Jakub Gieysztor

Z SYBERYI

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

PRZEDMOWA.

SŁOWO WSTĘPNE.

Z SYBERYI.

Cześć Pierwsza.

Część Druga.

Część Trzecia.

Z SYBERYI

Rękopism nadesłany

Gieysztor Jakub

PRZEDMOWA.

Życzeniem było autora nadesłanego nam rękopismu, ażeby został wydrukowany i ogłoszony tak, — jak on go w długich godzinach wygnania pomyślał, ułożył i napisał. Spełniając z poszanowaniem wole jego, zajęliśmy się wydaniem, nie zmieniając w najmniejszej rzeczy, pracy, o której znaczeniu i doniosłości czytelnik sam osądzi. Dla tego też i od wszelkiego o niej sądu wstrzymujemy się, na który wpłynąć powinny wyrazy za tytuł książce służące: — "Z Syberyi." — To pochodzenie rękopismu wiele objaśnia i tłómaczy.

Opisywano nieraz już cierpienia i nędze braci naszej zsyłanej w te Herodotowe ciemności białe, w te mroźne strefy milczące — mówiono o katowniach ciała; pozostaje do napisania historja ducha tego jaki żywot Syberyjski wyrabiał i wytwarza. Ludzie tam rośli i rosną z myślą zahartowaną, poważną, surową z charakterami wielkiemi, z energją niezłomną, z poglądem na świat dziwnie spokojnym i zdrowym. — Zdaje się, że mrozy te studzą namiętności a zaostrzają umysł; że samotność uczy myślenia, że cisza wlewa siły nowe. — Moglibyśmy wskazać na przykład ludzi, których wydał Sybir, którzy tam poszli burzliwemi młodzieńcami, a wrócili mędrcami dojrzałemi. — Niestety! — obok tych, których los oszczędził i spotężnił, iluż takich co zginęli ofiarami nędzy, bolu i tęsknoty. — Czytelnik z zajęciem pewnie i nie bez korzyści zapozna się z rękopismem który wydajemy, owocem wygnania, — jest to karta z dziejów ducha naszego.

Drezno, 15 Maja 1873.

J. I. Kraszewski.

SŁOWO WSTĘPNE.

PO DWÓCH LATACH.

"My szli tamże — po staremu
Wy dziś z młoda — tam idziecie."

Z. K.

Rozmaite powody zmuszają ludzi do pisania. Dla jednych pióro jest środkiem zarobku, pisanie — rzemiosłem, inni obdarzeni wyższemi zdolnościami, oprócz korzyści pieniężnych dobijają się jeszcze sławy autorskiej, lecz zawsze jedno i drugie, jest dla nich szczeblem do zajęcia wyższego stanowiska na świecie i skierowane do osobistych celów. Inni nakoniec, chwytają za pióro, zmuszeni wewnętrzną potrzebą, oddania w tej widomej formie swych uczuć i myśli. — Człek bowiem kształci się, dojrzewa, w piersi jego wyrabiają się ideały ducha, w głowie rozwija się myśl, — przychodzi do świadomości — czego chce, do czego dąży. Tymczasem życie zewnętrzne społeczne i naukowe, na człowieka myślącego, a więc cząstkę żywą spółeczeństwa wciąż oddziaływa, każe mu z tem społeczeństwem i myśleć i cierpieć, a w pewnej chwili to co sam odczuł i jasno pojął, innym piórem przekazać. Im wyższe są zdolności wrodzone, im usilniejszą była umysłowa praca i sumienniejsze wglądanie w głąb siebie samego, tem i utwór pisarza stanie się doskonalszym; prawda i piękno, które wypielęgnował w sobie, oświeci i ogrzeje spółbraci. To nie sztuka dla sztuki, w zwykłem pojęciu tego określenia, lecz i nie zimna okolicznościowa, jakim bądź interessem dyktowana praca. To odwzorowanie tego, co jest w głębi ducha pisarza z całą szkarada lub pięknem, potęgą prawdy lub ułudą fałszu jego serca i głowy! Starożytni z wielką znajomością tajników ducha ludzkiego, powiadali: że poeci - wieszcze, w chwili tworzenia są w zachwycie, — jakby w bezwiednym szale. Do pewnego stopnia, i każdy piszący z wewnętrznej potrzeby, z zamiłowania przedmiotu, który go w tej chwili zajmuje, o żadnych innych celach nie myśli. — Dążność wykaże się koniecznie, ale wypłynie ona z samej dojrzałości wewnętrznej autora. Sprawiedliwie mówią: że poeta jak słowik śpiewać musi, — tak, lecz właśnie sam ów śpiew okaże, czy poeta jest tylko świetnem zjawiskiem, obdarzonem jak słowik od natury, czy przy tem i samowiednym, dojrzałym człowiekiem? Sadzę, że to określenie, z jednej strony konieczne, wyższej dążności w pismach, mającej zrzódło w samej piersi twórców, i wyłącznego oddania się przedmiotowi; bez naciąganej celowości w chwili tworzenia, — jest zupełnie wiernem, i znalazłoby potwierdzenie w utworach literatury wszystkich wieków. Nawet i my ludzie zwyczajni, skoro tylko czujemy łączące nas węzły z społeczeństwem, my także nie możemy czasem zamilczeć i chwytamy za pióro, by słowem prawdy, przestrogi, często nabyte smutnem, doświadczeniem wypowiedzieć. A pisząc jakby krwią i duchem własnym, nie myślemy ani o sławie, ani o lekceważeniu, jakie słowa nasze mogą spotkać, — lecz spłacamy dług spółeczeństwa, — oddając to, cośmy nabyli w walce z światem i z sobą samymi. — Wyrzuceni z koła żyjących, jakby z odgłosów dalekiego echa, dowiadujemy się o toczącej się nieustannie walce idei i narodów, a słysząc jak siła przemaga, choć serce nam się krwawi z bólu, nie możemy jednak wytrwać, by z głębi Sybiru nie zawołać potężnym głosem miłości i wiary, których w nas nic nie wyziębiło; — o wierzcie! bo prawda i krzyż zwyciężą!—

Należąc do liczby tych ludzi, których zwykła opinja nazywa szaleńcami, bo od kolebki do późnej siwizny wciąż wierni jednej i nie osobiste na celu mającej idei, wyrzuconych ze zwykłej kolei życia, oddalony od wszystkiego co mi drogie na ziemi, gdym czuł, że moralne cierpienia, niszcząc fizyczne siły, mogą mi w obcej stronie i grób przygotować, — skrześiłem na pamiątkę dla mej dziatwy i młodszego pokolenia, trzy słowa z przeszłości i dzisiejszego stanu naszego narodu i kościoła. Z jaskółką lecącą na zachód poszły i moje słowa; Dwa lata minęły, i śród lodów Sybiru, równie mrożąca uczucie doszła wiadomość, że słowa rozbitka nie znalazły echa w piersiach tułaczy na zachodzie, zabrakło nakładcy i praca zostaje niedrukowaną. Ani w przeszłem mem życiu, ani teraz o autorskiej sławie nie myślałem. — Jeden tylko od lat młodzieńczych w mej piersi nosiłem poemat — miłość bez granic dla mej ziemi rodzinnej. — Przenieść ideał mej duszy nie skalany przez krwawe walki, zlać w jeden akord służby dla kraju całe swe życie, — oto poezja moja, oto utwór, którego mi nikt nie odbierze! Sądziłem jednak, że słowa czerpane z głębokiego przeświadczenia, nie utwór bujnej fantazji lub teorji, mogą być użytecznemi, tem bardziej, że nie tak jeszcze dawno o takowe proszono, zachęcano... Zapewne mogą powiedzieć, inne to były czasy, inne usposobienie społeczeństwa i inne stanowisko piszącego, zaprawdę, przyznanie to wiele wyjaśnia... suum cuique!... A tym czasem, w ciągu tych dwóch lat, inna, obszerniejsza zajmowała mię praca. Zbliżała się smutna stuletnia rocznica pierwszego rozbioru Polski. Próbowałem skreślić obraz Polski i Rossji jakim był w chwili rozbioru i dziś. Kilkonastoletnie studja nad panowaniem Stanisława Augusta, dość świeżo tkwiły mi w pamięci, a znajomość Rossji i jej literatury ułatwiały pracę. Byłyby to tylko szkice, okazujące stuletnia walkę, wzajemne tamowanie postępu dwóch szczepów pobratymczych, i przytem jednak konieczny rozwój, bezwiedne dążenie do innej przyszłości. My i Oni, stawaliśmy przed sądem historji, zapewne dalece nie w tych rysach pełnych fantazji i talentu, w jakie bogaty wyobraźnią umysł powieściopisarza ubrał nasze ostatnie wypadki.... Lecz patrząc na rzeczywiste a piękne postacie, nie potrzebowaliśmy szukać bohaterki narodowej powieści, w chwili najwyższej ekstazy Polski, — śród niewiast przedajnych... bo pisząc opowiadanie nie utwór artystyczny, nie stosowałem się do wymagań pewnej chwili. Ktoż zaś lepiej i pojmuje i odwzorowywa usposobienie chwili, jak nasz utalentowany pisarz, nie zostanie on za massą, ale też i na godzinę nieuprzedzi gustu publiczności — a to było do klęski Sedanu! Ja opierałem się na faktach, i zapewne nie mogłem być zimnym, może nie zawsze mogłem być bezstronnym... Kto żyjąc i cierpiąc z żywemi może być wolnym od wpływu i walk życia i cierpień? Przeszłość nasza była świeża, poznać ją łatwo, tyle druków pism, tradycji, — a znałem jeszcze takich, którzy resztkę niezależnej Polski pamiętali... Wychowany w domu wolnym od skazy, który od stu lat, każdą epokę walki narodu swą krwią znaczył; i z każdem pokoleniem dzielił wygnanie, sam czynny i tułacz, zapewne że obojętnie nie mówiłem o egoizmie i zdradzie! Widziałem ciemnotę i zaślepienie długie i grzeszne, którego nie mogło okupić jednorazowe poświęcenie; spotkałem prostotę gołębią, i obok dumę szatańską — widziałem brudny egoizm, odstępstwo od czci i narodu, i z niczem niezrównaną pełna godności niewieściej ich krwawą pracę, w końcu ściskałem dłoń umierających mężów, którzy w chwili skonu, tylko błogosławili Stwórcę, pełni wiary, że ich śmierć i ofiara nie daremną... A jednak dla nieprzyjaciół nie było nienawiści, ani słów goryczy — cała boleść serca i wszystkie blizny narodu wołały tylko do wyrodnych synów mej ziemi — pokuty, upamiętania!...

Wieść o obojętnem przyjęciu pierwszej pracy rozdrażnionemu wygnańcowi kazała w pierwszej chwili rzucić w płomień — bezużyteczne gryzmoły! — Dziś mu żal ich, możeby z nich umiejętna ręka potrafiła dla kraju coś wybrać. Czy właśnie nie z naszego to życia, z naszych nieumiejętnych obrazów, — poczerpnie upragniony wieszcz narodu te żywą wiarę i miłość, któremi kraj ożywi z letargu! Czy z naszych bolów i błędów nowy Maurycy, Baltazarowemi głoski nie wypisze przestróg dla przyszłych działaczy. — Czy z tych urywkowych szkiców, pióro podobne do Szajnochy nie skreśli obrazu, tej powolnej przemiany w narodowym duchu, tego zrzucenia szaty magnacko-szlacheckiej, i zlewania się z ludem inteligencji narodu !... Epoka i ludzie śród których żyłem, dla badaczy ciekawe. Tym którzy dziś w kraju tak obszernie, ale tylko słowy jeszcze głoszą o pracy — postępie, wiedzy — przypominamy słowa poety, by zbyt srogo ojców nie sądzili bo

"Was po uczynkach jeszcze nie poznano"

zachęcamy do wejrzenia głębiej w powody naszych błędów, — a gdy wolni od nich pójdą dalej "po ojców niwie" — schodząc z widowni, tylko błogosławić im będziemy.

A jednak słowa rozbitka idą w świat! Brat wygnaniec jak ona wdowa z ewangielji podzielił się ostatnim groszem, by w jego przekonaniu pożyteczna praca poszła do druku. I ja sam, gdy pierwsza drażliwość minęła, zgodziłem się, że jako materjał do studjów o nas, mogą te słowa być użytecznemi. — Przytem sama znajomość historji, nie pozwala mi przyjmować bezwarunkowe za słuszne zdanie dzisiejszych koryfeuszów opinji. Czem więcej było niezależności w mych zdaniach, tem pojętniejsza opieszałość w chęci łożenia kosztów na prace, która żadnemu stronnictwu wyłącznie, jako broń służyć nie może. Wyraźnie zaś zastrzegłem, że żadnych zmian w moich opinjach nie przyjmuję, — tak jak jest, lub nie drukować. Mój pogląd na przeszłość wyda się jednym na zbyt sympatycznym, bo niezechcą pamiętać, że zawsze mam wzgląd na historją porównawczą, i wydaję sąd o wypadkach, opierając się na możebnych wymaganiach postępu tamtej epoki, nie dzisiejszej chwili. Sympatji mojej, nawet czci dla naszej historji, nie taje, ale jak dla przeszłości już niewróconej. Potrzebuję zaś dokładnej znajomości tej przeszłości, jakby świadomości tego ziarna, — z którego nowy plon być może, — lecz dobrze wiem, że ziarno, by weszło musi pierwej rozłożyć się. — Ktoby dziś chciał Polskę szlachecką wskrzeszać, to jakby ziarno już kiełkujące nową rośliną, chciał za prawowzór podać. — Można i Piotrowina wskrzesić na chwilę, by dał świadectwo spotwarzanej prawdzie; lecz któż się ośmieli skieletami zmarłych, świat żywych napełniać!... Tylko czerpiący z obcej, nam niechętnej ręki wiadomości o naszej historji, i chcący przyszłość budować na podstawie teorji, z lekceważeniem tradycji, mogą w moich wymaganiach o dokładną znajomość i cześć dla przeszłości — zacofanie widzieć. Z drugiej strony, czy mogą sympatyzować z pisanem, — ci dumni z rodu i wychowani w przesądach magnaci, szlachta, którym wyraźnie mówię, że właśnie na mocy dawnych naszych praw, — oni prawie wszyscy są pozbawieni czci — a te wszystkie włości i klucze dzierżą nieprawnie — złodziejsko.... Tak, bo iluż z nich okaże się że na każde wezwanie ojczyzny stawali do walki, — a to warunek i czci szlacheckiej i posiadania ziemi. - — Nie w obozach więc stronnictw, lecz w piersiach prawych Polaków, chcę by odczuto tę konieczną, prawdę, że znajomość i słuszne ocenienie przeszłości, to jedyna rękojmia prawdziwego rozwoju nadal; czem ona będzie gruntowniejszą, tem gorętsza miłość otoczy pamięć przodków, tem łacniej otrząśniemy się z chętki wskrzeszania — upiorów...

I tylko w piersiach naszego, głęboko wierzącego narodu, mogę znaleść oddźwięk na moje religijne wezwanie, a w głowach wolnych od przesądów poszanowanie, którego wymagam dla każdego wyznania i przekonania. Czas byłoby, by racjonaliści i ludzie tak głośno mówiący o wolności, choć raz tez uszanowali niezaprzeczone prawa każdego człowieka — mieć wiarę ! Nim to nastąpi, czy może pisarz głoszący: że wierzy w opiekę Ducha świętego nad kościołem Rzymsko-katolickim, że nieomylność głowy kościoła jest dla niego świętą prawdą, bez której Chrześcjaństwo jako religja nie możebne, że tylko wiara na ziemi może ulżyć ciężar życia massom, że wreszcie wierzy, że pierwej czy później kościół Rzymski zgodnie z słowy Pisma św.: "Gdzie duch tam wolność" będzie i tu na ziemi, jakby słońcem siejącem promienie wiary, prawdy i swobody. Czy może z takiem wyznaniem jawnie wypowiedzianem znaleść przyjęcie u ludzi tak zwanych postępu, gdy dziś postęp i napadanie na kościół Rzymski prawie nierodzielne. A z drugiej strony czy moja głęboka wiara w świętość religji objawionej — moje bezwarunkowe posłuszeństwo w sprawach religji głowie kościoła, czy to jednak okupi i uwolni mnie od wściekłej nienawiści i ciemnego fanatyzmu tych, co przywięzują się więcej do formy, niż do rzeczy, służą raczej starym zwyczajom, doczesnym interessom, nie duchowi kościoła Bożego. Czy wybaczyć mi mogą, gdy chcąc aby mą wiarę uszanowano — szanuję też każde, choćby najbiedniejsze obce przekonanie i pragnę by prawda chrześcjańska tylko własną potęgą podbijała umysły i co rychlej otrząsnęła się z pieluch pomocy niedołężnej środków doczesnych. Gdy mówię, że namiestnik Boga pokoju, nie powinien razem być władzcą świata i pozbawiać swobody i życia — swoje owce, za które jak pasterz dobry, sam życie dawać powinien. Ze dla, tego, który powinien być naśladowcą Boskiego nauczyciela, urodzonego w ubóstwie, nie mającego na ziemi stałego schronienia, niepotrzebna dla powagi — szychowa purpura. — Śmieszny pretendent do drobnego tronu, gmatwający się w dyplomatycznych przebiegach, w obec tłumów powierzchownie sadzących, podkopuje powagę, nieomylnego pasterza dusz. Nie gotowiż ogłosić te słowa za herezje — bluźnierstwo?...

Dwa lata więc minęły, gdym kreślił ostatnie słowa, — a choć świat cały wstrząsły niespodziane wypadki, niewiele mam do dodania, nic prawie do odmiany. Naprzód jednak przypominając com pisał o obywatelstwie i młodzieży na Rusi dodać muszę słów kika, aby opacznego sądu nie dać czytającym o tej dzielnicy. Żadna prowincja dawnej Polski, nie dostarczyła większej liczby ofiar z klassy posiadaczy ziemskich. Prawie tam tylko spotykamy ludzi familijnych, zamożnych, siadających dawnym obyczajem na koń, i spieszących niemal zawsze na pewną, przewidzianą zgubę. Daremnie w prawdzie i tu, szukalibyśmy znanych w historji imion dziedziców miljonowych włości — jak w Koronie i na Litwie pierwszy raz można je spotkać — na podpisach adressów... Zapewno, to byłoby zgodnie z owym programmatem, przez ich stronnictwo ogłoszonem, od początku powstania, — żal tylko, że treść trochę inna... To byłoby też i w duchu tego rozkazu, o który dyktatora proszono, by sami dziedzice dóbr zostawali jakby na stronie, by w razie katastrofy, zatrzymać w ręku szlachty ziemie... tak, lecz właśnie ci to panowie, dziś dobrowolnie nikną niezmuszani, sprzedając swe miljonowe klucze obcym najeźdźcom! Na Litwie potomkowie rodzin zaszczytnie znanych w historji kraju, posunęli odwagę bezwstydu do prośby, aby Rząd ich uznać raczył za Rusinów... W obec tych haniebnych faktów, jakkolwiek boleśnie rani szał młodzieży targającej węzły z przeszłością i otaczających pogardą całe starsze pokolenie, możnaż jednak się temu dziwić, gdy i naszej wzgardy słowa, mimowoli się łączą, z krwawą pieśnią: "O cześć wam panowie magnaci." — A śród tej młodzieży szalonej i niekarnej, coraz większa liczba pracujących wzrasta — rzemiosło, służba dają chleb powszedni, a umysł wciąż szuka karmi. Wprawdzie często na obcej ziemi, już skrzywione prawie pojęcia, jeszcze bardziej od pnia narodowego oddzielają się — demagogowie nasi zlewają się z nihilistami — a ożenek z Moskiewka nieraz kończy burzliwą karjerę....

Ostateczności zwykle się spotykają, pewno i nasza dzisiejsza emigracja, dostarczy nowych Gurowskich... Lecz obok tych zwyczajnych faktów, inne, niebezpieczniejsze w skutkach złe, szerzy się i tu w Syberji, a jeszcze silniej w Rossji. Rząd pragnie w nas zaszczepić element moskiewski, nasza intelligencja bezwiednie, daleko więcej mu odpowiada, niż wszystkie gwałtowne środki. — W prowincjach zachodnich Cesarstwa, nikomu z nas wydalonych, choćby bez sądu, nie wolno już zamieszkać, — wszystkie tam obowiązki publiczne zamknięte dla Polaków i katolików. W Królestwie mnóstwo urzędników miejscowych usunięto z posad, a tłumy wracających z wygnania z trudnością na kawałek chleba zapracować mogą... Otoż i z kraju młodzież wydala się do Rossji szukać posad, i wielu mających prawo wyjazdu do Królestwa wygnańców, gdy jakiekolwiek tu posiada zajęcie, nie spieszy — zostaje. Jak jedni tak drudzy, zawsze z myślą, że to czasowie, na krótko, — lecz najczęściej inaczej się staje. Zapewno, czy można rzucić słowo potępienia na człowieka obarczonego rodziną, który tu ma byt zapewniony, a tam w kraju co go czeka?... A jednak trzeba zastanowić się nad tem. Niech każdy, a przedewszystkim młody człowiek obliczy następstwa, i z całą logiką przeprowadzi je w swej myśli. — Naprzód przypomnijmy, jak każdy z nas i ogólna opinja uważała przed 1863 rokiem opuszczenie kraju, — a położenie naszej ojczyzny, dziś stokroć niebezpieczniejsze. Spojrzyjmy w każdem mieście, iluż znajdziemy Polaków, i jakimi są oni dziś? Czy nie było śród nich wielu pełnych ognia i wiary w przyszłość kraju i gotowości do ofiar; a dziś? Kto są ich żony? jak wychowane dzieci? —

Czy synowie uczciwego jenerała K. nie uważali za krwawą obrazę gdy ich Polakami nazwano, — czy nawet najświętszej pamiątki po ojcu nie lekceważyli ? — Każdy z dłużej mieszkających w Rossji, przejmuje się uwielbieniem dla jej materjalnej potęgi, mimowoli coraz więcej z nią węzłów go łączy — z wolna dla przeszłej swej ojczyzny matki, zostaje tylko litość! Czy będąc młodzieńcem nie wzdrygnąłby się na ten ważny obraz, że i on przynosząc pracę całego swego życia na usługę, — gnębicielki swej ojczyzny, jakby ciężarem całym, swej moralnej wartości przygniata ziemię nad żywo pogrzebioną swą matką. Nim do tej coraz bogatszej — miljonowej już kassy wzrostu Rossji dodacie i swego życia ofiarę, zastanówcie się, że to z krzywdą coraz biedniejszej naszej Polsce. Czy i w kraju, choć daleko skromniejsze lecz przy pracy szczerej — dostateczne nie znajdą się środki utrzymania... Przytem nie łudzić się nadzieją wielkich zbiorów i zaszczytów. Rząd wiecznie podbudzany przez krańcową fanatyczną partja, zawsze w was widzi Polaków — jakąś intrygę — Walenrodyzmy!! Nie jeden z was wróci do kraju, ale obrany moralnie i fizycznie — bez środków materjalnych, przynosząc napowrót — na ziemię ojczystą, — lekceważenie starego obyczaju, zarazę niewiary w przyszłość narodu, obałamucenie potęgą Rossji... A obok tego młodzież dzisiejsza, choć niby wolna od szlacheckich przesądów, jednak na serjo nie myśli zejść śród ludu i do ludu. — Obawa, że dzieci nie będzie można wychować, powstrzymuje od małżeństw! Przeludnienia w naszym kraju, niema się czego obawiać — i chleba i pracy nie zabraknie. —

Zapewne ani my, ani nasi podrastający synowie, mimo naszych szczerych chęci, — już w szeregi ludu nie staniemy. Lecz można tak wychować dzieci, by te, gdy innej drogi nie będzie, mogły choć za obcym progiem, byle na własnej iść ziemi... Będąc ojcem pojmuje, że każdy dla swych dzieci roi i chce najświetniejszej przyszłości — i tego nie mam za złe. Lecz powtarzam, wymagam logiczności — a sam wolę by mój syn był prostym, nawet mało wykształconym Polakiem i dla Polski żył i krwią swoją jej bronił, niż wysokim dygnitarzem, majętnym panem śród obcych. Mniej demokratyzmu w słowach, więcej rzeczywistego zlewania się z narodem! Te są uwagi głównie do działu Polski na ziemi moskiewskiej. Co do kraju, cóż moge dziś dodać? Niech sumienie pozostałych odpowie, jak spełniają obowiązki? — jaka opieka otacza wdowy i sieroty i jak czuwają nad wychowaniem młodzieży — tą główną, prawie jedyną pracą dzisiejszą?

O emigracji mało wiemy; gdy doszły nas wieści, że bracia nasi walczą w obronie Francji, zdawało się. nam, że to — spełnienie obowiązku; lecz udział w walce wewnętrznej, — uważam za omyłkę. Nie z tego powodu, że wrogowie nasi, zwać nas będą kommunistami, — oni zaliczą nas do najsprzeczniejszych obozów, bez względu na prawdę; nie dla tego, że i mały reprezentant, wielkiego narodu i rozhukane żołdactwo, nie syci mordów, jeszcze nam naigrawając — zwracają się do Rossji, — nie! prawdziwa Francya, gdy ochłonie po tych katastrofach, dobrze pojmie, że gdyby Polska jako niepodległe państwo istniała na Wschodzie, — tych klęsk by nie było. Francja, mimo słów pełnych sympatji, i pewnego nawet rzeczywistego społuczucia dla niej u części Rossjan, — wie dobrze, że tylko ścisłemu związkowi Pruss z Rossją — swą hańbę zawdzięcza. — Nigdy Prussy na podobne barbarzyństwa nie ośmieliłyby się w obec reszty nawet Europy, nie będąc pewne silnej opory za sobą... Po dziesięciu też latach, każdy myślący człowiek przyzna, że tylko kommuna mogła pod swój sztandar wolnych ludzi pociągnąć. Lecz jeźli cele ludzkości są jedne, każdy naród ma swe tradycje, swoje konieczne sobie właściwe drogi rozwoju, i w wewnętrzne rozterki, czy to we Francji, czy w Rossji lub Niemczech i gdzie indziej — obcy nie powinni się mieszać. Mogę się w tem mylić — lecz to moje przekonanie, bo jeszcze potrzebę oddzielnych narodowości na długo uznaję.

O polityce Galicianów sądząc, mogę się też mylić. Sam kiedyś będąc czynnym, wiem z doświadczenia, że nie wszystko co w teorji jest sprawiedliwem, można zawsze zaraz i w praktykę wprowadzać, lecz z drugiej strony, rodak patrzący ze strony i skierowany tylko interesem kraju, jest wolnym od osobistości i drobiazgowych miejscowych stronnictw. Mnie by się zdawało, że Galicia może i powinna postawić otwarcie taki programmat, któryby zjednoczył wszystkie narody słowiańskie i przytem uszanowałby prawa i uczucie narodowe Węgrów. Jedną z cech najwybitniejszych Słowian, jest zamiłowanie wolności i silne uczucie narodowości; drugą, uczucie rodzinne. Wolność, rodzina, równie święte dla Czecha, Polaka, Rusina, Serba, Słowaka. —

Jedno tylko, acz najliczniejsze słowiańskie plemię Wielkorusów, przy uczuciu swem narodowości, — zupełnie prawie niema pojęcia o wolności, zbyt mało ma węzłów rodzinnych. Tam wolność, oddawna poświęcona idei jedności administracyjnej — sile machiny rządowej. — Uczucia rodzinne prawie żadne i darmo by tez kto szukał głębokiej wiary w całym szczepie Wielkorusów. Jest fanatyczne zachowanie form, zewnętrznych obrządków, — ducha treści, chrześcjaństwa nie szukaj. W życiu to sam widziałem, a że nie zaślepiała mię moja narodowość w sądzie — odsyłam czytelnika do pracy Kostomarowa — "Dwie ruskie narodowości." — Otóż zgodnie do zasadniczych cech naszych plemion, trzeba żądać zupełnej wewnętrznej autonomji. Język, wyznanie, samorząd, prowincja każda stosownie do swego uznania i przeszłości zachowa — łączy tylko cesarz — i polityka zewnętrzna. Przyjmując taki programm państwo Austrjackie, zmieni swą politykę, może nawet i miano. — Niemieckie prowincje muszą odejść do swej naturalnej rodziny, natomiast wszystkie słowiańskie ziemie garnąć się będą do ogniska spólnego, zachowującego każdemu plemieniowi jego właściwość. Lecz właśnie tu autonomja powinna być najzupełniejszą, czy to samorząd z formą Rzeczypospolitej, czy dziedzicznego księcia — tylko na zewnątrz jakby jedno ciało — jedno państwo, inaczej federacja zupełnie swobodna. W takiej federacji Węgry zupełnie niezależne, mogą dobrowolnie pozostać, inaczej cóż je czeka? Państwo tak urządzone będzie miało taką siłę, jaką niegdyś miała Polska XVI wieku, swoboda prawdziwa będzie spójnią i rękojmią nie rozpadnięcia się, — lecz przyciągania ku sobie. Zapewne nikomu tak wielkie nie grozi niebezpieczeństwo, jak Austrji, gdy nie zechce zupełnie zmienić dawnej swej polityki. Rozpadnięcie Austrji, byłoby zabójczem też dla Czech, bo z paszczy Pruss nic je już nie wyratuje. Chciałbym się mylić, lecz biada, gdy Niemcy polityką Pruss osądzone, oddadzą Austrję na łup — drugiej zaborczej polityce Moskwy, chcącej niby Słowiańszczyznę połączyć. Dzisiaj Niemcami rządzi duch zaborczy pruskiego domu, szerzy się tam mi litaryzm, — rozwój swobody tamuje, a któż nie zna postępowania Petersburgskiego dworu? — Otóż powtarzam, biada światu, gdy Prussy i Moskwa, nie tylko staną na czele dwóch wielkich rass, lecz i natchną je swoją polityką! — Przeciwnie, zdrowa polityka i jedność niemiecka, polityka i federacja Słowian, — tylko pokój i postęp przynieść mogą światu — inaczej końca walk i mordów któż dojrzy? Bo niepodobna się łudzić, — dwa mocarstwa Prussy i Moskwa, idąc jeszcze dalej w swojego rodzaju logice za- ' okrąglań, muszą się i z sobą zetrzeć koniecznie. Wczesne pojecie potrzeb narodów, uznanie sprawiedliwości w żądaniu samorządu każdego plemienia, może każdemu dzisiejszemu państwu dać siłę niezmierną. Dla Austrji w takim razie wojna nawet z Rossja nie straszna. — Niemcy całe muszą być z nią, Prussy nie pójdą w brew wyraźnej woli narodu, tem bardziej, gdy wszystko co niemieckie w jedno ognisko się zleje i nowe państwo, może być tylko jakby przedmurzem cywilizacji. Wszystko co tylko słowiańskie, pójdzie pod chorągiew swobody. —

Rossja nie znajdzie nigdzie sprzymierzeńców, gdy każdy uczciwy i myślący Rossjanin przyznać będzie musiał, że tylko zaślepieniu swego rządu przypisać może ostateczne oddzielenie się od tego państwa pierwiastków słowiańskich. — W Polsce więcej niż gdziebądź w Słowiańszczyznie jest wyłączności, świetna własna historją, w której właśnie nieuwzględnianie interesu pobratymczych plemion było omyłką, — zaślepia nas. Wielu obawia się byśmy swej niezależności nie stracili i nie bacząc na to, co się w koło dzieje, jak Węgry marzą o zupełnie odrębnym bycie, a granice swego państwa, jak i rządy dawne na prawie historycznem opierają. Czas z tego się otrząsnąć. Naród, taką mający przeszłość, literaturę, język tak bogaty, uczucie miłości kraju tak żywotne, nie zaginie, nic nie pozwala ani na chwilę wątpić o przyszłości Polski. Lecz federacja w tem tylko sił doda każdemu plemieniowi, — granice zaś plemion może tylko sam lud naznaczać. — Z drugiej strony, rzadko kto z Rossjan jest prawdziwym zwolennikiem wolnego połączenia się Słowian. Prawie wszyscy są panrusiści. — Dość powiedzieć, że na chorągwi piszą, wiersz Puszkina: że "Słowiańskie ruczaje zleją się w ruskim morzu. " Zdawałoby się, że sama nielogiczność porównania, powinnaby oczy otworzyć. Słowiańszczyzna jest matką wszystkich plemion, i tylko zgodnie z zasadniczemi pojęciami Słowian, mogą się wszystkie pokolenia łączyć. Moskwa wówczas tylko w obec sądu bezstronnego dziejów, okupi swój wzrost, zbieranie ziem ruskich, przez wszystkie możebne nieprawdy i długa niewolę ducha narodu, — gdy tą materjalna potęgą, która jej dała administracyjna jedność, obroni Słowiańszczyznę i Europę od najazdu barbarzyńskiego Prussaków. Lecz przytem powinna jakby skąpać się w słowiańskiej idei wolności i napowrót zupełny samorząd wszystkim wrócić. Inaczej, któż na świecie może się łudzić, że jakiekolwiek słowiańskie plemię, z których najmniej liczne — Czarnogórce, tak dzielnie swej wolności broni, zechce zamienić swój jakkolwiek niepewny byt — na wieczną niewolę, poddać się pod despotyzm i rząd, który jedynie dziś w Europie zadziwia brakiem postępu, przy obłudzie najbezczelniejszej?! — Tam od dawna niema kary śmierci, — jak często się z tą pochwałą spotykamy, a dawnoż zabijano pałkami lub knutem? Tam karzą dzieci za polityczne opinję rodziców, — a rozpacz i nienawiść w całe rodziny szczepią, — bo konfiskata na Litwie i Rusi urąga się z postępu i cywilizacji. Tam pochodzenie, religija, nie tylko usuwa od obowiązków publicznych, lecz w guberniach, w których się urodzono, nie wolno nabywać ziemi. Tam za słowo polskie płacą się sztrafy — tam nakoniec w zaślepieniu ciemnoty barbarzyńskiej nawet cofają czas — zmieniając kalendarze! — Dosyć już tych fałszów, trzeba wyraźnie mówić, że nie chcecie Słowiańszczyzny, lecz panowania Moskwy — jak nazywacie "obrusienia". — Na to nie trzeba fałszować historji, dość uwierzyć w swą siłę. Lecz jeśli pojąć musicie, że sama materjalna siła pierwej czy później nie wystarczy, to zmieńcie zupełnie politykę. Raz Rossja ręką, wielkiego cara pchnięta, weszła do grona państw Europy z zewnętrzną szatą cywilizacji. Blisko dwóch wieków była wielką państwową machiną, w bieg puszczoną gienjuszem Piotrem. Dziś znowu w mądrem pojęciu potrzeby chwili — powinienby rząd naród do życia powołać, wprowadzić w dzieje pierwiastek słowiański, i na długi czas sobie sławę i zachowanie dynastji zdobyć. Daleki jestem od zaprzeczania pochodzenia słowiańskiego, licznemu szczepowi Wielkorusów, lecz własne zrzódła moskiewskie dotykalnie przekonywają, jak obce wpływy zmieniły tam charakter słowiański. Czy Moskwa sama ma te cechy jakie ma Nowgorod, Kijów? Rozpatrzcie całą historję do ostatniego panowania, gdzie tu idea wolności słowiańskiej? — Jeśli Polska ma grzech w przeszłości w wojnach z Ukrainą, to jakąż drogą Moskwa łączyła księstwa do siebie — jak podbiła Psków, Nowgorod ? My nie umieliśmy z użytkować dzielnego choć rozhukanego ukraińskiego ducha, — śród naszego prześladowania cierpiały tysiące, lecz któż swobody całego tego szczepu zniszczył, my może gnębiliśmy ciało, wy chcecie zabić ducha. W dniu stuletniej rocznicy rozbioru mej ziemi, — nie granie dawnej Polski pragnę, — nie! chcę, by tylko na całym obszarze tej drogiej mi ziemi, co prędzej ludy dojrzały do samowiedzy, by przestały być trzodą, o którą wiodą spór, jak o rzecz jaką. — Życzę, by sam Litwin, Białoruś,Ukrainiec myślał o sobie i czy Lachom, czy Moskwie, czy wszyscy razem podaliby sobie dłonie, szanując swój obyczaj język i wiarę. Chcę, by Kijów, Wilno, Warszawa i Smoleńsk należały do siebie. By wszędzie, czy to lud, czy potomkowie szlachty mogli mówić, czuć, modlić się, jak się podoba. — Dość śmiesznych historji o polskiej intrydze, dość głosić, że lud ciemny, a szlachta opolaczyć go pragnie. Zostawmy i "połączenie" i "obrusienie", a myślmy o oświacie prawdziwej. Chcę, by Moskwa stała się naprawdę miastem słowiańskiem, by otrząsnęła się z tego steku ciemnych, fanatycznych pisarzy, którzy nieumiejąc uszanować uczucia miłości, niepodległości i wolności w innych, okazują, że są tylko płatnymi niewolnikami. — Patrzą zdrowo na przeszłość, widzą błędy mych ojców, lecz cóż mówić o tem co się działo w XVII w., lepiej poprawiać dzisiejsze... Swobodny rozwój plemion, określi granice wewnętrzne, a gdzie więcej będzie światła i ciepła tam i przewaga moralna się znajdzie. Nad wykształceniem więc i naukowem i moralnem pracować, to zadanie każdego plemienia. Nie drażnić rany wspomnieniem przeszłości, lecz usuwać to co może na przyszłość znowu grozić klęską. — Czy można bezczelniej i fałszywiej przedstawiać cały stosunek w Polsce między ludem i szlachtą ? Fakt oswobodzenia z ziemią, fakt wielki, niezaprzeczenie, historja zapisze go jako czyn sławny dzisiejszego cesarza. Lecz w przeszłości Polska niczem nie była niższą od innych narodów, rozdział kraju nastąpił pierwiej, nim gdziekolwiek lud dobił się swych praw, i właśnie pod berłem rossyjskim, najgorzej było ludowi. Prawo dozwalające uważania człeka jak rzecz, sprzedawania go bez ziemi, u nas tak było wstrętne, że tylko wyjątkowi ludzie, potępiani przez opinją z niego korzystali. Uwolnienia ludu, sami właściciele i to nasi litewscy pierwsi żądali. Zapewno, że bez ziemi — lecz niech mi każdy bezstronny człowiek powie, — w jakim państwie na świecie był przykład, aby posiadacze sami się swej własności wyrzekali. Zapewne ja od nas Polaków, w naszem położeniu, wymagałbym trochę więcej sumienności i politycznego rozumu, lecz gdy go nie było, czy to Polska wyłączna cecha, czy takiemi są właściciele wszędzie, w Anglji, Francji ? Co do Rossji, czy tam śród właścicieli była choć taka liczba jak u nas, żądających swobody z ziemią? Nie mówie tu o objawieniem przez rząd narodowy rozdziale ziemi darmo, to był krok czysto rewolucyjno - polityczny, nie moge go więc za zasługę poczytać — trzeba to było raniej uskutecznić. Lecz też nikt z summiennych pisarzy, nie odważy się za zasługę rządowi moskiewskiemu policzyć kroków w czasie powstania, wyjątkowo biorących w opiekę ludność wiejską, bo dający jej więcej niż w swoich prowincjach. To też krok rewolucyjny — a rząd nie powinien do niesprawiedliwości uciekać się nigdy. Ja zawsze tylko się cieszę rezultatem, bo naród ma ziemię, potrafi ją ukochać i obronić, — a zaślepienie przejdzie i on wszędzie zostanie tutejszym wedle sobie właściwego sposobu wyrażenia się. Opinja w Rossji coraz się też wyjaśnia, w czasie powstania naszego nie znalazł się tam ani jeden Focht, lecz to i nie Niemcy nawet! Dość porównać to co pisano po śmierci Bossaka (Haukego) z bezczelną połajanką Zygm. Sierakowskiego (Dołęgi), — a historja ich bardzo podobna. Ale jakże wstrętnie czytać, w murach tej Moskwy, która powinnaby pamiętać na swej niewoli ciężkie jarzmo — i z chlubą wspomnieć podwójne wypędzenie i Lachów i Francuzów, — porównanie obchodu naszego z rzezią Św. Bartłomieja... I to przodownicy opinji... Napróżno by zbój prywatny, wyrzucony z trzeciego pietra uskarżał się o niegrzeczne obejście — a Alzatczyk, którego pochodzenie niezaprzeczenie niemieckiej wątpię też, gdy się na siły zdobędzie, by pierwiej kartel wyzywający posyłał..... Wstrętna to rzecz wojny i mordy, lecz niepodobna znowu wymagać by pewne szczepy ludzkości zamieniły się na barany ofiarne.

Postać Europy zmieniona: Francji przewaga skruszona, Prussy Europie dyktują prawa! — Cezaryzm prędzej jeszcze niż sądziłem upadł, i na tego sfinksa, który tak nie dawno rządził polityką świata, sypią się zewsząd obelgi. — Wypadki zbyt świeże, by sąd historji mógł być bezstronnym; jednakże pomimo całego wstrętu, jaki we mnie człowiek z 2 grudnia i Sedanu obudza, czy nie warto rzucie pytania — któż lepszy?.... Dwadzieścia lat demoralizowano naród, korzystano z jego ciemnoty, z jego próżności i chęci sławy, zmarnowano dobrobyt — wytoczono najczystszą krew Francji, i wszystko dla osobistych widoków... A jednak ten upadły władzca nie był pospolitym człowiekiem, i w historji on wpisał swe imię zaszczytnie, uznając pierwszy z koronowanych głów: prawa narodu, jego samowładzctwo, głosowanie powszechne; on się przyczynił do wyswobodzenia Włoch, podnosił głos w imię narodowości... Zapewne było to zgodne z jego polityka — z interessem dynastji, — lecz gdyby cios podobny innych spotkał, — cóż znaleźliby na swą obronę?..... Urok to sławy pierwszego Cesarstwa, pamięć tych wojen, w których orły francuzkie "zwycięzkim polotem" obleciały pół świata, wtórowały drogę do tronu, zręcznemu i nieprzebierającemu w środkach człowiekowi. Francja olśniona pamiątką dawnej wojennej chwały, poddała się pod haniebne i demoralizujące jarżmo — i straszna ją kara spotyka. — Nigdy, od początka świata podobnej haniebnej katastrofy nie było — by wyleczyć z Bonapartyzmu naród swobody, trzeba było sztandary Francji wdeptać w błoto.... Niedołęztwo — zdrada, tchórzostwo — to się dziś łączy z imieniem dotąd tak sławnem Napoleona... Takie wypadki jakaż są nauką dla narodów! — Tak, zaprawdę, bo widziemy jak owczym pędem inne plemiona idą tąż drogą...

Francja zrzuciła nienawistny cezaryzm, ogłoszono Rzeczpospolitą. — Serca uderzyły silniej, na chwile łudziliśmy się, że znowu z Francji duch wolności wionie na Europę, ożywi wszystkie narody. Lecz sztandar swobody, pochwyciły niedołężne dłonie ludzi półśrodków. Nowa Rzeczpospolita nie do narodu Niemiec, nie do ludów Europy, szle wezwanie do wielkiego zjednoczenia ludów, lecz przez dawnego ministra, przebiegłego Thiersa, u dworów panujących szuka pomocy. — Herodów używa na ojców nowonarodzonej... Gdy Francji w chwili stanowczej zabrakło sterników — daremne już były usiłowania jednostek, — ani krew tysiąca ofiar, ani tem bardziej fortyfikacja Paryża, nie mogły kraj od zguby ochronić... Niemcy, choć powód do wojny był usunięty — pchnięci silną wolą i duchem zaborczym idą dalej — ślepe narzędzie osobistych celów... Armje całe broń składają, fortece uważane za niezdobyte z krociową załogą otwierają swe bramy... Niedołęztwo i zdrada dowódzców marnuje krew i męstwo żołnierza. — Prędko już braknie doświadczonych starych wojsk i napróżno energja Gambetty, patryotyzm zagrożonych departamentów nowe zastępy wystawia, wszystko kruszy silnie zorganizowana i kierowana wyższemi zdolnościami pruska armja. — Trudno opisać — niepodobna uwierzyć — jakie to były klęski, jak haniebne kapitulacje.... Niepodobna też nie zwrócić się do naszej przeszłości. — Któż z nas nieraz z boleśnym wyrzutem nieprzypomniał przejścia naszej garstki wojska do Pruss 1831 r. Jak często ostro wyrzucaliśmy złożenie broni, w dzisiejszej krwawej demonstracji — jakiemuś drobnemu oddziałowi i to często po rocznej, strasznej tułaczce... Ile też razy czytaliśmy i słyszeliśmy dowodzenia, że Polska musiała zginąć, bo w skutek uciemiężania szlachty, lud niepowstał, aby ją bronić od podziałów i w żadnem późniejszem powstaniu massą udziału nie przyjął. — Cóż dziś powiemy? — Porównanie nawet niemożebne naszych sił z armjami Francji. A czy także we Francji, — to ucisk wyższych klass — to inne pochodzenie ludu czyniło go obojętnym — czy raczej i tu jak u nas i wszędzie prawie — winą jest ciemnota ludu, egoizm klass wyższych. Tak, po stu latach nasze sejmy rozbiorowe, mają powtarzanie w Izbie niezrównanej gburów. — Bezstronnie zważywszy okoliczności i wiek, jeszcze moralna wyższość okaże się na stronie naszych tak haniebnych sejmów. Tu z szyderstwem przyjmowano wszelki objaw patryotyzmu, tu szmer niezadowolnienia obudziła tylko miljardowa kontrybucja, — a nie ćwiertowania żywego ciała Francji. — Jeśli po stu latach Polak nie może zapomnieć swego Rejtana, którego zaklęcia na rany Chrystusa, niewzruszyły nikczemnych Ponińskich, to wieki też przeminą i Francuz bez rumieńca hańby i oburzenia nie wspomni tej chwili — gdy bohater Włoch, jedyny zwycięzca Prussaków, za swą krew w obronie Francji tylko obelgę od jej reprezentacji odbiera... Biedna moja spotwarzana ojczyzno, — po stu latach wypadki świata pewnie pokazują, — że nie twoje to winy lecz złość sąsiadów do zguby cię przywiodły, — lecz sto lat niewoli, — oczyszczając i ucząc ciebie, — ducha nie wyziębiły — jak Francja, nieprzestanie być wielkim narodem, tak i twoje prawa do niepodległości — musi świat przyznać.

U steru Francji stanął jedyny możebny na dziś człowiek — Thiers. Znakomity historyk, pełen miłości własnej minister, twórca fortyfikacji Paryża — teraźniejszej większości Francji, najwierniejszym jest przedstawicielem. — On z nieporównaną Izbą, dbając o własne bezpieczeństwo, przenoszą miejsce posiedzeń z Bordeaux do Wersalu — było to jakby przepowiednią, że drugi nieprzyjaciel czyha na Paryż. Po świeżej bohaterskiej obronie, po przemienionem krwawem upokorzeniu w wejściu wojsk pruskich. Paryż to serce Francji nowa obelga spotyka — od własnego rządu. Nieszczęściami ojczyzny, rozpaczą rozognione umysły — w końcu zlewają się w straszny wybuch, — przedstawienia słuszne komuny, nie znajdują uznania, wściekły szał ogarnia tłumy, teroryzm pozostaje, blednie prawie pamięć 1793 r. Francuzi sami niszczą pamiątki swej sztuki — pamiętając tylko, że one były siedliskiem ich gnębicieli... Widzieliśmy jak wojna czyni ludzi światłych — jak Niemcy — barbarzyńcami z czasów Atyli, — tu zobaczyliśmy, — że tłum wzburzony może w dzikości przejść drapieżne zwierzęta; — lecz żołdactwo porządku i wielki Thiers każą o tem wszystkiem zapomnieć. Wojsko francuzkie morduje starców, niewiasty, dzieci Francji, a prezes Rzeczypospolitej ma odwagę powiedzieć, że to wojsko okazało się godnem swej dawnej sławy. Nie, Francja dotąd takich wawrzynów nie miała, Praga, Oszmiana widziały podobne okrucieństwa, lecz tam nie bratnia spełniała je ręka. Oto patrzcie ludy, na co potrzebne są wojska! mogą one całemi korpusami broń składać, a gdy po rozbiorze kraju z niewoli wrócą i oręż w krwi braci zbroczą — ogłoszą ich zbawcami ojczyzny! Dla dopełnienia koniecznej dziejowej ścisłości, czemuż Thiers jeszcze nie użył słów swego godnego poprzednika Sebastjaniego: I'ordre régne aParis. Thiers, w swej życzliwości dla Rossji, starał się ją naśladować, potrafił prześcignąć. Rok minął od paryzkiej katastrofy, a więzienia przepełnione, sądy jeszcze trwają i wyroki śmierci wciąż są wykonywane — Prezydencie Rzeczypospolitej, wstrzymaj się — Murawjew już po roku nikogo na śmierć nie skazał!... Równouprawnienie kobiet — Rzeczpospolita francuzka czynem wprowadza w życie — sądy wojenne skazują je na śmierć. — Czy tylko tę równość w obliczu prawa dacie połowie rodzaju ludzkiego ? — Lecz darmo szukalibyśmy sądu na tego, który jeden był odpowiedzialny przed narodem, — gdy śmierć czeka za pojedyńcze mordy, — szałem rozpaczy popchniętych, — cóż czeka za zniszczenie kraju, — rozszarpanie ojczyzny — tysiące śmierci i cały ogrom hańby i niesławy narodowej?.. Francja widziała kiedyś — straszny wyrok śmierci nad marszałkiem, który odstąpił sztandaru, — wracając zawsze pod równie francuzkie orły, — tu ileż niedołęztwa, — złamania praw wojennych, niesławy i zdrady ! Czy Rzeczpospolita ma sąd i wyroki śmierci tylko dla wyrobników i tłumu? — — Zapewne nie ja pragnę czyjejkolwiekbądź kary i śmierci — lecz zestawiam fakta. W mojem przekonaniu Rzeczpospolita, gdy tylko walka została skończona, mogła chorągwia wolności, przykryć wszystkie przeszłe winy — zupełną ogłosić amnestję. Silna swoim duchem nie lękać się pretendentów, a szaleńcom drogę do czynów otworzyć. Lecz by tak działać, trzeba wierzyć w Rzeczpospolitą — a czy ma te wiarę Thiers — i czy ją mieć może? — Niema więc hańby, którejby Francja nie zniosła, — niema klęski, — któraby jej nie dotknęła — z bratniem uczuciem rzućmy zasłonę na obnażone blizny tej starszej siostry narodów i przejdźmy do Niemiec.

Niemcy, ten naród filozofów, naród znany z cnót domowych, Niemcy, których zjednoczenia pragnąłem, licząc je jako zadatek pokoju świata — czem są dzisiaj ? — Oto ślepem narzędziem pruskiej polityki, horda najezdniczą. Od Sedanu i objawienia Rzeczypospolitej, — dalsza wojna przeciw Francji, była zbrodnią, była nasieniem przyszłych wielkich klęsk, — koniecznego następstwa nienawiści narodów. — I jakże tę wojnę prowadzono? — Synowie pokolenia Fichte'go, Koernera mordowali wolnych ochotników Francji, niszczyli tę piękną ziemie. A śród tłumów tego żołdactwa iluż tu było ludzi z wyższem wykształceniem, — młodzieży w teorji najpostępownieszej... Massy upojone tryumfem, to łatwo pojąć, — lecz w Ojczyznie Heinego i Boernego za tryumfalnym wozem Hohenzollerów, całe gromady Auerbachów, Szpilhagenów i innych — zabór i barbarzyństwo do apoteozy podnoszą. — Niemcy, gdzie wasza cześć, wasza miłość prawdy... jest w prawdzie ziarno, które sądzę w bujny plon wzrośnie to słowa: Fochta, Gerwinusa, lecz jak ich mało! Jak smutnie dzisiejsza wojna pokazała czem jeszcze jest dzisiejsza społeczność ! Wprawdzie już Sejm francuzki 1848 roku, — postępowanie z Poznaniem i sprawa Duńska, okazywały, że na praktyce uczciwość niemiecka, ustępuje interesowi — lecz czy mogliśmy sądzić, by pisarze Niemiec używali pióra godnego tylko moskiewskich publicystów! Czy plemię Germanów w swem zaślepieniu zapomina, że jest obok inna jeszcze potęga materjalna, nie mniej od niej silna! Czy nie zechce przypuścić, że nie tylko Rumuńskie plemiona do niej rękę wyciągnąć mogą, lecz i jednego pochodzenia Anglja, Ameryka, gdy nawet do tej ostatniej już swe zachcianki zabór Niemiec objawia..... Czy w obec tej niewoli ducha, grożącej wynarodowieniem, rozpacz nie rzuci plemiona słowiańskie w pęta niewoli materjalnej. — A wówczas, co się oprze temu naporowi, — który za mordy i rzezie, takoż zniszczeniem od Odry do Renu odpłacić może? Pięknie, mądrze głoszą nowi historycy, że dzieje nie powinny być dziejami dynastji, ale ludu — jego rozwoju i woli, cóż gdy wola jego — to myśl — a w samej rzeczy minister, fantazja władzcy — faworyta nawet, jeszcze i dziś pchną narody do wojen i zguby. Czy żaden rząd nie weźmie szczerze wolę i dobrobyt swego narodu za cel postępowania, — czy ta cisza dzisiejsza, w której każda pierś czuje przyszłą wielką burzę, — nie opamięta władzców. Wojna będzie — lecz czy ona choć raź przyniesie pożądany trwały pokój, oparty na poszanowaniu woli narodów? — Upadek Cesarstwa we Francji, te straszne klęski, powinny narodom i rządom okazać, że niema nic pewnego na ziemi, — gdy za podstawę służy nie prawda, lecz przemoc i siła materjalna. — Tak wciąż młot uderza o kowadło — i biada temu, kto chce go zatrzymać, ginie skruszony bez śladu. A jednak, młot przemocy musi być zdruzgotany. — Tą potęgą kruszącą przemoc powinna byłaby być wiara. — Lecz w massach wiara osłabła, — rządy zaś w religji chcą tylko mieć jedno z swych narzędzi.

Zdawało mi się, że Sobór zwołany w tak ważnej chwili, gdy postać Europy się zmieniła, a najżywotniejsze socjalne kwestje są poruszone, że Sobór — w objęciach prawdziwego Chrystusowego kościoła da spokój i prawdę spragnionej ludzkości. Biedny tułacz, ze łzami słałem modły, by Duch św. zstąpił na ojców kościoła i błagałem kornie Ojca świętego, by z miłością ludy cierpiące do siebie przygarnął — i ręką, którą błogosławi światu, wskazał mu drogę prawdy, pracy i wolności! Wierzyłem święcie, że pasterz dobry, dający życie za swą trzodę, — dbający o to, by żadnej owey nie stracić, — samą swą prostotą świętobliwością i potęgą ducha prawdy — może stać się opiekunem uciśnionych, potężną obroną przeciw możnym tego świata. — Lecz Sobór, oprócz rozdziału w kościele, tak boleśnego dla wierzących, a tak pożądanego dla władzców świata, nic więcej nie przyniósł. Wszystko co stare, a ze świata, — ze zmianą jednak czasu i świata, zostało w kościele, jakby już z nim spojone, jakby przeszło w dogmata. Jak niegdyś kościół służył za ostatnią ucieczkę osądzonym i od ołtarza sprawiedliwość niemogła wziąść przestępcę, tak dziś powagą kościoła okrywa się wszystko co jest anachronizmem, — tamuje rozwój i postęp nawet ducha chrześcjaństwa. W obec upartego zamiłowania w rzeczach doczesnych, cóż dziwnego, że objawienie dogmatu istniejącego w kościele odwiecznie — nieomylności w rzeczach wiary Głowy kościoła, spotkała taka niechęć i wywołało herezję! Ludzie głęboko wierzący, pamiętni na obietnice Chrystusa, że nie opuści łodzi Piotrowej — jak Dupanloup — poddali kornie swą wolę pod wyrok Soboru. Lecz od czasu upadku Lameniago — kościół większej nie poniósł straty, nad dzisiejszą z odszczepieństw Döllingera, — z którym liczba tak zwanych starokatolików z każdym dniem wzrasta. — Rządy z radością widzą ten rozdział, bo tworzące się narodowe kościoły, tylko mogą im służyć za narzędzie powolne. W naszej Polsce, dotąd jeszcze cicho, widocznie, że dzisiejszy zarząd wielu dyecezji, jeszcze nie pozwala rządowi czynnie nową schyzmę wprowadzić. — Może w małej liczbie pozostałych biskupów, lęka się spotkać oporu, z drugiej strony, w niektórych dyecezjach tak nikczemne osobistości stoją u steru, że ich pomoc i niezaprzeczona gotowość służenia wszelkim rozkazom rządu tylko by oburzenie i niechęć w ludności wywołała. — Lecz mówią o naznaczeniu-nowych biskupów, o zgodzeniu się też Papieża na wprowadzenie języka ruskiego, — w zamian polskiego. Jedno i drugie możebne. Daj Boże, by śród nowych biskupów, nieznalazło się nowych Bohuszów, Siemaszków i tylu innych odstępców od prawdy i kościoła. Nie raz też już papieże poświęcali naszą narodowość, niby dla interessu kościoła, — chociaż zawsze w końcu i sam kościół ucierpiał! Rozum polityczny narodu, — powinien strzedz każdego, w którym wiara obumarła od rozdziału z Rzymem, — bo od schyzmy do zmoskalenia krok jeden!

Gdy więc interess władzy świeckiej nie dozwolił jeszcze Rzymowi stanąć w obronie praw narodów, gdy rządy myślą tylko jakby z katolicyzmem skończyć, oto wielkie stowarzyszenie międzynarodowe ogłasza, że członkiem jego być nie może, kto wierzy w Boga i nieśmiertelność duszy? — Co za zaślepienie? — Odbierać massom to, — co dawało im siłę, — pozwalało wierzyć w swój tryumf, — bo równało ich z każdym mocarzem i na każdą niesprawiedliwość mogło spodziewać się kary! — Jakiż to ogrom zgorszenia i ucisku musiał płynąć od tych, których obowiązkiem było lud nauczać, gdy ten lud pracujący i zaczynający myśleć, do takich doszedł wniosków. — Jakiż to straszny zwrot do średnich wieków, w tej fanatycznej odezwie niewiary, która nie pozwala walczyć w szeregach swobody pracy, oswobodzenia ludności, tym którzy chcą być nie machinami, — nie stworzeniem tylko z materjalnemi popędami, ale istotą rozumną! Cóż jeszcze, gdy obok zestawimy postanowienia Hiszpanji i Francji, które te stowarzyszenie chcą- prześladowaniem wytępić. Prawo bierze pod opiekę Boga, nieśmiertelność duszy, rodzinę! Czy powoli nie wrócimy i do stosów? czy to są wrodzone, niezmienne prawdy ludzkości, — bez których żadna społeczność istnieć nie może, czy tylko Kodeksem wprowadzone przepisy? — W pierwszem i prawdziwem postawieniu tych prawd — dość jawności i okazania drogą zupełnej swobody fałszu nauki — w drugim, — gdy to przesąd i choćby jak wkorzeniony, prześladowaniem go nie utrzymamy.

W obec tego chaosu — co począć? — czy wierzącym czekać cudów? Nie, trzeba jakby cuda siłą woli ludzkiej wywołać! — Pamiętni na prawdę, że Bóg nas tworzył, lecz bez nas On sam nas nie zbawi, bo trzeba zasłużyć na Jego łaskę, trzeba, aby długą pracą ludzkość doszła znowu do wiary dojrzałej mężów, — gdy wiara dziecinna już obumarła. — Droga długa, — stulecia miną, nim owoce się zbiorą, — lecz konieczna, drogą tą iść trzeba, a tą jest praca nad oświatą mass. — Oświata rozszerzona zniszczy potęgę młota, bo nie bĘdzie już biednego kowadła; światło prawdziwej nauki doprowadzi do uznania potrzeby wiary — a łaska Boża nieopuści pracowników szczerych. Ludzie, róbmy to co ludzkie, co sumienie nam każe czynić, a rozum pokazuje możebność i skutki — resztę zostawmy Opatrzności — i nie przesądzajmy jej wyroków!

Wszędzie jak świat szeroki, pojęto tę prawdę, że tylko oświata ludu może uchronić od strasznych katastrof. Praca na tem polu obszerna; i tu mogą sobie podać dłonie wszyscy ludzie dobrej woli, bez różnicy opinji i wyznań. — Chrześcijan, żyd, poganin — ateusz, ślepo wierzący — marzyciel i sceptyk — republikanin i monarchista, byle powtarzam nie osobiste cele lecz szczęście swego kraju mieli na widoku. — W obec tej wielkiej pracy, — rozwój dziejów szle nam wielką pomoc w całej połowie rodzaju ludzkiego. W Ameryce, w tej ziemi, na której najprzód zastosowano słowa Chrystusa o oddaniu Bogu co boskie i ziemi co ziemskie w rozdziale kościoła od państwa; — tam też wyswobodzenie niewiasty, najczynniej się rozwija. — Jak mimo ducha Ewangelji niewola tyle lat panowała śród świata, tak tez i kobieta, religją Chrystusa wyniesiona w Matce Boga nad wszystkie stworzenia, XIX jednak wieków była tylko sługą — igraszką — sprzętem.... Do pracy nad oświatą ludu, stanie liczny zastęp kobiet, które już w tym zawodzie w Ameryce okazały swą niezaprzeczoną zdolność.

I w naszej też Ojczyznie, praca nad oświatą mass — to główne, konieczne zadanie. — My, starsze pokolenie narodu, zapóźno wzięliśmy się do niej, i zabrakło nam czasu. W naszej też Polsce która taką czcią otacza Królowę swoją, Matkę dziewicę, i jeszcze w bajecznej historji o Wandzie opowiada, a później świetne postacie Małgorzaty z Zębocina, Jadwigi Chrzanowskiej i tyle innych przedstawia; w narodzie, który w ostatniej walce ujrzał w całym blasku cnotę, miłość i dojrzałość umysłową swych niewiast — równouprawnienie kobiet, nie może mieć przeciwników. — Próżna to obawa, że niewiasty znoszą najświętsze obowiązki przez samą naturę im wskazane by gonić za rozgłosem i sławą. Wyjątkowo, znajdą się i śmieszne, a nawet wstrętne postacie, lecz czy dzisiejszy ich stan bezprawny nie więcej dostarcza ofiar godnych żalu, raczej niż wzgardy? Trzeba tylko, by nasze kobiety, — chcąc by w nich uszanowano ludzi, same sobie podały ręce, i otrząsnęły się corychlej z pozostałości w obyczaju, czasów swej niewoli, — niech odrzucą ozdoby, więcej przystojne dzikim ludom, owe koki, kolce; niech ubiór ich będzie przyzwoity i odpowiedni do klimatu i zajęcia, a nie wyrachowany na zalotność; — niech okażą się we wszystkiem dojrzałemi, aby mieć prawo domagania się równości w obec państwa jak są równemi w obec Boga!

Oto wszystko, co dziś wam bracia młodsi, starszy tułacz podać może. — Oprócz ciepłego uczucia nic tu nie znajdziecie, — bośmy wzrośli w tej epoce, w której przechowanie ognia miłości kraju, było koniecznem, — głównem zadaniem. — Myśl w sercu Polski, samo słowo rodzinne było wzbronionem. — Z natchnionych pieśni wieszczów, poczerpnęliśmy zasób miłości kraju, — i w niej wytrwaliśmy przez wszelkie burze — oddając niemi życie w jego obronie. Brakło nam poważnej, ścisłej nauki — brakło jasnych skazówek, za któremi iść było trzeba, bo każdy z nas torował sam sobie drogę.....Cóż dziwnego, żeśmy błądzili, żeśmy wam tak mało przekazać mogli!

Kończę to moje słowo z wyrzeczeniem z Pisma świętego, które nam przewodniczyło, — i które niech i wam nigdy z pamięci nie wyjdzie:

"I chociażbym miał proroctwo, i wiedziałbym wszystkie tajemnice i wszelką naukę i miałbym wielką wiarę; — tak, abym góry przeniósł, a miłościbym nie miał: — niczem jest."

Św. Paweł.

1872.

* * *

Z SYBERYI.

Sierotom w ojczyźnie, tułaczom w obczyźnie,
Trzy słowa z Syberyi przesyła — rozbitek.

I. NA GRANICY AZYI.

Rozmyślać głęboko o błędach przeszłości,
A przyszłość budować świetniejszą i trwalszą.

Powstanie upadło — kraj zalany stekiem najnędzniejszych służalców despotyzmu, — zniszczenie równe zagonom tatarskim, całą Ojczyznę w step obraca. Polska ogołocona z najlepszych swych dzieci, bo jedni unoszą życie i swobodę w obce gościnne ziemie, inni gwałtem pędzeni, idą zaludniać drugą część świata, — gorączka zapału przemija, iskrę poświęcenia tłumi nawał nieszczęścia,egoizm obudza się i prędko ciężka apatja i zwątpienie ogarną umysły. — Zwykłą koleją dziejów ludzkich, po wysiłku nadzwyczajnym nastaje reakcja, wśrod klęsk dzisiejszych szukamy winnych i najczęściej obarczamy przekleństwem tych, których czciliśmy przed chwilą. — Przygnębieni dzisiejszą niedolą, nie zdolni bywamy dalej sięgnąć wzrokiem nad szczupły horyzont bieżących wypadków; w przyszłości widzimy tylko nieuniknioną niewolę, — a winę upadku przypisujemy ostatnim, a koniecznym objawom narodowego życia. Przodkujący narodowi w ostatniej katastrofie, nie dość, że giną pod gruzami Ojczyzny, jeszcze serca ich krwawi wyrzut bolesny zrozpaczonych współziomków, — że to oni Polskę zgubili. — Nim przebrzmią te małoduszne głosy, — nim samo szalone targanie się wroga, świadcząc dobitnie, — że "все таки она жива", (1) — upamięta pozostałych, nim w piersiach narodu rozbudzi się wiara w swą nieśmiertelność; dziś my wygnańcy, żegnając Polskę, żegnając świat cywilizacji, świat choć z imienia chrześcjański, nie mamyż nic do powiedzenia, do przekazania sierotom naszym? Mamyż prawo uważać siebie za umarłych, mamyż prawo tylko myśleć o sobie, o chlebie powszednim w tułaczym żywocie ? Weterani sprawy, czasowie zapoznani, zejdźmyż spokojnie do grobu ciesząc się nadzieją, że czas przyniesie w uznaniu wnuków, w błogosławieństwie pamięci naszej, nagrodę za wszystko cośmy przecierpieli? Nie, wówczas tylko niechętne głosy, potępiające przyjmujących udział w powstaniu, byłyby zasłużone. Biedni nasi pozostali ziemianie, podobni do ptaków z wyszarpanem pierzem, odarci z funduszów, upadli na duchu, tuląc się w pozostałych swych gniazdach, w obawie krwawych sępów, gdaczą nieroztropne swe skargi; — złorzeczą tym, których dziś domem — step śniegiem usłany, rodziną — wspomnienie o niej w sercu, — a całem bogactwem, pociechą, siłą, wiara w nieśmiertelność narodowego ducha, wiara w tryumf prawdy i Polski.

O, w zamian więc za te słowa zwątpienia i skargi, z jednego naszego dobra, z tej wielkiej przez Boga zostawionej nam po przodkach spuścizny, z wiary naszej i z ducha naszego, szlijmy braciom znękanym słowa: miłości, wytrwania, rozsądku i głębszego poglądu na przeszłość i przyszłość narodu.

Jedyny nasz, nieomylny nauczyciel powiedział: kto raz się za pług weźmie, niech się wstecz nieogląda; kto raz powołany do winnicy pańskiej, nie ma prawa opuszczać roboty do śmierci.

W chwilach uniesień narodowego zapału, któż zliczy te tysiące ofiar na śmierć gotowych, kto obejmie ten ogrom siły, jaką kraj okazać może, a która ileż już razy bezowocownie zmarniała. Czemuż to przypisać? — Bośmy zawsze i wszędzie byli narodem zapału, nie stałego wypełniania obowiązku, narodem wielkich poświęceń i lat całych letargu. Każde pokolenie dawało swój zastęp na pastwę tyranji obcej, na relikwiję narodową — i każdy pokład tych relikwij, składał się jakby na spoczynek dla adoracji i przykładu nowych ofiar, zapisujących nowe martyrologium na kartach porozbiorowego życia. Wyznawców i męczenników nie brakło, — apostolstwa całem życiem nie było. Krew nasza, jak krew pierwszych chrześcijan, była i będzie płynnem nasieniem. Lecz czas już by i tryumf Konstantynowskiego krzyża nastąpił. In hoc signo vinces — uwierzono! i krzyż zwyciężył. Dosyć byliśmy przykładem wytrwałości w cierpieniu, trzeba zechcieć i potrafić być silnymi. Dość cyrku, precz z litością! — Czas by godło Polski stało się godłem tryumfu prawdy — nie bezmiernego krwi przelewu.

Ojcowie nasi w imię Boga zaczynali ostatniej swej woli słowa i my tez w imię Boga i Matki Jego, Królowej naszej, zaczynamy tę pracę.

Polska dziś, jak już prawie od wieku, na trzy wielkie działy, dzieci swe liczy. Oprócz wielkiego, kilkadziesiąt miljonów liczącego narodu Polski, Litwy i Rusi, jęczącego pod potrójnem jarzmem, ma ona synów w tułactwie, rozproszonych po wszystkich częściach świata, i ma nędznych niewolników, skazanych na pracę i poniewierkę w pustyniach Sybiru. Jedna duchem, jedna przeszłością i nadzieją lepszego jutra w trzech swych narodach, jak potrójne nosi pęta, tak jeszcze w trzy rozpryska się działy.

Cel wszystkich prawych synów wielkiej Ojczyzny — to niepodlegość kraju. Ten cel ożywia i cichego rolnika, oddającego większą połowę swych plonów obcym zdziercom, i biednego wyrobnika na obczyźnie, ledwo mogącego ze swej pracy dzień przebyć, i dźwigającego kajdany w Sybiru kopalniach. Wiara w Polskę, w jej życie, przekazuje się już czwartemu pokoleniu pieśnią: — "póki żyjemy". Słowa te powtarza i idący na szubienicę wódz powstania — i umierający w nędzy tułacz i nawet biedny warjat w moskiewskich szpitalach. Z temi słowy starsze pokolenie schodzi do grobu, a już niemowlęce usta znów je szepcą.... pieśń ta krwią podrasta pisana w dziecinnym szale, — z ostatnią kroplą krwi nas opuszcza. A pomimo tego jawnego dowodu żywotności naszej, tego celu jedynego, a tak ukochanego osięgnąć nie możemy. Bo różne są drogi i wiele sił marnuje się napróżno. Łączyć więc dążności, wyjaśniać nasze obowiązki, w jedno koryto zlać wszystkie usiłowania, najświętszym to obowiązkiem. Te prawdy powtarzały i najwymowniejsze usta, lecz w naszem położeniu odświeżanemi zanadto one być nie mogą. Nie dajemy też słów naszych za pewniki ewangeliczne, możemy się czasem mylić, lecz podajemy ze szczerą wiarą, z głębokiego przekonania.

Miłość kraju wyssaliśmy z piersi matek naszych, lecz kilkadziesiątletnią pracą poznaliśmy przeszłość dziejową, — a życiem czynu, śród narodu, byliśmy żyjącą jego cząstką. Czuliśmy, działaliśmy i cierpieliśmy z Ojczyzną. Błędy ojców naszych, nie ustrzegły nas od nowych zboczeń z drogi ściśle narodowej. Oby przykład nasz był zbawienną nauką dla przyszłych pokoleń. Dając rys charakterystyczny naszych czasów, podaję skazówki na przyszłość. Nie oszczędzam nikogo, ani też potępiam bezwarunkowo, bo wszyscy w części myliliśmy się, starsze i młodsze pokolenie, bezczynni i ruchawi, — wszyscy też pokutujemy; — uderzyć się w piersi, publicznie dla nauki dzieci wyznać swe błędy, — to nam jedynie pozostało.

Jakkolwiek wszystkie części dawnej Polski równo nas obchodzić muszą, mówimy prawie wyłącznie o największym dziale — o Polsce carskiej. Ta część kraju najlepiej nam znajoma, i głównie od jej losów przyszłość narodów zależy. Niezaprzeczenie, dziejowe nasze stosunki z Prussami są może więcej jeszcze drażliwe, dziś nawet, — moralnie, ten zabór jest dla narodowości szkodliwszy, trwanie onego więcej zgubne; jest to rak, który zjada bezpowrotnie naszą ziemie, — lecz do odbudowania całości przeszkodzie nie może. Prussy, gdy przestaną być monarchią oddzielną, zleją się w Niemcy wolne i liberalne, wówczas one wyraźnie pojmą, że odbudowanie Polski silnej i swobodnej, we własnym interesie Niemiec leży. Zniemczenie kilku powiatów nie opłaci wzrostu potęgi mocarstwa, dla którego zdobyczy niema kresu. — I dziś już łatwo w Niemczech znaleść ludzi, dobrze pojmujących całą omyłkę zaboru i potrzebę odbudowania Polski.

Austrja, — tak świeżo zbroczona galicyjską rzezią, a w XIX w., polityką najnikczemniejszą, oburzającą ludzkość; — jednakże jak była najmniej czynną w zaborze, tak i największy ma interes naprawić ten błąd polityczny. Prawdę tę, powtarzaną przez wszystkich naszych polityków, dziś zdaje się coraz bardziej pojmują i ludzie stanu w Wiedniu.

Inaczej się dzieje w Moskwie. Wiele czasu upłynie, nim tam przejrzą jaką zbrodnię i jaki błąd popełniono, — zrozumieją i różnicę wojen dawniejszych od dzisiejszego położenia tych dwóch państw. Mógł Polak być w Moskwie, a wzajem car Aleksy niszczyć Litwę, — lecz dziś nawet wnuk sławnego rzezią Pragi wodza powinienby pojąć, że nie taka przyszłość tych dwóch narodów. — Ludzie zkądinąd światli i chcący uchodzić za sprawiedliwych i liberalnych, przyznają winę rozbioru, — lecz mówią, że to nie do poprawienia. Oddać Polskę, to dobrowolnie usunąć się od Europy, zatamować i tak powolny rozwój cywilizacji, — rozwiązać organizm państwa, własna, ręką zgubę Ojczyzny zgotować. Wiedzą dobrze, że duch polski szeroko po słowiańskiej ziemi rozsiadły i ludność zapytana, dobrowolnie Polskę za Ojczyznę uzna. Straszy więc nawet ludzi sumiennych, — lecz gorliwych patryotów ten pas pośredni miedzy Polską a. Moskwą — lud Litwy i Rusi. Pomimo nowych pisarzy swych dziejów, — w sumieniu czują, dokąd się ta ludność przygarnie, a oddać całą dawną Polskę, to prawie całą część czysto słowiańską państwa ustąpić? — Oprzeć się na zlewku ludów fińskiego, turańskiego i mongolskiego pochodzenia i cofnąć się do Azji?

Czy te obawy są słuszne, — czy w samej! rzeczy niema siły własnej, cywilizacyjnej w tym kolosie? Polak, zbiegiem okoliczności czasowy nieprzyjaciel, inaczej sądzę.

W środkowej Rossji, ze zmieszanej słowiańskiej z obcemi plemionami krwi, wyrodziło sie państwo z Moskwy. Ma ono jeszcze wiele słowiańskiej miłości ziemi i wyrobioną dążność państwową, i wielkiej siły i wielkich bogactw jest kraj właściwie moskiewski. Właśnie zabór Polski, sprowadził na tor najfałszywszej, ostatecznie antisłowiańskiej polityki Moskwę. — Organizm państwa, mimo sprężystości na pozór, żadnej niema wewnętrznej spójni, duch zaborczy moskiewskiego carstwa, — rozbija się o czysto słowiańskie przekonania. Może on wynarodowić, i widocznie ściera i zlewa pokolenia inne, niesamodzielne, podatne, pod jednowładztwo, centralizację, — i duch ten zwany obrusienie, a słuszniej zmoskalenie, tam się udaje, lecz nie może dać rady z Polską, Litwą, Rusią i Małorossją nawet. — Będąc chrześcijanami z imienia, muszą jednak nienawiść siać między plemiona, i niszczyć, — niszczyć do końca wszystko co nie zgodne z ogólną myślą, — a to wszystko jest wyższe duchowe, nosi cechę indywidualizmu, który i w jednostkach i plemionach carat musi prześladować,

Nie, wcielenie Polski jest największem nieszczęściem dla Rossji, przeszkodą do rozwoju. Lata płyną, i jak przed dziesiątkiem wieków, musi każdy rozsądny Rossjanin powiedzieć: "ziemia nasza wielka i obszerna, lecz porządku w niej niema." Naturalnie, nie porządku tego który utrzymuje bagnet, ale tego, który wyrabia się miłością kraju rodzinnego we wszystkich zakątkach Ojczyzny, — wiarą w rządzących, czystością obyczajów i zachowaniem religji swych przodków. A czy dziś jest to w Rossji, — kto w sumieniu na to twierdząc odpowie ? Ale gdy z dobra wiarą temu co mówię nikt zaprzeć nie może, — to ledwo jaki miljonowy mieszkaniec Moskwy, — kochający swój kraj, przyznając mi słuszność, powie: że rodacy jego wówczas przejrzą, gdy despotyzm, zniszczywszy do reszty kraj, zdemoralizowawszy wszystkie warstwy, sam pęknie, — a i błąd zaboru jawnym się stanie ! Bo zadaniem szczęśliwych narodów, rozwijać wewnętrzne życie, a ciepłem i światłem idącem od siebie, — przygarniać ku sobie. — Tylko takie złączenia dobrowolne są wieczne, — co zaś siła złączy, nienawiść groźbą potrzymaj e, to nigdy trwałem być nie może.

Otóż, pod jarzmem Moskwy, państwa, które największą część ziemi naszej zabrało, państwa, które najmniej dziś widzi swój błąd, a najwięcej na tem cierpi, — jęczy dziś główna część Polski.

Mieszkańcy Kongressówki, Litwy i Rusi, różnie przez rząd uważani, zawsze jednostajnem prześladowaniem objęci, za słowo, — nawet za myśl wolną. — Ta część Polaków, tem jednak najszczęśliwsza, że jest jakby drzewem rosnącem na własnej ziemi, z niej czerpiącem swe soki i siłę. — W kongressowej Polsce, Litwie i na Rusi, różne są warunki życia narodowego i rozwój też nie może zupełnie być jednostajnym.

Kongressówka do ostatniego powstania, — miała choć w części autonomję, nazwisko królestwa, — tam urodzonym nie zaprzeczano do końca imienia Polaków. — Dziś i tam wiele się zmieniło.

Litwa i Ruś za czasów Aleksandra I uważane jako części zabrane, za Mikołaja, tworzącą się nową szkołą historyków, — pod dziedzinę Moskwy podciągane, dziś już nowym wynalazkiem, są starożytną ziemią ruską, (w znaczeniu właściwie Moskwy). Dawniej synów tej ziemi, powstających z bronią w ręku dla odzyskania swobody i niepodległości, uważano jako siłą podbity naród, chcący wywalczyć swój byt. — Teraz sądzą jako wyrodnych synów własnej Ojczyzny, z pochodzenia Moskali, zarażonych polonizmem, odstępców od wiary i narodowości swojej. Zdałoby się to dziwnem i nieprawdopodobnem, — lecz wiemy wiele faktów o tem świadczących, — dwa dla przykładu przytoczymy.

W pewnej Kommissji litewskiej stawionym został stary emigrant z 1831 r. Nie przyjął on amnestji, a na głos obowiązku, choć już w wieku podeszłym, pośpieszył. Otóż, zarzuca mu jenerał prezydujący, że on wzgardziwszy łaską monarchy, — teraz przybył buntować w Rossyi. — Ja, mówi zdziwiony starzec, nigdy w życiu, panie jenerale w Rossyi nie byłem. — Jakto, pana wzięto w Wileńskiej gubernii? Tu już biedny emigrant osłupiał i dziwiąc się, swej nieznajomości geografii — powiedział na swą obronę: — Przed 1831 rokiem znałem dobrze dawniejszych gubernatorów i innych urzędników Rossjan, lecz nigdy od nich nie słyszałem, ażeby Litwa była Rossją?! — Drugiemu, z Kowna rodem, gdy ten się powołał nawet na autorytet mikołajowskiego historyka Ustrjałowa, przyznającego Żmudzi pochodzenie nie ruskie, pan jenerał odpowiedział: zawsze pan jesteś odstępcą od narodowości litewskiej, boś walczył za sprawę Polski, która Ruś i Litwę gwałtem zabrała. — Otóż taki sposób stawienia kwestji, ta Rossja cesarska, uwalniająca z pod przemocy polskiej Litwinów, Rusinów, uszczęśliwiająca i samych Polaków wbrew ich ślepocie, a nęcąca do swoich swobód i łask Czechów, Słowaków, Bułgarów, — ta Rossja, zapewne, w troskliwości o szczęście Litwy i Rusi, nic tam polskiego cierpieć nie będzie. Takie fałszowanie dziejów, poparte siłą brutalską, zapewne nie zdolne ani przeszłości zmienić, ani zabić narodowego ducha, lecz ileż nieszczęść, jakie zniszczenie przynosi krajowi?

W obec tak jasnego rządowego systematu, i programm pozostałych w ojczyznie synów jest jasny. Wyjeżdżającym, może na zawsze z kraju, godzi się dziś wypowiedzieć swe zdanie; bo do tej chwili byli oni cząstką tej ziemi i mogą widzieć co robić potrzeba; — na dal, kraj raz wszedłszy na drogę prostą narodowej pracy, już się rozwijać będzie, i rozwinie, stosownie do okoliczności.

I po powstaniu 1831 roku, w części, stan kraju był podobny do dzisiejszego. Nie było takich jednak nadużyć. Aleksander II potrafił pamięć Mikołaja znośną nam uczynić. Tam były dziesiątki, tu tysiące ofiar. Tam chwilowy barbarzyński gniew, tu systematyczne męczeństwo, — lecz wewnątrz tak samo gorączkowy wysiłek sprowadził bezczynność długą. Najgorętsza część ludności emigrawała, została massa przybita nieszczęściem. Z przykładu więc, i śledząc za początkiem naszych błędów ówczesnych, mamy na dzisiejszą chwilę wskazówki. Cisza grobowa zaległa Polskę — "porządek panował w Warszawie, " — rodziny opłakiwały straconych, pozostali garnęli się do domowego ogniska. Rząd wielu urzędników usunął z powodu ich udziału w powstaniu, — a zbliżać się do władz, dawać bale, gdy krew jeszcze bratnia nie oschła, kłamać wdzięczność że odbierano nam uniwersytety, szkoły, prawa, nikt z zacniejszych nie mógł. Wszystko co czuło głębiej, szlachetniej, w wiejskiem ustroniu szukało pociechy. Na czoło narodu wypłynęły fusy społeczeństwa. Dawniejsza obywatelska mańja urzędowania upadła. Nowe prawa, stosunek konieczny z władzami moskiewskiemi, odstraszały obywatelstwo. Nie dobijano się już o urzędowanie, a musiano szukać ochotników. I znajdywano, w poszukiwaczach fortuny, w zręcznych naśladowcach moskiewskich urzędników, umiejących robić majątki na posadach, z których pensja nie wystarczała na opłatę kwatery. Niegdyś powiatowe urzęda, jak sądy ziemskie (dziś powiatowe) stały sie zgraja zdzierców. Nawet dawniejsze czoło szlachty, marszałek, był tylko wynajdywany w kole próżnych, najczęściej bez wykształcenia, pragnących tytułu, i dających obiady dla przyjeżdżającej szlachty. Gorzej jeszcze, marszałek, prezes opieki, naturalny opiekun wdów i śierót, naznacza na zarządzców majątków tych wdów i śierot, swoich krewnych i przyjaciół, którzy z krzywdą ich robią fundusze; - dochodzi do tego wreszcie, że sami marszałkowie zyski z tego krwawego grosza pobierają. Gdy taki zarząd i czoło powiatu, opińja głośna wyrobić się nie może, — jedni sami, są złączeni pokrewieństwem, przyjaźnią, inni, chcą świętego, jak mówią pokoju. Odezwie się któś głośniej o krzywdzie wdowy, człowieka, który w sprawie krajowej fundusz stracił, — zakrzyczą, że potępiać się nie godzi, że to nie po chrześcijańsku. — "Nie sądźcie, abyście nie byli sądzeni, " — nigdy słowa te częściej nie powtarzały się jak na Litwie, w czasach najokropniejszego zepsucia. Bo zaiste, rzadko kto surowego sądu opinji mógł się nie lękać.

Za upadkiem sumienności w sądach, powagi w urzędach, upadła też opinja w stosunkach właściciela z włością. Dawna Polska, tak okrzyczana przez obcych i przez swoich, powierzchownie sądzących, niczem niżej nie stała od innych narodów. Upadliśmy w czasach wielkich reform w Europie, — rozwój więc nam był niepodobny. Na Litwie pozostałe dawne inwentarze pokazują jasno, jak byt ludu był znośny do rozbioru. Najgorsze czasy zaczęły się z nową skazką (popisem) po zaborze, a największy ucisk po 1831 roku. Samo powtarzanie rozgłośnych nazwisk w ciemiężeniu ludu przez szlachtę, dowodziło, że opinja mocno potępia te wybryki. W Rossji tak to było zwyezajnem, że nie potrzebowano cytować nazwisk przedających dusze, na smierć katujących chłopów. Przedaż człowieka, jak rzeczy, bez ziemi, na Litwie, do 1831 roku prawie nie spotyka sie; — nawet potem, opinja tak wyrozumiała na wiele rzeczy, z tem się oswoić nie mogła. Lecz powinności się zwiększały, oddani przymusowo rolnictwu obywatele zwiększają swe pola, zakładają folwarki, gorzelnie, poją, i duszą chłopa. Opinja z tem sie oswaja, a w każdej zmianie widzi zastraszający, demagogiczny kierunek.

Ucisk ludu wiejskiego, upadek życia publicznego i publicznej opinji, tak wielkie nieszczęścia pociągnęły za sobą trzecie, rozdział między starszem, i podrastającem pokoleniem. Dziatwa w czasie powstania, lecz w której uszach wciąż brzmiały pieśni powstańcze, a w sercu mimowoli prawie tlała zazdrość, czemu ona nie mogła walczyć za kraj, czemu nigdy wolną nie była, — ta dziatwa stała się młodzieżą. Ż jednej strony widzi co się dzieje w kraju, widzi brud, nędzę moralną, ciemnotę i ucisk, — to wszystko podnosi w niej wyobraźnię, każe widzieć ideał doskonałości w tych, którzy dziś są za krajem. Za fusami na górze, nie może i nie chce odszukać i ciepłego uczucia w domowych ogniskach, — całe starsze pokolenie za zużyte i nędzne uważa. Obywatel staje się dla nich, jakby pomieszczykiem moskiewskim, egoistą, dusicielem chłopa, — słowo szlachcic równa sie obeldze.

Własnego uniwersytetu nie mamy, młodzież czerpie wiadomości z obcych ognisk oświaty, najwięcej z rossyjskich — z Petersburga, Moskwy. Z dala od kraju, od wpływu matek, siostr, które prawie jedynie ducha czystego, właściwego przechowywały, — chwyta słowa emigracji, wierzy im ślepo. Dojrzawszy, wchodzi w życie praktyczne. To co roiła, okazuje się nie możebnem, utopją, fałszem, i powoli, nie mając gruntownej znajomości przeszłości i potrzeb kraju, wielu z tych gorących zwolenników postępu, tonie w massie egoistycznej i z obojętniałej. Lecz coraz więcej młódź sie oburza, nieufność ku starszemu pokoleniu przechowuje się stale. Aby zrozumieć, spojrzyjmy na emigracją, drugi dział Polski po 1831 roku, ten rozdział, który jeszcze w powstaniu 1863 roku tak zgubny wpływ wywarł.

Dalecy jesteśmy od zapoznania zasług emigracji starej; — i czynności jej i pisma wiele przyniosły dobrego, lecz stały się źródłem prawie wszystkich niezgod krajowych. Emigracja, po upadku powstania, po opuszczeniu kraju, spojrzała w swoją przeszłość i ileż zobaczyła omyłek! W rozpaczy rzucono Ojczyznę, gdy tyle jeszcze było sił do walki, — gdyśmy mieli wojsko, silne uczucie patryotyzmu, — złożono broń mając więcej żołnierza, niż rzucając się do walki. A cóż, gdy spojrzano na cały przebieg tej wojny, na zmarnowany najdroższy czas, i na zapoznanie potrzeby rozwiązania kwestji ludowej. Ból z upadku wywołał gorzkie zarzuty, — nie szczędzono ich wzajemnie. Sama gorycz zarzutów nie dozwalała obwinionemu pokornie uderzyć się w piersi. Rzadko kto nie zbłądził, a każdy tylko na innego winę zwalał. Z osobistych zarzutów zaczęto tworzyć zarzuty ogólniejsze, upatrywać ducha partji, i systematycznie chciano widzieć złą wolę, — utworzyły się wreszcie dwa sztuczne obozy — demokracji i arystokracji. Wszystko to było w drażliwości poczęte, w gorączce prowadzone, a stałej granicy i jasnego podziału opinji i partji być nie mogło. —

Właściwy Polak nie może żadnym sposobem podejść pod jeden z tych działów, które w innych narodach, może i naturalnie się tworzą. Pomimo demokratycznego ducha narodu polskiego i tej zasadniczej chrześcijańskiej dążności do wolności i rozszerzania do końca równości, jest pewien odcień różniący nas od właściwych demokracji innych ludów, jest coś w całym narodzie, co mu daje cechę pewnej arystokracji w obec na przykład obywateli Ameryki. To tylko pewno, że gdy arystokratę zupełnego, jeżeli spotkamy w Polsce, może on kochać kraj, lecz z natury swojej już nie będzie Polakiem; tak samo ginący za Ojczyznę najczystszy demokrata, w duchu już od massy narodu się oddzieli. Polak ma przekonania, ciążenia demokratyczne, lecz z arystokratycznem poczuciem piękna i pewną rycerskością połączone.

W emigracji walka wrzała zacięta. Widząc błędy w zeszłem powstaniu, rzucono się do dziejów ubiegłych i z dzisiejszego stanowiska, z usposobieniem gorączkowem, pod wpływem istniejącego wówczas za granicą nastroju umysłów, ciągniono naszą wielką przeszłość na sąd opinji, i bez względu na to, co się w Europie równocześnie działo, widziano tylko fanatyzm, swawolę szlachty i ucisk ludu. Deptano całą spuściznę ojców, a chciano wrócić Ojczyznę!Najszaleńsze obce przyjmowano teorje, nie tylko wymagano wolności ludu, ale uważano szlachtę za zaborców własności ludowej. Nie w imię też miłości kraju i w chęci utworzenia nowych obywateli wzywano do nadziału ziemią kmieci, lecz jako obcych najeźdzców chciano szlachtę wypędzić. Nigdy Mikołaj tak szlachty polskiej nie prześladował, jak biczowała ją demokracja w swych pismach, i tylko fałszerstwo dzisiejszych dziejów przez Moskali, może przewyższyć stronne cytaty tych pisarzy, szukających tylko brudnych anegdot w ubiegłych dziejach.

Takie gwałtowne rzucanie się w krańcowość, rażąc pozostałą cześć emigracji, złożoną z ludzi dojrzalszych, wytrawnych, lecz w części, albo wiekiem złamanych, lub i pewnemi przesądami przejętych, rzucało winną ostateczność. Zawziętość partji z latami się nie zmniejszała.

W kraju, część obywatelstwa więcej pracująca, wiedziała o sprzeczkach emigracji, chciała i tam zgody i tu powolnego rozwoju, lecz większość lękała się w szelkich stosunków z zagranicą, potępiała na słowo demokratyczne towarzystwo, lecz i rad z hotel Lambert, wcale nie słuchała. Młodzież zaś na ślepo wierzyła w słowa emigracji, a gdy partja umiarkowana, oprócz książek i odezw, nie zawsze przypadających do gustu młodzieży, nic nie dawała, a demokracja z swego łona wysyłała emisarjuszów, cały urok ją też otaczał. —

W samej rzeczy, tylko w Polsce podobny może przedstawiać się widok. — Tacy: Zawisza,

Wołłowicz, Zaliwski, synowie znacznych rodzin szlacheckich, idą na krwawą propagandę w imię krańcowych teorji; — pojęcia ich były mylne, ale poświęcenie czyste i ofiara nie zginęła bezowocnie, krew ich poświęciła całe nowe pokolenie! Konarski na Litwie i Rusi, łączy koło siebie grono ludzi przedewszystkiem kraj kochających. Lecz oprócz propagandy demokratycznej, — poezja bujnie rozkwitła w emigracji, głównie podtrzymuje ducha i tem silniej, że wyobrażana przez Mickiewicza, genjuszem wyższego nad poziome, chwilowe rozterki partji, jest czystą, narodową, żadnem stronnictwem nie naznaczoną: Śpiewów Niemcewicza, przez pół wieku, ucząc się dzieci, ukochały historję narodu; lecz tajemnie czytając i przepisując Dziady, odę do młodości i p. Tadeusza, pragnęły cierpieć, walczyć i umierać za Ojczyznę. Poezyi narodowej głównie to zawdzięczamy przechowanie czystego poczucia miłości kraju.

Rzeź galicyjska pokazała, że nie dość kraj i lud kochać, trzeba znać i drogę służenia krajowi i drogę do pozyskania miłości ludu.

Zjawienie się takiego wieszcza jak Zygmunt Krasiński, na całe pokolenie wpływ przeważny wywarło. Poezję w czyn wcielać, boskie posłannictwo na ziemi pojąć, żyć jak Polakom przystało — jedną pieśnią czynu i poświęcenia, do grobu i za grobem, dla Polski i prawdy.

W kraju, pod wpływem Mickiewicza, Krasińskiego, wśród młodego pokolenia, znajduje się coraz więcej ludzi kochających kraj, — w jego przeszłości, której znając błędy, widzą i ogrom piękności, — dziś pragnących tego, co podobne i konieczne do zrobienia; czczą pamiątki, gardzą przywilejem, chcą wolności i własności ludu, wzdrygają się rzezią braci i zniszczeniem własności.

Wstrząśnienia w Europie 1848 roku, — węgierska wojna, dalej, wojna wschodnia, budzą życie w różnych częściach kraju. Amnestja dana emigrantom nic krajowi nie przynosi, wytrwali zostają "usque ad finem", — wracają starce i niedołęgi umierać na ziemi ojców. Sybir oddaje ludzi wytrawnych, zahartowanych, niewątpiących w przyszłość, bo ją noszą w swej piersi.

Kwestja włościańska zręcznie przez rząd podana, gorąco przyjęta, zwolna coraz to jaśniej przez ogół pojmowana, daje rękojmię prawdziwego odrodzenia się.

Wszędzie obudza się życie, czynność, gorączka, lecz ogólnej, łączącej nici nie ma, prowincje nie wiedzą o sobie: — jednostki łączą się, lecz ogółu niema.

W Koronie Towarzystwo Rolnicze wielkie zasługi kładzie, jest ogniwem całą prowincję wiążącem. Praca i obywatelstwo Andrzeja Zamojskiego, czynią go we wszystkich częściach kraju znanym i szanowanym.

Rząd wszędzie wprowadza pewne ulepszenia, — kraj ożywia się nadzieją swobodnego rozwoju. Gorętszym tego nie tylko że mało, ale nie radzi z powolnego rozwoju, chcą naród pchnąć w rewolucyjną toń, — pragną demonstracji, lecz demonstracja pierwsza zadziwia wszystkich Nikt nic podobnego nie marzył, duch narodu zapanował nad wszystkiem. Modlitwa najszczytniejsza i bezbronnych ofiar krew przelana, całą Europę zadziwia, a całą Polskę, jak szeroka, dreszcz święty przejmuje. My żyjemy, i życiem tak pięknem i wzniosłem, jak Polska tylko za Zygmuntów żyć mogła. Naród pokazał swoją, siłę, naród pokazał swą karność, rozum polityczny. Niestety, wnet ludzie poczęli skrzywiać tę piękną, natchnioną narodową ideą drogę.

Samo Towarzystwo Rolnicze, złożone z ludzi w znacznej części światłych i zacnych, zapomniało że Kongressówka nie jest całą Polską, a myśleć i czuć powinna za każdą część, jakby była jednem ciałem. Mając w Koronie dawno swobodę ludu, nie wejrzało Towarzystwo, jaki stan był na Litwie i Rusi, nie chciało głębiej zastanowić się, co chowa przyszłość, reskrypt cara, i straciło najdroższą chwilę działania. Uwłaszczenie wypowiedziane w 1861 r. w Warszawie, z odezwą spokojną do braci za Niemnem i Bugiem o spłatę narodowego długu, — byłoby krokiem stanowczym. Od razu w obec Europy, Rossji i całej naszej przyszłości, postawiłoby jasno nasz programm. — Nie będąc na wysokości chwili, Towarzystwo Rolnicze musiało upaść. Stronnictwo umiarkowane, czyli tak zwane białe, złożone przeważnie z elementu obywatelskiego, który z powodu rozwiązania kwestji włościańskiej, tem ważniejsze zajmował w niej stanowisko, ulegało z małemi zmianami tym samym błędom, jakie i dawniejszym pracom szlachty towarzyszyły. Programm ich czynności, nakreślony w pierwszych czasach zawiązania się, obejmował wszystkie kierunki pracy narodowej, tak organicznej, jako też przygotowawczej. Szczere przyjęcie i wypełnianie jego przez większość reprezentantów klassy obywatelskiej, zlałoby w jedną całość wszystkie dodatnie siły kraju. Lecz właśnie wprowadzenie w życie programmu, napotkało trudności będące wynikiem tej naturalnej ciężkości z jaką podobne ciało działać może, braku stanowczości w postępowaniu, chęci zbytecznej parlamentowania, i tej nieznajomości kraju, jego potrzeb i sił, jaka wyradza się w niewoli, przy braku wszelkich wyższych zakładów naukowych.

Odstępstwo od programmu usuwało stopniowo od kierownictwa stronnictwem ludzi stojących na wysokości zadania, a miejsca ich zajęli inni, lepiej uosabiający nieokreśloność chęci i pragnień stronnictwa tego. Niejasne zaś jego stanowisko i działalność, coraz bardziej oddalało go od stronnictwa ruchu, które własnym ciężarem, po pochyłości przez siebie utworzonej, pędzone, cały kraj ostatecznie za sobą pociągnęło.

Demonstracje, wypadki lutowe dały więc siłę innemu stronnictwu, tak właściwie zwanemu Ruch. Samo ono przyjęło to miano, i wyższej krytyki być nie może jak to słowo, — bo było ruchem, nie więcej. Zapomniało wypowiedzianej prawdy, "że nas nie ruch, lecz czyn zbawi," — agitowało, szamotało się, pchnęło w ruch kraj cały. Lecz jak wszystko szło bez głębszej myśli, tak też i w wirze wszystko upadło. Rozwiązanie Towarzystwa Rolniczego zwiększyło szeregi Ruchu całą gorętszą częścią obywatelstwa.

Zjawienie się margrabiego Wielopolskiego stanowczy wpływ wywarło na bieg wypadków w Królestwie. Mąż ten, niezaprzeczenie z wyższym umysłem, lecz niepomiarkowanej dumy, pojmując dobrze chwilę, rozwiązuje Towarzystwo, które jedynie mogłoby mu przeszkodzić i bierze się po swojemu Polskę urządzać. Margrabia chciał dobra kraju, lecz chciał aby kraj, jak dziecię, czy jak nie ożywiony automat słuchał, przyjmował formy jakie on każe. Przeszłość margrabiego znaną była krajowi i wcale nie przemawiała za nim. W Polsce od ludzi politycznych wymagają i cnót prywatnych. Mógł margrabia usunąć z widowni Zamojskiego, ale zastąpić go w opinji narodu niepodobieństwem mu było. Ledwo wyjątkowi, rozumni a kochający kraj mężowie, nie wierząc nawet czy te reformy naród zrozumie, chcieli mu w nich dopomagać, — większość nie mogła się łączyć pod jego sztandarem.

Rozwiązując Towarzystwo Rolnicze, Wielopolski zniszczył w Królestwie możność powolnego rozwoju sprawy przez samych obywateli. Zostało albo ślepo słuchać rozkazów nie sympatycznego margrabiego, lub rzucić się na oślep w wir rewolucji: Wielopolski więc, usunąwszy spokojne lecz silne zapory swej woli w obywatelstwie z organizowanem, lekceważąc młodzież i ruch, głównie dopomógł wybuchowi. Jak pisząc swe projekta, nie rachował się z wolą narodu, tak też lekceweżąc młodzież nie pomyślił na kim się oprze, aby wybuchu nie dopuścić. Użył lekarstwa, które właśnie przeciwny skutek wywołało: barbarzyński, niesłuszny pobór stał się hasłem powstania.

Nikt powstania nie żądał, przewodzcy ruchu, w ostatniej chwili widzieli całą przepaść w jaką kraj wpadnie. Lecz było zapóźno, wszystko się złożyło, aby rozpacz garstki cały kraj zalała ogniem poświęcenia i okryła go potem zniszczenia całunem. I powstanie w Koronie wybuchło w obec dumnego margrabiego, w obec niby stronnictwa białego, mocno zszarganego, w obec massy nieprzygotowanej i niechcącej powstania szlachty i młodzieży, złorzeczącej starszym, krzyczącej o powstaniu, a nie mającej nic gotowego, ani broni, ani pieniędzy. I tu jak w 1831 roku tylko już nie zwycięztwa, lecz krwawe ofiary narodowego obowiązku, stawią naród na drodze wielkiej męczeńtwa za prawdę. Jeśli w Kongressówce do końca przemagało stronnictwo umiarkowane i tylko rozwiązanie przez margrabiego Towarzystwa Rolniczego dało też ostateczną przewagę Ruchowi, to zupełnie inaczej działo się na Rusi. Tam stosunki ludowe wręcz różne, tam żyła w narodzie i pamięć nadużyć Lachów i tradycja hajdamaczyzny. Wielcy panowie nie mogli sami mieć stosunków ze swym ludem, a rządzcy wszędzie są uciążliwszymi, — z położenia nawet swego głównie myśleć muszą o korzyściach materjalnych. W obec panów rusińskich, młodzież, ich własne dzieci, była gorętszą niż gdziekolwiek w Polsce. Ogniskiem jej był Kijów, — z jednej strony pisma demokratyczne emigracyjne, z drugiej widok bezczynności i ucisku włościan ich poruszały. A cóż gdy demonstracje nastały? Tu młodzież nie słuchać starszych, lecz ich uczyć pragnęła, a gdy obojętna szlachta, bez godności ojców, dopuszczała literalnie "jajom uczyć kury", rozpasanie młodzieży doszło do najwyższego stopnia. Niepodobna byłoby wierzyć, co się im w głowach marzyło, do jakich dochodzili szaleństw, gdyby nie opowiadania ich że samych, dziś otrzeźwionych wypadkami i na widok nieszczęścia pozostałych osobistości, w których niewiadomo co więcej podziwiać, czy zarozumiałość, czy ciemnotę. Nie brakło na Rusi ludzi dobrej woli i usiłowań cząstkowych, — znany adres szlachty podolskiej, jako też prace nad oświatą ludu, lecz tam do ostatniej chwili obywatelstwo się ostatecznie nie z organizowało, i powstanie w Koronie zostało tylko organizacją ruchu. W tej organizacji głównie rej wodziła młodzież uniwersytecka, zaczynająca uczyć się, a w życiu praktycznem nie umiejąca jeszcze abecadła. Gdzie młodzież mówi, że tylko do 25 lat człek szczerze i rozumnie kocha kraj, gdzie kolegę, skoro opuści uniwersytet, zwą "moszordziejem", jakiż może być rozwój politycznego życia. Bo w samej rzeczy nie rozróżniano życia studentów od obywatelskiego, — a w pierwszem ten tylko miał poklask, kto najniepraktyczniejsze i najszaleńsze wyznawał teorje. Naturalnie, w życiu nie mógł ich zastosować, wolał więc żyć jak wszyscy. Kijowianie nie wiedzieli, że oni przedstawiają to co dla nas jest najwstrętniejszem — młodzież niemiecką: — w uniwersytecie — wszystko, za murami — szlafmyca. Ale dla Polski, uniwersytet to pierwsza szkoła życia, to zbiór materjałów dla stania się użytecznym obywatelem; — nie ekscentryczności, lecz pracy, nie nowych teoryi, ale poznania przeszłości i dzisiejszej chwili nam potrzeba. Tak się niech kształci młodzież uniwersytecka, gdy chce być polską młodzieżą, dzielną, kochaną, a jedyną nadzieją narodu.

Ze wszystkich prowincji w zaborze moskiewskim, może najlepiej było na Litwie. Tu stosunek obywatela z włościaninem był nie zły. Zdarzały się nadużycia i wielkie, lecz od 1848 r. opinja coraz wyraźniej się wyrabiała. Pojęcia o kwestyi włościańskiej w latach sześćdziesiątych prawie ogólnie były zdrowe, — obywatelstwo coraz stawało się czynniejszem. Tu demonstracje stosunkowo mniej przyniosły dobrego. W prawdzie obudziły one ducha, oczyściły młodzież juryzdykcyi i inną, od rozpusty, hulank, przekupstwa, lecz będąc tak sympatycznemi dla ogołu rozwiniętej ludności, wprowadziły zabawą, zamęt w pracy organicznej, i takowej przeszkadzały; pchnęły do Ruchu, do powstania bez względu że naród nieprzygotowany, że kwestja najważniejsza — ziemi, nie załatwiona. Tu z winy głównie samych kierowników opinji obywatelstwa, a za przykładem Korony, znalazł się tez Komitet Ruchu, niby też dwa stronnictwa, i choć nigdy ani w części nie było tej zawziętości jak w Koronie i na Rusi, zawsze i w czasie powstania, dawały się uczuć ślady nieufności między starszem i młodszem pokoleniem.

Emigracja więc, dzieląc się na dwa sztuczne obozy, — arystokrację i demokrację, wywarła zgubny wpływ na istniejące już z natury rzeczy w kraju młode i stare pokolenie. W obec bezczynności znalazł się Ruch, również nie zdolny nic wywołać, — potworzyły się w końcu nazwy — białych i czerwonych.

Bezstronnie więc patrząc na naszą przeszłość, której byliśmy cząstką, musimy win przedwczesnego powstania przypisać główie starszemu pokoleniu, — pozostałej w kraju po 1831 r. katastrofie, intelligencji narodu. Bezczynność tej massy, usunięcie się jej od życia publicznego, upadek opinji, musiały przynieść konieczne owoce. Każden robił co mu się podobało. Żadne pisma emigracji, żadne wpływy obce, teorje szalone z zagranicy, nie mogłyby wpływać na młodzież widzącą przed sobą życie przykładne, pracę obywatelską, zacność i sprawiedliwość w stosunku z ludem. W Warszawie Paskiewicz z panami, którzy go otaczali, w Wilnie przy Dołhorukim, w Kijowie przy Bibikowie któż był z obywateli, ktoby godnością i charakterem pokazał młodzieży, jacy są jeszcze ludzie w kraju; — a taki Zabiełło w Wilnie, taki Tyszkiewicz kijowski, wybrańcy szlachty, jakież robili wrażenie na młode umysły? — Tylko więc bezczynność jednych wywołała gorączkową ruchliwość drugich. Tu tajemnica przeszłości, tu i nauka na przyszłość.

Od pierwszej więc chwili, w narodzie nie powinno być letargicznego uśpienia, gdy ostatni żołnierz powstania ginie, ostatniego wywożą więźnia z kraju, narodowa robota trwać winna, stale, nieprzerwanie. Z chrztem ś. przyjmujemy miano chrześcijan, w narodzie naszym religijnym z natury, jakbyśmy uważali człeka wypierającego się znamienia krzyża? A jednak, już rodząc się na ziemi polskiej, wolą Boga, przyjęliśmy tez miano Polaków, możemyż do grobu nie być wiernymi synami tej ziemi? Nie chwilowych ofiar, nie poświęceń wielkich jednorazowych, nie pewnej epoki życia naszego, lecz całego naszego żywota, od kolebki do grobu

Ojczyzna jest panią. Pierwsze imie matki dziecinne usteczka uczą się wymawiać. Matką też zowiemy świętą Ojczyznę naszą, z jej imieniem żegnamy życie tułacze, lecz i życiem i czynem wciąż jej wiernymi być powinniśmy. W narodowej pracy są zapewne chwile wybitniejsze, jakby stanowcze, ale każda jest ważną, korzystną i konieczną. Stosownie do okoliczności zmienia się robota, lecz wolnej od niej chwili nie ma i być nie może. Nie powiemy, aby zadanie obywateli polskich było łatwem do wypełnienia; — nie, ale ono jest tak zgodne z obowiązkami chrześcijanina, tak z niemi spojone, że kto tylko u nas w Polsce urodzony ściśle wypełnia rozkazy świętej wiary, już wypełnia i obowiązki Polaka. Idea bowiem narodu polskiego rozwinęła się na nauce Chrystusa, zgodnie z temperamentem krwi naszej słowiańskiej, oparta na miłości prawdy i na dążeniu do jej urzeczywistnienia. Wiele narodów dziś potężnych w Europie, winny wzrost swój polityce opartej na przebiegłości, oszukaństwie, zaborze. Powstawszy fałszem i podbojami, muszą rozdzielać obowiązki chrześcijan od obowiązków obywateli kraju, bo inaczej państwa ich rozpadłyby się. Zostaną na długo "ze znamionami chrztu poganie". Nasze zaś dzieje uczą, że tylko w tenczas upadaliśmy, gdyśmy schodzili z drogi prawdy, grzeszyli przeciw Bogu i narodowej idei, swobody i sprawiedliwości. Polityka więc narodu i jednostek jest ściśle zgodną z sumieniem pojedyńczego człowieka.

Dzieje nas uczą że w innych krajach, krwawy terroryzm prawie był koniecznością.

U nas naród z natury nie mściwy, i nigdy oprócz przyspieszenia skonu, nic nam terroryzm, zjawiający się w chwilach słabości, nie przyniósł.

A cóż mówić o fałszu? Od najdawniejszych czasów zawsze byliśmy oszukiwani, nigdy tą bronią nie potrafiliśmy walczyć. Jest to broń właściwa naszym przeciwnikom, użyta przez nas, przeciwko nam się obróci. Naszą bronią — prawda, i ile razy tylko rządy zaborcze chciały cóś rzeczywiście zgodnego z prawdą zrobić, zawsze to było z naszą korzyścią, z ich stratą. Każdy krok prawdziwie liberalny w Rossyi, rozwiązuje nam ręce. W końcu muszą pojąć, że albo sami będą wiecznymi niewolnikami, albo nam wrócą swobodę. Dość nam tej pewności. Fałsz ostatecznie porzućmy.

Nadto dobrze znam kraj, abym nie wiedział, że ów sławny katechizm jest wymysłem. Ani w kraju, ani tu, z tysiąca ludzi znajomych, różnych stronnictw, różnych pojęć i oświaty, nie spotkałem ani jednego, któryby, oprócz w ruskich gazetach, gdziekolwiek go widział. Najprędzej jest on przez kogoś z Moskali napisany i jako krok polityczny w gazetach opublikowany. Jeśli zaś, o czem wątpię, w samej rzeczy, znaleziony u kogoś, to musiał być jakiś nieszczęśliwy fanatyk, — opinje te byłyby jednostki, wychowańca obcego, nie polskiego. Polska cała, starzy i młodzi, umiarkowani i gorący podobnym stekiem fałszów się brzydzą. Nie zaprzeczamy, że się znajdują Polacy tak zaślepieni, że fałsz i obłudę przyznają za broń konieczną, lecz liczba ich na szczęście narodu zbyt jest małą. Są to ludzie wychowani w przekonaniu o potędze Rossji, a że to państwo wzrosło fałszem i przemocą, sądzą więc, że to droga jedyna. Najczęściej tych przekonań panowie służyli w Rossji, w wojsku lub cywilnie, przejęli się zwyczajami moskiewskiemi, wzbogacili siebie, jak tam, wszyscy, z dochodów koronnych. Oprócz urzędniczego zastępu z uniwersytetu i korpusów wynoszą czasem podobne zdania ludzie krańcowi, którzyby choćby z piekła użyli ognia, by siłę caratu zniszczyć. Niema większego nieszczęścia dla kraju, jak szerzenie się podobnych opinji. One podkopałyby charakter narodu, zmieniłyby zasady, pojęcia obowiązków. Przerodzilibyśmy się zupełnie, stalibyśmy się egoistami, złodziejami, — a potem, jakże łatwo dla osobistego interesu poświęcić i narodowy. Nikt rządowi większej korzyści przynieśćby nie mógł, jak poddający Polakom obłudę i fałsz za broń narodową.

Niczem Sybir, niczem knuty w porównaniu do tego nieszczęścia, — "bo narodu duch zatruty; to dopiero bolów ból".

Jak nąjzapalensi nasi w teoryi terroryści, okazali się tylko deklamatorami, a tylko z małym wyjątkiem, kilku zapaleńców, do mordów przedajne służyły ręce, tak i fałsz, trucizna, oszukaństwo, są to w ustach szczerych patryotów słowa próżne. Pora pozbyć się tych obcych naleciałości. Konrad Wallenrod, cudny poemat, czas aby był dobrze pojmowanym. Nigdy niemowie wyrwane od piersi matki, wychowane w korpusie, pogrążone w steku zepsucia moskiewskiego, nie zostanie zupełnie głuchem na los Ojczyzny. Zbudzi on go wszędzie i z zemstą Litwina, poniesie bronią, której go wróg nauczył, krwią i mordem zniszczenie! — to pewna, lecz to nie przykład dla całego narodu. — Wyjątkowe okoliczności tworzą ludzi wyjątkowych. — Rząd sam gwałtem tworzy Wallenrodów, — ale szukać zła, aby się niem upajać, truć narodowego ducha w orgiach zepsucia, jest błędem politycznym, zbrodnią antinarodową.

Wiadomo jak instynktowo prawie cały naród był przeciwny wychowaniu młodzieży w korpusach. Powstanie wybuchło, a niemowlęta wyrywane z łona matek, wzrosłe na młodzieńców w wojskach moskiewskich, na młodzieńców nie umiejących po polsku nazwiska swego podpisać, otoczeni wygoda, — mając przed sobą świetną przyszłość — rzucają wszystko, idą do szeregów narodowych, nie mających pozoru wojska, ani broni, ani znajomości musztry. I rząd się przekonał, że korpusy nie zabiją ducha narodowego; — po pierwszem powstaniu już się nie powtarza porywanie dzieci. Poznano, że to była omyłka polityczna. A jednak i w Polsce nikt nie żałuje tej zmiany, nikt dobrowolnie dziecka tam nie odda. Bo kraj chce też mieć synów wychowanych po polsku, potrzebuje on bowiem ludzi nie tylko umiejących umrzeć za Ojczyznę, poświęcić jej swój los, lecz takich, którzyby potrafili ją wskrzesić, rozwijając prawdziwą idee Polski.

Precz więc z fałszem! — Przygnębieni pod obcem jarzmem bracia, znoście cierpliwie swą dolę bez słów skargi, lecz i bez obłudnych wyrazów służalstwa. Wszelki nieroztropny objaw uczucia prowadzi was na wygnanie, — a pierwsi nawet chrześcijanie, wzór doskonałości ludzkiej, kryli się w katakumbach, sami się w paszczę morderców nie rzucali. Lecz jak tamci się nie ofiarowali nigdy fałszywym bogom, tak i wy zachowajcie godność narodową.

Dziś w kraju nie może być mowy o służbie publicznej. Gdyby ona była dozwoloną, służyć potrzeba uczciwie, sumiennie, — służy się dla dobra kraju, nie rządu. — Widzieliśmy, że po 1831 roku usunięcie się zacnych obywateli od rządów, jakkolwiek z pobudek bardzo szlachetnych, było szkodliwem dla kraju. Sądownictwo, administracja, wymaga prawości tylko.

Rząd starać się będzie podbudzać zapaleńców, wynajdywać winnych, by kraj z obywateli wyniszczyć. Trzeba więc mieć się na baczności i pracować na swej roli, aby ją dzieciom zachować. Oszczędność, do której dziś zdzierstwo niesłychane zmusza, zwolna wyrobi tę rzadką w kraju naszym cnotę, — ogledność. — I zostanie ona, choćby się poprawiły materjalne interesa kraju.

Takie zachowanie się ciche, pracowite, niewyzywające, miałoby pozory bezczynności, lecz w istocie tak nie jest. Najprzód zatrzymanie kawałka swej roli będzie zasługą, później przejęcie się obowiązkami obywatela — chrześcijanina, pociągnie za sobą szereg innych prac. A wszystkie one tej natury, że nawet rząd moskiewski, który zapewne nie wahałby się umęczyć i apostoła nauki Chrystusa, prześladować was jednak nie będzie w stanie.

Drugim obowiązkiem, praca nad oświeceniem kraju. — Ludzi specjalnych u nas mało, rolnictwo samo idzie drogą rutyny starej, i od Europy daleko pod każdym względem zostaliśmy. Wychowanie więc młodzieży — to najważniejsze zadanie. — Dzieci nasze, choćby je uczono po chińsku, zawsze czuć będą po polsku, a nauka nabyta stanie się dla nich i podtrzymaniem życia i warunkiem koniecznym dla rzeczywistej, użytecznej służby krajowi. — Największą zaś korzyścią będzie łączność starszego z młodszem pokoleniem. Widząc pracę ciężką ojców, by im dopomódz, uzna ona w nich swoich kierowników, uwierzy, że i w kraju zostali ludzie zacni, rozumni, Ojczyznę kochający, nie będzie chwytało słów z emigracji i z Sybiru, jako prawd jedynych. Wiara pozyskana u młodzieży, to jedyny warunek spokojnego rozwoju, korzystnej pracy. Owocem jej będzie nie nowy, rozpaczliwy wybuch, — lecz z każdym dniem wzrastający zastęp ludzi, w których piersi przyszłość kraju ożyje.

Opieka nad wdowami i sierotami wygnańców, jedność myślą ze wszystkiemi synami Ojczyzny, to dyktuje serce samo i miłość kraju.

Jak wszelkich form unikać, tak znać się z sobą i opinją zdrową, nie unoszącą się, lecz surową wyrabiać; — w stosunkach wzajemnych nie dopuszczać processów, kończyć sądami polubowemi; wszelkie zaś zobowiązania z Rossjajanami najsumienniej też wykonywać. Prywatni ludzie nie mają prawa rozciągać do swych interessów, niby zemsty krajowej; — wszelkie okradanie skarbu, jakikolwiek by tego był pozór, zawsze jest zbrodnią, błędem politycznym i powinno być przez opinję surowo karane.

Z ludem prostym pojąć swoje położenie i święcie je wypełnić. — Będąc sąsiadami, powinni właściciele pamiętać, że to massa ciemna, że wiele jej trzeba wybaczać, gdy w swoich zadaniach materjalnych, bywa niesłuszną. — Względem ludu mamy dawniejsze obowiązki. Jakkolwiek rząd mógł najniesprawiedliwiej przeprowadzić rozdział ziemi, zawsze ta ziemia dostała się braci naszej. Niech pozostali spojrzą na te majątki swych sąsiadów, w których obcy ludzie już goszczą. Kto kocha Ojczyznę nadewszystko, bedzie wyższym nad stratę cząstki swego mienia, stratę osobistą, gdy może być strata ogólna. Że nie pojęto tego wcześniej — iluż straciło swe mienie, a co gorsza, ile kraj na tem ucierpiał! — Pamiętajmy, że w ludzie głównie przyszłość Polski leży. Wzywano nas do powstania, wzywały głosy dalekie od kraju, liczące dwadzieścia miljonów Polaków. Daremnie odpowiadaliśmy, "że naród leży bez czucia, " — że trzeba pierwej z niego zrobić obywateli. Powstanie wybuchło, i gdzie te dwadzieścia miljonów? Naród dwudziesto miljonowy gdy powstanie, skruszy pęta najsilniejsze, lecz trzeba, żeby było uznanie w massie potrzeby powstania i gorąca miłość Ojczyny. Omyłka w rachubach naszych zapaleńców, narażając naród na zgubę czasową, — w większy błąd rząd moskiewski wprowadziła. Rząd ten, gdy lud cały nie powstał, sądzi, że potrafi z niego zrobić Moskali. Najnaiwniej myśli, że to jakaś niechęć ku Polsce, kazała być ludowi prostemu w Koronie, na Litwie i Rusi biernymi widzami krwawego dramatu. Ten sojusz trzech narodów, — w imię swobody i oświaty, — zamknięty w szrankach jednej narodu klassy, nie rozprysł się, lecz go nadal w massach spoi idea prawdziwa równości i niepodległości. W dzisiejszym stanie rzeczy, gdy rozwiązane stosunki prywatne, — Rusin prędko zapomni o jednostkowym ucisku Lacha, ale zapamięta, że tylko Polska dawała mu pojęcie wolności, dążności do niej, a Moskwa ma tylko pęta. Litwin lgnie zawsze do Polaka, biedny Białorus, sam się zwie tutejszym i takim mianuje pana swego; — pokazuje granice Polski od Moskwy, do tej ma wstręt i obawę, potrzebuje tylko własności i oświaty, aby za Ojczyznę wspólna krew przelać. Pierwszą już lud ma wydzieloną. Rząd uczy w języku obcym, szczepi fałsz, lecz i apostołami tego fałszu są ludzie, jakich on mieć może na swe usługi, bez czci i wiary. — Lud nasz prosty, wiele ma zdrowego rozumu — i pojmie dobrze czego chce rząd, — i tu oświata tylko korzystną będzie. Bez obawy więc patrzcie w przyszłość, pomagajcie ludowi, pełnijcie co sumienie nakazuje, a rząd sam reszty dokona.

Zniszczenie materjalne kraju jest niezmierne, niewiadomo jak ono długo, tak systematycznie prowadzone, potrwa; zdawałoby się, że chwila zastanowienia, rozum polityczny kazałyby zaprzestać tego barbarzyństwa. Ubożąc najżyzniejsze gubernje, — będące dziś częścią ich kraju, podkopują dobrobyt państwa całego, — kopią przepaść finansową, z której niewiadomo jak wybrną. Czem będzie dłuższym ten ucisk, zniszczeniem jednostek polskich, obracający prowincje Polski w stepy zapuszczone, tem większy popełni rząd błąd, za który odpokutuje, a my choć z łez rodzin naszych, w nagrodę mieć będziemy korzyść Ojczyzny.

Wytrwałość więc, oszczędność, praca, znajomość ludzi, opieka nad młodzieżą, pomoc i rada dla ludu, a żadnych fałszów, żadnych organizacji, — to programm dzisiejszy. Gdy ód pierwszej chwili znajdą się ludzie pracujący, to każdy dzień nową da robotę; za przewodnikami pójdą całe zastępy i naród zleje się w jedno ciało, mające jedną duszę i jedno serce i jedną myśl stałą — niepodległość Polski. — Spisków nie tworzyć, odradzać, prosić, zabraniać. Spiski potrzebne, albo gdy kraj w letargu, i choćby ofiarą krwi najczystszej obudzić go wypada, — albo, gdy chcemy wprowadzić w życie jakąś przez ogół jeszcze nie przyjętą zasadę. — U nas ofiar było dosyć, i wątpić w gotowość do nich nie można, — przeprowadzenie zaś zasady naszej w życie, nie potrzebuje ani tajemnicy, ani spisku. — Główne prawdy chrześcijańskie w życie wprowadzając, umoralniając tłumy, tworzemy miljonowy zastęp naszych wspólników. Kto tylko rozumnie kocha Boga, ten go miłuje w swej braci, ten za nich i życie odda. Wolą Boga Polska "nasza Ojczyzna dziś w więzach, " — skruszyć je może tylko cnota nasza, prawda nasza, bo wówczas prawica Najwyższego nam dopomoże.

To są jedyne rady dla braci na ziemi rodzinnej; — słówko jeszcze o nienawiści narodowej.

Chcąc być ściśle wykonawcami nauki Chrystusa, nie możemy być apostołami nienawiści. Ani religja, ani sumienie, ani rozum polityczny tego nam nie nakazują. W obec tych nadużyć, bezpraw, niszczenia kraju, szubienic, mordów, tysiąca ofiar wleczonych na Sybir, — nie! my jednak nie rzucimy słowa przekleństwa, nienawiści na naród Moskwy. Rząd jak gdyby chciał zaszczepić tę ciemną nienawiść, by zawsze jednych drugimi straszył, — przez Moskali ciemiężył Polaków, a obawą tych mógł Moskwie koniecznych swobód odmawiać. Nienawiść nie buduje, ona tylko niszczy, — my nie rozkładu ale odbudowania pragniemy. W massach nieprzyjaciół widzimy zaślepione, bo systematycznie w ciemnocie trzymane tłumy. Targają się na naszą wolność, bo potrzeby jej dla człowieka, ducha, jeszcze pojąć nie zdolni. Szarpią naszą własność, bo dla swojej nigdy poszanowania nie mieli; — nie cenią godności osobistej człowieka, bo nie wyobrażają, by mogła być wola i sumienie czyje nieposłusznemi na głos cara! Żal serce ściska patrząc na miljony ludu nie mającego uznania potrzeby własnej woli, swobody, oddzielnego człowieka — ducha. Stokroć szczęśliwszy Polak, w więzach obcych, łatwiej te skruszyć, niż więzy przesądu, — niż ducha rozjaśnić, i jak człowiekowi przystało, jedynie przed Bogiem Stwórcą ugiąć kolano. — Obowiązek więc chrześcijan i pobratymców — dać im to wszystko co dać możemy — bez krzywdy siebie. Bądźmy sumienni w wypełnianiu naszych powinności, cisi, cierpliwi w nieszczęściu, a zawsze pełni godności, — takie postępowanie mimowoli cześć w nich obudzi. Zobaczą, że jest coś wyższego w duszy człowieka; — stawiącego go nad wszystkie stworzenia na ziemi, — więcej uszczęśliwiającego nad wszelkie bogactwa i honory. — Tym skarbem najwyższem spokój sumienia, płynący z wypełnienia obowiązków człowieka. Ciesząc się każdą lepszą myślą, jaka w ich głowach się zrodzi, _ współczujmy każdemu szlachetniejszemu uderzenia serca, bo każda myśl jasna będzie naszym sprzymierzeńcem, a rozbudzone serce pozna niesprawiedliwość i względem nas. — Strzeżmy się wszelkich próżnych słów pogardy i połajania. — Ja, lubo często używam nazwy Moskwa, nie chcę tem ubliżać narodowi. — Wiele czasów ta nazwa była jedyną dzisiejszego ich państwa; przyjmując miano Rossji, panujący zastrzegli, że tytułu tego na złe nie użyją i praw Polski do Rusi nie chcą zapoznawać. Nie jako pogardliwą więc nazwę, lecz tylko, że przodkowie nasi warunkowo Moskwie zgodzili się dać nazwisko Rossji, i ja tak ich nazywam. Właściwe państwo rossyjskie, bez tego co mu dały zabory, — nie jest przeważnie słowiańskiem. Co gorsza, uległo ono wpływowi niewoli tatarskiej; Kniaziowie onego tam czerpali swój polityczny rozum, — myśli i system rozszerzania się, niszcząc element słowiańskiej swobody. Dynastja niemiecka, nie uważała za korzystne dla siebie obudzać wewnętrznego ducha, wolała zaborami na zewnątrz usypiać go i mieć powolną trzodę, niż lud mogący upominać się o swe prawa. Wszelki więc zwrot do przeszłości słowiańskiej, — tej jedynej dla Rossji drogi zbawienia, serdecznie witać winniśmy. Kto więc może, niech walczy z fałszem historycznym, z targaniem praw rodziny i własności, z teorjami despotyzmu lub szalonego socjalizmu, — lecz naród zawsze niech będzie wolny od krzywdzących nas samych obelg. — Biada Rossji, gdy długo jeszcze pójdzie drogą tak niezgodną z charakterem i posłannictwem Słowian. Historja i przyszłość potwierdzą prawdę słów moich, a samo moje położenie, same więzy, które dźwigając, nie mogę wyrzec słowa nienawiści, dowodzą najlepiej, — że tylko obu narodów szczęścia pragnę.

Dla każdego znającego i prawa narodów i prawa ludu podbitego przemocą pod obce jarzmo, niepotrzebne te słów kilka, które tu dodaję. Wywołały je bezczelne zarzuty rządu moskiewskiego, że Polacy w 1863 r. bezbronnych i ufających im żołnierzy wymordowali. — Polska nigdy ani za gości nie uważała Moskali służących bądź w woj ku, bądź cywilnie, ani za prawą swą władzę. — Powstaniem Kościuszki, legjonami 1812 r., powstaniem 1831 r. i detronizacją, a takoż nieprzerwanemi spiskami wciąż protestowała przeciw zaborowi. I żaden Polak inaczej jak za przemoc, siłę pieści, rządu moskiewskiego uznać nie może. — Potrzeba więc walczyć z szerzeniem się nienawiści narodowej, lecz niepodobna ją mięszać z obowiązkiem syna Ojczyzny służenia swemu krajowi — wypędzania najezdników. — Sadze, że Moskale, którzy sami byli pod jarzmem Tatarów, którzy w 1612 roku nieproszonych gości Poloków, a w 1812, w gruzach swej stolicy Francuzów niszczyli, pojmują, jakie ich położenie w Polsce, jaki ich los tam prędzej lub później czekać musi. Znałem wielu obywateli w Koronie i na Litwie, którzy nigdy do domów swoich nie zapraszali Rossjan, ani w służbie moskiewskiej wojennej będących Polaków. Ceniąc osobiście niektórych, jawnie im mówili, że dziś za gości uważać ich nie mogą; — lecz każdy przyzna że i przed 1863 rokiem taka otwartość nie z każdym była możebną, — dziś byłaby jawną zgubą. — To fakt, że cały kraj był na stopie wojennej, że nabór rekruta w Kongressówce obudzał obawy, jeśli wiec pomimo to, Polacy powstający znaleźli żołnierzy nie przygotowanych, — czyjaż w tem wina? Czy to nie jeden jeszcze dowód, jak rząd moskiewski niedołężny nawet w tem co jego główną siłą stanowi, w organizacji wojennej. Śmieszne wiec to zarzuty. Walczyć za niepodległość musimy do ostatniej kropli krwi, ale narodu przeto nienawidzieć nie mamy powodu. Gdy taki będzie pogląd na Rossję, i młodzież nasza — kształcąc się z młodzieżą moskiewska bedzie potrafiła rozumny zachować stosunek. — Uprzejma w stosunkach towarzyskich, skora w daniu naukowej pomocy, nigdy niewyrzucająca dzieciom zbrodni ojców, z dala będzie od wszelkich politycznych stowarzyszeń, od wtrącenia się w ich wewnętrzny rozwój i polityczne zasady. Takie znajdowanie się dla obu stron będzie korzystne. Każdy naród dążąc po drodze przeznaczeń, do jednego może celu, ma różne drogi przez Opatrzność wskazane. Są różnice w rozwoju narodu i w geograficznych nawet warunkach. W wielu razach drogi nasze są jeszcze różne. Młodzież moskiewska pracuje szczerze nad gruntownem. poznaniem swej przeszłości, ducha narodu i jego zboczeń, niech potem patrzy co jest dzisiaj — a co jutro możebnem. Rada człowieka oddzielnego, rzadko obcej piersi odpowie, — cóż obcemu narodowi?! Wtrącanie się naszej młodzieży, nieznającej jeszcze i potrzeb własnego kraju, cóż pomoże im, — a to co u nas nawet na dobie, czy tam się da zastosować ? Wpływ zaś Rossjan dla naszej młodzi najniezdrowszy. Tam rozwija, się niewiara, zapoznanie przeszłości, pogarda starszych. — Bo w religji widzą tylko obłudę i ślepe posłuszeństwo władzy cywilnej. Bałwochwalstwo zwierzchników w kościele, rodzi zupełną obojętności wstręt do religji ojców. — Widok przeszłości, której ostatnie karty znają najlepiej, oburza szlachetne serca i plwajac na nią, — chcą coś nowego z siebie wysnuć. — Szanować spodlonych służalstwem ojców nie mogąc, rwą najświętsze węzły rodzinne, roją teorje najszaleńsze.

Zostawcież więc sobie wzajemną życzliwość, poszanowanie narodowości i szczerą chęć gojenia ran. Takie postępowanie młodzieży przy bliskich, zwykłych, towarzyskich stosunkach da najlepsze owoce. Zapewne, żaden z młodzieńców moskiewskich nie pójdzie w razie wybuchu u nas powstania, walczyć w naszych szeregach, — ja, przyznam się, tego i nie życzę. Chcę, by znając rany swej Ojczyzny, Moskal ją kochał; i jak żadnego Polaka walczącego w szeregach przeciw Ojczyznie nie uniewiniam, tak i nie żądam, aby Rossjanin przestał żyć tylko dla swojej. Lecz, jeśli nie będzie szlachetnych zapaleńców, rzucających się na oślep w obronie naszej sprawy, to i mniej będzie tak zwanych diejatieli, którzy błędy młodości zmywają we krwi i zniesławieniu swoich kolegów i często współspiskowych. — Wasza, Polacy, uczciwość i na nich oddziała. — A i w naszej młodzieży życie i krew do własnej tylko należy Ojczyzny, — mieszający się do spisków rossyjskich gubią siebie, krajowi nie przynosząc korzyści. — Co więcej, szkodzą sprawie dobrej postępu w Rossji, bo niech będzie jeden Polak zamieszany, niech udział jego będzie najmniejszy, zawsze rząd głosić będzie, że to intryga polska, zawsze tem w oczach ciemnych mass walczyć potrafi. Zacni więc, pozostali w kraju, bracia ani na chwilę nie upadajcie na duchu, bierzcie się do pracy cichej, szczerej, wytrwałej. — Z miłością bez granic dla Ojczyzny, z wiarą w pomoc Opatrzności, bez nienawiści w sercu nawet dla wrogów, — idźcie naprzód, przyłóżcie rękę do pługa i wstecz się nie cofajcie. Wy jesteście całą istnością Polski, jej przyszłość w was samych leży. — Emigracja i Sybir, to dwa podrzędne działy, mogą one wam pomagać, lecz same nie nie zdziałają.

Jak po rozbiorze Polski, po wybuchu 1831 r. tak i dziś część narodu gorętsza, więcej zamieszana w ruchu powstańczym, musiała emigrować. Wspomnieliśmy wyżej, jak przy niezaprzeczonej zasłudze; stara emigracja i wiele złego na kraj wywarła wpływu. Pokazując prawdy rozdziału na stronnictwa, i stanowczo twierdząc, że one w grucie podstawy nie miały, zawsze przyznać musimy, że wówczas były odcienie i ślady możnowładztwa i szlacheckiej swawoli, a za tem, znalazł się i rozpasany demagogizm. Dziś podobne działy już byłyby anachronizmem. Naród cały, słuchający w 1863 roku rozkazów wychodzących pod pieczęcią kryjącą nieznanych ludzi, dał dowód wielkiej politycznej dojrzałości, — pokazał, że mu nie o formę rządu idzie, lecz o byt. Po uwłaszczeniu włościan, kwestją nadziału też ostatecznie skończona. — Dawne przegrody upadły, nie ma już possessjonatów, bo cały lud ma prawo i własność, — bene nati są też wszyscy zrodzeni na oj czystej ziemi, i za nią krew gotowi przelewać. — O przywilejach mowy być nie może, tem większy zapewne urok otoczy pamiątki. Zmarłych rodziców pamięć zawsze droga, pamiętamy tylko ich dobroć — i ojców naszych, ubiegłe pokolenia chcemy z czcią wspominać, idąc po niwie drogą postępu —

Pan, szlachcic, mieszczanin, kmiecie,

Jednej matki zrodzone dzieci. '

I tylko o takiej Polsce, bez różnicy pochodzenia wiary, języka — mowa być moie. Taką Polskę emigracja ma przedstawiać przed Europą i sama ściśle tej się trzymać narodowej drogi.

Europa stara ciwilizacją wiele jeszcze nauczyć może; tam nie pozbywając się swego narodowego charakteru, — rozwijać można swój umysł, spojrzeć głębiej w organizm państw nowożytnych i zbierać wiadomości dla pożytku kraju.

Na emigrację głównie zwrócone oczy narodów. Dziś daleko trudniejsze jej zadanie. — Po 1831 r. witano naszych serdeczniej; nasze spory, mieszanie się w obce sprawy, znacznie zmniejszały urok tej części narodu. Ojczyzna na tem straciła. Z własnych naszych pobieżnych pism sądząc, wyrobiły się najdziwniejsze za granicą przekonania o charakterze narodu. Najżyczliwsi nam publicyści twierdzą poważnie, że gdzie dwóch Polaków, tam trzy zdania.

Czy tak jest? zaprzeczam stanowczo. — Polska, kraina wolności, musiała w swych dzieciach zaszczepić miłość zupełnej swobody; — indywidualność, to cecha nasza, — ale to cecha konieczna narodów postępowych. Aby państwo mogło się urządzić rozumnie i świadomie, trzeba, aby jednostki je składające same pojmowały i odczuwały potrzebę jedności opinji. — Ślepe posłuszeństwo może być w państwach despotycznych; — prawdziwa miłość wolności, kraju, poddaje zdanie jednostki woli ogółu. Na całym świecie, gdzie życie publiczne rozwinięte, są, partje i często bardzo zawzięte. Zawziętość ta dochodzi czasem do zapoznania koniecznego poszanowania obcych przekonań interesu całego narodu. Ze tak jest wszędzie, nie potrzebuję podawać żadnych przykładów. Jeśli więc narody, mające byt niepodległy, tak się dzielą na stronnictwa, jeśli we Włoszech niepodległych taki wielce zasłużony obywatel — Mazzini, woli zostać za granicą dziś własnego kraju, niż poddać się pod wolę większości; — gdy Francja, jakkolwiek może daleka od swobody zupełnej, lecz zawsze mająca swobodę słowa i urok ziemi ojczystej, tylu liczy synów tułających się po obczyźnie; któż może się dziwić, że Polacy nie mając Ojczyzny, co lat kilkanaście lub kilkadziesiąt, z zaparciem się wszystkiego, co człowiekowi drogie, walcząc o jej byt, — gdy tego dobić się nie mogą, rzucają się na różne drogi, szukają wszystkich środków, a więc naturalnie bez sterowników własnych w rozproszeniu, muszą mieć różne zdania. Z chęcią cytujemy tu słowa francuzkiego pisarza, tak dobitnie nasze malujące położenie, choć nie do nas stosowane: "La liberté est le plus grand bien de la vie; mais l'independance nationale est la première des conditions de l'existence d'un peuple!" — Nam chodzi nie o prędszy lub powolniejszy rozwój swobód, nam chodzi o życie narodu. Zdaje mi się, że to jedno słowo wystarczy dla wytłómaczenia najzawziętszych sporów. Lecz od słów i dysput przejdźmy do porównania wypadków; — zobaczymy wówczas, że w obec rzeczywistej potrzeby narodu stronnictwa giną, zawziętość ustaje. — Arystokraci i demokraci, starzy i młodzi, biali i czerwoni, ręka w rękę pracują, walczą i giną. Kraju na stronnictwa rozdzielać nie można, są gorętsi, więcej lub mniej rozwinięci, — pracujący i trutnie, tak jak i na całym bożym świecie. Cały przebieg naszych pogrobowych dziejów tego uczy. Kosiński innym był na starość. Zajączek z zapaleńca przeszedł na sługę księcia Konstantego. Niemcewicz zaś słusznie gromiący na Sejmie czteroletnim możnowładzców: "dopókiż na ziemi naszej będą te uprzywilejowane rody, którym wszystko bezkarnie uchodzi." Tenże Niemcewicz, przeciwny w r. 1830 wybuchowi, lecz przecież zawsze zacnej polskiej duszy, do skonu służy Ojczyznie. Siwizna nie przeszkadza Ledóchowskiemu, z rodu i tytułu panu, być wyznawcą demokratycznych zasad, a Lelewel do ostatniej chwili życia zostaje wzorem zgody zasad z życiem. Konarski na Litwie w swych powiernikach nie znalazł ślepych swej opinji zwolenników, — lecz on szedł w imię narodu, a ci pomocy mu nie odmawiali. Ks. Adam Czartoryski uznaje dyktaturę Tyssowskiego. W Polsce prędzej nawet zarzucić można niewyrobienie się politycznych partji i zasad. — U nas głównie kieruje patryotyzm, uniesienie. Widzieliśmy przykłady, że szlachta obierała na swoich reprezentantów ludzi, którzy w brew przeciwne jej interesom stawiali wnioski. I gdy ci, otwarcie postępując, odrzucali ten zaszczyt, szlachta krzyczała: "róbcie jak chcecie, choćby z naszą stratą, bo wierzemy w wasz patryotyzm i cnotę!" Przed ostatnim wybuchem, na stu obywateli na Litwie, nie znalazłoby się ani jednego, któryby chciał powstania a wielu życie by oddało, by mu przeszkodzić; — gdy zaś wybuchło, gdzież szlachta była szczerszą i więcej się poświęcającą? — Sam Mierosławski, — gdyby zgodnie z swemi słowy, nie proklamacje, lecz życie i siebie dał powstaniu w ofierze, miałby posłuch w Ojczyznie naszej.

W obec takiego w gruncie usposobienia Polaków, zarzuty o niezgodzie przysłowiowej są czczemi słowy. A my, widząc jak w ważnych epokach, nie różni nas ani forma rządu, ani sam choćby despotyzm rozkazów, gdy widzimy, że nawet egoiści, rachunkowi i drobiazgowi, uniesieni zapałem, wszystko oddają, porzućmy zatargi o opinję, o przyszłość Polski. Rozwijać pojęcie narodu, podawać to co w Europie się dzieje, z rozbiorem dla nas właściwym, najróżnorodniejsze poruszać kwestje, lecz bez namiętności, bez chęci narzucania swej woli narodowi. Naród sam o sobie postanowi, a gdy potrafi się wybić, potrafi też odpowiednią potrzebom napisać konstytucję. Czasowy despotyzm, monarchiję konstytucyjną, czy rząd republikański, byle tylko w wolnej od obcej przemocy Polsce, któż nie przyjmie? Okoliczności i usposobienie narodu, odpowiednią dają formę rządowi. Nie wiem, czy znajdzie się choć jeden rozsądny republikanin, któryby mimo całego uwielbienia dla Rzeczypospolitej, uważał za podobne dziś naprzykład instytucje Ameryki północnej przenieść do Rossji? Gdy obcy człowiek, lecz sumienny, nie chciałby narażać na próby inne państwa, czyż Polak, szczerze kraj kochający, może swoją matkę Polskę dla miłości teorji poświęcać? Piszący nie przeczy, że od lat dziecinnych do siwizny, był i umrze zwolennikiem Rzeczypospolitej, — i o ile to słowo u nas może być zastosowane — demokratą. Wszelki przywilej uważam za nadużycie i lud przedewszystkiem powinien być celem naszych starań. Lecz obojętną dla mnie jest rzeczą, jakąby naród formę rządu od razu przyjął, — do doskonalszych form trzeba większej dojrzałości politycznej. Z objawianiem Rzeczypospolitej tak się często dzieje, jak z zawczesnem powstaniem; na długie potem lata szczęście kraju odkładają. Widzieliśmy za naszej pamięci tego przykłady, nieograniczona wolność zawsze wywołuje żelazną rękę, która potem zniszczy wielu laty wywalczone swobody, a naród lata cierpi, nim odzyska to co już dawno posiadał. — Dla Polski, ani Francja ze swemi perjodycznemi rewolucjami, swoim terroryzmem, ani Anglija z prawdziwym acz powolnym rozwojem, lecz z przywilejami panującego kościoła; ani nawet Ameryka przejęta duchem czysto utylitarnym, za ślepy do naśladowania przykład służyć nie mogą. Ale wszystkie te państwa wielkie nam podają nauki, — te zastosować trzeba właściwie do przeszłości, temperamentu, a nawet zalet i wad naszego narodu. — Z każdym krokiem trzeba się ozierać na naród, i nic nie robić coby z jego charakterem i powołaniem historycznem nie było zgodne. Nie bądźmy despotami chcącymi ludy bez ich woli uszczęśliwiać, — te czasy już przechodzą. Tyran starożytności i cezaryzm dzisiejszy prędko do grobu zejdą.

Emigracja jak służyła krajowi głównie piórem, niech i teraz tłómaczy narodowi jego obowiązki, daje mu wiedzieć o stanie i postępie nauk w Europie. Niech pamiętają nasi bracia i za granicą, że kraj dobrze wie, iż ci, którzy pierwsi do demonstracji przewodniczyli, strojąc się w pasy i żupany, komedje wyprawiali, gdy przyszła chwila stanowcza, zostali w domach, a ci, których rewolwerem mieli pędzić do powstania, poginęli na szubienicach i w kopalniach Sybiru. Nie słów więc kraj potrzebuje gwałtownych, ale wytrawnej, zdrowej rady.

Emigracja niech nie zapomina, że jest więcej narażoną od innych na wpływ silnej obcej cywilizacji, niech z Polski czerpie znajomość kraju, nie z mrzonek. — Pod wolnem niebem, wśród ludzi życzliwych, wolnem słowem ileż dobrego zrobić może.

Kto ma środki, niech specjalnie się kształci, osobliwie młodzi. Przemysł u nas tak nizko stoi, rzemiosła też. — Jeśli zakłady wojskowe otwarte będą dla naszej młodzieży, jakież to byłoby dobrodziejstwo; — mający uzdolnienie pewne jeszcze z kraju, niech się dalej na tej drodze rozwija.— Polska prędko nie będzie miała prawników dobrze znających dawne ojczyste prawa, przy gruntownej znajomości dzisiejszych. — Znana to prawda, że dziś trzeba prawicy, a jutro trzeba praw.

Jednem z głównych zadań emigracji jest, jako przedstawicielki Polski, wyjaśnienie Europie naszej sprawy, naszych dziejów. Do tego niech się biorą ludzie dobrze znający przeszłość, — traktujący te kwestje nie namiętnie i bez odrobiny fałszu. Winą niektórych zapaleńców przesadzone wiadomości, podkopały wiarę w słowa nasze. Nikt takiej rządowi nie zrobił przysługi jak ci panowie, — dziś wszystkiemu Moskwa zaprzecza, a choć wie, że jej nikt nie wierzy, cieszy się, żeśmy też w części wiarę stracili. — A takie się dzieją w Polsce bezprawia, że opowiadania o nich wydają się nieprawdopodobnemi. Jak Tomasza niewiernego trzeba przekonywać, kładąc jego rękę na ranie. Nie braknie i takich dowodów! — Są to ukazy własne carskie, rozporządzenia ministrów, gubernatorów, wojennych naczelników. Dziś nikt ich autentyczności nie zaprzeczy, — za lat sto, gdyby podobny rząd istniał jeszcze, powiedziałby, że to sfabrykowane przez Polaków, wychowańców katechizmu, dla obrzydzenia ojcowskich rządów. Określenie prawa spadku, i ograniczenie włassności, i wyprzedaże przymusowe, licytacje in minus, — w państwie regularnem zdeptanie wszystkich praw, własną nawet wolą kiedyś pisanych, nie mówiąc już o konfiskacie w XIX wieku, o karze za polityczne przekonania na równi, ba cięższej, niż za zabójstwa i podpalania! To państwo chrześcijańskie, to Słowiańszczyzny matka Moskwa, — tak zachęca inne ludy, aby z pod jarzma nieznośnego Austrjaka i Turka, szły w objęcia Sybiru, na łono papieża wschodniego kościoła. — Oprócz rozkazów i rozporządzeń rządowych, branych z dzienników, ileż to te same dzienniki podają nieocenionych faktów! Dowodem niezrównany Katkow, ten tak zaślepiony nienawiścią, że z największą bezczelnością podaje fakta, które zarzucane komuś za granicą, uważane byłyby za krwawą obrazę. Znajdzie się tam wszystko — i denuncjacje, a nawet przyznanie, że nic zrobić nie mogą.

Trzeba też wyjaśniać przeszłość naszą przed światem, trzeba koniecznie przedstawić dzieje w świetle rzeczywistości i porównawczo z dziejami innych narodów. Wówczas to okaże się, jaką była ta szlachta, jaką nietolerancja religijna i ucisk poddaństwa. O ile Polska w rozwoju ludzkości zgrzeszyła prześladowaniem różnowierców, zapoznaniem praw ludu, swawolą szlachty? — Czy to jedynie było powodem upadku naszego, — a co się obok działo, co inne, niższe cywilizacją, moralnością, prawdą, ocaliło narody? Zkąd do nas poszło zepsucie, i czy nie byliśmy od cały Europy w wielu względach wyższymi, nawet w czasie rozbioru ? Obrona przeszłości jest konieczną, ścisły ona ma związek z dzisiejszą chwilą i z losem przyszłym. Nie idzie o tajenie błędów, ale o wykazanie, że u nas może one były mniejsze, niż gdziekolwiek. — Ten co w samej rzeczy nas hańbi, wzięliśmy z obcym wpływem, — przedajność i ogólny większy ucisk poddaństwa. — Nawet dla Europy nie jest tajną różnica stosunku panów do włościan u nas a w Moskwie, która się chlubi, że swobodę ludowi naszemu przyniosła. Sądzę, że w dziejach całego świata większej bezczelności nie było. Ale porównać można stan naszej ludności wiejskiej w 1794 r. do stanu innych państw Europy. Dziś jeszcze czy synowie Irlandji, — będący rzeczywistymi dziedzicami ziemi, — wypartymi przez obcych najeźdźców, dostaną darmo od tak sprawiedliwych Anglików te cząstki ziemi, którą tak potem swym obleli? W Kongressówce od 1809 r. lud wolny; — na Litwie prośby o uwolnienie, jeszcze za Aleksandra I rząd odrzucił. W 1857 roku szlachta litewska pierwsza, jak sam car przyznał, żądała zniesienia poddaństwa. Wielu obywateli od razu chciało lud uwłaszczyć. — Rząd moskiewski gwarantował im posiadania dzisiejsze najprzód na dzierżawę, potem na wykup. Szlachta chciała wykupu. Gdy wybuchło powstanie, rząd narodowy całą ludność wiejską uwłaszczył. Po powstaniu Moskwa, przeprowadzając rozdział, ile można różniąc włościan z posiadaczami, tym ostatnim wypłaca wedle najdowolniejszej oceny za ziemię przez włościan zajętą. W Koronie to się tak robi, — lecz na Litwie i Russi, — massa obywateli od lat kilku ani kapitału, ani procentu nie widzi. A lud co rok wnosi te czynsze do kass powiatowych. Wolność więc ledwo po wielu prośbach została daną. Dziś w samej rzeczy hojnie obcą rozrządzają własnością, lecz czemu inaczej oceniają i rozdzielają ziemię w Rossji?

Wydawanie pism perjodycznych, jak polskich tak i we francuzkim języku bardzo byłoby pożądanem. W piśmie francuzkiem, trzymając się zasad postępu i swobody, w wewnętrzną politykę obcych narodów namiętnie się nie mięszać. Być bezstronnymi sędziami i widzami. — Jeśli w piśmie trzeba być umiarkowanymi, tem więcej krwi naszej dla obcej nie szafować sprawy. Wojny dziś jeszcze mają charakter nie narodowy, lecz prowadzone są w interesie rządów. Oprócz wojny włoskiej, — to są obce sprawy i nam, a Bóg wie ile ludzkość na tem skorzysta. Tem więcej nigdy nie służyć za narzędzie przemocy i ucisku.

Zapewne Turcja prawie jedynem jest państwem europejskiem, którego rząd z Polską zawsze sumiennie postępował. Pomimo wojen odwiecznych, w Turcji przy upadku, mieliśmy jednego szczerego sprzymierzeńca, — do ostatnich czasów, choć sama słaba, — nie zapominała praw gościnności. Lecz w każdym razie Polak mocno błądzi wchodząc w służbę turecką, stając się narzędziem do poskromienia tak zwanych buntów Słowian. Słowianie ci, zapewnie podburzani są przez Rossję, mającą w tem własny interes, chcącą oddawna zagarnąć Konstantynopol, — a posługującą się niechęcią ludności. Pozorów nie braknie; ona tak chrześcijańska i tolerująca, nie może obojętnie patrzeć na ucisk współwyznawców; ale te narody równe mają prawa jak i my, wzdychać do niepodległości. — Jeśli one mylą się, wierząc Rossji, nie tą drogą ich oświecimy. Są tam zapewne ludzie i dalej sięgający wzrokiem i dobrze pojmujący zabiegi Moskali, widza oni co u nas się dzieje i zapewne, nie zamieniliby jarzma czasowego Turcji, na wieczną opiekę ojca, którego znają łaskawość i tolerancję dla tych co nie chcą być Moskalami. Widok w szeregach muzułmańskich Polaków, właśnie dla Rossji jest najkorzystniejszy, — on równoważy wszystko co tam wiedzieć mogą o naszym ucisku. — Błąd to jest bardzo dla Polski szkodliwy.

Stosunek Polski do całej Słowiańszczyzny bardzo jest ważny, a osobliwie do Czech. — Polska w całej swej przeszłości, — gdy nawet naturalnie się rozwijała, zawsze zapoznawała obowiązek łączności i opieki nad Słowiańszczyzną. Pomimo śmiesznych zarzutów Moskali, że Polacy lubili zabory, właśnie Polska grzeszyła, jak brakiem centralizacji tak też zupełną obojętnością na zwiększenie swych granic. — Na widok naszego dobrobytu i swobody garnęły się bratnie narody, — a my zawsze obojętnie przyjmowaliśmy i często darmo krew lejąc dla słowa: ratujcie chrześcijaństwo, skąpiliśmy krwi dla zasłony bratnich plemion od nacisku Niemców.

Czechy w swoich zatargach z Austrja, zwracają się niby do Moskwy, — ta im chętnie z swą braterska miłością się oświadcza. — Zapewne wina Czechów wielka, — naród ten rozważny powinien wiedzieć, że i Polacy galicyjscy, równie jak oni, maja wiele do życzenia, — że Polska jeszcze tak nie dawno straciła swą niepodległość, a jednak Galicji nie uśmiecha się los braci, — będących pod opieką ojcowskich rządów. — Czy Czesi sądzą, że oni mogą od Rossji czegoś więcej się spodziewać niż ma Polska ? Tu się powtarza to samo co i w chrześcijańskich prowincjach Turcji, — od zła dzisiejszego szuka się pomocy, choćby przyszło trafić z deszczu pod rynnę.

Całe dzieje świata przepełnione podobnemi omyłkami. Polska przed rozbiorem udała się o pomoc Katarzyny dla przeprowadzenia reform. Wielopolski w sławnym liście po rzezi galicyjskiej, rzucił się w objęcia panslawizmu. Nieoceniony dotąd Staszic, w ostatnich latach myślał o jedności z Rossją. Nakoniec owo tak okrzyczane kółko Petersburgskie, czy nie zanadto unosiło się, wierząc w możność obudzenia ducha słowiańskiego w Rossji? — a jeden z tego kółka użył nawet świętego słowa Unii, mówiąc o przymierzu z Rossją. Narody dążące do niepodległości mogą się czasem mylić, potrzebna więc wyrozumiałość wzajemna. Tem więcej, czy w samej rzeczy Czesi mogą roić o połączeniu się z Rossją, czy to nie ta pewność, ie je Polska oddziela, pozwala tak się szeroko o tem rozwodzić dla obudzenia Austrji, a razem z pewnością, że z tego nic nie będzie?

Zbliżenie się nasze z Czechami konieczne dla obu narodów, i nic nie powinni jedni bez świadomości drugich poczynać.

Odwieczne też sympatje łączą nas z Węgrami. To naród właściwiej od nas mogący się nazwać arystokratycznym, ale więcej rozwinięty politycznie, tak że tam prędzej pojęto potrzeby czasu i zmian, zresztą zawsze przy lepszych jak u nas okolicznościach. Ich arystokracja światłejsza od naszej, umiała stać z narodem, — a nie na podróżach za granicą zadziwiać ciemnotą, bogactwem i marnotrawstwem.

W Galicji kwestja rusińska to prawie kwestja życia narodu. Czas raz jej położyć koniec, stawiąc otwarcie pytanie: kto może bronić narodowi być tym kim chce, mówić swym językiem, wyznawać swą wiarę? Zapewne, że nie Polacy. Wszelki ucisk jest zbrodnią i błędem politycznym. Nikt nie wątpi, że te wszystkie zatargi taki charakter przyjęły dzięki meternichowskiej polityce a intrygom moskiewskim. Lecz tylko rozumne, otwarte postępowanie w niwecz obróci intrygę, a tylko zostaną słuszne wymagania. Gdy my z nimi po bratersku postępować będziemy, w krótce się postrzegą, przypomną cała. przeszłość świetną, sławę, bóle wspólne i zagrobowe cierpienia. Innej Ojczyzny nad Polskę nie zapragną, dla niej źyć i umierać potrafią. Nasze postępowanie szczere da poznać Rossję, — Galicja ma obok siebie Wołyń, Podole, bratnie jej plemie, a tam dalej Małorossji synów, — jak im jest pod Moskwy opieka? Czy znajdą tam książkę swym językiem pisaną, czy jak zbrodni nie prześladują litery łacińskiego alfabetu, a złorzecząc Unii, jak dziś, chcących trwać przy niej, w XIX wieku drogą krwawych przekonań nawracają? Bez względu jaki jest pogląd ich na przeszłe dzieje, dziś każdy widzi, czy w Polce może być ucisk kościoła wschodniego, czy mowa rusińska mogłaby być wzbronioną — a widoczna też, czy Rossja dozwoli inaczej jak po moskiewsku pisać, mówić i drukować i czy może tam inne swobodne być wyznanie nad urzędowe? Dla nas jedna polityka — zupełna swoboda choćby Polska powstała z gruzów, z jednej Kongressówki i Galicji zachodniej, dość na tem. Niech potrafi urządzić się, zaświeci swobodą i porządkiem, a garnąć się do niej będą. Zapewne, daleki jestem od myśli aby ludność Litwy, Białorusi, Galicji, Wołynia, Podola, Ukrainy, chciała probować oddzielnego politycznego życia, lub garnęła się raczej do Rossji. Lecz gdyby jakim obłędem tak się stało, Polska niepowinnaby przeszkadzać. My zgodni i w tem z nauką naszego kościoła, nigdy rozwodu nie przyznając, mamy za godło: jeden ślub, wspólny grób! — lecz bylibyśmy pewni, że separacja czasowa jeszcze silniej by potem te narody złączyła. Przejęta prawdą tych zasad, niech emigracja w obec Europy i ludów słowiańskich kwestje granic naszych tak stawi. Spójrzawszy wstecz, w dzieje naszę, ile jest słowiańskich ziem w Rossji, któreby albo nie były z nami, lub się do nas nie garnęły, i z nich czytając, mówmy Rossji o naszych granicach: My Słowianie i wy (choć w części). Przodkowie nasi byli wolnym narodem, łączyli się oni w różne plemiona, pod książętami Piasta, Ruryka rodu, — potem Jagiełły, a u was Romanowych. U nas królowie byli wykonawcami woli narodu, ojcami ludu i swoboda była taką, jakiej nie było nigdzie w Europie. I wszystkie ludy w których żyłach krew słowiańska płynęła i słowiańska miłość swobody, do nas garnęły się. U was pod wpływem jarzma obcego Tatarów, rozrodziło się samowładztwo, a siła zwiększało moskiewskie księztwa i w carstwo podbojem urosło. Tak było długo, żadna historja temu nie zaprzeczy. U nas swoboda, nie rozszerzając się, skupiona W jednej choć miljonowej klassie szlachty, obróciła się w swawolę. Narodowy ustrój rozchwiał się. Tolerancja upada, i znaczna część kraju, zrozpaczona; nie mając pomocy w słabej władzy króla, po tureckiej opiece, rzuca się w objęcia Moskwy. Wszędzie w Europie samowładztwo, despotyzm panuje, rozhukana swawolą szlachta polska, nie zdolna oprzeć się nowemu kierunkowi. Carowie Moskwy na cesarzów Rossji wynoszą się i głównie pragną zniszczyć gniazdo anarchji, ale i zarodek, matkę sławiańskiego ducha wolności — Polskę. Po letargu za Sasów Polska obudza się, żyć zaczyna, ale właśnie już ży-

jącą ćwiertują. Zabrali ciało, duch widzimy, że żyje. My wierzymy, ie gdzie duch, tam będzie tryumf, — wy wierzycie w siłę. Przyszłość okaże kto ma słuszność — ale my i dziś wołamy: obudźcie swego ducha, a za pomocą bożą i bez krwi rozlewu narody się zgodnie rozdzielą, a my wole ludu zawsze uszanujemy.

Emigracja niech pamięta, jaki stan kraju i nie chce nowych wywoływać ofiar. Każdy emisarjusz dzisiaj, to największa pomoc rządowi. Wysłańcami naszej sprawy, to tak zwani ich diejatiele — element moskiewki. — Wiadomo powszechnie co to za ludzie, nawet ruskie gazety czasem muszą się o nich odezwać. Ci aż nadto przekonają lud o opiece rządu. Wiemy dobrze jak przed powstaniem lud obawiał się przejścia pod zarząd rządowy. Włościanie w dobrach skarbowych najgorliwszymi byli w działaniu. Otóż dziś lud ma ziemię prawie darmo, lecz ma w dodatku takich diejatieli, ma też szkołę, w której bez względu czy jest starowierem, Litwinem, Polakiem, czy Białorusinem, musi po moskiewsku dzieci uczyć. Tego aż nadto dosyć na propagandę między ludem. Ci panowie przybyli z Rossji, to nasi najlepsi emisarjusze; gdyby nie to, że oni sami siebie dobrze wynagradzają za trudy i nie nasza okropna nędza, warci byliby podziękowania (w znaczeniu moskiewskiem), — gdy zaś nic nie mamy, niech przyjmą pokorne choć suche "благодаримъ,"(1). Ten tylko mógłby wątpić o prawdzie słów moich, kto nigdy nie dotykał się do czynowników moskiewskich; upewniam więc, że nie znajdę Rossjanina, który by pod słowem zaręczył, że z 50 tych panów jest jeden choćby, nie biorący pieniędzy.

Wreszcie do życzenia byłoby, gdyby emigracja, dla świadomości o sobie, miała jeden centralny komitet, bez wszelkich praw rządzenia, lecz dla jedności, pomocy, a w razie potrzeby — narady. Ani stronnictwa, ani prowincje, lecz tylko szacunek i zaufanie w kraju oby w wyborze przewodniczyły.

Praca więc, czuwanie nad młodzieżą, pisma zaznajamiające Europę z przeszłą i dzisiejszą Polską, zbieranie wiadomości o stanie teraźniejszym kraju, łączenie się ze Słowiańszczyzną, nie mięszanie się do spraw obcych, — tak pojmujemy obowiązki emigracji. Zapewne różne okoliczności mogą rozszerzać zakres jej działań, ale duch i kierunek, sądze że taki być winien. Emigracja na chwilę zapominać nie powinna, że reprezentuje Polskę przed Europą, jest jakby pochodnią kraju.

Trzeci dział Polski cierpiącej, to jej synowie na Syberji. Do ostatniego powstania, jakkolwiek już od czasu Konfederacji Barskiej, wciąż kości nasze tę niegościnną pokrywały ziemię, jednakże ani liczba wygnańców tak znaczną nie była, ani z tak różnych warstw składała się. Dawniejsi Sybiracy z czasów po 1831 r. byli to ludzie wybrani, związani z sobą w stowarzyszenie, mające na celu odbudowanie Polski, — w pewnym względzie było to czoło narodu. Więzienie i tułaczka, praca nawet w kopalniach, ludzi z charakterem i oświatą tylko zahartowywały, i z Sybiru wracali dzielniejsi, wyprobowani, — z korzyścią dla kraju. Sybirak — nazwa ta sama miała pewny urok — rozumiano pod nią człowieka pracy, charakteru i wyprobowanego patryotyzmu.

Dziś inaczej się złożyła massa wygnańców. To już nie wybrańcy, nie ludzie jednych pojęć wykształceni i pojmujący za co cierpią, czego spodziewać sie mogą. To tłumy jakby zagarnięte przez najazd siecią prześladowania. — Są tu i naczelnicy ruchu, którzy postępowaniem swojem powstanie przyspieszyli, a wierni przeszłości do końca służyli sprawie, bez względu na niebezpieczeństwa. Są obok nich najgorliwsi przeciwnicy demonstracji, chcący powstrzymać wybuch, lecz gdy naród powstał, spełniający obowiązek sumienia, słuchający rozkazu narodu. I naczelnicy mimowolni powstania, i żołnierze z przekonania i zapału. Tuż przy starcach osiwiałych w pracy dla Ojczyzny, idą dzieciaki prawie poczynający swój żywot ciężką poniewierką. Nie brak ludzi światłych znających kraj i jego potrzeby, zajmujących wysokie stanowisko w społeczeństwie, — i ludzi nauki, mogących zająć katedry w uniwersytetach, — i massa nieumiejących nawet czytać. Po za tym zastępem ludzi różnych warstw, lecz ożywionych miłością kraju, jakże liczne są tłumy, przemocą pędzone, ludzi biernych. Udział ich albo bardzo mały, albo nawet żaden w ruchu narodu. Wielu z egoistycznych pobudek zdala się trzymało od ożywczego nastroju narodu, dziś dopiero wspólne prześladowanie każe im się zastanowić i przyznać, że w Polsce trzeba być Polakami, lub ostatecznie się spodlić. Jedni więc przyznają, się do winy, widzą że to oni są sprawcami nieszczęść kraju, inni zaś klną kraj i powstanie, i wzdychają do swoich wsi, wygód i szczęśliwej bezczyności. Wielu z warstw niższych, w kraju wychowanych w biedzie, obojętnie znosi swój los, nie widzi tu wielkiej zmiany, a pewna poufałość z ludźmi, których dawniej szanowali, do reszty przewraca im głowy. Za tłumem obojętnych i niewinnych ofiar powstania, idzie najgorsza część wygnańców — fusy społeczne. Wiadomo, że wszędzie w rewolucjach przyjmuje udział część ludności ruchliwsza, wrażliwsza. Bez względu na niebezpieczeństwo idą ludzie wyższych zdolności przez rozum, zacniejszego charakteru przez pojęcie obowiązków, poczciwszego serca przez uczucie. Lecz garnie się też wszystko co nie ma jutra i jakby czyha na wstrząśnienie narodu, by w mętnej wodzie ryby łowić. I gdy jedni wszystko tracą, drudzy tylko zyski mają na widoku. Gdy się wybuch udaje, często zręcznie tacy poszukiwacze awantur, odegrywają dość znaczne role, lecz gdy sprawa upada póki mogą, ciągną korzyści ze swej pozycji nieszczęśliwej, a potem gotowi się rzucić choćby na szpiegostwo.

Ostatnie chwile powstania, w swojej słabości, potworzyły zastępy żandarmerji. Byli tam ludzie poświęcenia się, lecz większość werbowana tylko zapłatą, przybrała cechę więcej najemników niż powstańców szlachetnego narodu. Słuchając ich opowiadań o czynach spełnionych, zda się, że czytamy wściekłe Katkowa połajania na Polskę; — na szczęście większa połowa tych krwawych egzekucji, miała miejsce w bujnej, podbudzonej czarką wódki, imaginacji.

Takie to dziś zastępy idące na wschód. A jednak w kraju, pozostałe żony i sieroty, wzrastająca młodzież i zacniejsza część starszego pokolenia, w tem głównie kole widzi najczystszą reprezentację, cierpiącej Polski. Słowo Sybirak, dla Polaków powinno mieć znaczenie takie, jak w świecie chrześcijańskim męczennicy. To nie wyznawca, nie apostoł, ale cierpiący prześladowanie za prawdę. Boć też to i żywot ciężki Sybiraka. Nie mówimy o pracy w kopalniach, o niedostatku, poniewierce, chłodzie i tylu przykrościach dręczących ciało i ducha, ale sama tęsknota za krajem i rodzinami, od których na zawsze nas oderwano, jakąż jest męką? — A tu na każdym kroku zaprzeczają nam praw człowieka, stawią nas niżej od najnędzniejszych zbrodniarzy. Przejścia etapowe opisane, przewyższą okropnością swoją wszystko, co znanem jest w nędzy ludzkiej. Emigracja nie ma Ojczyzny, ale ma swobodne słowo, może wolna odetchnąć piersią, może się kształcić i Ojczyznie służyć. Tu nic podobnego.

Lecz ma i Sybir swoją stronę dodatnią. Wygnańcy Sybiru, wyniósłszy z kraju uczucie gorące, znajomość przeszłości, wolni od zewnętrznych wpływów, mogą właśnie najlepiej tę przeszłość pojąć, zestrzelić w jedne rozproszone pojęcia, wydobyć tę iskrę, która zdolna oświecić, ogrzać kraj i zapłonąć na zawsze. Sybir to medytacja, to skupienie ducha, to uderzenie się w piersi za błąd przeszły, to słowo lepszej przyszłości dla kraju. Sybir dziś sercem narodu, a ten naród zawsze przeważnie żył sercem, grzeszył uczuciem! Oczyścić więc serce i prawdą uczucia zgładzić usterki dawniejsze.

Niepodobieństwem roić, aby cały ten tłum ożywiła jedna, wielka, przewodnicząca myśl. Dość gdy znaczna, część przejmie się poczuciem obowiązku, oddziała to i na najgorszych. Ludzie wpływowi powinni pamiętać, że to nie w domu lecz wobcym kraju, bo co tam uchodziło, już tu jest błędem. Wygnańcy Sybiru powinni być jakby zakonem, poddając swą wolę pod konieczność stania się przykładem dla tłumu. "Na cześć, nie litość zasługiwać u obcych," swoich ile można za trzymywać na drodze obowiązku. Zadanie trudne, przy szczerej chęci jednakże, przyniesie plenne owoce. Nie ludzka rzecz doskonałość, ale dążenie do niej konieczne. Pojedyńcze przykłady ile dobrego zrobić mogą, cóż gdy wielu ludzi jedną się myślą przejmuje.

Ważna też rzecz, że w czynności naszej nie tylko przeszkód od władz miejscowych nie spotkamy, lecz zupełne uznanie. Zachęta do pracy, wstrzemięźliwość ściśle zachowywana, sumienne wypełnianie zobowiązań, uczciwość bezwzględna, to zasady naszego sprawowania sie. One tylko cieszyć mogą władze miejscowe.

Przytem w kraju tak odległym od Ojczyzny naszej, w tak różnych będącym warunkach, powinniśmy bez żadnej myśli, zaniechać wszelkich politycznych agitacji, stowarzyszeń i t. p. Cokolwiek tu zamyślając, gubiłoby się ludzi zapaleńszych, bez tej nawet co w kraju korzyści ze spisków, że sie ducha niby podnosi. Tu byłoby zmarnowaniem zupełnem sił. Krew nasza tu przelana, u Moskali wywoła tylko przekleństwa i nieroztropne drwinki, a u współrodaków łzę żalu nad zmarnowaną energją. Nie z dzisiejszym Sybirem nie mamy wspólnego, i o żadnych, gdyby tu i były agitacje, wiedzieć nawet nie powinniśmy.

Sami zaś, z zaciętemi ustami, z zahartowanem sercem, znośmy krwawą i upokorzającą dolę. Bądźmy pewni, czem więcej bedzie spokoju, cichej godności w naszem postępowaniu, tem mniej spotka nas ze strony władz nadużyć.

Nie mamy praw, które ludzie szanować tu przywykli. — Życiem naszem pokażmy im na każdym kroku jak wysoko szanujemy prawa zapisane w sumieniu każdego człowieka, czującego własną swą godność. Tak życie w nas zachowamy i narodowość naszą bez zmazy. — Gdy wejdziemy w koło mieszkańców, bądźmy uprzejmi, grzeczni, lecz dajmy uczuć, żeśmy tu ani dobrowolnymi gośćmi, ani apostołami, lecz mimowolnymi wygnańcami, że jak przybyliśmy, tak też powrócimy, lub umrzemy na ich ziemi zawsze tylko Polakami.

Jestem pewny, że przejście więzienne, zastanowienie się głębsze i sam instynkt narodowy, wskażą każdemu, jak ważnem jest na Syberji dla Polaka, zachowanie religji przodków. Sądzę, że nie tylko ci, którzy słowy tylko, dla pokazania swej niby nauki i postępu, napadają na obrządki religijne, lecz i ci, którzy są w samej rzeczy tak nieszczęśliwymi, — że potrzeby wiary nie czują, pojmą, że tu obowiązek Polaka wyraźny, każe mu wiarę swą uszanować. — Żadnem słowem nie podkopywać więc wiary ludu, szanować obrządki, jeśli ich sami nie zachowujemy, bo od poszanowania religji ojców w massie ciemniejszej, — zależy i narodowości ojców przechowanie; — gdy wzgardzą kościołem, wzgardzą i ojczystą tradycją, — a za ślubami mięszanemi pójdą i ostateczne odszczepieństwa od narodowego pnia polskiej na Syberyi tułaczki. Chciałbym aby nasza młodzież dobrze się nad tem zastanowiła, — nim nieszczęśliwe przykłady z życia okażą zupełną prawdę sław moich.

Ważną bardzo między Sybirakami jest kwestja, jak postępować z ludźmi w czasie ostatnich wypadków, w śledczych kommissjach upadłymi. Opinja zdrowa jest konieczną, pobłażliwość nie może mieć miejsca w kraju, który dąży jeszcze do niepodległości. Historja uczy, wszystkie nadużycia tłumów u nas, miały źródło w źle zrozumianej tolerancji występku. Żałując winnych, traciliśmy ofiary omyłki i szału ludu, wywoływaliśmy na kartę naszej historji smutne wypadki. Otóż i tu powinna być surowa a sprawiedliwa opinja.

Nie mówimy nic o mimowolnych omyłkach, o nietrafności tłómaczeń, te mogły sie każdemu zdarzyć. Łatwo było na Rusi nie tylko wyjść czystym, lecz się w niczem nie omylić, — gdy o nic prawie nie pytano. I w Warszawie i na Litwie różne były kommissje, i różne osoby przez niejednostajne przechodziły próby. — Lecz są zeznania kompromitujące sprawę i osoby, — są zeznania noszące na sobie piętno zaparcia sie Ojczyzny, nikczemności, spodlenia się, shańbienia swoich i kraju. Do takich zeznań prowadziła jednych słabość charakteru, ciężki chwilowy upadek na duchu, drugich zaś rozliczona nikczemność, — aby zgubą innych siebie ratować. Sądzę, że tam, gdzie zeznania noszą na sobie charakter nikczemny, niezgodny z uczuciem Polaka, a w wydawaniu znanych współpracowników oszczędzający siebie, że tacy ludzie ostatecznie powinni być potępieni. Nic z nimi nie mieć wspólnego. Mówić wiec nawet, że to nie są nasi, traktować jakby się traktowało Polaków cywilnych zbrodniarzy, — bo w oczach naszych oni niżej jeszcze upadli.

Samo przez się rozumiemy, że to w granicach stosunków Polaków — towarzyszy, — nie ludzi chrześcijan. W chorobie, głodzie i t. p. również pomoc im nieść winniśmy, jak Moskalowi lub Buratowi, lecz nie więcej. Pobłażanie dla takich panów jest zbrodnią narodową, i najgorsze przyniesie na przyszłość owoce. — Nie potrzebuję przekonywać, że rodzina jeśli jest z nim, jest zawsze rodziną polską i winy ojców nigdy na dzieci nie spadają.

Zostaje druga kategorja ludzi słabych. Tu bez względu na ich winę, stopień oświaty i zajmowane stanowisko, gdyż słabość lub siła charakteru zupełnie od wykształcenia nie zależy, — miarą postępowania z nimi jest ich własne dziś znajdowanie się. Człowiek zacny z natury, może upaść, lecz nigdy swej winy nie zapomni; kto zaś winę swoją zakrywa, ją tłómaczy, a nie prosto bije się w piersi, ten dowodzi, że egoizm go pchnął na drogę występku i nie daje rękojmi poprawy. Każdemu więc z upadłych, — który widzi i uznaje swoją narodową zbrodnię, — brzydzi się nią, a chce w kole bratniem znaleść siłę i podtrzymanie, — ludzie zacni nie mogą cofnąć ręki. Kto przechodził trudne i nadewszystko męczące śledztwo, ten pojmuje, że tylko łaska boska, lub nadzwyczajny charakter bronią od upadku, — i tacy nie potępią żałujących swej winy. — Ci zaś którzy tylko z opowiadań wiedzą o przejściach, niech zbyt łatwo nie sądzą słabych: — bo dzieje uczą, że z zarozumiałych o swej sile, najwięcej upada. Potępienie wiec bezwarunkowe wszelkich zbrodni antinarodowych w kommissji, zaparcia się narodowości, bluźnierstwo przeciw krajowi, wykrywanie robót i osób — usuniecie z koła ludzi nikczemnych, lub słabych, lecz niezeznających winy; — a bratnia ręka pomocy dążącym do podniesienia się, — takie powinno być postępowanie tułaczy. Teraz jak ogólnie uważać nam położenie na Syberji i w Rossji. My Polacy, grzeszymy często, — uważając siebie jakby za jedyny lud wybrany. Chcemy wszystkie wypadki ostatnich dziejów światowych do siebie zastosować. I zapewne, żaden naród Europejski tak szczerze nie przyjął nauki Chrystusa, i w życie polityczne nie przenosił zasad z niej czerpanych. Ta idea prawdy była przewodniczącą myślą w dziejach Polski, długi czas, bez względu na interes, — i państwo jednak wzrastało. — Odstąpienie od niej spowodowało upadek. — W pozagrobowem wiec życiu, gdy pragniemy odrodzenia, jej słuchać tylko powinniśmy; — a z tryumfu prawdy nastąpi wyswobodzenie Polski. Lecz i cały ogrom ludów, dąży różnemi drogami do wcielenia prawdy w życie; te usiłowania wspierają jedne drugie i tworzą harmonję dziejową, widoma dopiero po przebiegu wieków. Dla współczesnych drogi rozwoju ludów dzisiejszych są tajemnicą, — przyszłość je dopiero wyczyta. Są jednak pewne dane z dziejów ubiegłych czerpane, które dozwalają o dzisiejszej chwili sądzić. Na tej więc podstawie oparci, — możemy z pewnością twierdzić, nie w mistycznym nastroju, — lecz z pewną prawie matematyczną ścisłością, że i ta wielka wędrówka z zachodu na wschód, z kraju bezwzględnego uczucia, w kraj grubego materyalizmu, ma też swe dziejowe znaczenie.

Rozbioru Polski, w dziejach Europy coraz silniejsze okazują się skutki. W XVIII wieku, rozdział żywego narodu, gdy inne narodowości były martwe, bo w jednej Polsce sam naród (choć w części swojej) sobą rządził, gdy wszędzie kierowała władza i polityka monarchów, był prawie koniecznym. Dziś już dzieje się na odwrót. Rządy albo są narzędziem ludów, lub muszą się z nimi liczyć. Narodowości istniały odwiecznie, a to pytanie, to kwestja świeżo postawiona. Nawet autokrata Moskwy, ten pan samowładny, poddaje się pod objawy niby woli narodu w głosie Katkowa. — Jakikolwiek jest kierunek pisma moskiewskiego, lecz tryumf jego zawsze okazuje, że i Rossja szamotać się zaczyna.

Taki stan dzisiejszy Europy i Rossji powinien zastanowić wygnańców Rossji i Sybiru, a gdy Opatrzność dziś tam nas posyła, pojąć powinniśmy nasze obowiązki i dziejowe zadanie. I nie jest to w sprzeczności z tem, com wyżej mówił, — owszem, i teraz powtarzam, że ani spisków, ani żadnych stosunków mających polityczny charakter nam zawiązywać się nie godzi. Wstrzymać się winniśmy nawet od wszelkich projektów, od każdego słowa budzącego nieufność i niechęć ku rządowi. Bo powtarzamy, tylko każdy naród sam swoją przyszłość polepszyć może. My nasze posłannictwo spełnimy i rozumnie i z korzyścią dla obu narodów, gdy tylko zostaniemy wedle pierwej już podanych słów — samymi sobą.

Wszelkie nasze opowiadania o nadużyciach na Litwie i Rusi, choćby najprawdziwsze, słuchać będą z niewiarą, powstawanie na rząd despotyczny wezmą za słowa żalu, jakoby ten rząd silny zniósł naszą anarchiję, — obudzą nawet pewien szacunek dla własnej władzy, bo któryż obywatel, kochający kraj, nie przekłada niepodległości pod despotyzmem nad rozbiór Ojczyzny?

Życie uczciwe bez orgji, wykrętów, ścisła sumienność w spełnianiu obowiązków przyjętych, posłuszeństwo bez podłości, znoszenie losu bez sarkania i jawne wyznawanie, żeśmy Polacy, i że to nam daje siłę, — oto nasze posłannictwo. Kropla spadająca wciąż na kamień przebija go. Gdy większa część wygnańców tak żyć będzie jakeśmy opisali, to zwolna inne o nas wyrobi się przekonanie w mieszkańcach. Sami oni szukać nas będą, a słowo nasze wartość rzeczywistą w ich przekonaniu pozyska. — Gdy im skarg swoich przekładać nie będziemy, zdziwienie swoje wypowiadać będą. Lecz jeszcze ich zdumienie ogarnie, gdy na to prostą usłyszą odpowiedź... My Polacy, kraj swój kochamy, chcemy jego szczęścia i niepodległości; pomimo tylu usiłowań nie wybiliśmy się; — przekonani więc jesteśmy, żeśmy byli niedostatecznie politycznie dojrzali, nie warci jeszcze bytu samodzielnego; — staramy się więc pracować, być zgodnymi z nauką prawdy, — lecz gdy sobie zaradzić nie możemy, jakżeż wam, obcemu narodowi możemy sumienną dać poradę? Nie czekajcie więc od nas projektów, jak zreformować wasz kraj, nie liczcie na nasz udział w waszych spiskach. — Mówimy wam szczerze uczcie się; poznawajcie sami gruntownie waszą przeszłość, a jasnem stanie się wam i co chwila dzisiejsza każe robić i co wam przyszłość gotuje. W dziejach własnego narodu i w sercu kraj kochającem, nie w obcych rozumach leży szczęście ludów.

Tak więc naszem posłannictwem nie spiski wywoływać, lecz zachęcać do oświaty i uczciwości. Najciemniejszy człowiek nie może zaprzeczyć korzyści nauki, — największy oszust mimo woli uznaje potęgę prawości. Jakiż urok otoczy pracę i uczciwość w Rossji, gdy zobaczą, że one same zdolne podtrzymać nieszczęśliwych wygnańców w smutnym ich losie, bronić od rozpaczy i wszystkich jej następstw? Zwolna sztucznie szczepiona nienawiść w sercach Moskali, przyjdzie do głowy, że gdy nasze życie prywatne tak zacne, nie mogą być fałszywemi i nasze zasady. A najkorzystniejsze to, że powoli i między nimi znajdą się ludzie, którzy ukochają prawdę nadewszystko. Będąc tylko szczerymi wyznawcami prawdy, wywołamy dla Rossji rzeczywistych apostołów, jakich ona teraz potrzebuje. — Nie będą to dzisiejsi burzyciele wszystkiego co stare, niedowarzeni socjaliści i bez ścisłej logiczności nihiliści. — Nie, lecz ludzie kochający swoją Ojczyznę Rossję rozumnie, nie jak dotąd dla ciągnienia z niej zysków, lecz nawet nad siebie. — Tacy ludzie i dla rządu nawet, będą największem dobrem.

Powiedzmy bowiem prawdę, że każdy rząd, nawet despotyczny, nic może nie widzieć konieczności rozwoju, potrzeby dawania swobód narodowi, — chce tylko jak najdłużej swą władze zachować. Ludzie wiec pragnący z miłości dla Ojczyzny, rzeczywistego rozwoju, — a znający kraj i widzący nieskuteczność gwałtownych reform, — powinni być przyjmowani jako ludzie Opatrzności. — Tacy ludzie w młodzieńczym wieku nie zabrną w utopje szalone, łącząc się z nieprzyjaciołmi Ojczyzny, ani w późniejszym czasie, dla jakich bądź osobistych celów, nie będą narzędziem fałszywych rządu zachcianek. Rossja będzie miała w nich wiernych synów, pragnących jej potęgi, ale odrzucających i roboty obce i zabory cudzej własności. — Silną dłonią poruszą wychowanie ludu i powoli odzyskiwać będą instytucje wolnych narodów krwi słowiańskiej. Zjawienie się takich mężów zmusi Rossję wejść na drogę polityki narodowej, — nie tradycyjnie mongolsko-niemieckiej. — Dziś gdyby nawet, rząd chciał zmienić politykę, — gdzie znajdzie podtrzymanie? Gdy chce słuchać opinji narodu — to wrzask wściekły Bratkowa bierze za głos ludu, — a jednak to jedyny organ, który w Rossji coś przedstawia. Za nim jest massa ciemna, sfanatyzowana, podbudzana przez swego apostoła, sama go popychająca. Inne gazety, to czyste spekulacje. — Redaktorowie ich przypominają naszych obywateli podpisujących adresy. Tam idą gdzie siła, lecz same nie zdolne utworzyć potęgi, jaką daje gdzieindziej niezależna prassa.

Tak więc, bracia moi w tułaczce, w ciężkim żywocie, nie zapominajmy, że obowiązkiem naszym: "rozmyślać głęboko o błędach przeszłości"; — nie zapominajmy, ie serca narodu biją ku nam, bądźmy też całem sercem z niemi. — A gdy wyrokiem Opatrzności zostaliśmy rzuceni na obcą ziemię, nie słowem lecz życiem dajmy świadectwo prawdzie. Prawdę zaszczepiajmy, jako naszego sprzymierzeńca. Bądźmy pewni, ie ona nawet tu obudzona. Ojczyźnie naszej zerwie pęta. Gdy jej ślubować wyłącznie będziemy, gdy oni ją przyjmą, walka ustać musi. Niech w nas nie budzi obawy oświata w Rossji, owszem cieszmy się, byle postępowała w chrześcijańskim duchu, a otrząsając się z pieluch grubego materjalizmu.

Dając cząstkę ducha naszego, słowo prawdy, my nic nie tracimy.

Chrystus Bóg-człowiek, całem życiem dał przykład rodzajowi ludzkiemu. On w niepojętym cudzie, codzień na ołtarzu obecny, zstępuje w pierś człowieka, ożywia ducha ludzkiego, a Bogiem być nie przestaje. Jaki to przykład dla ludzi dobrej woli! — Czy cząstką bóstwa naszego, duchem naszym, nie jesteśmy obowiązani co dzień się dzielić z bracią potrzebującą tej iskry prawdy, w bratnim przebudzonej duchu. My biedni tułacze, w łachmanach, z sercem rozdartem, nieśmy cześć prawdy w progi obce, dzielmy się nią, a ona i nas nie opuści, owszem spotęguje się jeszcze, bo ona, to cząstką bóstwa, dająca siebie, a niepodzielna. — Iskrę uczucia miłości chrześcijańskiej rozpalmy w ogień, który zwolna ogrzeje te massy, nawet wśród lodów Sybiru.

Do spełnienia tak wielkiego posłannictwa, do dania miłości w zamian za więzy, cóż nam doda siły? Oto to samo zbolałe serce, które tak kraj ukochało, że rzuciło rodzinę i dzieci. — W pamięci o pozostałych szukajmy siły do zwalczenia też samych siebie, boć to walka bodaj najtrudniejsza.

Tak żyjąc, gdy Bóg nas powoła do zdania rachunku, zamykając oczy na tej dzisiaj obcej ziemi, pocieszeni będziemy pewnością, źeśmy swój żywot godnie wypełnili. — Pamięć naszą przechowają synowie nasi, bogdaj szczęśliwsi, — i przechowa ją ten lud, dziś na wpół barbarzyński, zmaterjalizowany, jako o najlepszych swych dobroczyńcach, bo my poczciwem życiem i śmiercią damy mu przykład — jakiemi narody być winny w Chrystusie.

1865.

(1) "Zawsze przecie ona żyje."

(2) Dziękujemy.

* 1.awk 2.awk compress_epub.sh crap demo.sh demo.sh~ demo2600.sh demo2600fix.sh dodatkowe dop.sh dopasowanie.sh find_demo.sh find_demo2600.sh find_fontmod.sh find_fontmod2600.sh find_indent.sh find_netpress.sh find_netpress2600.sh find_poprawki_karoliny.sh fontcheck.sh fontmod.sh fontmod2600.sh get_missing.sh indent.sh iwatch.sh lib lista.sh lista.sh~ lista2.sh mod_iwatch.sh mov_0to1.sh mov_1to2.sh netpress.sh netpress2600.sh poprawki_karoliny.sh przenies.sh ucompress.sh uncompress_epub.sh undo_indent.sh zndemo.sh *

II.

W DNIU UNII LUBELSKIEJ.

Mołodyj Auhust prystoł zasidaje,
Wełikim diłom naczawsia żuryty,
Bo na tu pamjat' szczo swij rid konczaje,
Chotiwby Łytwu z Polszezoju złuczyty.

W dzień pamiętnej rocznicy zlania się w jeden naród trzech wielkich ludów, każda pierś polska wzbiera uczuciem, z dumą w przeszłość pogląda, by z niej słowo lepszej przyszłości wyczytać.

W dziejach narodu, tysiąc lat blisko historycznego bytu liczącego, ta przed trzema wiekami spełniona unija, jest jedną z najświetniejszych pamiątek, a w obec dzisiejszych prześladowców narodu, to arka naszego zakonu, to gwiazda zbawienia!

I Polak, Litwin, Rusin obchodzą ja w kraju cichą modlitwą, pogawędką z jedynym może pozostałym sąsiadem, wreszcie nauką ze łzą wpajaną swym dzieciom. Boć Polacy dziś u siebie, jakby w pierwszych wiekach chrześcijanie, tylko w tajemnicy skarby swej narodowości przechowują; za wszelkie wyznanie wiary, czeka ich kara — Sybir, wiezienie.

Polska w emigracji, wśród ludów życzliwych, uroczyście dzień ten święci, mówi o swych prawach zapoznanych, stara się przekonać Europę o grożącem niebezpieczeństwie, ostrzega, i bodaj długo jeszcze daremnie ostrzegać będzie.

My, na ziemi mroźnej wygnania, dręczeni najsmutniejszemi wiadomościami z kraju, w którym głód, a prześladowanie najsroższe końca nie mają; my upadając sami pod brzemieniem tęsknoty, tracąc z koła swego moralną i materjalną śmiercią, z każdym dniem, towarzyszy, jakże uczcimy ten wielki dzień? Życzeń przebrała się miara, a gdy ledwo kilku do roku zbliża się do kraju, choć zbroczonego krwią, a zwierzchu okrytego kałem zepsucia, lecz zawsze drogiego, bo ojczystego; czy żegnając tych wybrańców losu, oprócz krwawej łzy rozstania, nic już wypowiedzieć nie jesteśmy zdolni?

Bracia moi, czyż wszyscy po kolei upadniemy pod ogromem niedoli? jak ci, którzy nie mogąc w swym rozumie znaleść drogi do wyjścia stracili rozum, — jak ci, którzy się długo modląc i nie widząc cudu, w końcu zamiast słów modlitwy, mają w ustach tylko słowa bluźnierstwa, — jak ci nareszcie, którym ciężar życia tak był nieznośny, iż własną ręką stargali więzy ciała krępujące ich zbolałego ducha...

I któż tych wszystkich nieszczęsnych ośmieli się potępić, kto porównać ich może z tymi stokroć nieszczęśliwszymi jeszcze, — bo moralnie zmarłymi, którzy tracą nie rozum, nie życie, ale godność człowieka — Polaka w kale zepsucia?

Bo i któż z nas, sam tak śmiały i ufny w swe siły, że powiedzieć może: ja wytrwam, ja wyjdę czysty z tej ciężkiej, moie do końca życia katuszy — tęsknoty za krajem! Rozum bowiem pojedynczego człowieka zastanawiając się nad chwilą dzisiejszą, nie widzi wyjścia. Gdy więc przemaga w człowieku uczucie, traci on rozum lub życie sobie odbiera. Gdy zaś egoizm weźmie górę, przezwany zimnym rozsądkiem, zaczyna się nowe już życie, — życie jakby oddzielnej jednostki, życie dla siebie tylko, egoistyczne, umieranie dla braci i Polski — dla Boga i cnoty. A jednak pomimo tego co się w koło nas dzieje, w wielu piersiach żyje energja, w sercu gorąca miłość Polski, a usta wciąż szepcą modlitwę do Boga, z ufnością dziecinną że ona wysłuchaną być musi. Czy i to takoż tylko inny objaw warjacji? — czy to nie ta monomanija polska, z której wrogowie nasi szydzili? W obec powagi siły w Europie nazywali nas Donkichotami prawdy i wiary w cnotę i jej tryumf. Posłuchajmy ich słów. Prawda, mówili oni, rozbiór Polski, to zbrodnia; — prawda, żeście i dziś prześladowani niewinnie; — lecz bądźcież rozsądni, patrzcie, my robimy tylko to, co dziś świat cały za zdrową uważa politykę. Wy musicie zginąć, bo jesteście niepraktyczni, chcecie działać wbrew duchowi czasu, duchowi siły, materyalizmu. — A my was ostatecznie zniszczymy, przetrawimy, wydrzemy wasze majątki, zubożymy rodziny, z narodowości waszej ani śladu nie zostanie, a w końcu sfałszujemy dzieje, oplwamy waszą dobrą słąwę. I zobaczycie, świat i jego dzieje nam uwierzą, nam przyznają słuszność, bo z nami siła! Wy ludzie marzeń, wy mistycy, wy wierzycie tak w nieśmiertelność swej Polski jak i w nieśmiertelność duszy i nawet w przyjście królestwa bożego na ziemię i w tryumf prawdy. O, narodzie zastarzałych pojęć, zginiesz ze swą wiara i imię Polski będzie tylko słowem, dźwiękiem bez znaczenia. A na miejscu waszem zostaniemy my, naród postępu, silny a wolny od przesądów; oplwamy wasz grób i na gruzach waszych szeroko rozszerzymy swe plemiona, — bo naszą przyszłość świata, my pojmujemy najlepiej ducha czasu, i świat cały nas słuchać będzie; — słowa nasze prędko stwierdzą fakta, i wy nieszczęśliwi, sami to jeszcze zobaczycie.

Słowa te szatańsko-rozumne już lat pięć jak słyszałem, a wciąż mi dzwonią w uszach, i wypadki dziejowe i wszystko w koło zda się świadczyć o strasznej ich prawdzie.... A jednak, powtarzam, czy to warjacja, że one nie podkopały mej wiary ? Tak! wierzę i w nieśmiertelność duszy ludzkiej i w żywotność mej Ojczyzny. I dziś powtarzam, — umrze całe pokolenie w walce za prawdę, lecz z pewnością jej tryumfu, z pewnością czerpaną w wierze, a wierze silnej i rozumnej.

Same słowa tak szydersko-bluźniercze, — a pełne bezwstydu wrogów, są jedną z rękojmi, że się nie mylę. Odrzucają oni i możność naszego powstania i możność panowania prawdy na ziemi, wierzą w siłę, mówią że przyszłość do nich należy. Fortuna variabilis, Deus admirabilis, — słyszał wróg prorocze słowa kapłana" — i tam też była siła, a gdzie ślad jej ? Któż przyszłością rządzić może, — jeżeli głębiej w przeszłości nie spojrzał; kto nie wierząc w panowanie ducha, może roić, że coś stałego zbuduje? Słowa nieprzyjaciół naszych w tem sprawiedliwe, że łączą wiarę naszą w odbudowanie kraju z tryumfem prawdy na ziemi, z upadkiem panowania brutalskiej siły. — Tę cechę naród i dziś przechował w wiernych synach i jest ona zgodną z duchem narodu. A duch narodu, streszczając dzieje ubiegłe, daje klucz do czytania w księdze przeznaczeń. — Bracia, tam siła, tam źródło naszej wytrwałej wiary.

W dziejach naszych, w charakterze narodu, przeważnie wybija się tak zarzucana nam nieracjonalna, prawie mistyczna dążność narodu. Bo wiara w nieśmiertelność duszy w pokoleniu lechickiem Słowian, nie była martwym dogmatem wyznawanym usty, — nie, ona przejęła całe nasze jestestwo. — Nie tylko obrządek chrześcijański przyjęliśmy, — ale dążyliśmy do wcielenia prawd tych świętych w życie. Tak się wyrobiła idea Polski, szczytna, świetna, nadająca historji oddzielne piętno. Dążenie do prawdy, z zapoznaniem materjalnych korzyści, umiłowanie jej nadewszystko, z nią życie narodu, bez niej śmierć.

Podobna dążność narodowa, dając dziejom charakter wzniosły, poetyczny, mistyczny, wymagała też ciągłego rozwoju, stałej baczności by nie zejść z drogi. — Okoliczności musiały stawiać tysiące przeszkód, duch narodu schodził na manowce, — bałamuciły go to korzyści materjalne, to widok dobrobytu innych narodów, — a za każdem zboczeniem od idei narodowej, nieszczęścia zalewały Polskę. W obec ludów coraz więcej dbających o dobrybyt materjalny, dążność Polski była jakby niepraktyczną, jakby prowadzącą do rozkładu polityczne narodu ciało.

Jednak historja uczy, że póki byliśmy wiernymi tej idei, krzewienia prawdy i wolności w duchu Chrystusa, póki i nasze uchwały i nasze postępowanie z nią były zgodne, to mieliśmy i siłę wielką, kraj rozrastał się w potęgę, ludy obce do nas się garnęły. Zapoznanie, skrzywienie ducha narodu, rozkład i upadek przyniosło.

Miłość swobody doszła u nas do najwyższego szczytu, w pojęciach narodu streściło się to w jasną, piękną, — a wszystko obejmująca prawdę: Polakowi wszystko wolno, — jedno, obrażać Boga nie wolno. To zdanie na pozór wydaje się anarchicznem, lecz ono zupełnie odpowiada naszemu usposobieniu. — Zrozumiane dokładnie, ono więcej krępuje osobistą wolę człowieka, niż najściślejsze przepisy despotycznych rządów. Widoczne tu uznanie tej swobody bez granic, jaką człek wolny mieć powinien, do jakiej Polak dążył zawsze, lecz razem i groźba straszniejsza nad Sybir i śmierć, obrazy boskiej, Jego kary. — Wszystko nam wolno co zgodne z odwieczną prawdą. — Pod wpływem dziejów, pod wpływem tej miłości swobody, ograniczonej tylko obawą obrazy bożej, w piersi każdego też Polaka wyrodziła się nierozdzielna wiara w nieśmiertelność ducha ludzkiego, tryumfu prawdy i wyswobodzenia Ojczyzny. — Powaga przeszłości stwierdza ją równie jak i szyderstwo wroga. Gdy więc rozum pojedynczego człowieka upada w obec tego co się dziś dzieje, — cofajmy się w przeszłość, wybierajmy wyższy rozum polityczny, a ten pokaże nam konieczną, może oddaloną, ale świetną przyszłość.

W dniu wielkiego narodowego święta, w dniu Unji narodów, Bracia Polacy, Litwini, Rusini, dla uczczenia go, dla nabrania otuchy do dalszego bojowania, dla ulgi sercom zbolałym, — rzućcie okiem na tę drogą nam przeszłość, — choć pobieżnie przypomnijmy wybitne jej cechy, z niej uczmy się:

Że na świecie być Polakiem,

To żyć bosko i szlachetnie.

Że tylko tak żyjąc przyspieszymy panowanie prawdy na ziemi i niepodległości Ojczyzny naszej.

Z Chrześcijaństwem, z pośród ludów słowiańskich wytwarza się naród polski. Cechy tego wielkiego szczepu do dziś dnia odznaczają nasz naród. Może żadne plemię tak czysto nie przechowało wad i zalet odróżniających ten szczep w rodzinie ludów Europy. Przypatrzmy się jak z iskrą prawdy, którą nauka Chrystusa przynosi, rozwijają się dzieje i potęga Polski. Póki się naród ściśle trzyma zasadniczej swej idei, — wzrasta. Każde zboczenie przecierpieć musi. Ileż razy staje na krańcu przepaści, — już zguba Ojczyzny zda się konieczna, i znów powstaje — czemu? bo duch narodu, prawda święta ożywia go. W końcu ciało się rozpada czasowie, ale duch wciąż żyje, oczyszcza się i nie traci pewności, że znów w silnem zaświeci ciele.

Chrobry, nad wiek swój wyższy genijusz, przygarnia sąsiednie plemiona, jest prawdziwym Polski przewodnim duchem, — gromi on obcych przybyszów warażskich książąt, którzy podbili pobratymczych nam Polan i Czerwonej

Rusi grody zajęli, i zaznacza granice przyszłej wolnej Ojczyzny. Chrobry z ojcem swym Mieczysławem, który wiarą ś. oświecił i skojarzył swe ludy, i tem przygotował drogę wielką synowi, — i postać legendowa, a tak zgodna z narodową dążnością Piasta, to pierwsza, wielka trójca na początku dziejów naszych.

Tam dalej, dzielny wojownik Bolesław Śmiały, dodaje sławy polskiemu orężowi, lecz zapoznaje prawa kościoła, w swawoli swojej depcze chrześcijańskie obyczaje i musi kraj opuszczać. Z głowy Piastów spada świeżo włożona, a tak świetna korona, i w długiej pokucie, nieprędko ją z prochu naród podniesie. W kraju wrą jeszcze pogańskiej przeszłości ostatki, naród z trudnością się składa w formy państwa nowoczesnego.

Bolesław Krzywousty, trzeci rycerz tego imienia, pomimo nowego blasku, który dodaje Ojczyźnie, zwyczajem dawnym dzieląc kraj jakby spuściznę miedzy synów, daje początek smutnej, acz koniecznej epoce dziejów naszych. Rozrodzeni Piastowie nie mają ducha pierwszych swych przodków, w drobnych rozterkach trawią siły, a jeden dział ich, który najdłużej przetrwał, traci swą narodowość i Polska, z pominięciem własnej krwi, szuka króla, któryby przechował jej ducha. Lecz jeszcze przed tem, z tej wielkiej toni, z chaosu powstaje złączony naród, a to siłą woli, żelaznego charakterem Władysława Łokietka. Własne nieszczęścia, długa tułaczka przeradzają człowieka. Książątko pełne wad, wyrasta na bohatera, drugiego po Chrobrym odnowiciela Polski. I dziwna rzecz — patrzmy, gdy pierwszy legendowy

Piast, to kmieć, rolnik, którego pamięć tak świeci naród przeważnie rycerski, taki odnowiciel Polski; Łokietek, przed szlachtą, wbrew panów oporowi, najprzód w ludzie wiejskim znajduje pomoc i siłę. Cały trud przygotowań spełnił Łokietek bohater, a na jasnem niebie Polski zaświeciło słońce — Kazimierz Wielki. Ten prawa spisuje, swobody rozszerza, światło nieci, miasta wznosi, — i jedyny z królów Wielkim nazwany, bo cały naród, nie oddzielne stany, miał na pieczy. I jak przy świtaniu dziejów trzy postacie uosobiają ducha narodu, tak i przy zejściu dzielnicy Piastów, jakże pięknie trzy światła jaśnieją! Obok bohatera Łokietka, mądrego Kazimierza Wielkiego, oto jego wnuka, serce Polski, pamiętna poświęceniem Jadwiga. Tej dostało się w udziale, na wzór sławnych swych przodków, szczytną dla Ojczyzny otworzyć przyszłość — ofiarą serca, — a oddając siebie, do łona Polski przygarnąć Litwy i Rusi narody.

Okres Piastów był okresem wzrostu Polski i jej swobód, wytwarzania się regularnego społeczeństwa i ciągłej walki z dziczą barbarzyńską. W nim winą książąt straciliśmy na zawsze Szląsk.

Jagiełłów czasy, to wiek potęgi narodu, szczyt jego chwały. Orężem, swobodami, światłem jaśnieje Polska w Europie. Na widok jej szczęścia, potęgi i wolności, narody garną się do niej. Wielka połączeniem z Litwą i Rusią, przygarnia Prussy i Inflanty. Siły oręża używa tylko na obronę słabych, a nie chciwa podbojów; grzeszy nawet obojętnością na sprawy Czech, na głos Nowogrodu i Pskowa.

I papieże zwą ziemię naszą święta, za relikwiję ją uważać każą. Nasi Hozjusze na Soborach prezydują, a przejęta czysto chrześcijańskim duchem Polska, wszystkim swą ziemię gościnną otwiera. Biskupi nasi świecą nauką i tolerancją; Kraków przez Akademiję w kraju oświatę szerzy, Włochy w uniwersytetach swoich seciny Polaków liczą, a wielki Kopernik odkrywa prawa odwiecznie światem rządzące.

Jagiełło z poganina i księcia samodzielnego, król wolnego narodu, pojmuje wpływ ducha swobody, — i w Horodle akt Unii, — dokument historyczny, pisze się słowy ewangelicznej miłości. Obok Jagiełły — patrzmy — oto bohater Litwy, godny następca Gedymina, Olgierda, Kiejstuta, Witold zamyka dzieje oddzielnej Litwy, która nadal tylko wspólnych z Polską bohaterów mieć może. I już potęga Krzyżaków złamana, nim pod Kazimierzem przejdą Prussy do wspólnej Ojczyzny. W dziejach głośne imiona Zbigniewa z Oleśnicy, — naszego arcybiskupa Trąbę na stolicę apostolską chcą wynieść, a prawie poematowy bohater Zawisza Czarny, zostaje przedstawicielem na zawsze chrześcijańskiego rycerza.

Oto Zygmunt I, może największy z królów polskich, to i dziejów chwila najszczytniejsza. Naród i historją nie dały mu jednak nazwy Wielkiego — dla czego ? Czy to nie przeczuciem za to złe, za tego raka, którego on zaszczepił na zgubę Polski, dając siostrzanowi swemu na lenność Prussy. Bo właśnie od tych to poszła zguba, "którzy nas czcili i nam hołdowali."

Zygmunta Augusta dzieje, przedstawiają zwykle jako człowieka miękkiego charakteru, daleko niedorównywającego mądrością ojcu, a jakże pamięć jego droga narodowi, i jakże on, siłą uczucia, zawsze zostając zgodnym z prawdą, uosobił wszystko co cechuje nasz naród. Wiemy dziś napewno, że sam mocno wierzył i był gorliwym synem kościoła, a jakże wiara jego była rozumną i tolerującą.

Ten król wolnego narodu, ale król z krwi tak zacnej, wysoko też pojął obowiązki prywatnego człowieka, węzły jakie wkłada uczucie świętej miłości. Ani prośby narodu, ani tłómaczony interes, nie zdołały złamać siły tego uczucia — pozostał wierny danemu słowu, — i pamięć jego Barbary naród ukochał. A Zygmunt August w zamian narodowi w Lublinie świetniejsze sprawił gody.

Cum sumpsisset cor ejus audaciam propter vias Domini.

Tak! gdy Duch święty w to serce zacne tchnął myśl bożą, bo prawdziwą, pamiętając, że schodzi do grobu bezpotomnie, chciał za życia swego, ukochane ludy widzieć węzłem nierozerwanym złączone!

I to ten dzień 12 Sierpnia 1569 r. którego trzechsetną rocznice dziś obchodzimy.

Godów takich żaden naród nie miał. Nic nie pomogą wszelkie czernienia wrogów, obok słów miłości aktu w Horodle i dziejowego ścisłego opisu tej Unii Lubelskiej — wszystkie zarzuty upadną, historją świata drugiej takiej karty niema.

Jagiełło jako książe dziedziczny, mógł samowolnie Litwą rozrządzać, — wiadomo jak w XV wieku monarchowie uważali narody opiece ich powierzone. Lecz, jak wyżej wspomnieliśmy, ten barbarzyński Jagiełło pojął korzyść jaka daje wolność, razem z wiara świętą krzewi i swobodę na Litwie. Panowie Litwy z rodów dawnych i z książęcej krwi, półtorasta lat w sojuszu z Polską, chociaż nie ostatecznie zlani, czerpią tam naukę swego politycznego postępowania. I w samej rzeczy, gdy Zygmunt, August zamyśla ostatecznie połączyć dwa państwa w jedno ciało, znajduje w pewnej części narodu sprzeciwienie się. Ta właśnie swoboda stawiania oporu woli króla, i to w XVI wieku, dowodzi jasno, że to było połączenie dwóch narodów wolne, dobrowolne. Każdy kto był innego zdania, wypowiadał je; możnowładzcy bruździli, — dziś pokazuje się jednak jaki to był spór, o co im chodziło. Król ze stanami o przyszłości kraju stanowił; naród wolny, w głosach wolnych i często gwałtownych, mówi królowi gorżkie prawdy, a w swojej ogólnej massie szczerze Unii pragnął, Uniję przyjął i dochował ją święcie. Szło Litwie o Wołyń, szło panom o własne przywileje, ale o rozdzieleniu się na serjo nigdy naród nie myślał. Wreszcie i za elektów odzywały się pojedyńcze głosy z różnemi zdaniami, czy to wszystko brać za wolę całego Litwy narodu? Gdy znajdując w wolnem państwie ślady oppozycji takich Radziwiłłów i t.p., pisarze moskiewscy zaprzeczyć chcą dobrowolności Unii, niech, że nam pokażą jak się łączyli wówczas i z małym wyjątkiem obecnie, inne państwa w Europie. Czy to niej była najczęściej spuścizna jakby prywatnej własności królów, lub też siła oręża podbijane pograniczne prowincje. Niech nam opowiedzą z własnych historyków, jak w tym czasie urosło księstwe Moskiewskie, czy i jak tam sejmy głosowały, jak zapytywano ich bojarów? Gdy Nowogród i Psków, pomnąc na krew słowiańską i miłując słowiańska swobodę, daremnie do Polski się garną, jakim sposobem słowiańskie te grody zmieniły się w dzisiejsze miasta moskiewskie? Gdzie ta ich dawna wolność, ich bogactwa, ich wiece? niech rai powiedzą gdzie lud nawet dawnych tych miast? Czy nie Wołogodzkiej i innych gubernii zamieszkuje pustynie? zapewne dziś żaden z nich do jedności z Polską nie wzdycha, dostatecznie dziś zmoskaleni, dostatecznie ciemni, aby i nas nienawidzieć i narodowość naszą, a chociaż w ich żyłach krew dawnych Nowogrodu mieszkańców płynie, lecz już ani głos Marty ze snu ich nie obudzi.

Okres Jagiełłów, prócz Zygmunta Starego poważnej postaci, i drogiej pamięci Zygmunta Augusta, ma jeszcze trzecie imię, które bez blasku korony, przewyższa wszystkie zaszczyty, mówię tu o Kazimierzu ś. — Poszanowanie woli Boga, ów ideał polskości, posuwa on do nadludzkiej doskonałości, i syn królewski staje się patronem Ojczyzny. Jagiellońska epoka, to pełnia życia narodu które już się dalej nie rozwinęło. Napotykamy i potem świetne oddzielne fakta; wzrośli za Jagiełłów i żyjący ich tradycją, zjawiają się wielcy wojownicy, znakomici pisarze, biskupi, kapłani namaszczenia Chrystusowego, lecz duch swobody dalej się nie rozwija. Czas jakiś Polska świeci rycerskością, lecz przestaje być narodem przewodnim w rozwoju wolności.

Brzeska Unija, wielka pomysłem, z czasem, pod wpływem obcym, rodzi religijne spory, — te za sobą i polityczne prowadzą rozterki. Taka postać księcia Konstantego z Ostroga, gorliwego wyznawcy kościoła wschodniego, a wielkiego polskiego wojownika, już się niepowtarza.

Wolny naród ma prawo wolnemi głosami obierać króla, — ale naród wciąż więcej się zamyka w kole szlacheckiem, które o swoich tylko myśli swobodach, zazdrości władzy królewskiej, przeciwne rozszerzaniu przywilejów innych mieszkańców. Zastój sprowadza rozkład i upadek. Chodkiewicze, Żółkiewscy, Czarneccy, Sobiescy zapisują swe nazwiska na kartach historji, lecz najgłośniejsze czyny nie zastąpią wewnętrznej siły narodu.

Stefan Batory pierwszy król rycerz, przy nim wielki obywatel Zamojski, jakby' dalszy ciąg Jagiełłów panowania. Polsce przynoszą; — w kozaczyźnie widzą nową siłę i szerszy horyzont dla ducha polskiego.

Lecz za Zygmunta III, wiara przeradza się w fanatyzm, a swoboda szlachty dochodząc do kresu staje się swawolą. A panowanie to świetne. Moskwa prosi na cara naszego królewica, i nigdy Ojczyzna tylu głośnych wojowników nie miała. A jednak głos Skargi już się odzywa, wołając do pokuty, przepowiadając rychłą karę bożą. Bo i cała wyprawa moskiewska nie miała dawniejszego naszego charakteru. Marnują się siły, traci się może jedyna chwila, gdy Polak mogł Moskwę obudzić, powołać ją do życia, ale na to trzeba było dawnego ducha polskiego, iść z miłością i prawdą, a tu chciano podbojów i władzy. Bo w Zygmuncie III przeważnie płynęła krew i tradycja Wazów, nie Jagiełłów. I bez wpływów na Moskwę została ta wyprawa, — gorzej, bo zostawiła pamięć jakby najazdu obcego, — pewną narodową niechęć.

Napróżno król Władysław IV, drugi rycerz z elektów, chce w szlachcie choć ducha rycerskiego obudzić, do wielkich natchnąć czynów. Szlachta polska olśniona tylu powodzeniami, lęka się tylko utraty swych swobód, powiększenia władzy królewskiej, a sądzi, że jest silną i niezwyciężoną. Wszystkie usiłowania króla rozbijają się o ospałość i zła wolę panów. Projektowane reformy w Polsce z porady kanclerza Ossolińskiego, na wzór innych państw Europy, nigdy nie mogłyby się przyjąć, bo takoż to były teorje, bez względu na kraj i jego narodowa przewodnią ideę.

I ledwo król — rycerz umarł, grom w Polskę uderzył. Polska, niedawno zwycięzką i głośna w Europie, rozprzężeniem wewnętrznem osłabła. Tłumy prostego ludu z Kozactwem i Tatarami na czele, splądrowały większą część kraju, w najhaniebniejszej porażce pierzcha złociste rycerstwo polskie, i kraj na brzegu przepaści.

I cóż sprowadza tę klęskę? Przychodzi ona od tych, którzy mogli tylko nowej dodać nam siły, od tych Kozaków, w których za Batorego ludzie wyżsi widzieli zastęp nowych obywateli.

Ciemny fanatyzm, polityka nie sięgająca dalej dzisiejszego dnia i rachunek osobisty możnowładzców, — wywołały te nieszczczęścia, i ze źródła nowej siły pierwszą do upadku zgotowały drogę. Kozacy, zastęp rycerski, broniąc granic Ojczyzny, w wojnach moskiewskich i tureckich, wielce zasłużeni, uważać siebie chcieli i mieli prawo za rycerzy — szlachtę. Chcieli chwalić Boga swym obrządkiem, — jak niegdyś wielcy Ostrogscy, — i niedopuszczać nadużyć na swej rodzinnej ziemi.

Wszystkie ich przełożenia sprawiedliwe, pod wpływem panów tam mających dobra, odrzucane, szlachta nie chce uznać za równą sobie, dziś krwią za kraj okupionej Kozaczyzny, przekładać zaczyna stary pargamin nad poświęcenie osobiste. W obec tego czyż dziwić się można, że gdy znalazł się przywódzca namiętny, rzutki, własnym interesem powodowany, — Kozacy z bronią, praw się swych dopominają; — złączeni z ciemnym ludem dopuszczają się wszelkich nadużyć, a potrzebując stałej opieki, to szukają jej w Turcji, to wreszcie rzucają się w objęcia Moskwy.

I zapewne, jakiż to na pozór tryumf dla dzisiejszych fałszerzy historji, — to przyłączenie się Kozaczyzny. — Lecz dzieje jawnie pokazują, jak gorzko żałowała ta ziemia chwilowej zapamiętałości, — i ile potrzeba było nieszczęść, by ją do tego kroku zmusić.

Kozacy wciąż odzywali się do króla, — lecz polski król naówczas to pszczoła bez żądła, — a "korolowiata" samowolnie bruździli. Gdy nie dano Kozakom żądanych praw szlachectwa, cały tłum wolał się oddać pod knut. — A cóż to dziwnego ? Dziś tak rozumny pisarz jak

Kostomarów uważa za lepsze, aby wszyscy byli bici, niż gdyby na przykład czwarta część ludności była wyższą nad ślepa fantazje cara. — Pojmujemy równość w obliczu swobód, ale jeśli trzeba cierpieć, — wolimy już sami, niż gdyby wszyscy cierpieć mieli. Historycznie równość stopniowo się tylko rozszerzać może, i wówczas jedynie jest rzeczywista i połączona z wolnością. —

Kijów, ten gród poważny starosłowiański, zagarnęła Moskwa, i zwie go kolebką swoja. Lecz spojrzyjmy bliżej. — Ani Kijów, ani cała Małorossja nie są i nigdy nie zleją się w całość z Moskwa. Winy nasze odtrąciły go od nas, ale despotyzm moskiewski nie zdoła w ich umysłach wygładzić pamięć dawnej wolności. — Lacha nadużycie pamiętają, jak mówi pieśń rusińska, i podstarościego, i żyda, i wizuwitów, lecz i to pamiętają dobrze, że nawet do poznania i wystąpienia przeciwko tym nadużyciom wiodła ich Polska, bo od niej przyjęli pojęcie wolności. — Z nią mogliby kiedyś znów być wolni i samymi sobą, — z Rossją, dziś i na dal wyprzeć się muszą oddzielności, poddać sio pod jedno despotyczne jarzmo.

Ileż to nieszczęść przypomina nam panowanie Jana Kazimierza! za winy własne na naród wszystkie klęski razem spadły. Szwed, Moskal, Kozak, Tatarzyn, mór i głód niszczą kraj; — obce tłumy zalały całą Polskę, zdawałoby się, że ostatnia godzina już wybija. Właśni synowie zdradzają, odstępują króla, łączą się z wrogami narodu. Radziejowski góruje nad zgraja nikczemników, podaje przykład tak często potem naśladowany. A gdy Jan Kazimierz na Szlązk uchodzi, oto carski wódz Szachowski radzi Polakom, aby Aleksego na tron wynieśli: "Zachowa on wasze przywileje, radzi szlachcie, — a my zapatrując się na wasze swobody, i własne odzyszczemy prawa."

Lecz jeszcze nie była to ostatnia chwila niepodległości, chociaż w narodzie zamarło pojęcie jasne swego posłannictwa; szlachta już głównie o sobie myślała, lecz jeszcze w jej piersi żyła gorąca miłość Ojczyzny i staropolska odwaga. Zawięzuje się Tyszowiecka konfederacja i jakby zalew wód za ukazaniem się słońca, ustępują z ziemi naszej obce tłumy; Polska się otrząsa, ma swoich bohaterów, — "co nie z soli ani z roli urośli" i jeszcze na sto lat w rzędzie państw Europy się liczy. I oto król męczennik nim złoży ową cierniową koronę, pierwej ze łzami do stóp Matki miłosierdza upada, — proroczym duchem widzi grożącą przejeść, wskazuje z jasnowidzeniem trzech oprawców swej Ojczyzny, boleje nad upadkiem ducha, nad uciskiem ludu wiejskiego, — i jedyną też widzi drogę zbawienia — koronę Piastów i Jagiełłów oddając Matce Boga.

Nie tylko to święta, poetyczna, piękna myśl, lecz i głęboko polityczna. Narodowi, któremu wszystko wolno, — jedno, obrażać Boga nie wolno, już tylko Królowa niebios mogła wystarczyć i z czasem go wyswobodzić. Przejdzie i naród, jak ów król przez otchłanie cierpienia, wejrzy w swą przeszłość, uderzy się ze skruchą w piersi, — a pojąwszy, że tylko żyjąc po bożemu, stanie się godnym swej Królowej, odzyska swe prawa i niepodległości, szerzyć będzie na ziemi dalej ideę swego narodu: — wolność chrześcijańską.

I w elekcyjnych królów rzędzie nad rycerskiemi postaciami Stefana i Władysława, wznosi się obraz naszej niebiańskiej Królowej, a w sercach całego narodu polskiego głęboko zapisane posłuszeństwo tej jedynej naszej Pani.

Z Janem III, pod Wiedniem zapisujemy ostatnie słowo naszej rycerskiej dzielności. — Polska kładzie się w grób bezczynności, jakby w letargu, a tylko za pierwszego Sasa, w wewnętrznych walkach, w szamotaniu się z Moskwą i Szwedami, daje wstrętny obraz zgnilizny i rozkładu. Za Augusta III, cisza zupełna, nie daje jednak ona spokoju krajowi, nie obudza wewnętrznego życia. — Wojen nie było, sejm żaden nie doszedł. Wojny choć rycerskiego ducha ożywiały. Naród ze wszystkich części Rzeczypospolitej, spiesząc na obronę kraju znajomił się z sobą. Szlachcic, służąc pod chorągwią pana, — mógł oceniać i jego osobistą dzielność, — mógł w nim szanować swego rotmistrza. Wspólne z nim niebezpieczeństwo rodziło inny stosunek, nie prostą tylko służalczość. W gnuśnym pokoju możnowładzcy otaczali się tłumem szlachty, aby przewodzić na sejmikach i zbrojnym najazdem dogadzać swoim zachciankom.

Szlachcic z dumą przechwalający się, że nie zna wyższego nad siebie, brużdżący królowi, rwący sejmy, w istocie był ślepem narzędziem w ręku kilkudziesięciu możnowładnych rodzin. Była buta, zuchwałość, ciemnota, lecz darmo szukać w tej epoce wybitniejszych postaci. — Zepsucie z góry coraz więcej szerzyło się w narodzie. Ledwo z rzadka, w wiejskich dworkach średniej szlachty, zachowała się dawna cnota polska domowa i prawdziwie patrjarchalny z ludem stosunek. A panowie? — Możnowładzcy tej epoki zajęci rodowemi niechęciami, współubiegający się o dostojeństwa, starostwa, dla swej dumy poruszają powiaty, województwa, całe prowincje. Własnych królów chcieli być postrachem, u obcych pełzali o pensje. I nie była to prosta przedajność, — często miljonowy pan wzdychał do małej płacy, — bo ona świadczyła, że jest znany, poszukiwany przez obce mocarstwa. — Tak nierozsądna próżność w kole zepsucia pogrążała czoło narodu; — owych senatorów Rzeczypospolitej polskiej.

Nad wszystkie kieski dawnej Polski, może stan jej dzisiejszy nawet, niema epoki nieszczęśliwszej nad czasy Sasów. — Epoka, o której mówi przysłowie: — "za króla Sasa, jedz, pij i popuszczaj pasa," to jakby pełnia zupsucia. Wszystkie przeszłe klęski narodu szły głównie z zewnątrz; — samo obudzenie się rycerskiego ducha, poświęcenie jednego pokolenia, wystarczało, aby Szwed, Tatarzyn, Moskal, kraj opuścili. Tu już była wewnętrzna choroba, — już nie iskra elektrycznego zapału mogła kraj odrodzić, lecz zupełne przerodzenie się, reforma ustroju społecznego, wiek cały walk, cierpień, prób, omyłek, — nim się wyjdzie na drogę jasną, zatraconą od tak dawna, — narodowej przewodniczącej idei.

Wciąż w Polsce odzywały się głosy widzące przepaść, do której naród dąży, chcące go powstrzymać. Owszem, w początkach, gdy jeszcze tak pozornie byliśmy silni, w obec świetnych zwycięztw Kirchholmu i zdobyczy Moskwy, — widzieliśmy, że już Skarga proroczemi słowy upadkiem. groził. Władysław IV, na obcy sposób marzył Polskę przerobić. — Jan Kazimierz za życia chce tron Polski osadzić, — chwilowy król Leszczyński nie tylko pismy i słowy, lecz pod swem okiem rosnącej młodzieży chce inny dać kierunek, a Konarsti pijar rzuca plan zdrowszego wychowania nowego pokolenia i widocznie oznacza epokę odrodzenia.

W możnowładzców tłumie, słynni rozumem, dumą, pełni ambitnych zamiarów bracia Czartoryjscy, zapisując swe imie na karcie historji wielkim błędem politycznym, wezwaniem opieki Rossji, — jednak najczynniejsi są w obudzeniu narodowego ducha, gorliwie pragnąc reform, popierają sprawę najważniejszą — wychowania młodszego pokolenia. Nie nowym to dla Polski widokiem były obcych wojsk tłumy, — za ich poparciem wstępuje na tron Polski Stanisław August. Nie brak mu ani światła, ani nawet dobrych dla Ojczyzny chęci, lecz braknie głównej w tak stanowczej chwili zalety — siły charakteru. — Zanadto słaby, w chwilach stanowczych nawet nikczemny, król ten w ciągu trzydziestoletniego panowania swego, z wolna kraj częściami w grób ułożył. Rozpadało się ciało, a duch ożywiał się, — a im bliższa była chwila ostatnia politycznego bytu, tem silniej naród czuł, tem rozumniej nad odbudowaniem kraju myślał; — i głębokie uczucie i obudzony polityczny rozum, w zamian za ziemię tylko z imienia wolną, przekazali nam wzrośli pod wpływem reformy Konarskiega, porozbiorowej Polski rozbitki.

Zaraz po wstąpieniu na tron Stanisława, — obrażona duma magnatów, — którzy nie mogli przyznać pierwszeństwa temu, którego niedawno i za równego uważać nie chcieli, daje posłom Moskwy łatwy sposób rządzenia krajem, przeprowadzania swych projektów. — W Radomiu Karol Radziwiłł staje się igraszką Repnina. — Z sejmu porywają senatorów. Niecni — Podoski, Młodziejowski, — jak robactwo już toczą trupa Polski, — w końcu duma możnowładzców i ciemny fanatyzm, obudzone uczucie godności narodowej widokiem przemocy obcego żołnierstwa, tworzą te poetyczną Konfederacje Barską, ostatnie słowo dawnej, rozpasanej szlacheckiej Polski.

Sejm pierwszy pokazuje, do czego doprowadziło Sasów panowanie. — Większość nikczemna oddaje Ojczyzny pogranicza obcym mocarstwom, a szarpie na własna korzyść starostwa i dobra pojezuickie. Z ruiną własnej Ojczyznej wzrastają dziś jeszcze kolosalne fortuny. Poniński książe polski, jedyny tytułem uczczony przez cały ciąg historycznego bytu narodu, — świeci jako najwyższy wzór nikczemności, przekupstwa, pokrywając wszystko głosem zimnego rozsądku! I rozsądek Ponińskich wciąż też w Polsce od pierwszego podziału, do adresu Domejki w Wilnie, stawią naprzeciw szaleństwa Rejtanów. A w zamian imię Tadeusza Rejtana, dla każdej poczciwej polskiej duszy, jest symbolem pojęcia obowiązku i powinno być ideałem każdego zaczynającego żyć młodzieńca.

Sam podział kraju otworzył oczy części narodu; na tym już sejmie nieszczęsnym i na następnych zwolna wprowadzają się zbawienne reformy. Komissja edukacyja, pomimo złodziejstwa Massalskiego, pierwszego prezesa, wielką narodowi przynosi korzyść. Król choć słaby, lecz mający oświatę, Czartoryjscy przygotowują nowe pokolenie. Korpus katedów daje krajowi ludzi specjalnych z wysokiem poczuciem obowiązków. Kołłątaja imię związane ściśle z odrodzeniem światła w narodzie. "

Do czasów ostatnich w Polsce wiadome były przewodniczące rody możnowładzcze, od nich zależał byt i całość Ojczyzny. Nie opinja polityczna, nie stronnictwa mające wybitne dążności, lecz interes rodów przeciwnych wpływał na obrady zrywanych sejmów. Za Stanisława Augusta coraz więcej wyrabia się ludzi z niezależnem zdaniem. Z massy szlachty wychodzą na widownię wybitne postacie, — jedni świecą patryotyzmem i poświęceniem, inni na własną rękę nikczemnością.

Andrzej Zamojski, składając pieczęć, gdy hańbą było urzędować, podaje narodowi projekt do prawa, — massa ciemna z oburzeniem go odrzuca, lecz jednak naród się ożywia. — Kraj przepełniony projektami reform, polityczne broszury dotykają wszystkich kwestji, — głęboki umysł i polityczny rozum Staszica, Kołłątaja, przygotowują wielką zmianę. Przebieg sejmu czteroletniego, jawnie pokazuje, że naród chce się przerodzić. — Pod wpływem przeszłości, partji i zastarzałych przesądów, — obrady muszą iść powolnie, czas się traci; zrażeni nadużyciami Moskwy, Polacy wpadają w błąd polityczny — wiarę w Prussy; lecz historja tego pamiętnego sejmu zawsze świadczy o wielkim postępie narodu. — Nie braknie ludzi prostych, szczerze kraj miłujących i widzących gdzie źródło złego, i że przeciwko niemu jedyna rada we własnej sile. "Skarb i wojsko" — wciąż powtarza zacny Korsak, nie wielu mu dopomaga — i piękne tylko zostają projekta. Ale 2 Kwietnia, z Marszałkiem swoim Małachowskim, grono szlachty wpisuje się w księgę miejską, a 3 Maja objawiona Konstytucja pokazuje światu, jak Polska politycznie wyżej stała od wielu ludów dzisiejszej nawet Europy. Ta konstytucja nazwana testamentem Polski, względnie do czasu jest pomnikiem wielkim i drogim dla każdego Polaka. Król pierwszy raz ma piękne pole do okazania, że jest i dobrym obywatelem, — unosi go ogólny zapał, a głos ludu w upojeniu powtarza: "vivat król, vivat naród, vivat wszystkie stany!"

Zdawało się, że przed Polską otwiera się nowa epoka rozwoju i szczęścia, a tu pod pozorem obrony dawnych swobód, źrenicy wolności "libertum veto," przeciw tym reformom Konstytucji 3 Maja, pod przewodnictwem magnatów, — wiąże się zastęp nikczemnych lub ciemnych ludzi. Duma obrażona jednych, a chęć zysków i ździerstwa innych pchną do Targawicy. Słowa Korsaka sprawdzają się, nie ma ani wojska, ani skarbu, a więc w niwecz wszystkie projekta. — Targowica z moskiewskiem wojskiem zalewa kraj. Polska obok drogich dla niej imion Małachowskiego, Ignacego Potockiego, Kołłątaja, Niemcewicza, ks. Sapiehy, Sołtana, Kościuszki, Poniatowskiego i tylu innych gorliwych posłów i żołnierzy, na wieki zapisuje haniebne imiona Szczęsnego Potockiego, Branickiego, Rzewuskiego, Kossakowskich, Złotnickich i tłumy liczne ciemnych i najnikczemniejszych przedajnych ich popleczników. I król nie długo był z narodem, wrodzona słabość pchnęła go na drogę przeniewierzenia się swej przysiędze, odarła go z resztki godności, — idzie dalej pokornie służyć tej, — która go na tron wyniosła.

Zacniejsi obywatele kraj opuszczają. Sejm grodzieński, pomimo oporu kilku zacnych posłów, podpisuje drugi rozbiór pod wpływem bagnetów moskiewskich, — przez samego króla do tego skłaniany.

Lecz naród cierpliwie znosić nie może przemocy obcej i własnych wyrodnych synów łupieztwa i nadużyć, Madaliński podnosi sztandar powstania, — a Kościuszko głosem narodu okrzyknięty naczelnikiem, — pod Racławicami, z ludem uzbrojonym w kosy, zdaje się nową otwierać przyszłość. Lecz nasz ukochany naczelnik nie mógł w XVIII wieku zostać nowym Łokietkiem, odnowicielem Polski; — przesądy głęboko jeszcze wkorzenione w szlachtę, — a w ludzie brak poczucia swych praw i obowiązków, — zresztą sam charakter prawy lecz miękki Kościuszki, — nie dały powstaniu przyjąć charakteru wojny całego narodu.

Z klęską Maciejowicka Polska wymazana z karty państw Europy. Ostatecznie podzielono ją i sądzono, że złożono do grobu. Lecz od pierwszej chwili duch polski okazał, że żyje, choć nieszczęścia i błędy, własne winy i sąsiadów łupieztwo, brak naszej dojrzałości i brak w dziejach XIX w. przewodniczącej idei sprawiedliwości, wciąż trzymają nas w więzach. — Polska nie ma niepodległości, a jednak najstronniejszy sędzia przyzna, — że coraz więcej w massę przechodzi pojęcia o obowiązkach obywatela, coraz powstania są ogólniejsze i myśl jaśniejsza kieruje narodem.

Przed oczyma naszemi przesuwa się przeszło całowieczny szereg bohaterskich usiłowań, to perjodycznych powstań każdego pokolenia, to tajnych spisków. Już nie partje, nie osoby, lecz massy, — to jedna szlachta, to wszystko co jest intelligencją porusza się. Patrzmy: za nie licznym gronem wyborowych synów Ojczyzny, ocalonych przed więzieniem moskiewskiem i Sybirem, unoszących do Europy swobodę, — idą zastępy młodzieży. To legjony z pieśnią, która i my powtarzamy, — roznoszą sławę imienia polskiego po całej ziemi, — sieja swe kości w nadziei, że polskiej sprawie pomogą, że za ich krew w szeregach francuzkich przelaną, Francuz swej dla nas nie poskąpi!

Ze zdobywcą Europy orły Polski znów Moskwę zwiedzają, — i znów napróżno, bo też równie nie myśl chrześciańskiej swobody i postępu ich tam zagnała. Z upadkiem tego największego genjusza wojny, nadzieje nasze upadają. Polityka cara każe mu łudzić Polaków, okoliczności sprzyjają, a cząstka kraju ma sobie zagwarantowaną" reprezentację, swobodę słowa, narodowe wojsko. Nie braknie ludzi umiejących korzystać z chwili tak zbawiennej. — Na Litwie wpływ ks. Adama nieocenione przynosi korzyści. — Uniwersytet wileński, Śniadecki, Lelewel, duch młodzieńczy, czysty i wzniosły poezji wielkiego mistrza Adama, — na Wołyniu Czacki, jakież to wszystko budzi nadzieje. Car wyraźnie na to pozwala — a może cała Polskę połączy? Lecz ze zmianą okoliczności, zmienia się polityka, zrzuca powoli maskę liberalizmu, — prześladowania kończą tak piękny początek jego panowania. Ale w całej Polsce życie bujnie rozkwita, odmawiają czego słusznie wymagamy, zapoznając nasze prawa, i kraj pokrywa się siecią sprzysiężonych. Gwałcą Konstytucję, a więc naród wre, gotuje się do wybuchu.

Już w czasie koronacji w Warszawie ze słowy odzyskać trzeba cześć, młodzież rwie się do działania, żadne prześladowania i barbarzyństwa Konstantego, nie mogą stłumić jej gorączki, — która w reszcie w nocy pamiętnej 29 Listopada, skruszyła obcą przemoc.

W tej wojnie były wielkie chwile, gdy karły powstania, jak mówi Mochnacki, żołnierz Polski w bohatery podnosi. — Sejm obrany w innych czasach, pod wpływem zupełnie różnych okoliczności, legalna wciąż najwyższa władzy potęga, — był słabym, niedołężnym, gdy naród jeszcze nie dojrzał, a Bóg nie dał człowieka przeznaczeń. Zdrad, na które tak krzyczano, prawie nie było, ale od błędów politycznych nikt wolnym nie został. — W emigracji, genjalny Mochnacki złote słowa prawdy o naszej tej wojnie powiada, — daje siebie poznać jako wielkiego polityka, — lecz młodo schodzi do grobu.

Trzech wieszczów Mickiewicz, Krasiński, Słowacki budzą ducha narodu, — więcej podtrzymują właściwą narodowość, niż wiele pism emigracyjnych, zarażonych wpływem obczyzny.

Wciąż wroga draźnimy, — krwią zbroczona ziemia nasza, — Sybir nowych spisków chłonie ofiary, wiele błędnych teorji po kraju się szerzy, — próby 1846, rewolucji 1848, nie bezkorzystną, choć krwawą nauką zostają dla kraju.

Bezczynność narodu w czasie wojny wschodniej, nie była letargiem, ale jakby instynktowem wstrzymaniem się od działania, gdy własnej siły nie było, a sprzymierzeńce, nawet dla własnej korzyści nas nie pobudzali.

Naród owszem daje dowody, że się politycznie rozwija, a na bruku Warszawskim powtarza się jakby poemat Zygmunta, — cały naród w poetycznej staje postaci, męczennika za krzyż i prawdę. Czasy od 1861 — 1863 roku była to niedziela palm, "rzucać palmy, śpiewać psalmy, " przed strasznym tygodniem męki narodu.

Każde szczęście nadspodziewane upaja. — Jak za Władysława IV szlachta po zwycięztwach swych spoczywając na laurach, ani myślała by ją mógł kto pokonać, w bezczynności, lenistwie odrzucała projekta króla, dalej sięgającego wzrokiem, — haniebnie odpokutowała; — tak też naród w latach demonstracji zdawało się, że uwierzył, iż samą pieśnią skruszył łańcuch niewoli. I była chwila, gdy szlachta otwierając swe koło dla ludności wiejskiej, dobrowolną ofiarą części swej ziemi, mogła urzeczywistnić poetyczne założenie Polski, by wszystkie jej dzieci byli i bene nati i posessionati; zgładzić tem wszystkie błędy z przeszłości na niej nowa erę Polski począć. Zimny rozsądek, niepolska rachuba przemogły, — i rozsądek i rachuba omylnemi się okazały.

Błędy te prędko surową ściągnęły karę. — Dyktator głoszący o gotowości 20-miljonowego narodu, swej krwi nie przelał, ale przelała ja massa obficie, a choć pewno swój plon przyniesie, — jednak dziś bez tryumfu dla sprawy.

To powstanie, ogólniejsze jak kiedykolwiek, trwające dłużej pomimo braku wszelkich zasobów; — jak wybuchło przedwcześnie nie wyłącznie z winy młodzieży, nie margrabiego, ale nas wszystkich, tak i udać się nie mogło, bo w czasia jego trwania ileż popełniliśmy błędów. Poczęto hymnem i niewinnemi ofiarami przemocy moskiewskiej, w końcu samo w obłędzie niemocy skłania się do bezsilnego terroryzmu i fałszu.

Z drogi więc rozwoju narodowego, uniesieni zapałem, zeszliśmy na demonstracje, przyspieszyliśmy wybuch, a nie mając massy narodu jeszcze gotowej, upaść musieliśmy, dodając nowe błędy do dawnych.

Przedstawiliśmy tu choć pobieżnie, jak przed naszą pamięcią stanęła nasza przyszłość z jej sławą i zboczeniami. Widzieliśmy, że każda klęska narodu z własnej pochodziła winy, — i tylko też własna przebudzana energija ratowała od zguby. — Otrząsnąć się więc należy z resztek dawnych przesądów, — wyleczyć z obcych naleciałości. Ani wzdychać do przywilejów, ani bawić się w terroryzm i truć narodowego ducha jadem fałszu.

Polska odrodzona wprawdzie, choćby w kilku wojewodztwach zawarte były początkowo jej granice, rychło stanie się znowu ogniskiem, do którego przygarną się sąsiednie ludy. O dojrzałość nam chodzi, o siłę wewnętrzną.

Upadliśmy nie z powodu, że mieliśmy złych sąsiadów, — że dla monarchów samowładnych Polska anarchiczna, lecz zawsze nie znosząca despotyzmu, była przeszkodą, gdy jeszcze przytem rewolucja francuzka ich straszyła; — lecz głównie, że dla pozostania niezależnym narodem, nie było w synach Polski godności obywatelskiej, — cnoty potrzebnej dla zachowania wolności, patrjotyzmu w massach. — Ten brak ogólnej dojrzałości, ogólnego poświęcenia, powtarza się we wszystkich późniejszych usiłowaniach powstającego narodu.

Napróżno byśmy się łudzili nadzieją obcej pomocy; — odwieczna to prawda, że dla słabych są tylko łzy współczucia; krew i skarby obcych narodów są dla tych ludów, które wzajemnie mogą dać siłę swym sprzymierzeńcom. Polska dająca rękojmię wewnętrznej dojrzałości, pracująca nad sobą, na jakiej drodze była w części przed 1863 r., może liczyć na pomoc Francji, Włoch, Szwecji i rządów państw jednolitych, szanujących narodowość własną, potrzebujących, aby na świecie zapanowała zasada sprawiedliwości, prawo nowe, prawo każdego ludu, być sobą samym. Ale ani rządy Rzeczypospolitej, ani monarchowie chcący ugruntować swoją dynastję wojną popularną, nie poświęcą krwi swego narodu, nie narażą interesu kraju własnego dla powstania chwilowo na nogi — paralityka!

Siły materjalnej okazać nie możemy, — zdobyć się dziś na nią nie łatwo. — Lecz pomimo wściekłych wrzasków Moskali, o nowej erze panowania siły pięści i materjalizmu, rzecz się dzieje inaczej. — Rządy i ludy przyznają prawo narodowości, ulegają coraz więcej prawdziwej sile moralnej. — Trzeba więc takową okazać, — i nie męczeństwem tylko ofiar, nie wybuchami zapału, lecz wytrwałością i ścisłą logicznością słów z postępkami, prawdą wyznania i prawdą życia.

Pomimo klęski ostatniej, niezaprzeczenie dziś Europa, więcej zwraca oczy na Polskę, niż przed 1863 r. Krwawy ten dramat dla nikogo nie jest skończonym; — nie tylko ludy nam współczują, lecz monarchowie nie mogą milczeniem pomijać usiłowań stuletnich narodu. Niema Polski na karcie Europy, — prawie chcą dowieść, że nigdy właściwej Polski nie było, a sami Moskale, wciąż walczący z tym upiorem, świadczą jaka ich obawa dręczy.

Tak wiec, bracia moi, pomimo tego ogromu nieszczęść, który tłoczy nasz kraj, nie widzę, aby dzisiejsza chwila trudniejszą była do przebycia od wielu innych katastrof, z których naród nasz obudzaną energiją ratował się. Był czas, że Kongressówka zdawała się obroną przez Opatrzność dla skupienia około siebie rozproszonych części kraju, — potem obudziło się życie w Poznańskiem, tam tylko była swoboda słowa. Po kieskach Galicji i reakcji w Prussach, znów zabór moskiewski dawał nadzieję rozwoju powolnego, ale pewnego. Dziś Galicja ma takie swobody, jakich dawno żadna część kraju nie miała. — Czy mimowoli nie unosi się tam myśl nadziei, czy nie rwą się słowa prośby do tych szczęśliwszych braci, aby pamiętni na nasze błędy, umieli korzystać z chwili, nie strwonili tej ostatniej iskry nadziei narodu!

Tak, wśród ciemnej nocy, okrywającej kirem nieszczęść nasz naród, niezagasła gwiazda przewodnicząca mu: wiara w nieśmiertelność ducha ludzkiego i Ojczyzny naszej. — Ona to była źródłem niewyczerpanem siły we wszystkich usiłowaniach Ojców naszych, — ona też czyni dziś jeszcze wiernych synów Polski. Otóż, bracia, iskrę tę boską podtrzymujmy i my w swych piersiach, — nie dajmy zwątpieniu i rozpaczy szerzyć się wśród wygnania. Może jeszcze nie jeden z nas wróci do Ojczyzny i użytecznym będzie swemu krajowi, — a w dzień wielkiej uroczystości, ściskając bratnią dłoń, postanówmy służyć jedynie prawdzie, szukać onej ufni słowom Chrystusa;

"Poznacie prawdę, a ona was wyswobodzi."

1869.

Bratu Józefowi
|poświęca

WSTĘP.

Duch kędy chce tchnie.
Ś. Jan.

Usłysz głosy, napełnij myśli człowiecze.
Pieśń Bogarodzica.

Spadł wieniec z głowy naszej;
Biada nam żeśmy zgrzeszyli.

Treny Jeremj.

Sobor! wielka w kościele katolickim uroczystość, serca wiernych przepełnia uczucie radości i niepokoju. Radości, — bo na głos pierwszego pasterza, ojcowie Chrystusowego kościoła, po kilkuset latach, znowu zebrani, dla pożytku ludów, podadzą w dostępnych, zgodnych z wymaganiami czasu formach, odwieczne, boskie, a więc nieodmienne prawdy. Niepokoju, — bo gdy kościoł nasz tu na ziemi jest kościołem wojującym, musi on ulegać koniecznym napaściom namiętności i rachub ludzkich, a kiedyż groźniejsze zbierały się burze, aby uderzyć w łódź Piotrową? Opieka Ducha ś. wciąż czuwa nad nim, wiara w nią oparta na słowie Tego, który wyrzekł: że niebo i ziemia przeminą, ale słowa moje nieprzeminą; — pokrzepia siły wiernych, daje pewność zwycięstwa prawdy, lecz nie zaprzecza cząstkowym kieskom, usprawiedliwia tak naturalną słabej istoty trwogę przed grożącem niebezpieczeństwem. Obecna naszej pamięci historja XIX wieków rozwoju katolickiego ducha, pamiętne te liczne klęski, z których wychodził cało, lecz nie bez boleśnych strat, a czy dziś może niesfanatyzowany wzrok ujrzeć już kres do którego ludzkość dąży ? Czy może kto powiedzieć, że przyszedł już nareszcie czas, że na ziemi zapanuje czysta ewangeliczna Chrystusowa nauka? Nowy Sobor może więc być z jednej strony ożywczem światłem dla wiernych i może stać się początkiem nowych klęsk i walk kościoła. Z jednej strony widok postępu ludzkości, a z drugiej wiara w opiekę Bożą, każe ludziom miłującym swobodę, a w jedności z kościołem widzących jedyna drogę prawdziwego rozwoju, przykładem, słowem, piórem, pracować dla wielkiej sprawy kościoła i ludzkości. Trzysta lat ubiegło od ostatniego Soboru i jak odmienny dziś obraz przedstawia nam świat chrześcijański! Dziś rządy europejskich państw wolne od obawy świeckiej przewagi papieżów ledwo podrzędną zwracają uwagę na sprawę Chrześcijaństwa, na Sobor katolickiego duchowieństwa. Owszem, rządy, w mogących być czasowych, powierzchownych różnicach w zapatrywaniu się władzy kościoła na kwestje bieżące, starać się będą utrwalić swą władze, korzystając z obałamucenia ludów. Wszystkie zaś swoje starania rządy zwracają, aby swe siły zbrojne do zastraszającej doprowadzić potęgi, wynalazkami niszczącej broni, zapewnić przewagę nad sąsiadami, — wszędzie obawa, jakby przeczucie grożącej katastrofy, a w ustach oświadczanie pokojowe. Niszczą się zasoby narodów, miljony giną, aby podtrzymać pokój groźbą niezliczonych wojsk. Fałsz słowem zadaje stan każdego państwa, — niema prawie rządu, któryby mógł być pewnym swej prawności na tronie i słuszności wszystkich swych posiadłości. Wciąż od Gibraltaru do Uralu i przez stepy Azji nawet dzwięczą słowa: narodowości, postępu, prawa; — a nigdzie bez wyjątku na starym świecie zupełnego zastosowania one nie mają. Zaprawdę, samo uznanie ogólne najwyższej politycznej prawdy: poszanowania narodowości, jest wielkim postępem; — ono jedno daje już oddzielny charakter historji XIX wieku; — na nieszczęście w teorji tylko przyznawane przez rządy, które fałszem i siłą umieją narodom narzucać swą wolę. W całym przebiegu średnich wieków nadużycia monarchów, — "z prawa Bożego" władających państwami, powstrzymywał wpływ papieży, z koniecznego dziejowego wypadku, — też mocarzy świeckich. Dziś urok znikł, nikt nie wierzy w prawa dziedziczne pewnych rodów nad ludami, ażeby powaga stolicy apostolskiej w opinji ludów była wyższą nad plejadą różnych pochodzeń władzców, trzeba, aby papieża otaczał jedynie urok duchowej, świętej prawdy, głoszonej bezwzględnie prostaczkom i tronom. Rządy doskonale pojmują siłę tej potęgi i chętnie stają w obronie świeckiej władzy papieża, bo ona zanadto dziś słaba, by im mogła być straszną, a z powodu królewskości tych więzów średniowiecznych, następca Piotra ś. nie może się wznieść nad wszystkie trony.

Jeżeli rządy dobrze pojmują swoje i papiestwa położenie, to inaczej się dzieje z ludami. W wieku gorączkowego rozwoju przemysłu, rozszerzonej powierzchownej cywilizacji, ludy mają uznanie swych praw i miłują swobodę; lecz gdy ona nie ugruntowana na jedynej podstawie trwałej, — na wierze, łacno się więc daje oszukiwać, to przebiegłym rządzcom, to unoszącym się marzycielom. W tej coraz więcej rozwijającej się dążności do dobrobytu materjalnego, do starania się o to — "co będziemy jedli i pili," narody z pewną obojętnością, a wczęści z nieufnością patrzą na Sobor chrześcijańki — te gody, które jedynie mogłyby się stać źródłem największego dobra narodów, dając im pokarm ducha, słowo prawdziwej w Bogu równości i swobody.

Lecz jeśli dziś zupełnie inne usposobienie rządów i ludów Europy w obec zbierającego się Soboru, niż w epoce Trydenckiego zgromadzenia, to jakże zmienną jest postać Ojczyzny naszej? Ojcowie nasi zapewne gorąco czuli swą jedność z katolickim światem, lecz i głos ich jakże poważnie brzmiał w gronie państw Europy. Była to Polska Zygmuntów, ziemia prawdziwie chrześcijańska. — Polska wierząca a wolna! A dziś, — nie ma już Ojczyzny naszej wśród urzędowej, uznanej listy państw Europy, i nie tylko zaprzeczają nam bytu niepodległego, lecz chcą zagładzić pamięć imienia, zaprzeczyć tysiąca lat dziejów, krwią poświęcenia dla Chrześcijaństwa pisanych.

I daremnie szukalibyśmy wśród Soboru licznego grona biskupów naszych. Oni, choć w chrześcijańskim z imienia kraju są ich dyecezje, de facto są biskupami in partibus infidelium; — co mówie, o zgrozo! ileż katedr dziś osieroconych przez wiernych pasterzy, zajęli niegodni imienia katolików przeniewiercy.

Polska wśród ludów chrzścijanskich, z największą więc niecierpliwością oczekuje postanowień Soboru, — jej stan dzisiejszy wyjątkowej wymaga uwagi i pieczy zgromadzonych Ojców kościoła. Niebezpieczeństwo grozi wielkie i bardzo blizkie.

Sobor dzisiejszy zebrany wśród okoliczności ogólnie katolicyzmowi najnieprzyjaźniejszych. Z jednej strony zawzięci przeciwnicy Chrystusowej nauki, religji objawionej, w pismach w pewna naukową przybranych formę, nawet powagę Pisma ś. chcą podkopywać. A obok, zwykłą koleją wypadków na świecie, najniebezpieczniejsze rodzi kwestje ciemny fanatyzm zwolenników tego co dziś jest, — status quo, — mięszając boskie i ludzkie, niezmienne ze znikomem: to co nieomylne i z Ducha ś., a więc przetrwa wszelkie burze, — z tem co jako ziemskie i z prochu, w proch się obróci. Szkodliwi sprzymierzeńcy podkopują i to co uległe, będąc z natury swej wymaganiom czasu i regulowanem być musi roztropnością świecką, rozumem politycznym rządzcy kościoła; lecz co gorsza przynoszą stratę religji, gdyż w massach mącą się pojęcia, — nie jeden sądzi, że każą łączyć wiarę w nieomylność kościoła z nieomylnością władzcy doczesnego. I jeśliby cokolwiek mogło powstrzymać rozwój nauki Chrystusa, tak czysto przechowanej w jedności kościoła katolickiego, zaćmić światło prawdy, wciąż przez Ojców śś. wygłaszanej, — pozbawić tego ożywczego ciepła, które ze stolicy apostolskiej wciąż ogrzewa wiernych, — - to te zabobonne, konserwatywne głosy, chcące zachować formę, rzecz światową, a narażające na stratę ducha. Zawsze te ciemne postacie otaczające i stolicę apostolską, władzę niedoczesnej potęgi, wywoływały smutne kacerstwa. Zapewne, kościół wytrwał, bo Duch boży z nim, lecz czy się godzi, jakby kusić miłosierdzie i obietnicę bożą? Zaprawdę, zgorszenie musi przyjść na świat, lecz biada tym, którzy ono przynoszą. Daleko mniej są niebezpieczne zarzuty jawnych nieprzyjaciół kościoła. Nauka, historja, rozwój prawdziwy życia narodów, okażą tryumf słowa Chrystusowego.

Najmniejszej zaś obawy nie budzą wszelkie sumienne, naukowe poszukiwania; człowiek wyższego, nieuprzedzonego rozumu zawsze dojdzie do kresu, w którym przyznanie udolność swoją, — a ze szczerem ślęczeniem nad prawdą, dla dobra ludzkości, łacno spływa łaska boża wlewająca wiarę w duszę, pragnącą przedewszystkiem poznania prawdy, postępu, światła. Żaden z badaczy ścisłych nie powie, że nauka już wyrzekła swe ostatnie słowo, więc i nie potępi bezwzględnie nauki kościoła, jeśli ta w dzisiejszej chwili nie będzie zgodną z poszukiwaniami badaczy; — a w zamian tę kościoł, z głębszą wiarą w świętość objawienia, wie, że to słowo ostatnie, jako prawda, będzie zgodne z jego boską nauką. Badacze sumienni, całe życie pracujący nad tajnikami świata, odkrywają wciąż jakby nową kartę tworzenia cudów, • — coraz jaśniejszym dla człowieka jest świat, który go otacza. Cieszmy się więc z każdego postępu, bez płonnej, dziecinnej i grzesznej nawet obawy, że wiara na tem cierpieć może. Nie! tylko dla kapłanów, fałszywych bożkow mogła być niebezpieczną prawda; — kościół katolicki błogosławić tylko może wszelkie badanie ściśle naukowe, ostrzegając, jak matka swe dzieci, by przedwcześnie zastosowań i wniosków nie robili i nie wchodzili w dziedzinę im nienależną.

Bądźmy więc spokojni; żaden człowiek prawdziwej nauki nie spotka sarkazmem słów Chrześcijanina: wierzę w to co mi kościół podaje, wierzę mocno i w to co wyższe nawet nad rozum ludzki, bo wszystko co dla niego dostępne, jest mądre i zgodne z mojem sumieniem i uczuciem. A w zamian Chrześcijanin, pomny słów ewangelji, tylko uszanuje tego sługę, który jak umie, powiększa powierzone mu talenta, — i o łaskę światła prawdziwego modlić się dlań będzie. —

Dla przeciwników kościoła katolickiego, z różnych innych chrześcijańskich wyznań, czy wyłącznie skierowane na Rzym napady, ludzi odrzucających całe objawienie i boskość nauki Chrystusa, nie jest najlepszą skazówką, gdzie jest źródło i siła tej nauki, dokąd się też Chrześcijanie łączyć winni. Czy to co ich razi, co może być z czasem zmienione, upoważnia w zamian do trwania w błędach sprzecznych z nauką Chrystusa? Zaiste, początek powinien pójść od stolicy apostolskiej, — i jesteśmy pewni, że poświęcając cząstkę tego co jest tylko zwyczajem, attrybucją doczesną, miljony dusz Rzym pozyska dla jedności kościoła.

Jednem z najzgubniejszych, dziś rozszerzonych mniemań jest, że kościoł rzymsko — katolicki niezgodny z postępem ludzkości, że ugruntowany na despotyzmie, z natury swej jest przeciwnym duchowi coraz więcej obejmującemu świat cały — demokratyzmu, a gdy sama nauka Chrystusa już ma być zastarzałą i nie wystarczającą dziś dla ludzkości, to najgłówniejszą dźwignią reakcji stolica, Piotrowa. Tylko w wieku, z jednej strony indeferentyzmu w massach, z drugiej zaś zaślepienia w interesach doczesności pewnej części zarządzców kościoła, mogą podobne, tak wbrew prawdzie widocznej, szerzyć się zdania. Ktokolwiek zna zasady wiary Chrystusa, kto bezstronnem okiem patrzy na przeszłość, ten widzieć musi, że tylko Chrystjanizm erę prawdziwej swobody na świecie rozpoczął i że nie tylko ludzkość nie wypełniła jeszcze zakresu tą nauką boską podanego, lecz i wypełnić nigdy prawie nie jest w stanie, — a ułomności władz, ludzi z krwi i kości, tylko zła wiara może kłaść na karb zasad i nauki kościoła.

Nie braknie też, ile wiemy, i dziś gorliwych a światłych obrońców kościoła, nawet tu, do dalekiej Syberji dochodzą wieści o kapłanach z namaszczeniem Chrystusowem, gotujących drogi dla prac Soboru. Wymownie oni pokazują, że użyję słów biskupa z Sury (Maret), — że moża połączyć w sercu naszem te dwa uczucia, miłości kościoła i miłości wolności, i poświęcić swe życie i pracę zgodnie służąc tym dwóm świętym sprawom. Ja zaś ośmielę się powiedzieć, że kto pracuje dla dobra kościoła, służy swobodzie i postępowi ludzkości, bo duch kościoła katolickiego jest jedynie zgodny z rozumną wolnością człowieka na ziemi. Zapewne, że słowo prostego świeckiego człowieka, bez specjalnej nauki nie wielką może mieć doniosłość. W położeniu, w jakiem tu jesteśmy, sąd o politycznych wypadkach trudny; wszelka praca ściśle naukowa, bez źródeł koniecznych jest niepodobną, — lecz inna rzecz gdy idzie o sprawę religji i sumienia. Naukę Chrystusa na samprzód przyjęli prostaczkowie, "ubodzy ewangelję przyjmują," prawdy święte równie żywo każdego wierzącego obchodzą, a prosty rozum niezaćmiony uprzedzeniem, może czasem z głębi sumienia dorzucić słowo, które leży w piersi mass, życzenia których nie mogą być obojętne ojcom Soboru.

Nauka kościoła uczy nas, że in dubiis libertas, a gdy z pokorą i przeświadczeniem głębokiem, że dobro kościoła i ludzkości wymaga od nas, byśmy gdy wyrok zapadnie, poddali swój sąd osobisly pod rozkazy stolicy apostolskiej, dziś mówimy szczerze — co nam każe sumienie, ostrzegamy, bo nas straszy zbierająca się burza; czy to jedno nie usprawiedliwi liczne, może słabej naszej pracy usterki.

My rzucamy do skarbnicy kościoła Chrystusowego, ten nasz grosz wdowi, tem podobni do ewangelicznej wdowy, że dajemy nie ze zbytku, ale wszystko co mamy, z całą szczerością z jaką, poświęcilibyśmy życie nasze, dla dobra wiary i kościoła naszego. A jeśli pewne wyrażenia mogą się wydać za jaskrawemi, to na usprawiedliwienie muszę, choć nie lubię, użyć tu porównia. Jeśli na dzikiej a bezludnej wyspie rzucony rozbitek, zobaczy zdala żagiel okrętu, a z nim nadzieja ocalenia wstąpi do serca, — gdy to ocalenie życia może jeszcze razem zapewnić dobrobyt, szczęście jego rodziny, czy może wówczas ktokolwiek dziwić się, jeśli jego prośby będą gwałtowne, a łza i rozpacz, modlitwa i prawie przekleństwo, z kolei zmieniać się będą w sercu i ustach? A jakże cięższe położenie piszącego od tego rozbitka! tu idzie o zbawienie tysiąców, miljonów dusz, tu idzie o kraj jego rodzinny, — o wszystko co droższe mu nad życie, — bo tym okrętem, który może przynieść zbawienie temu co mu drogie — jest Sobor!

Na łonie kościoła katolickiego wzrosły, w tryumfie jego widzę i nadzieję odbudowania mojej Ojczyzny. Sądzę wiec że pobudki i położenie piszącego uniewinnią czasem zbyt gorzkie słowo. Bo jeśli jako katolik, chrześcijanin, czułbym potrzebę odezwać się, — to dziś jako Polak, tułacz, uważałbym za grzech milczeć i nie ostrzegać braci i władzę mą prawą o grożącem niebezpieczeństwie.

My tu na obcej ziemi, biedni wygnańcy, jakby oddzielny światek tworzymy, — łączy nas wspólna niedola, łączy wspólna miłość Ojczyzny. W tej jedności nie dzielą też nas na przeciwne obozy, opinje religijne, — katolik, protestant, wyznawca wschodniego kościoła i izraelita, gdy walczył za kraj i godnie znosi swój los, jest nam bratem — Polakiem. Z narodowego instynktu, wszyscy, choćby innych wyznań, nie targają się na zwyczaje i obrządki kościoła, nie podkopują wiary prostaczków, bo rozumieją dobrze że poszanowanie religji i obyczajów przodków, jest główną dźwignią narodu. Szczerze zaś wierzący i spełniający obowiązek religji, w modlitwie za swych braci o łaskę i oświecenie ich prawdą, — widzą jedyny a prawdziwie chrześcijański prozelityzm. Głębiej patrzący w dzieje i z nich o przyszłości robiący wnioski, widzą jasno i źródło upadku naszego i jedyną drogę zbawienia, dla czego "spadł wieniec z głowy naszej"...

W tak więc ważnej chwili, czuję obowiązkiem sumienia, do braci się odezwać ze starem, znanem im, a jedynie, prawdziwie zbawiennem hasłem ojców naszych — wiara i wolność! Przed laty, w dniu wielkiej narodowej żałoby, wymowne usta ks. Prusinowskiego, przypomniały ludowi polskiemu te jego kardynalne słowa. Skreśliły obraz i kwitnącego stanu Ojczyzny, gdy to nie były czcze słowa, lecz w życie ojców naszych, w krew i czyn przechodziły, a z zaparciem się ich — upadku bezmiar. Stawił też nam mówca obraz zgasłego a drogiego wieszcza, który jednej i drugiej całe życie był wiernym; zachęcał do naśladowania, do wzięcia tej po nim spuścizny.

Po świeżych kieskach, po wstrząśnieniu strasznem, godzi się nawet biednemu nieznanemu tułaczowi w imię dobra ogólnego podnieść ten sztandar, a naród nasz nie zapyta "kto i zacz", byle mu ze zdrową, staropolską a zbawienną przyszedł radą.

Potrzebę wypowiedzenia naszych zasad, tem goręcej czujemy, gdy spotykamy wciąż między ludźmi, których szanujemy, najmylniejsze opinję. Ile razy słyszeliśmy już tu, na wygnaniu, że Polskę zgubił katolicyzm; że dla narodu naszego korzystniejszą byłaby wiara chrześcijańska przyjęta ze wschodu. To znów ubolewanie, że za Zygmunta Augusta nie doszedł projekt narodowego kościoła, lub wprost to zdanie, że reformacja, przyjęta przez naród polski ocaliłaby go od zguby. W końcu urywane fakta omyłek papieży, od najdawniejszych czasów do ostatniej odezwy Grzegorza w 1832 r.; z zapoznaniem, jakie obok dobrodziejstwa dla kraju spływały z Rzymu, i co nas do dziś dnia podtrzymuje. Gdy znajomość ojczystej historji wyraźnie mnie przekonywa o fałszu tych twierdzeń, gdy z wielkiej w kraju zasługi meżem ks. Adamem Czartoryskim, sumiennie powtórzyć mogę, że Polska upaść musiała, pomimo zacnych usiłowań odradzającej się części narodu, bo duch wiary w niej upadł. Czy to już jedno nie zmuszałoby do wypowiedzenia tego, co dlamnie widoczną jest prawdą?

Lecz tem bardziej, czy mogę milczeć, ja, mąż, ojciec, kochający swoich rodaków i współtułaczy i nie dać świadectwo o zgodzie wolności z wiarą, gdy to tylko one właśnie całe mi życie mogły osłodzie, gdy w tej harmonji, w miłości wspólnej ich czerpać mogłem siłę do walki i pociechę w nieszczęściu, i dziś obronę od rozpaczy. Całe moje życie oddałem mej Ojczyźnie, wszystko co doczesne a drogie na ziemi dla niej straciłem. Długi czas szedłem drogą swoja, prostą, a spokojny, bo wierząc, że prowadzi ona do dobrego skutku, do powolnego, a więc jednie pewnego rozwoju. Grom uderzył — wszystkie nadzieje zginęły, praca zmarniała, — i na ołtarz tej ziemskiej Ojczyzny przyniosłem w ofierze osobiste moje rojenia i przekonania; — bo nikt, mojem zdaniem, nie ma prawa iść wbrew woli wyraźnej narodu, narzucać jemu własne swe przekonania, przeciwnie, każdy powinien siebie poddać pod prawa swego ludu. To była jedynie ciężka ale konieczna ofiara, to uświęcenie życiem zasady, że szanujemy wolę ludu, to jak my pojmujemy spełnienie chrześcijańskiego przykazania "oddacie cesarzowi co jest cesarskiego", to posłuszeństwo władzy pochodzącej od Boga.

Lecz natomiast, nie mię nie zmusi nigdy, dla wszystkich dóbr świata, w obec złudzeń polityki, groźb monarchów, czy szaleństw ludowych, odstąpić od mych religijnych przekonań, poświęcić moją osobistą godność człowieka, w której muszę szanować duszę nieśmiertelną, tchnienie Boże! I nigdy tez w życiu mojem nie spotykałem potrzeby poświęcenia mego sumienia interesom kraju, i jestem pewny, że Polak też nigdy w tej smutnej nie będzie konieczności, aby musiał być albo przeniewiercą idei swobody, lub nieposłusznym synem kościoła. Takie więc, wyznanie wiary uważam za potrzebne przedstawić mym ziomkom, aby się przekonali, jak nauka ewangelji tylko miłość wolności ugruntować w nas może. Położenie zaś kraju naszego, i słuszne, jak mi się zdaje, wymagania współczesne, przekładam ojcom kościoła, aby zaradzali wcześnie, goili rany, wlewali spokój w serca strwożone. Pomiędzy narodami, liczny i jeden z wierniej szych lud polski, mógł on schodzić na manowce, grzeszył często uniesieniem uczucia, lecz łacno przez to samo uczucie sprowadzić go znów na tor dawny, prawdziwy. Jęczy on dziś pod straszniejszą niż kiedykolwiek niewolą, a gdy już przed ostatnią katrastofą, nawet w kościołach pańskich, obok modlitwy wzniosłej i religijnej, odzywał się hymn szczytny, poetyczny, lecz nie kościelny, w którym prawie głos rozpaczy i ludzkiej walki słychać było — "z dymem pożarów", to jakież wiec dziś uczucia nurtują Ojczyznę naszą!... Ojcze święty, syn tej ziemi, do której posyłali poprzednicy Twoi, wołając "ratujcie Chrześcijaństwo", dziś szle te słowa; o ratuj Ty biedną Ojczyznę naszą! Wy zaś, bracia moi, wytrwajcie jeszcze! nie zrażajcie się przeciwnościami, nie unoście się błędnemi ognikami pozorów swobody; — odrzućcie głosy zwątpienia i rozpaczy, — do końca swego żywota miejcie w pomięci słowa Izajasza proroka — jakby do was, przez matkę waszą, kościół katolicki mówione: "Iżali może zapomnieć niewiasta niemowlęcia swego, aby się nie ulitowała nad synem żywota swego? A choćby ona zapomniała, — wszakże ja nie zapomnę Ciebie."

* 1.awk 2.awk compress_epub.sh crap demo.sh demo.sh~ demo2600.sh demo2600fix.sh dodatkowe dop.sh dopasowanie.sh find_demo.sh find_demo2600.sh find_fontmod.sh find_fontmod2600.sh find_indent.sh find_netpress.sh find_netpress2600.sh find_poprawki_karoliny.sh fontcheck.sh fontmod.sh fontmod2600.sh get_missing.sh indent.sh iwatch.sh lib lista.sh lista.sh~ lista2.sh mod_iwatch.sh mov_0to1.sh mov_1to2.sh netpress.sh netpress2600.sh poprawki_karoliny.sh przenies.sh ucompress.sh uncompress_epub.sh undo_indent.sh zndemo.sh *

Koniec wersji demonstracyjnej.

Cześć Pierwsza.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Część Druga.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Część Trzecia.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej