenie szkole obrazów do kopiowania.

Gdy na zachodzie głośny Ludwik Dawid wywoływać począł przewrót w dotychczasowych pojęciach o sztuce, zainaugurowaniem zwrotu do arcydzieł starożytnej rzeźby i do natury, gdy Gericault głosić poczyna teoryę, że natura jest jedynem źródłem nieprzebranych natchnień w sztuce, a rysunki Carstona stwierdziły tę prawdę najwymowniej — obaj krakowscy profesorowie nie mieli nawet pojęcia, że szkołę należy pchnąć na nowe lory, nic zasłyszeli wcale o nowych wyobrażeniach, nie odczuwali potrzeby zerwania z martwą rutyną. Gdy Peszka poprzestaje na wprawianiu ręki uczniów w kopiowaniu wzorów i portretów, gdy tem zajęciem zapełnia lata nauki swoich uczniów, gorszy od niego jeszcze, jako nauczyciel, Józef Brodowski, również uczeń Lampiego, kazał w szkole tylko kopiować liche rysunki uczniów Akademii wiedeńskiej. O rysunku z antyków nic zasłyszała wówczas jeszcze nawet krakowska szkoła, która w tym smutnym ze wszech miar okresie doczekała się i lego, "że po r. 1830 malowano w szkole Iakże szyldy sklepów".

Przeniesiony w stan spoczynku w roku 1842, zmarł Brodowski w Krakowie w r. 1853, a historya malarstwa polskiego, wyznaczając mu miejsce w szeregu pionierów narodowego kierunku, musi mu odmówić i zasługi i zdolności, jako profesorowi szkoły.

A jednak ogół był i ze stanu ówczesnego szkoły i z nauczycieli zadowolony, co stwierdzały urządzane już wówczas i chętnie odwiedzane wystawy prac uczniów, które w dzisiejszych czasach może tylko uśmiech pobłażliwego politowania wzbudzaćby mogły. W r. 1831 umarł Peszka, a następcą jego mianowany Jan Nepomucen Bizański, choć jako nauczyciel anatomii artystycznej powinien był zwrócić młodzież do studyum antyku, lub żywego modelu, również nie wykroczył poza ciasny obręb dotychczasowego zacofania i rutyny.

Z wzrostem jednak kultu do malarstwa w Niemczech, gdzie Overbeck, Schnorr, Veit kładli podwaliny pod gmach narodowej nowoczesnej sztuki niemieckiej, a freski Bartoldiego stały się hasłem dla nowych pojęć, poczyna się u nas zwolna wyrabiać pewien smak artystyczny, poczynają wzrastać wymagania.

Młodzież, śledząc za postępem i rozwojem malarstwa za granicą i porównując stan jego ze stanem kraju, widząc, jak dalece szkoła pogrążoną jest w zastoju i apatyi, a nieprzystępną dla wszelkiego świeższego dopływu z zewnątrz, poczyna ją opuszczać. 1 kto wic, czy cały tak mozolnie i z Iakim trudem, a najlepszemi chęciami przygotowany początek nie byłby zwichnięty w zarodzie, gdyby nie pojawienie się człowieka prawdziwie opatrznościowego, który podtrzymał walący się gmach i dzielną, a umiejętną ręką cały kierunek nauki w krakowskiej szkole na nowo pchnął tory. Tym mężem był Wojciech Stattler, a jego działalność przypadająca na lata pomiędzy 1831 — 1850, rozpoczyna drugi okres istnienia szkoły i nosi miano epoki Stattlerowskiej.

Wojciech Korneli Stattler powiększył grono profesorów szkoły równocześnie ze śmiercią Peszki w charakterze zastępcy nauczyciela — gdyż katedra dostała się Bizańskiemu. Młody artysta malarz powrócił świeżo z Wioch, gdzie nasiąkł innemi zgoła wyobrażeniami o sztuce, aniżeli jego koledzy w szkole, a rodacy w kraju. Hasła romantyzmu grały wówczas we wszystkich literaturach, budząc energię czynu, świeży powiew nowych prądów wiał w całej Europie, dreszcze wstrząsały ludami, młodzież rwała się do lutni i miecza, wszystkie dziedziny sztuki, umiejętności i literatury pod wpływem nowych czynników, pod tchnieniem pełnej siły i polotu poezyi, budziły się do rozkwitu, Wyobrazicielem tego ducha reformy w krakowskiej szkole stał się Stattler.

Za jego radą rektor uniwersytetu Alojzy Estreicher powołuje do pomocy dwóch nadzwyczajnych honorowych profesorów z liceów krakowskich: Jana Głowackiego i Józefa Sonntaga. Pierwszy z nich, dość głośny swego czasu pejzażysta, drugi niemiecki malarz miniatur, byli dobrymi nabytkami. Niezależnie od tego, rada Uniwersytetu wezwała w r. 1832 profesorów wydziału sztuk pięknych do przedłożenia piśmiennych projektów reorganizacyi szkoły. Złożyli je zarówno Brodowski, jak Stattler.

Pierwszy w swoim memoryale nie mógł oczywiście innego zająć na przyszłość stanowiska, jak to, które reprezentował jako nauczyciel szkoły; projekt jego był zimny, bezduszny, mały, nie wybiegajacy w niczem poza ramy dotychczasowej rutyny. Projekt Stattlera, ogłoszony drukiem, wnosił świeży powiew nowych prądów, które zyskały za granicą prawo obywatelstwa. Podnosi on tu poraz pierwszy zasadę, że malarstwo szukać winno natchnień w sobie i w otaczającej naturze wzorów kształtu i kolorytu. Jako twórca głośnego już obrazu "Machabeusze", mógł i miał Stattler prawo wystąpić jako nowator i propagator, a głos jego nie minął bez echa. W dziele reformy nastąpiła jednak na razie przerwa. Wyznaczona z ramienia trzech opiekuńczych dworów komisya do reorganizacyi szkoły, reskryptem z dnia 1 września 1833 odrywa wydział sztuk pięknych od Uniwersytetu i przenosi go jako Szkołę malarstwa wyższego rysunku" do Instytutu technicznego.

Dla szkoły i jej wychowańców był to cios niemały, Instytut techniczny bowiem pod względem poziomu naukowego, powagi i znaczenia, stał znacznie niżej od Uniwersytetu. Był on zaledwie szkołą przemysłową, której profesorowie nie wiele mieli punktów stycznych z malarstwem, traktując je przeważnie ze stanowiska potrzeb przemysłu. Niemniej gorąco odczuł ten cios Uniwersytet Jagielloński, tyloletni szkoły tej patron i opiekun. Nie pilno też było Uniwersytetowi usuwać ze swego gmachu dawny swój wydział.

Przez dwa lata trwał jeszcze ów stan przejściowy, w czasie którego opiekę i zwierzchnictwo nad szkołą, wbrew reskryptowi komisarza rządowego, Hübnera, sprawował uniwersytet. Z owego czasu, t. j. z r. 1834 datuje się głośny konkurs, jaki Uniwersytet rozpisał na katedrę nowego zwyczajnego profesora malarstwa. Do konkursu tego stanęli: Rafał Hadziewicz, świeżo z zagranicy przybyły, Bizański i Stattler, który tę posadę dotąd zastępczo zajmował. Zwyciężył, choć nie bez walki, Stattler, który też odtąd, jako etatowy zwyczajny profesor objął katedro i rozpoczął ów pod wielu względami świetny, pod niektórymi nieszczęśliwy okres "niewoli szkoły krakowskiej w instytucie technicznym ".

Zadanie miał Stattler bynajmniej nie łatwe. Przedłożony przez niego projekt reorganizacyi nie uzyskał w całości zatwierdzenia. W miejsce rozumnego projektu Stattlera stworzono jakąś mieszaninę różnych kierunków i projektów, jakieś dzieło nieudolne, które tylko przy rozumnem i natchnionem kierownictwie mogło jakieś znośne wydać owoce.

Nowy statut, zatwierdzony jeszcze przez radę uniwersytecki}, dzielił akademię malarską na 3 klasy i w 20 artykułach określał plan nauki. Rzeźbę czasowo skasowano zupełnie po śmierci Józefa Schmelzera, następcy Riedlingera, i dopiero w r. 1840 powołany został na osieroconą katedrę Karol Ceptowski, uczeń Thorwaldsena w Rzymie. Dopiero zupełne usunięcie się od szkoły starego Brodowskiego i powołanie pejzażysty Głowackiego, stworzyły tercet nauczycielski, który zwiastował świt nowej ery dla krakowskiej szkoły. Teraz już Stattler nie napotyka na żadne przeszkody i wprowadza cały szereg zmian i ulepszeń w program nauki. — Rozpoczyna od tego, co jest podstawą racyonalnej nauki w każdej szkole malarskiej, t. j. od rysowania "aktu", następnie idzie dalej, wprowadza rysunek całego Człowieka i zwolna prowadzi uczniów do malowania głów, portretów i całych figur, aby ich popchnąć ostatecznie do prób własnych kompozycyj. — Wprowadzenie wykładu anatomii, poezyi(?!) i historyi sztuki dopełnia szczęśliwie ram całkowitego programu, który ostatecznie nadaje szkole pewne konkretne kształty artystycznej instytucyi. Zanim jednak wszystkie kółka tej machiny prawidłowo funkcyonować mogły, przechodziła szkoła ciężkie przesilenie pod rajdami pierwszego dyrektora techniki Kosickiego, który poza naukę rysunku technicznego i ornamentu nie wybiegał pragnieniem. Stan by] taki, że jeszcze w r. 1840, dyrektor Kosicki urządzając wystawę rękodzielniczą i sztuki", rozdawał nagrody, a nawet "patenta" na artystów. Szkoła ciągle nie może wyjść z poza ciasnych szranków przemysłowego kierunku, a niedbały i zacofany Brodowski nie wychodzi w programie poza kopiowanie lichych wzorów Ixliena, na które z funduszów szkolnych stosunkowo znaczne kwoty się wydaje. To też ciężką walkę staczać musiał Stattler, gdy przyszło żądać funduszu na żywe modele lub rysunki wieczorne. Nie zrażał się tem energiczny profesor, ale widząc wzrastający zapał uczniów i ich postępy, szedł śmiało naprzód, wspomagany dzielnie przez Głowackiego w szkole, a moralnie przez Hadziewicza i Piotra Michałowskiego, którzy w tym czasie w Krakowie się osiedlili i do rozbudzenia życia artystycznego niemało się przyczyniali. Jako pierwsi uczniowie, którzy niebawem wystąpili jako samodzielni artyści, opuszczają szkołę pejzażyści ze szkoły Głowackiego: Tadeusz Łęski i Aleksander Płonczyński, a za tymi niebawem cała falanga głośnych już w sztuce i zasłużonych, a działalnością prawie dziwicz w swej pracy "Przegląd krytyczny Szkoły sztuk pięknych" (Bibl. warsz. 1875), że skrzętnie pozbierał rysunki dawnego Krakowa, i przekazał potomności zabytki jego architektury dziś już oddawna nie istniejące. W swoim czasie mógł Brodowski uchodzić za dzielnego artystę, ale jako profesor ani zasług nie położył, ani uczniów nie zostawił, a jego metoda, krzewiąca lekkomyślność w sztuce, nie mało się do tamowania rozwoju szkoły przyczyniła.

Zamianowanie w r. 1850 dyrektorem techniki Michała Łuszczkiewicza jest datą, od której się rozpoczyna trzecia epoka w historyi krakowskiej Szkoły sztuk pięknych. Łuszczkiewicz, człowiek światły i wykształcony, o szerszym poglądzie na sprawy sztuki, zrozumiał, że szkoła krakowska, jeżeli ma przynieść pożytek i pomyślnie się rozwijać w duchu coraz bardziej rosnącego w kraju dla sztuki zainteresowania, winna być otoczona staranną opieką. Zabiegami i staraniami wyjednał przeniesienie jej z dotychczasowego bardzo nieodpowiedniego pomieszczenia do gmachu uniwersyteckiego Collegium minus, pomnożenie dotychczasowej liczby profesorów i rozszerzenie zakresu wykładów przez utworzenie katedry historyi sztuki i estetyki, które to przedmioty powierzono Józefowi Kremerowi. Równocześnie wyznaczył rząd dwa stałe stypenda po 600 guldenów dla wychowanków szkoły na wyjazd za granicę.

W tych nowych pomyślniejszych warunkach bytu szkoły, przerywa się z natury rzeczy ścisły dotychczasowy związek jej z techniką. Rozpoczyna ona zwolna swój byt samodzielny, a choć "de iure" pozostaje i nadal pod zwierzchnictwem instytutu technicznego, to "de facto" związek ten zaczyna już być czysto formalnym tylko.

W ważnem dziele reorganizacyi szkoły dopomaga staremu Łuszczkiewiczowi z cala gorliwością i zapaleni Stattler, który jednak w r. 1853 wyjeżdża na lat dwa do Wioch, a niebawem polem, bo w roku 1857 opuszcza szkoli; krakowską na zawsze, wychowawszy dla niej swego następcę, w osobie dawnego ucznia swego Władysława Łuszczkiewicza, syna zasłużonego dyrektora techniki. Przed ustąpieniem swem doczekał się jeszcze Stattler tej pamiętnej chwili, że od r. 1853 uczyli się w niej dwaj kilkunastoletni młodzieńcy, Jan Matejko i Artur Grottger i len szczegół, to największa starego mistrza chluba i pociecha, widomy bujny plon jego posiewu i najwyższe moralne zadowolenie. A choć nie było mu danem doczekać się spełnienia tego, o co najgoręcej u rządu kołatał, to jest zaprowadzenia szkoły kompozytorskiej, to jednak miał choć tę pociechę, że w chwili jego ustąpienia ukochana szkoła liczyła już 24 uczniów stałych, do których zaliczali się tyle wsławieni i zasłużeni późniejsi tejże samej szkoły profesorowie, jak Izydor Jabłoński, Floryan Cynk i Walery Gadomski. Jakie zaś talenta znajdowały się podówczas w szkole krakowskiej i komu ona dawała poważne oparcie na przyszłość, dobrze przepisać spis pierwszych stypendystów szkoły w r. 1852. Oto ich poczet. Malarze: Szynalewski, Mirecki, Kotsis, Dembowski, Simmler, Matejko, (1850 — 60), Cynk, Matzke, Picard, Pilecki, Lipiński, Gramatyka i Gądłek. Rrzeźbiarze: Leon Szubert, W. Gadomski, Parys Filippi, Wł. Müller, L. Otowski, E. Jaskólski, Z. Trembecki, Wł. Eljasz. A w rzędzie tych, dla których już nie starczyło stypendyjnego funduszu, choć nań w pełni zasługiwali, byli jeszcze: Streitt, Kozakiewicz, Gryglewski. Jabłoński, W. Eljasz, Siedlecki, Sagnowski, Łosik, Bogacki i w. i.

W r. 1861 ustępuje na emeryturę dyrektor Michał Łuszczkiewicz, a następcą jego zostaje Paweł Brzeziński, ostatni z ramienia techniki dyrektor krakowskiej szkoły. Skład ciała nauczycielskiego pozostaje z małemi zmianami tensam, co w chwili ustąpienia Stattlera. Tylko miejsce zmarłego w r. 1857 profesora rysunku Aleksandra Płonczyńskiego zajmuje Leon Dembowski, profesorem "krajowidoków." zostaje Henryk Grabiński, a utalentowany uczeń szkoły Feliks Szynalewski, otrzymuje posadę asystenta z pensyą 250 guldenów rocznic. Niskość tej płacy nie zdziwi nikogo, gdy zaznaczę, że tej miary profesor, co Józef Kremer, za swe wykłady historyi sztuki pobierał 400 guldenów, a Władysław Łuszczkiewicz, który w r. 1875 objął pięć posad, t. j. naukę malarstwa, rysunku, anatomii, perspektywy i historyi sztuki, pobierał za wszystko 1. 300 guldenów.

W zimie 1870 roku za sprawy namiestnika Agenora hr. Gołuchowskiego nastąpiło przeniesienie szkoły z Collegium minus do gmachu chemicznego. Liczyła ona wówczas 42 uczniów i po raz pierwszy od założenia otrzymała lokal celowi odpowiedni, t. j. całe drugie piętro i prawe skrzydło gmachu. Uregulowany program nauki, ujęty w karby ścisłych przepisów, stopniowe i systematyczne przechodzenie z jednego kursu na drugi, doroczne wystawy prac uczniów szkoły, wreszcie obudzenie się w kraju fachowej krytyki, która energicznie zwracać poczęła uwagę na budzące się objawy samodzielności sztuki rodzimej i o wystawach szkolnych z wielkiem wyrażała się uznaniem — to były już przebłyski tej nowej ery, jaką niebawem otworzyć miało dla szkoły powołanie na jej kierownika lego, który był już pierwszą gwiazdą na horyzoncie polskiego malarstwa, a rozgłosem swoim zaczynał napełniać świat cały.

W roku 1873 błąkać się poczęły głuche wieści o zamierzonem przez rząd zwinięciu krakowskiej szkoły. Pogłoska nieuzasadniona miała być tym razem zwiastunem pomyślnej wieści. Pojawienie się w kraju tej miary i sławy malarza, co Matejko, który podjął się stanąć na czele starej szkoły i otworzyć jej wrota dla nowych kierunków, skłoniło decydujące sfery wiedeńskie do zmiany projektu. Nie tylko, że nie zwinięto szkoły, ale rozszerzono znacznie jej zakres działania, pomnożono etat i budżet, wyzwolono zupełnie ze stosunków zależności od instytutu technicznego i zapewniono najpełniejszą autonomię. W tych warunkach mógł się już podjąć kierownictwa tak wyodrębnionej i samoistnej szkoły Jan Matejko, który też postanowieniem cesarskiem dyrektorem jej mianowany został.

Znalazła się więc krakowska szkoła w szczęśliwszem położeniu od warszawskiej i wileńskiej, bo kiedy tamte rówieśnice jej zniknęły, ona na nowych podstawach, przez nowego jej kierownika stworzonych, uróść miała w poważną instytucyę, zapewniającą przyszłość krajowej sztuce, a sferą działania swego i wpływu sięgającą daleko poza granice kraju.

Przyjmując odpowiedzialne stanowisko dyrektora szkoły krakowskiej, Matejko zamierzył dźwignąć ją na wyższe stanowisko i zbliżyć poniekąd do poziomu Akademii sztuki. O zadanie takie pokusić się mogł tylko taki, jak on artysta, któremu rząd musiał wszelkie możliwe na korzyść szkoły poczynić ustępstwa. Artystyczne swoje credo w zakresie organizacyi szkoły składa Matejko zaraz polem w przedłożonym ministeryum oświaty Regulaminie nauk i wykładów c. k. Szkoły sztuk pięknych w Krakowie..

Regulamin ten zatwierdzony w r. 1879, de facto zrównał Szkołę pod względem zakresu udzielanej nauki z akademiami sztuki. To co było długoletniem niedoścignionem marzeniem Stattlera: stworzenie przy szkole t. zw. "majsterszuli", staje się faktem za rządów Matejki. Regulamin ujmuje cały program organizacyi szkoły i wykładów w ścisłe przepisy, które nadały odnowionej instytucyi charakter korporacyjny, charakter wyższego zakładu naukowego, któremu znaczenia i blasku dodawał w niemałym stopniu urok imienia jego dyrektora.

Organizacya szkoły i rozkład nauk opierać się miały odtąd na odmiennych od dotychczasowych zasadach. Uczniowie dzielili się na zwyczajnych i nadzwyczajnych. Zwyczajny uczeń musiał mieć skończonych lat 14, wykazać się ukończoną czwartą klasą gimnazyalną, lub szkoły realnej, ewentualnie poddać się egzaminowi wstępnemu. Szkoła dzieli się na trzy oddziały: "ogólną szkołę rysunków ", " ogólną szkołę malarstwa" i "specyalny szkołę malarstwa historycznego" Głównymi przedmiotami nauki w szkole rysunku i w szkole malarstwa są: a) rysunki ornamentów, tudzież szczegółów postaci ludzkiej; b) rysunki głów i figur z antyków; c) rysunki głów i figur z natury; d) rysunki aktu akademickiego; e) próby kompozycyi.

Uczniowie zwyczajni obowiązani są w pierwszym roku uczęszczać na naukę rysunków z antyków, oraz na rysowanie głów i figur z natury; w drugim roku na naukę malowania przedmiotów z natury, włącznie z malowaniem głów, w trzecim roku na naukę malowania figur z natury. Na wszystkich trzech latach zaś obowiązkowymi są rysunki aktu akademickiego.

Co do trzeciego oddziału szkoły, czyli t. zw. "majsterszuli", pozostającej pod bezpośredniem kierownictwem dyrektora szkoły, regulamin pozostawił temuż pełną swobodę w ocenieniu, kogo zechce do niej przypuścić. Oba więc warunki ukończenia z dobrym postępem szkoły ogólnej malarstwa, a w wyjątkowych razach nawet tylko ogólnej szkoły rysunku, umożliwiły dyrektorowi przyjąć do niej każdego, którego uznał za dostatecznie uzdolnionego. Okres czasu nauk w szkole malarstwa historycznego nie by! także ściśle ograniczony, ale zależny od uznania kierownika i uzdolnienia ucznia.

Profesorami szkoły w chwili objęcia dyrekcyi przez Matejkę byli: Henryk Grabiński, Władysław Łuszczkiewicz, Walery Gadomski (rzeźba), Izydor Jabłoński, Floryan Cynk, Feliks Szynalewski, Leopold Löffler, docentem historyi sztuki dr Józef Kremer.

Za rządów mistrza katedry nauczycielskie objęli: Józef Unierzyski (malarstwo), Alfred Daun i Marceli Guyski (rzeźbę) i Fr. Gryglewski (doc. perspektywy). Sekretarzem szkoły był Maryan Gorzkowski.

Historya krakowskiej Szkoły sztuk pięknych za rządów Matejki, to jeden z niezamkniętych jeszcze, a najważniejszych rozdziałów historyi sztuki polskiej. Pod kierunkiem znakomitego mistrza, w nowym, pięknym gmachu, wzniesionym kosztem rządu i miasta na Kleparzu, rozbłysło wielkie ognisko sztuki. Działalność szkoły w tym pamiętnym okresie, doczeka się niewątpliwie swego historyografa, tu wystarczy nadmienić, że nieliczni już żyjący wychowańcy szkoły krakowskiej z tego okresu są po dziś dzieli ozdobą sztuki polskiej. To pewna, że choć nie szczędzono szkole i panującemu w niej kierunkowi ostrych zarzutów, choć generalizowano zarzut, że mistrz i dyrektor szkoły wielkim indywidualizmem swym przytłacza szkołę, a nauce zbyt jednostronny nadaje kierunek, to przecież dziś w perspektywie ćwierci wieku inaczej, bo po skutkach działalność tę oceniać należy.

Dość rzucić okiem na imponujący poczet nazwisk głośnych żyjących i zmarłych zasłużonych artystów, którzy w szkole tej się kształcili i niemałą cząstkę swej sławy i znaczenia jej mają do zawdzięczenia.

Po śmierci Matejki w r. 1893 kierownictwo szkoły zastępczo objął najstarszy wiekiem i zasługą, w szkole jej profesor Władysław Łuszczkiewicz. Przejściowy stan ten trwał do r. 1897, w którym na dyrektora szkoły powołany został Julian Fałat.

Powołanie Fałata poprzedziły dłuższy czas trwające pertraktacye austryackiego ministeryum oświaty z całym szeregiem wybitnych polskich artystów malarzy. Rząd przeświadczony o ważności posterunku, na który kraj cały miał oczy zwrócone, chciał szkole zapewnić ten sam poziom, na jaki ja podniosła działalność Matejki. Zwracano się kolejno do Józefa Brandta w Monachium, do Siemiradzkiego w Rzymie — obaj jednak odmówili. Przez czas pewien wybitne szanse zostania dyrektorem Szkoły miał Piotr Stachiewicz w Krakowie, który jednakże proponowanego mu zaszczytnego stanowiska nie przyjął w tem słusznem przekonaniu, że należało się ono starszym wiekiem i zasługą a wsławionym talentem, polskim malarzom. Zwrócono się wobec tego do Henryka Rodakowskiego, który chętnie popierał na to stanowisko Stachiewicza, ostatecznie jednak propozycyę przyjął. Zanim atoli ukazała się nominacya, Rodakowski ciężko zachorował i po kilkodniowej chorobie umarł.

Potrzeba było znowu szukać odpowiedniego kandydata. Tym razem wybór padł na Juliana Fałata, którego powołanie opinia kraju przyjęła bardzo życzliwie. Fałat, jako głośny już w kraju i zagranicą artysta, zwolennik nowych kierunków w sztuce, człowiek ruchliwy i świadom współczesnego tętna w sztuce europejskiej, dawał istotnie gwarancyę że szkole krakowską odmłodzi dopływem świeżych prądów, wprowadzeniem nowych sił nauczycielskich i zreformowaniem tego, co trąciło przestarzałą rutyną i szkolarstwem, w duchu nowszych wymagań i postępów sztuki.

Jakoż w pierwszym zaraz roku urzędowania tendencye Fałata zarysowały się jasno i wyraźnie. Nowy dyrektor rozpoczął od tego, że zatrzymał wprawdzie dotychczasowy regulamin Matejki, i ogólny podział na szkoły malarstwa, rysunku i rzeźby, ale wyodrębnił je silniej, zniósł dotychczasową szkołę malarstwa historycznego, jako nie mającą już racyi bytu po śmierci Matejki, a wprowadził za radą ś. p. Stanisławskiego szkołę pejzażu, oznaczył ściśle czas na lat sześć i unormował na przystępnych zasadach przyjmowanie uczniów.

Kilku starszych profesorów, których kierunek szkolny i pojęcia nie zupełnie odpowiadały i harmonizowały z nowymi prądami w sztuce, a w szczególności z poglądami dyrektora, umiał on nakłonić do usunięcia się ze szkoły, a w ich miejsce pozyskać innych. Tak więc miejsce Wł. Łuszczkiewicza zajął Teodor Aksentowicz, katedrę po Löfflerze objął Leon Wyczółkowski, kierunek szkoły pejzażu dostał się w ręce Jana Stanisławskiego, a profesorem rzeźby po ustąpieniu Dauna został Konstanty Laszczka. Bardzo cenną siłę pomocniczą zyskała szkoła także w osobie Dra Konstantego Górskiego, docenta historyi sztuki.

Nadzieje, jakie ogół wiązał z osobą nowego dyrektora krakowskiej szkoły sztuk pięknych, zwróciły oczy całego kraju na tę instytucyę, która moralnie reprezentować miała polską narodową sztukę. Oddawna już objawiały się w publicystyce glosy, domagające się rozszerzenia zakresu działania i praw krakowskiej szkoły i posunięcia jej do wyżyn akademii sztuki.

W sejmie krajowym podczas kadencyi 1899 r. pojawia się nareszcie wniosek konkretny posła dra Zolla, wzywający rząd do przekształcenia krakowskiej szkoły sztuk pięknych na Akademię. Trzeba było istotnie w owej chwili tak szczęśliwych i sprzyjających okoliczności jak te, że na czele ministeryum dla Galicyi stał wówczas rodak Dr Kazimierz Chłędowski, że ministrem oświaty był tak światły i tak życzliwy sprawie mąż jak Dr Hartl, znany miłośnik i mecenas sztuki, że wreszcie w samym referencie ministeryalnym w Wiedniu drze Stadlerze sprawa znalazła najżyczliwszego rzecznika, aby gorącemu życzeniu kraju stało się zadość. Dzięki energii i usiłowaniom wymienionych osobistości, powiodło się pokonać pewne, w ostatniej jeszcze chwili nastręczające się a nieodłączne trudności finansowe, tak, że już w pierwszych dniach marca 1900 roku, cesarz Franciszek Józef najwyższem rozporządzeniem zezwolił na przekształcenie krakowskiej szkoły sztuk pięknych na akademię.

Nowy statut Akademii sztuk pięknych w Krakowie zawierał między innemi następujące postanowienia:

Celem Akademii jest wykształcenie uczniów do samodzielnej działalności artystycznej.

Głównymi przedmiotami nauki są: malarstwo i rzeźba, uzupełnione nauką anatomii i innych przedmiotów, wchodzących w zakres rzeźby i malarstwa.

Bliższe przepisy o organizacyi Akademii zawarte są w osobnym regulaminie, który podlega zatwierdzeniu ministra oświaty.

W razie potrzeby można dla poszczególnych gałęzi nauki otworzyć specyalne szkoły, np. pejzażu, dekoracyi i grafiki. Akademia może też otworzyć specyalny kurs architektury.

Warunkiem przyjęcia do jednej z głównych szkól: malarstwa, rzeźby lub rysownictwa, gdzie nauka trwa z reguły lat 5, jest ukończenie niższej szkoły średniej i dowód uzdolnienia artystycznego, a to przez przedstawienie prac i złożenie egzaminu wstępnego.

Ministeryum oświaty oznacza liczbę uczniów, którzy mogą być przyjęci do Akademii, na wniosek kolegium profesorów.

W nadzwyczajnych wypadkach rektor ma prawo przyjmowania uczniów, którzy nie złożyli przepisanego egzaminu. Przyjęcie ostateczne zależy od ministra oświaty.

Personal nauczycielski składa się:

1) Z profesorów zwyczajnych w VI klasie rangi i profesorów nadzwyczajnych w VII klasie rangi, którzy kierują głównemi szkołami: malarstwa, rzeźby i rysownictwa. Ich płace równają się płacom zwyczajnych i nadzwyczajnych profesorów Uniwersytetu w Krakowie.

2) Z docentów, którym powierza się kierownictwo szkół specyalnych i przedmiotów pomocniczych za odpowiedniem wynagrodzeniem.

3) Wreszcie z asystentów i demonstratorów, którzy pobierają również osobne wynagrodzenie.

Kierownictwo Akademii spoczywa w rękach kolegium profesorów, na czele którego stoi rektor, wybierany na jeden rok przez tajne głosowanie.

Wybór rektora podlega zatwierdzeniu ministra oświaty. Ustępujący rektor może być ponownie wybrany. Rektor ustępujący może nie przyjąć ponownego wyboru bez podania przyczyn.

Natomiast każdy inny wybrany rektor, w razie nieprzyjęcia wyboru, musi podać przyczyny swej decyzyi. Uznanie tych przyczyn zależy od kolegium profesorów, które rozstrzyga zwykłą większością głosów.

Akademia ma prawo mianowania członkami honorowymi osób wybitnych na polu sztuki. Mianowania te podlegają zatwierdzeniu przez cesarza.

Rektor jest naczelnikiem Akademii, grona nauczycielskiego i kolegium profesorów, oraz reprezentuje Akademię na zewnątrz. W wypadkach nagłych rektor może wydawać samodzielne zarządzenia. Personal kancelaryjny i służba podlegają rektorowi.

Sprawy administracyjne i ekonomiczne, załatwia sekretarz Akademii, pod kierunkiem rektora. Funkcye sekretarza obejmuje jeden z urzędników starostwa krakowskiego, delegowany przez namiestnika.

Akademia podlega ministeryum oświaty. Sprawozdania składa Akademia ministeryum za pośrednictwem namiestnictwa we Lwowie.

Przekształcenie to, będące nie tylko spełnieniem życzeń kraju, ale także uwieńczeniem kilkoletnich starań i zabiegów dyrekcyi szkoły i grona jej profesorów, było w istocie rzeczy już tylko urzędowem sankcyonowaniem tego stanu, jaki zastała nowa organizacya, dekret bowiem rządowy nie dotyka już w niczem wewnętrznych stosunków Akademii, ale odnosi się do strony czysto administracyjno-finansowej, omawia stanowisko prawno-państwowe profesorów, normuje ich rangi i pensye i równa je pod tym względem z uniwersytetami. Ogółem ustanowiono dla Akademii trzy katedry profesorów zwyczajnych i czterech nadzwyczajnych, przyznano odpowiedni etat na wynagrodzenie za wykład przedmiotów nadobowiązkowych, i dano możność mianowania profesorów nadzwyczajnych bezpłatnych. Odpowiednio do tego uregulowaną została liczba stypendyów rządowych dla wychowańców Akademii, których rozdawnictwo podlega osobnemu regulaminowi. Co się tyczy stosunków wewnętrznych Akademii, ministeryum na wniosek dyrektora Fałata zatrzymało wbrew systemowi, praktykowanemu w akademiach, dawne urządzenie, naznaczające dla Akademii stałego, a nie wybieralnego dyrektora. Myślił przewodnią tego zarządzenia było zapewnienie Akademii pewnej ciągłości kierunku naukowego i metody. W ostatnim dziesiątku lat ministeryum przywróciło system wybieralności rektorów Akademii.

Dyrektorowi Akademii przyznano prawo załatwiania wszystkich spraw administracyjnych, przedkładania propozycyi co do mianowania profesorów i powoływania docentów, oraz przedkładania ministeryum rocznego sprawozdania o stanie nauk w Akademii. Organem do wzajemnego porozumienia się dyrekcyi z gronem profesorów są staie miesięczne konferencye, z których protokóły mają być przedkładane ministeryum oświaty.

Uroczysty akt otwarcia nowej zreorganizowanej Akademii sztuk pięknych w Krakowie, odbył się w dniu 5 grudnia 1900 roku w obecności ministra oświaty Dra Hartla, namiestnika Galicyi Leona hr. Pinińskiego, oraz innych krakowskich i przybyłych na ten akt z poza Krakowa dostojników państwowych i krajowych, zaproszonych gości, oraz uczniów Akademii, w wielkiej auli bibliotecznej Akademii odpowiedno przystrojonej.

Według relacyi dzienników krakowskich współczesnych, uroczystość miała przebieg następujący:

Pierwszy zabrał głos minister Dr. Hartl w języku niemieckim, zaznaczając na wstępie żywą radość z powodu możności uczestniczenia w tak pięknej i podniosłej uroczystości. Oto obok prastarej Wszechnicy Jagiellońskiej, która w tym samym roku obchodziła 500 lecie swego istnienia, staje w Krakowie nowe ognisko światła i wiedzy, nowa Akademia sztuki, powołana do życia wolą monarchy jako uznanie i uwieńczenie zasługi tradycyj starej szkoły, która tak wielkie, tak trwałe położyła podwaliny pod rozwój polskiej sztuki. Z najgorętszem uznaniem wspominał minister nazwiska Matejki, Grottgera, Orłowskiego, Michałowskiego, Kossaka, Siemiradzkiego, Brandta, jako świetnych przedstawicieli dawnego i dzisiejszego malarstwa polskiego, i życzył Akademii szczęśliwego rozwoju. Wreszcie podziękował namiestnikowi Pinińskiemu, miastu i ciału nauczycielskiemu za skuteczną i życzliwą pomoc w doprowadzeniu do skutku przekształcenia szkoły malarskiej na Akademię sztuki i zakończył wezwaniem do młodzieży, aby z całą usilnością korzystała z rozległych horyzontów, jakie im stworzy nowa Akademia.

W odpowiedzi przemówił dyrektor Fałat, zwracając się do ministra oświaty, któremu serdecznie podziękował za życzliwość okazaną sprawie Akademii i gorące odczucie potrzeb polskiej sztuki. Następnie podniósł ważność zadań, jakie od tej chwili ciążą na Akademii, a zwracając się do młodzieży życzyi jej, aby usilny pracą szła z skuteczną pomocą talentowi i wysoko niosła sztandar sztuki.

Na zasadniczem rzeczowem i rozumnem stanowisku stanął namiestnik hr. Piniński, którego mowę cechowała wielka erudycya w zakresie zagadnień sztuki dotyczących. Naszkicował on w niej poniekąd program Akademii i dał wyraz dążeniom tych czynników, które ją do życia powołały. Mówca podniósł z naciskiem, że w sztuce postęp polega nietylko na hołdowaniu nowym skrajnym kierunkom, na stwarzaniu szkół zacieśniających polot artystyczny w granicach rutyny i maniery, ale polega Iakże na powrocie do dawnych a w sztuce niewzruszonych haseł i ideałów. Hasłem wiecznem sztuki jest odrodzenie, i to hasło powinno świecić Akademii, która w swej skromnej przeszłości ma tak świetne wzory i karty jak Grottgera i Matejkę. A w rozwiązaniu rzeczowych myśli podniósł konieczność czerpania wzorów z natury, na konieczność pogłębienia wszechstronności w rodzajach i tematach, na konieczność zwracania uwagi na rysunek, którego najgienialniejsze kleksy, zastąpić nie są w stanie. Nie można być w sztuce specyalistą, bo ten kierunek zniża sztukę do pojęcia rzemiosła tak, jak przesadne dążenie do oryginalności, doprowadza do najzgubniejszej maniery.

Imieniem Uniwersytetu i z tytułu koleżeństwa i przyjaźni z Matejką, przemówił rektor Dr. Maciej Jakubowski, składając Akademii gorące życzenia pomyślnego rozwoju, aby w przyszłości wydała takich mężów, jakimi szczyciła się stara szkoła malarstwa, która dumną być mogła z takich mistrzów, jakimi dla niej i dla narodu stali się Grottger i Matejko.

Imieniem Uniwersytetu lwowskiego przemówił delegat Prof. Dr. Jan Bołoz Antoniewicz, poczem zakończył przedstawiciel młodzieży p. Frycz, w krótkich, ale wymownych i serdecznych słowach, dając wyraz radości młodzieży ze stworzenia dla niej wielkiego ogniska sztuki i wiedzy.

* * *

Rozpoczęła się powolna ale staią reorganizacya Akademii i kompletowanie grona profesorów. Wskutek niespodziewanego ustąpienia z grona profesorów Jacka Malczewskiego, nadzwyczajnego profesora malarstwa, rektor Fałat powołał w jego miejsce laureata paryskiej wystawy Józefa Mehoffera, oraz wyjednał katedrę malarstwa dekoracyjnego, na którą przedstawił Stanisława Wyspiańskiego. Skład ciała profesorskiego pierwszej Akademii był następujący: Teodor Aksentowicz, Floryan Cynk, Konstanty Laszczka, Józef Mehoffer (docent), Józef Unierzyski, Leon Wyczółkowski, Dr Konstanty Górski (docent historyi sztuki), Jan Stanisławski i Stanisław Wyspiański. Sekretarzem szkoły pozostał nadal Maryan Gorzkowski, a po jego śmierci w r. 1902 obowiązki te sprawował początkowo Adam Cybulski, następnie komisarz rządowy Dr. Różecki.

Dla starej szkoły krakowskiej, pod nowemi auspicyami i w nowych szczęśliwszych warunkach bytu, otwarła się z chwilą przemiany szkoły na Akademię nowa era rozwoju i działalności, której dzieje są zbyt blizkie, aby je oceniać z perspektywy współczesnej.

(1) Najlepszymi utworami Peszki są zdobiące sale warszawskiego ratusza portrety Małachowskich, Potockiego, A. Czartoryskiego i Kołłątaja.