Franciszek Lasocki

ZA KULISAMI

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I.

II.

III.

IV.

ZA KULISAMI

Lasocki Franciszek

I.

Płyń! chyżo piękna wśród szmaragdów błoni

Starego grodu rozkoszna Bystrzyco!

Jak dobre dziecię z serca swego toni

Uśmiech dla ojca na rumiane lico

Wabi jak ptasze na słodką jagodę,

Tak i ty córko Lublina, wesoła

Do kolan bieżysz mu wierna z uśmiechem,

A falą pluskasz, gdy czas na cię woła

Szalonych wichrów piorunowem echem:

"Płyń dalej rzeko!" i pędzi twe fale

Jak stado srebrnych owiec między łany —

 Gromami ciska w twe łono zuchwale,

Z którego zamiast zgonu, wdzięk wiośniany

Jednako świeci, serca świeże ima,

Choć biegniesz wieki na tych samych niwach.

O! gdyby jeszcze śmierć mocą olbrzyma

Dzierżyła dłoń swą na żywiołów grzywach,

Jużby-to pono z tych światów żywota

Zostało zgliszcze — tron z trupów, zniszczenia —

A ręka, co nić zrodzeń w koło mota,

I duchom białym chatkę często zmienia,

W nieogarnionych granicach wieczności

Kres-by znalazła wnet twórczej potęgi —

Lecz duch upadku kruszy ząb swej złości:

Że młode zawsze bieżą płanet kręgi.

I żywą wstęgą między ciche wioski

Toczysz falami, kręte srebrząc ślady

Pod dworów progi i kędy dom bożki,

W ogrodów cienie i w las brzezin blady.

A kiedy słońca twarz patrzy na ziemię,

U brzegów twoich białych wołów stada

Jakby girlandy leżą na — uboczy —

I rzecznych ptasząt swarliwa gromada

Niewieście sejmy zapalczywie toczy.

Tam rybak lichy wpatrzony w twe łono,

Jakby indyjski pokutnik bez ruchu,

Czycha na zdobycz twarzą zasępioną,

A nędzy żądła co go szarpią w duchu,

Bez jęku w piersi bolejącej Nawi —

I stawia posąg widzom lekkiej głowy,

Posąg spokoju — gdy jak sznur żórawi

Wybiegną z murów na łąk oddech zdrowy.

Ten łańcuch cicho stojących rybaków

Podrzeźnia smutnych wzdłuż bocianów stadko,

Gdy dziuby nurza w wodę na kształt haków,

U długich szyi przyczepionych gładko.

Dalej — dziewczęta w toń Bystrzycy białej

Rzucają wianki z uśmiechniętej ruty,

Bo własne dawno za całus oddały,

Za słodki wprawdzie, ale za zatruty

Ówdzie — wśród woni rozpierzchnionych kwieci,

Widzę rojami motyle i dzieci.

Tak słońce z wolna wchodzi w borów cienie,

A blady księżyc sieje w koło ciszę,

Wśród której liści tajemnego drżenie,

I bicie serca mego ledwie słyszę,

Natura wzrokiem cielesnym widziana

Śpi jak niemowlę pod gwiaździstym dachem,

Do snu skowronków pieśnią kołysana,

Zmrużyła oko przed ponocnym strachem

Biegnących duchów po czarnej przestrzeni,

Niepokalanych źrenicą człowieka,

Której moc słabą tylko smierć odmieni,

Gdy jej cielesna zapadnie powieka.

....., I wzejdzie jasno na tym świecie drugi.

Tysiącem czasów śniony niewyraźnie,

Śpiewany w lutniach przez niebiańskie sługi,

Ucałowany przez się wyobraźnie —

Mimo szyderstwa mędrków połowicznych,

Co przez złudzenia śmiesznie sądzą siatkę,

Nie wierząc w moc snów apokalistycznych,

Nie wierzą w źródło, we wszech-zrodzeń matkę.

Jednego boga pragną widzieć oni,

Który w nicości wszechbyty zaklina,

Od zasad, przyczyn jak od śmierci stroni —

A dziś go zowią imieniem Darwina.

...... Księżyc dobiega lazurowych szczytów,

Woniami kwiatów wzbity w mleczne szlaki,

A ziemia pełna migotnych błyskitów,

Świętojańskiemi zalśniła robaki.

Z dala, jak upiór po nad brzegiem wody,

Od strony blizkiej drożyny z kościoła

Porywczo stąpa mnich rumiany, młody,

Potem znużenia zroszony u czoła —

Pierś mu podnosi serce gorejące,

Jakby pragnęło wulkanicznych głosów,

A usta ścięte a źrenice skrzące,

I straszny nieład rozczochranych włosów

Świadczą o wielkiem męczennictwie ducha.

Tak biegnie szybko wlokąc wzrok po ziemi,

Czasami stawa — w koło patrzy, słucha —

I z śmiechem czarta wzdycha za świętemi.

Opodal z drugiej strony widać rzeki

Pełzającego skrycie wśród łoziny —

(Był to proboszcz, sąsiad niedaleki),

Który go w późne zwykł śledzić godziny;

Tajne powody lecz rzecz dużej wagi,

Bo pan Kazimierz człowiek pięknej głowy,

Zimny i ostry w sądach jak miecz nagi,

Uczuć głębokich, chociaż nie nerwowy....

Człowiek to młody, lecz dobitne ślady

Noga doświadczeń i wielkich prób życia-

Na dumnej przytem nieco twarzy bladej

Pozostawiła. Jak kwiat od rozwicia

Okaleczony, pięknie jednak rośnie,

I bliznę, z wdziękiem łączy cicho, bratnio,

Tak i to serce ranne w samej wiośnie,

Gorycz z słodyczą po chwilę ostatnią

Wiernie zachowa jak dwie siostry razem,

Co przeć odmienne a żyć muszą znośnie

Z niemej niezgody na licu wyrazem.

Mnich się zatrzymał i wzrok posłał dziki

Na osrebrzone księżycem kopuły,

W krąg których jak ćmy niezdarne puszczyki

Wylazłszy z kątów, gdy noc już poczuły

Leniwem skrzydłem promieniące blaski

Mąciły cicho — a tylko czasami

Było smętarne słychać ich tam wrzaski

Co zroszonemi śmiały się echami.

Tak zapatrzony chwilę nieruchomie

Dumał — aż wreszcie wyrzekł sani do siebie:

"O! jak piekielnie w piersiach moich płomię!

W jakich się żarach serce moje grzebie!

Im wyżej wzlecieć i pragnie znów ożyć

Z czarnej przeszłości. Ten dzień sądny, pomnę,

Kiedy mu chciałem drzwi niebios otworzyć,

Konającemu myśli nieprzytomne

Wstrząsnąć i wzbudzić, póki mi zda sprawy

Z żywota drogi — odepchnął mnie srogo!

W źrenicach gniew mu zapalił się krwawy,

I strasznej wzgardy podeptał mnie nogą

Rzekłszy: "szatanie! przypomnisz ty sobie

Zbrodnie spełnione, hańbę służby twojej:

Gdy Bóg ci każe położyć się w grobie!"

I skonał lekko — wszyscy wśród łez zdroi

Patrzyli na mnie — co pamiętam prawie

Jak w głaz zakuty bez ruchu i czucia

Stałem ztrwożony, a gdy bojaźń dławię

I pragnę życie zbawić od zatrucia,

Straszliwych następstw — w tem ujrzałem jasno

Widmo przedemną szepczące mi w ucho —

Że często młodzi, gdy zawczasu gasną

Zamiast do Boga udać się ze skruchą,

To w opętauiu i szaleństwie czarta

Na oślep lecą. To więc powtórzyłem —

A rada widzę, wiele była warta,

Bo sił nabrałem i wierzyli w gronie:

Że świętej prawdy głoszę wierne słowa,

Tylko się Julii, jego pięknej żonie,

Jęk wyrwał z piersi jak pieśń pogrzebowa,

A potem śmiechu, szalonego wrzaski

Zwiastowały nam, że ma pomięszanie —

I od tej chwili jakby z mojej łaski

W szpitalu mieszka. Ha! piekła otchłanie!

Wyście mi przyjść tam w tę straszną godzinę

Kazały czarne! czyż brakło przestrogi?

Jaką mi usta słowicze, jedyne

Wyrzekły Julii: "strzeżmy się mój drogi!

Mąż od dni kilku w ścisłej ma baczności

Twoją tu bytność — jakiś duch złowrogi

Coś mu tam szepcze — pragnie samotności,

Z mej ręki lekarstw nie chce przyjąć wcale,

Tylko swej matce wierzy i Beacie,

Które mnie śledzą od dawna wytrwale

Z przyczyn nieznanych. Ten proszek w herbacie

Jaki dawałeś by spał w nocy twardo,

Kiedyśmy schadzki mieli z sobą skryte,

Snać śmierć mu zbliża,... O! z jaką pogardą

Głos moich uczuć, żądło jadowite

Pierś mą przeszywa, jak mnie podłą woła,

I klątwą straszną ściga wszędy za mną!

Sen słodki spędza i w tarcz pluje czoła!"

Rzekła — a wtenczas to mi była kłamną,

Bo twarz jej piękna nagle drżąc zsiniała,

Ręką, dłoń moją ścisnęła tak trupio,

A w oczach trwoga i przyszłość jej cała

Tak były straszne — jak gdy się zesłupią

Ku czarnym chmurom sine dymu lawy

I jęk zgorzałych — jęk matek o dzieci,

I sierót lament i ojców płacz krwawy

Nad wielką stratą, nad zniszczeniem kwieci,

Co miały przyszłość woniami dziwnemi

Wzbić ku błękitom, wdal — pod raju wrota...

I tam unosić — aż Bóg im z tej ziemi

Ostatnią nitkę życia w zgon wymota.

 — Z jej lica zgrozę uczułem w tej chwili,

Gdy mąż jej straszną wzgardą mnie uderzył

Za to, że święci wzrok mu rozjaśnili

Aby mnie przeklął, w którego tak wierzył

Dawniej, za zdrowia ciała swego tylko —

I wtenczas, pomnę, spojrzał chmurnie na nią,

Piorunem cisnął, zabił jedną chwilką,

Jednem mrugnieniem. Snać śmiertelnie ranią

Źrenice ducha, skoro moc im dana

Z gwiaździstych krain — a tarcz prawdy złota.

Fałszem, rdzą strachu lśni niepokalana

Chroniąc potęgę co przez dzień żywota,

Wielkiej się pracy ni pokus szatana

Lękać nie miała — a w zgonu godzinie

Nad próchnem ciała olbrzymieni ramieniem

Kruszy spodlone, a klątwą swą płynie

W rdzeń serc szatańskich i targa sumieniem!"

Przestał na chwilę — jako ten co drogę

Przebył nad siły i odpocząć pragnie,

By wzmocnić biegiem utrudzoną nogę —

A myślą przeszłość gdy z przyszłością nagnie,

Doświadczeń słońce z tęczami nadziei

W krainę dumań jak girlandy splata,

Aby je zrywał jak kwiaty z kolei,

Gdy rozczarowań gorzkie przyjdą lata.

Tak dumał patrząc w mgły srebrzystej fale,

Wśród których krzaki chowały swe czoła

Podobne w morzu utopionej skale —

A cisza była ponura dokoła.

Kazimierz z gąszcza strzelał weń oczyma —

A w spojrzeń jego piorunach ognistych

I w drżeniu lica co jak wąż się zżyma

Na rychłą zdobycz w pierścieniach srebrzystych,

Wrzał wulkan zemsty! przez anioła — stróża

Do czasu nogą przydeptany świętą —

Aż się dopełni cierpliwości kruża,

A z szali czynów zbrodnia będzie zdjętą.

Chwila męczarni — żar pod stopą nagą,

Katownia wielka z największych na świecie!

Korząc przed własnej się woli powagą,:

Gdy w sercu gore — być cichym jak dziecię,

Być głazem w twarzy — a widząc jak sokół

Nie wiedzieć wcale — rękę pełną ciosów

Dzierżyć bezwładnie — a słysząc na okół

Powietrze splwane od nieczystych głosów,

Od urągania i czarnej potwarzy

Z uśmiechem szczęścia głosić pieśń słowika —

Że o kochance zabłąkanej marzy,

I serca ludzkie miłością przenika.

Więc dźwiękiem, ruchem — swym głosem i czynem

Słuchem i wzrokiem jak strzałami w locie

Zadrwić szyderczo, pogardzić wawrzynem,

W biegu je wstrzymać i patrzeć w tęsknocie

Za godzącemi na zdobycz bezkarnie

Z wolna — roztropnie z źrenicą spokoju!

Z tą brudną ręką co brylanty garnie,

Co mąci łono srebrzystego zdroju,

Wydziera serca, a gadziny ciska

W piersi rozbite i na mord otwarte —

I to znieść milcząc i patrzeć tak z blizka?

Trzeba mieć chyba wiekiem zęby starte,

Lub dłoń bez palców — by nie gryźć z boleści,

I własną swoją krwią zgasić pragnienie

W ciszy, gdzie tylko liść drżący szeleści,

Gdzie słychać wiatru spokojne westchnienie.

W tem mnich się zbudził z ponurej zadumy

I strasznym śmiechem targnął śpiące echa,

Śmiechem co serca truje — a rozumy

Pędzi jak ptastwo gorejąca strzecha

Do ciemnych borów po krwawym obłoku.

I rzekł szyderczo: "głupi! kto zapragnie

Wstrzymać się w przepaść raz zrobionym skoku —

Kto stare dęby tak jak trzcinę nagnie?

Kozkosz, to otchłań, w którą gdy wpadamy

Lecini bez siły, coraz chyżej na dno —

Przez fale błota co śmiertelne plamy

Na duszy rdzawi i upaja zdradne

Więc się nie cofnę, pójdę dalej śmiało!

Julia stracona — lecz Beata zdrowa,

Piękna, bo matki ma duszę i ciało —

Żywy jej obraz w swoich rysach chowa,

Jakby dar wielki, jedyny na ziemi,

Którego wydrzeć nikt nie jest nam w stanie,

Dar co nas spaja węzłami wiecznemi

W kolebce jeszcze i w starym kurhanie.

O! piękna moja! ty mi raj stracony

Wrócisz na świecie! ty mi haszysz w czarze

Słodkiej rozkoszy, niczem niezmąconej,

Taki jak Wschodu tam piją mocarze,

Podasz do ust mych, co w pragnieniu drżące

Jak tęcza w barwy dziwne się promienia,

Tak uśmiechnięte jak kwiaty na łące

Pomiędzy czystą szmaragdów zielenią.

Dawno to wzrok mój padał niewolniczo

Na lica twoje, dawno mimowoli —

Lecz że tam zawsze jakieś głosy krzyczą!

Głosy wewnętrzne, z których serce boli —

Bolałoć przeto — a więc Julię szczerze

Kochałem zawsze — jej córkę o tyle,

Ile się obraz kocha w dobrej wierze...

Gdy zdradza twarze uśpione w mogile,

Albo żyjące kochane nad życie.

Te przypomnienia czasem jednak milsze

Nad rzeczywistość, bo w nich pała skrycie

Cichej miłości czucie najzawilsze,

Nieuskrzydlone wyrazem pośpiechu,

W domysłach pełne jak morza głębinie,

Nieme, więc wolne od jawnego grzechu —

Choć w sercu gwarno jakoś zda się płynie.

Beatę babka ma w dość ścisłej pieczy,

Lecz tó staruszka o zchorzałem zdrowiu,

Przytem nabożna, modlitwą się leczy —

To byle tylko mieć na pogotowiu:

Specyfik psalmów, lub świętych żywotów

Po dobrych dozach na potrzebną dobę,

I język zawsze do dewocyi gotów,

Przytem nadętą jak pęcherz osobę —

Wygra się sprawę! zwycięztwo niekrwawe!

W dodatku giętka sposobność się chyli,

Bo piękna wnuczka gra na fortepjanie

I ja też nieco. Będziem się uczyli

Na cztery ręce dwojga serc śpiewanie

W sfery miłości wznosić akordami.

I całą duszą żyć w niebie rozkoszy,

Jednym tchem oddychać piersiami,

Unikać wzroku co nam szczęście płoszy,

A ją posiadać dla siebie tak całą:

Że cudne oczy, ust róże pachnące,

Jej białą szyję i kibić wspaniałą,

Tę pierś wzburzoną tak jak fale drżące,

I myśli całe- i serce i duszę

Mieć za swe własne, posiadać je wiecznie,

Tak strzedz jak strzeże w dal oko pastusze

Gdzie mu owieczkę paść można bezpiecznie.

Nikt tam nie bywa prócz pana Kaźmierza,

Lecz on się zdaje oziębły za wiele

By się miał uczyć miłości pacierza —

W którym kochankę trzeba zwać: aniele!

I wszelkiej dumy zbyć tak ochoczo,

Jak się tam ptaszę piórka latem zbywa,

Kiedy go wonie kwiatów w krąg otoczą,

A wzniosłych drzewin buja szepcząc grzywa.

Zresztą samotnik pokochał już księgi,

Jak ćma światełko błyszczące w ciemności,

Gdzie póty toczy swe miłosne kręgi

Aż śmierć w tem świetle, śmierć znajdzie w miłości.

Nadto przyjaciel był ojca Beaty —

A przyjaźń wielu ten człowiek czci zawsze,

Bo mówi: że tu uczucia najprawsze

Mało kto ceni, często w poniewierce

Czekają łzawe chwili wielkich sądów,

Gdzie tylko ważą po człowieku serce,

Posadkę małą wydobytą z prądów

Żywota wielu a dającą życie

Wedle swej wagi w nieprzeżyte wieki,

Których zrodzenia w grobowym przedświcie

Każdemu zoczyć czas niezbyt daleki...

...... Bo się tam Kazimierz żenić i nie marzy —

Ile znam jego samotną naturę,

Którą wyczytać łatwo z smutnej twarzy,

I z czoła dumań zakonniczą chmurę.

Co do mnie, wątpię nawet, czy w tem grzeszę?

Wszak i ja człowiek tak jak inni ludzie,

Jak całe światów niezliczone rzesze —

Żyję, do czasu a pracując w trudzie

W końcu zarabiam sobie tylko trumnę,

Łzy ani jednej ni iskry pamięci —

A czy pokorne życie czyli dumne

Wlokłem na świecie — to pono mnie święci

Do pogrobowej uczty nie zabiorą?

Wierzę w to silnie! wierzę w tajemnicy,

Jak muszę wierzyć w starych dziesięcioro,

I jak w obłudę tej całej ziemicy___

A zresztą jeśli myślałbym inaczej

W wieku mojego nadchodzącej zimie,

To mi Bóg jeszcze może i przebaczy,

Do miłosierdzia swego w końcu przyjmie?

Bo tak i uczyć ludek każą mały,

Tak z mego tronu, kościelnej ambony

Wzywam do skruchy — tak konfesyonały

Szepczą: żałujesz? toś nie jest stracony!..."

Fałszywym śmiechem rozdarł spokój nocy,

A patrząc w ziemię szedł z wolna po łące,

Gdy Kaźmierz z krzaków biegł jak kamień z procy

Przez srebrnej rosy kropelki iskrzące.

Koniec wersji demonstracyjnej.

II.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

III.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej