Julian Bartoszewicz

ZAMEK BIALSKI

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I. WSTĘP — POSADA MIASTECZKA I PIERWSI JEJ WŁAŚCICIELE.

II. BIAŁA WŁASNOŚCIĄ RADZIWIŁŁÓW — KSIĄŻE SIEROTKA — WILSKI I AKADEMIA — KSIĄŻE ALEKSANDER , JEGO GOŚCIE — KSIĄŻE MICHAŁ I KATARZYNA Z SOBIESKICH — JAN KAZIMIERZ W BIAŁY — REFORMACI — SOBIESCY — ZAŁUSKI — BAZYLIANIE — KSIĄŻE KAROL I ANNA Z SANGUSZKÓW.

III. SPRAWA O DOBRA NEUBURGSKIE.

IV. KSIĄŻE HIERONIM, CHORĄŻY WIELKI LITEWSKI.

V. CZASY KSIĘCIA KAROLA - PANIE KOCHANKU.

VI. KSIĄŻĘ DOMINIK.

VII. AKADEMIA BIALSKA — AKT ZAŁOŻENIA, KRONIKA SZKOŁY.

PRZESTROGA O ZAMIARACH ZAŁOŻYCIELA W USTANOWIENIU KOLEGIUM, CZYLI OSADY AKADEMIEJ W BIAŁY KSIĄŻĘCEJ.

O UPOSAŻENIU KOLEGIUM.

ARTYKUŁ I. O LICZBIE I O KATEDRACH PROFESORÓW, ORAZ C ICH OBOWIĄZKACH I POWINNOŚCIACH.

ARTYKUŁ 2gi. O POBOŻNOŚCI, TUDZIEŻ O INNYCH RZECZACH, KTÓRE NALEŻĄ DO NAUKI.

ARTYKUŁ 3ci. O REKTORZE I RADZCACH AKADEMII ORAZ O ICH OBOWIĄZKACH.

ARTYKUŁ 4ty. O alumnacie Wilskiego1).

ARTYKUŁ 5ty. O WYNAGRODZENIACH , POŻYWIENIU , MIESZKANIU PROFESORÓW, SŁUŻBIE DOMOWEJ I INNYCH DROBNIEJSZYCH RZECZACH.

ARTYKUŁ 6sty. O PENSYACH, KOSZTACH NA DROGĘ PROFESORÓW I O WSPÓLNYM SKARBCU.

ARTYKUŁ 7my. O SPOSOBIE ZDAWANIA LICZBY.

ARTYKUŁ 8my. O KONWIKTORACH.

ARTYKUŁ 9ty. O MIEJSCU I CZYTANIU PRZY STOLE.

ARTYKUŁ 10ty. O ZWOŁANIU POSIEDZEŃ, O UTRZYMANIU TAJEMNIC I ZACHOWANIU WSPÓLNEJ ZGODY.

ARTYKUŁ 11ty. O ZACHOWANIU BIBLIOTEKI I ARCHIWUM, ORAZ O KLAUZURZE AKADEMICKIEJ.

ARTYKUŁ 12ty. O CZCI I USZANOWANIU, JAKIE SIĘ NALEŻĄ PROTEKTOROM I PATRONOM AKADEMII.

ARTYKUŁ OSTATNI. O CZYTANIU I ZACHOWANIU STATUTÓW.

DODATEK.

KRONIKA SZKOŁY BIALSKIEJ W R. 1782-1796.

ZAMEK BIALSKI

(Dzieje miasteczka. Obrazy z życia magnatów. Akademia bialska.)

Julian Bartoszewicz

I. WSTĘP — POSADA MIASTECZKA I PIERWSI JEJ WŁAŚCICIELE.

Wszystko na świecie ma swoją historyę, która się naprzód rodzi jako dzieje bajeczne z przeszłości omglonej oddaleniem wieków. Tak samo powstaje naród i państwo, jak miasto wielkie i małe. Ta jedynie zachodzi różnica pomiędzy historyą jakiegoś narodu a historyą małej mieściny, że kiedy dziejów pierwiastkowych narodu szukać potrzeba w bardzo odległej starożytności, w czasach zamierzchłych , bo pospolicie przedhistorycznych, małe miasteczko może powstać już w chwili większego rozwinięcia się sił i potęgi narodu , a jeszcze nie zwrócić uwagi ludzi myślących, co zapisują w swoje roczniki wielkie wypadki świata.

Tak każde nawet miasteczko ma swoją epokę przedhistoryczną, i ta epoka dłuższa jest albo krótsza, stosownie do okoliczności. Nadchodzi czas nareszcie, kiedy wypadek znakomity obudza z martwych miasteczko. Stoczona jest pod niem jakaś bitwa, albo w jego ścianach zebrało się jakieś ważne zgromadzenie. Czasami znowu wypadki wielkie albo jakaś myśl potężna, co cały naród trzyma w zawieszeniu, w niespokojności, przelatuje nagle do okolicy ukrytej i nieznanej, i tam obudzą namiętność i myśl i życie. W ustroniu dotąd niepostrzeganem zjawia się czasem nagle człowiek wysokich zdolności, potężny myślą i siłą duchową, a czasem burzliwy tylko, niespokojny, z sercem namiętnem, głową zapaloną. Czując, że chwila jego nadeszła, występuje na widownię, a koło niego gromadzą się tłumy zgłodniałe słowa pociechy i zbawienia. Ziemia, gdzie się rodził, miasteczko, wieś, dom nawet, zwraca na siebie po upływie lat kilkunastu, kilkudziesięciu, powszechną uwagę i rodzi wspomnienie. Ta siła wspomnień wzrasta razem z upływem czasu; tem większy urok otacza kolebkę znanego człowieka, im ten człowiek był niższy w swojem towarzyskiem położeniu, im miejsce jego rodzinne było mniej znane, im czas większy przegrodził nas ciekawych od chwili jego działania i życia. Miasteczko małe traci zatem swoją przedhistoryczność, albo zrządzeniem losów, jeżeli jaki sławny wypadek zrobił je głośnem w narodzie, albo też samowolnie własną siłą wychodzi z nicości, jeżeli wydało znakomitego człowieka, a tem bardziej, jeżeli samo przyjęło żywy udział w pośród drgających namiętności, co zdradzają życie. Znajdą się wtedy uczeni, ciekawi mędrcy, co zechcą bystrem okiem przeszłość przemierzyć i wniknąć w czasy ubiegłe, wydobędą z siebie albo ze stosów akt starych jakie wnioski, dostrzeżenia, uwagi, co będą miały na celu zbadać przeszłość tego nieznanego miasteczka. Grzebać będą w chwilach jego przedhistorycznych. i wyobraźnią, domysłem dochodzić rzeczy, których w swoim przechodzie czas nie spostrzegł i nie zapamiętał. Być może powieść z tego urośnie historyczna; powieść, nie historya, a choć to zmyślenie tylko, przywiąże się jakiś interes do nieznanej przeszłości i postaci przodków w słowie zmartwychwstaną. Powieść historyczna jest najcudniejszem kwieciem literackiem. Jak księżyc w pomroce nocy rozświeca nam przedmioty, tak powieść historyczna prowadzi nas po nocy dziejów i choć nie odkryje osób, wypadków, rzeczy, odkryje nam nasze życie dawne, obyczaje, sposób myślenia nie prawdą rzeczywistą a historyczną.

Kiedy takim sposobem małe miasteczko porzuci swoją spokojność, w której się ukrywało przed okiem dziejowem, zaczną około niego grupować się wypadki, a miasteczko historyczne już teraz zacznie się zdobić nowemi wspomnieniami. Buduje się, rozrasta, stawia mury na swoich ulicach, myśli o życiu ducha, i zakłada szkołę, szpital, a nawet zamek. Dotąd modliło się w jednym kościele u fary, mieściło się w nim całe, a nawet wieśniaków przyciągało z okolic, dzisiaj już mu nie wystarcza starożytna budowa świątyni. Znajdzie się ktoś zatem, co zbuduje w miasteczku klasztor i sprowadzi do niego zakonników. Władza biskupia, poparta władzą rzymską, nadaje miasteczku odpusty, a ojczyzna przywileje, prawa, jarmarki. Czasem miasteczko robi się przez to dumniejsze. Stawia nowe kościoły, zamek swój okopuje wałami, otacza fosą. Do kościołów zaprowadzają się bractwa, to Różańcowe, to św. Anny, to Bractwo Miłosierdzia, to rozmaite bractwa na cześć P. Bogarodzicy. Zaczynają się procesye po ulicach, a nieraz spory między bractwami. Jedno drugiemu nie ustąpi, choć obadwa cześć bożą mają na celu, a zasadą ich, ogniwem, sercem, jest i powinna być miłość. Więcej jeszcze rozmaitości, więcej zapału, ognia, kiedy w miasteczku zejdą się z sobą jakie dwa nieprzyjazne obrządki, co pozornie kochają się, a w sercu nienawidzą. Gorzej kiedy reforma z Niemiec zaleci i zarazi całe miasteczko. Socyanin kłóci się wtenczas z Arjaninem, ewangielik z reformowanym, katolik kłóci się ze wszystkimi. Pokazują się Jezuici w miasteczku. Bogaty pan, dziedzic miejsca, albo właściciel sąsiednich kluczów, zapalony dla czci bożej, gorliwy, pobożny, buduje nowy klasztor i kościół dla Jezuitów, nadaje im fundusz i zaprowadza szkoły. Roją się doborem młodzieży kollegia jezuickie; dzieci to wszystko szlachty z okolic; paniątka, co mają niegdyś odgrywać rolę w Rzpltej. Za nimi tłumy się wloką pauprów, szlachty biednej, podupadłej, co służąc paniątkom, myślą i o nauce i o przyszłości. Wszystkich zapala religijny fanatyzm; Ojciec filozof nauczył ich mądrości bożej, a studenci nagle łupią Zbór ewangielicki i od Żydów zdobywają dla siebie kozubalec. Walki po ulicach codzienne. Życie gra wszystkiemi siłami. Pełno ruchu wszędzie. Oto pojawia się w miasteczku i drukarnia, a walka już nietylko na ulicy, ale i na papierze. Zamiast słabnąć zajątrza się jeszcze więcej wojna na śmierć i życie. Nareszcie cała Ezplta zwraca uwagę w tę stronę, zkąd tak niezgodne nadchodzą głosy; sprawę miasteczka wnoszą na sejm, komisye sejmowe dają nakaz wyśledzić rzecz na miejscu i winnych ukarać. Bardzo często są te komisye sejmowe bez skutku; a czasem wloką się tak długo, że mija pokolenie jedno i następuje drugie, a gniew i kłótnie łagodzą inne okoliczności. Nastają wojny, pożary, klęski, konfederacye wojskowe; nadchodzą strony przeciwne do miasteczka. Teraz w jego ulicach grzmi bój bratobójczy. Klęski coraz częściej spadają. Pożary i kontrybucye, a czasem i nieprzyjaciel zagraniczny podkopują znaczenie miasteczka, które coraz więcej upada, a na widok strasznej przyszłości i namiętności, która ożywiała, kłóciła te strony, ustaje zwolna. Po przejściu groźnej burzy, na miejscu niegdyś sławnem, zostają rozwalmy i gruzy.

Taka jest po większej części historya miasteczek polskich. Powstawszy z niczego w różnych częściach kraju, miały kiedyś swoją epokę, swoją świetność, a teraz swoją żałobę. Naplątały się do nich wspomnienia; pełno ich tak jak gniazd jaskółczych na wiosnę pod opiekuńczym dachem, i te wspomnienia dzisiaj, kiedy minęła przeszłość, są skrystalizowaną poezyą, są echem lat zamierzchłych, stanowią urok, co na cały ten obraz blask śliczny rzuca, są bogactwem, rudą złotą miasteczek naszych. Człowiek z sercem, z pewnem rozrzewnieniem, z tęsknotą, chociaż ta tęsknota duszę mu leczy, rozrzuci popioły i poszuka śladu życia za mogiłą.

Zapewne nie wszystkie miasta nasze miały tak świetną przeszłość, żeby wpływały przeważnie na losy kraju. Ale są za to takie, co wiele wpłynęły na los prowincyi, województwa, powiatu, ziemi. Są i takie, co całe życie swoje sobie tylko wystarczyły, nie troszcząc się o sławę zbyt rozgłośną. Ale tak zupełnie dzieje się i na świecie. Nie każdy człowiek jest geniuszem, wieszczem, nie każdy wciela w siebie ludzkość, nie każdy jest odbiciem się, siłą swojego narodu. Są wszędzie ludzie, i z nich prawie się składa cała społeczność, co w mniejszem kółku, w mniejszym zakresie reprezentują duch boży na ziemi. Wpływu ich nie czuje kraj, ale czuje województwo i okolica, w której wzrośli, wychowali się, dojrzeli pod opieką boską. Skromniejszy ich zawód i cel skromniejszy. A przecież to zawsze ludzie serca, zawsze to reprezentanci myśli ogółu. Ten fakt w życiu ludzi i w życiu całych korporacyj, i w dziejach miast się napotyka. Są nawet miasta i ludzie , co i tej skromnej sławy nie mają. Wspomnienia ich są czysto osobiste; przyjrzeli się wypadkom świata, brali nawet w nich udział, ale ten udział był tak słaby, że w niczem nie przeważył okoliczności. A przecież ich wspomnienia interesować mogą kraj kiedyś.

A zresztą niech miasteczko polskie nie ma nic za sobą ze wspomnień wielkich, niech ma tylko pamiątki rodzin pojedynczych a nawet i bez tych pamiątek, niech ma tylko dawne lata za sobą, niech ma starożytność poświadczoną wiekami, a już staje się miejscem pełnem interesu, wzrok mędrca zatopi się z ochotą w oddalone wieki, żeby śladu życia w niem dopatrzeć. Starożytność jest wielką siłą, bo zabytkami swojemi rozlewa dziwny urok na potomków. Gmach dawny, co przetrwał pokoleń kilka, milczeniem swojem, gruzami, zielskiem, którem mury porosły, mówi do potomków o życiu pradziadów. Miasto stare jest pomnikiem historycznym i świętym. Choćby nic nie zrobiło, to widziało za to wiele, widziało to, czego widzieć nie mogli potomkowie. Człowiek myślący, z westchnieniem przechadza się po cmentarzu, nogą swoją depce grobowiska umarłych. W jego wyobraźni zawsze zmartwychwstanie ta przeszłość, ta starożytność mgłą porosła. Życiem swojem, zwyczajami, nałogami należeć może do przyszłości; wzdychając za tem co będzie, z dumą, ze smutkiem usiądzie nad złomem jakiego wału, pod basztą starego zamczyska, wyschłą już fosą otoczonego, i puści wzrokiem po szerokim widnokręgu, aż za lasy i góry, za groble i wioski, a dusza jego śpiewa wtedy pieśń cudną, pieśń Aldony, której nie dosłyszy niczyje ucho; poezya to duszy anielska, a marzeniem się nazywa.

Dużo jest miasteczek polskich, noszących nazwisko Biała, ale tutaj mowa o małem miasteczku, które za czasów Rzpltej leżało na pograniczu Korony i Litwy, przy zbiegu trzech województw: lubelskiego, podlaskiego i brzeskiego. Nazwano dzisiaj to miasteczko Białą Podlaską, chociaż rzeczywiście na Podlasiu nie leżało. Daleko właściwiej dawniejszemi czasy dla odróżnienia od innych miejscowości podobnego imienia, zwyczaj uświęcił dla naszej Biały nazwisko Biały Radziwiłłowskiej, albo książęcej, Alba ducalis, bo przez długie lata, aż do chwil prawie ostatnich była dziedzictwem Radziwiłłów.

Miasteczko nasze zasługuje ze wszech miar na to, żeby o niem nie zapominać w historyi. Biała ma wszystko, co tylko umysł badawczy zająć może. Przedhistoryczną miasteczka epoką były jeszcze sławne czasy Jagiellońskie. Późno pojawiło się ze wspomnieniami swojemi w dziejach Rzpltej, a jednak ma starożytność, ma swoje dzieje bajeczne, bo i tak i owak gadają o jego losach, o jego dawnej przeszłości. Za panowania Zygmuntów przebija się ta pomroka. Wypadek jeden za drugim wiąże się, plącze, i Biała zyskuje wspomnienia, nabiera coraz więcej historycznej wartości. Reforma zwiastuje dla niej nowe życie. Przechodzi potem w ręce domu najpotężniejszego na Litwie. Staje się stolicą obszernych włości, wielkiego hrabstwa. Książęta budują w niej zamek i zamieszkują w tym zamku. Mają książęta inną świetniejszą stolicę, gdzie wszystko, bramy nawet świadczą o ich potędze i władzy, co się do władzy panujących podnosi, a przecież i w Biały chętnie przesiadują. Stolica książęca jest jakby ogniwem, sercem kraju; Biała jest sercem prowincyi, księstwa niegdyś udzielnego, które z koleją czasu straciło swoją niepodległość. Biała względem Nieświeża jest jakby Wilno względem Warszawy lub Krakowa. Dwór też gości tak w Biały jak i Nieświeżu, świetny, bogaty, połyskujący złotem. Na zamku gra kapela, a na dziedzińcu grzmią moździerze. Czasami imieniny księcia dziedzica, albo księżny sprowadzają obywatelstwo z okolic. Wtedy przy wesołości ogólnej i moździerzach, stół zastawiają na zamku, a wojewodowie, kasztelanowie, urzędnicy powiatu, ziemianie spełniają toasty i bawią się dni kilka i cały tydzień wesoło. Nie rzadki przykład, że i król z dworem swoim nawiedza Białę. Wtedy miasteczko jest świadkiem obrad , które zbliska obchodzą Rzpltą. Zdarza się i to. że król przyjmuje udział w rodzinnych zatrudnieniach i uciechach księcia, dziedzica. Na zamku wesele księżniczki albo jakiej krewniaczki; król polski, co jest tak bardzo zbliżony do swoich podwładnych, który jest ich sercem, ze szlachtą łączy się nieraz nietylko wysokim urzędem swoim, ale i krwi związkami, gra główną rolę w tej uroczystości, prowadzi pannę młodą do ślubu, do zamkowej kaplicy, kładzie jej wieniec na głowę, sam błogosławi przed ślubem.

Biała niejedno miała takie widowisko. Pobożny człowiek, zacny obywatel, zakłada w miasteczku akademię; pojawiają się uczeni profesorowie, pojawia się rój studentów. Książę dziedzic opiekuje się nowym zakładem (chociaż to, jeżeli komu, to nie jemu przystoi), zwiedza sam akademię, a profesorowie drogę mu zabiegają w togach. Z księciem przyjdzie czasem przypatrzyć się postępom młodzieży jaki gość jego, np. wojewoda Denhoff, np. biskup Załuski. Lubią goście księcia to miasteczko ciche, schludne, miłą toczone okolicą! Już nietylko fara podnosi w niem swoją wieżę pod niebiosa. Stają i inne kościoły; staje klasztor dla Reformatów, drugi dla Bazylianów, wznosi się i trzeci klasztorek z kościółkiem dla Panien Miłosierdzia , niedawno sprowadzonych z Francyi. Kościoły te poświęca albo miejscowy biskup łucki, albo jaki inny dostojnik kościelny, zaproszony z Korony lub Litwy za jego pozwoleniem. Biskup łucki zwiedza też często i akademię, która mu wolą założyciela pod bliższy dozór oddana, i pilnie przestrzega w młodzieży obyczajów moralności i wiary. Akademia krakowska dosyła profesorów, a do szkół bialskich chodzą Niemirycze, Woronieccy i Ossolińscy. Rodzona siostra, króla Sobieskiego, zacna, świątobliwa niewiasta, panuje w Biały i wychowuje młode pokolenie Radziwiłłów. Z troskliwością prawdziwie macierzyńską wdowieńskie życie samotna prowadzi na zamku, i truje się niezgodami domowemi, bo chociaż brata kocha z całem poświęceniem się, z Maryą Kazimirą w zgodzie nie może wytrwać długo. A jednak najświetniejsza to epoka dla Biały; gościł w niej niedawno Jan Kazimierz, przyjeżdża tutaj po kilka razy Jan III, to w odwiedziny do siostry, to w drodze na sejm do Grodna, wreszcie syn księżny Katarzyny przyjmuje tutaj i króla Sasa, jadącego na Litwę w orszaku Niemców jenerałów, godzić sprawy szlachty litewskiej. Następuje milczenie chwilowe. Idą za niem wojny szwedzkie i przechody Karola XII wśród szczęku oręża, w całej Rzpltej wzrasta nieład i bitwa następuje po bitwie. Łamią się waleczne hufce, obce wojska plądrują kraj pożarami i mieczem. Biała nie ma wyniesionych murów, wspaniałych kamienic, arcydzieł sztuki, żeby lękała się o ich stratę, a jednak wpośród ogólnej klęski narodu , nasze miasteczko cierpi i podupada w swojem znaczeniu. Ucichła wrzawa wojenna. Teraz już tutaj nie ma zjazdów, nie ma króla i dworzan, a jeden tylko Radziwiłł siedzi na zamku, ale dziki i odludek , nie lubi służyć Rzpltej. A po nim następuje drugi Radziwiłł. wprawdzie marsowej postaci, bo uzbrojony w oręż, ale ten oręż w pochwie a miecz zardzewiał za panowania trzeciego Augusta. Był to dziwny hetman litewski, co jednego boju nie stoczył z nieprzyjacielem Litwy. Obok niego druga postać pobożnej, łagodnej i świętej niewiasty Anny Sanguszkówny. Zamek bialski był za niej klasztorem, a miasteczko stolicą dobroczynności, które wiele niedoli uleczyło, wielu oczom łzy otarło. Burza czasu, jak te chmury, co ciągną przez powietrze, znowu nawiedziła miasto. Książę dziedzic musiał iść na wygnanie, a nieprzyjaciele Radziwiłłowscy rozgospodarowali się po jego zamkach i włościach. I akademia podupadła i długo leżała w prochu, zanim nie dźwignęła jej troszkę komisya edukacyjna. Wrócił i książę z zagranicy, ale klęski miasteczka nie ustały. Pożary niszczyły dobytek mieszczan i jakby się uwzięły na wszystko , raz po raz zionęły klęskami. Nie winą już czasów i okoliczności ale winą żywiołu ginęło miasteczko, które przeżyło wiek swój świetny, wiek wspomnień, te piękne czasy, kiedy to jeszcze budowało coraz nowsze kościoły, w murach swoich widziało nawet i zjazd narodowy i królów witało uroczyście. I nakoniec ostatni węzeł, który wiązał przeszłość miasteczka z jego przyszłością, zerwał się. Wygasła świetna, znakomita rodzina, która dziedziczyła Białę, i w obce ręce przeszło miasteczko, przeszły wszystkie jego pamiątki. Zakończyła się epoka patryarchalna. Zaczęło się nowe życie. Oto szkic obrazu przeszłości naszego miasteczka.

Jak powiedzieliśmy, sama posada miasteczka stanęła już na ziemi litewskiej na samej granicy z Koroną. W czasach przedjagiellońskich i później nawet w XV wieku, za Białą zapewne o kilka mil na zachód przechodziły granice W. Księstwa. O ile tylko rnożem wnosić z pomników przeszłości, które nam pozostały, przypuszczenie to jest bardzo naturalne. Wszystkie ziemie naokoło Biały należały w starożytności do rodzin litewskich. Więc tutaj rzeczywiście była Litwa wokoło. Dopiero w r. 1386 unia Litwy z Koroną za pierwszego Jagiełły nadwerężyła nieco te stosunki, ale ich nie zniosła. Król Władysław za nagrody wojenne rozdawał szlachcie polskiej dobra narodowe nad granicą, od strony Litwy. Przez takie nadanie rozszerzał się w Księstwie wpływ Polski, czego właśnie chciał Jagiełło. Ziemie pobrzeżne traciły charakter swój narodowy, bo zachowując coś w charakterze swoim z dawnych obyczajów, przejmowały po trochu nowe, t. j. polskie. Rusini jednak, nie Litwa, naokoło Biały w czasach przedhistorycznych zamieszkiwali.

Tutaj więc jeszcze za Włodzimierza św. było panowanie domu Enrykowiczów. Ziemia wtedy wołyńską być musiała, bo i lud Bużanów, który nad rzeką Bugiem w czasach przedchrzściańskich zamieszkał, był wołyńskim, drewlańskim ludem. Ale już od Bolesława Wielkiego pierwiastek polski rozwijał się w tych okolicach swobodnie, ile że za Bugiem dopiero było prawdziwe, niezaprzeczone panowanie Rusi. Potem Jadźwingowie może nieraz w tych stronach gościli. Z koleją czasu nareszcie Litwini rozciągnęli tutaj żelazne swoje panowanie, ale zaszczepić pierwiastku swego między Słowiańszczyzną nie potrafili. Ruś Rusią została do r. 1386, ale dziedzice ziemscy należeli duszą i stosunkami politycznemi do Litwy. Zostawione to było Polsce, która pobratymczym odzywała się językiem, aż po okolice Biały miała wpływ swój rozpostrzeć.

Stolicą tej ziemi w czasach litewskich musiał być Brześć, miasto dawne i historyczne. Dowód bierzemy z tego, że kiedy później na sposób Polski organizowało się W. X. Litewskie, Brześć został stolicą osobnego województwa, do którego i Biała należała. Że zaś to województwo graniczyło na północ z ziemią Podlaską, przez pomyłkę wzięto i Białę za podlaskie miasto, co jest błędem. W dzisiejszych granicach Królestwa Polskiego prawdziwego Podlasia niewiele; Drohiczyn tylko dotyka naszego kraju , a Bielsk, Mielnik, Białystok, jądro Podlasia, za granicami leży. W Augustowskiem Tykocin, Grajewo, Rajgród są podlaskie miasteczka. Podlaskie Unią z r. 1569 było ostatecznie wcielone całkiem do Korony, a przecież Biała do dni ostatnich leżała w województwie brzeskiem. Za nią na zachód zaczynało się województwo lubelskie ziemią łukowską.

Pierwiastków naszego miasteczka trudno dociec; zdaje się nie dojdzie ich nigdy krytyka historyczna, bo o dokumentach urzędowych ani myśleć. Dość, że jest bardzo starożytne, i że niezawodnie pamięta czasy, kiedy Ruś tutejsza rządziła się jeszcze udzielnie, chociaż tę udzielność często Litwini i Polacy czasowo naruszać mogli. Zabudowało się w lesistej okolicy, nad małą rzeczką, która płynąc z lubelskiej ziemi, z łukowskich dolin, przebywała krainę tak nieznaną, jak sama nieznana była w dziejach i w geografii rodzinnego kraju. Rzeczce tej Krzna było na nazwisko. Niedaleko za Białą, o pięć mil na wschód rzeczka ta wpadała do Bugu, który już Polakom i Rusi i Litwie znajomy był od lat bardzo dawnych, bo puszczając się z pod gór Krępaku, spadał na ruskie niziny i leciał ku Litwie, żeby potem wśród pól mazowieckich igrać z falami

Narwi i wodami swojemi zasilić wspaniałą Wisłę. Dumny Bug prosto zdążał do Bałtyku.

Cała ta okolica Biały już miała swoją przeszłość wtenczas, kiedy miasteczko nasze jeszcze snem przedhistorycznym spoczywało. Żeby nie granica tu Litwy, możeby i cała kraina jeszcze nie miała wspomnień. Władysław Jagiełło, jakeśmy mówili, przebudził ze snu tę stronę ziemi rodzinnej. Na zachód od Biały, także nad Krzną, Międzyrzec już stawał się osadą. Jagiełło około r. 1390, pod obowiązkami służenia wojskowo, nadał to miasteczko razem ze Stołpnem Abrahamowi Ghamcowi. Na północ leżały Łosice, od lat bardzo dawnych siedziba starostów niegrodowych. W innej stronie powstawał Janów nad Bugiem i Terespol naprzeciw Brześcia litewskiego. Na południe Łomazy i Eososz. Każda z tych mieścin i osad miała już swoje wspomnienia, kiedy Biała nieznaną była nawet z imienia. Z postępem czasu Międzyrzec najwyżej podniósł swoje czoło. Przez związki rodzinne dostał się w dom Zabrzezińskich, tak potężny na Litwie, że śmiał jeden stawić opór pretensyom kniazia Michała Grlińskiego, co myślał o koronie książęcej i o panowaniu obok rodziny Jagiellońskiej w Polsce. Dumne widoki kniazia Michała nie przyszły do skutku, ale pod jego ręką zginął wojewoda trocki, Zabrzeziriski. Syn wojewody Jan został marszałkiem nadw. lit. a żony szukając w Polsce, połączył się ze znakomitym wtedy domem Tenczyńskich. Jednem z większych miast był podówczas Międzyrzec na pograniczu. Miał już swoje mury, wieże i baszty zamkowe, miał wały swoje i kościoły. Marszałek zapisał żonie Beacie na mieście i zamku międzyrzeckim posag, który mu wniosła, 3000 dukatów węgierskich. Kiedy umarła, ojciec jej Jan, kasztelan wojnicki, długą prowadził sprawę o ten posag, a nie mógł się doprosić końca, bo król Zygmunt Stary, czy zajęty sprawą kraju, czy też miał w tem jakie widoki, zwłóczył i zwłóczył. Tymczasem i ostatni Zabrzeziński zstąpił do grobu, a prawem spadku ziemie jego i włości międzyrzeckie odziedziczył dom -książąt Zbaraskich. Był ten dom potomstwem Olgierda i Gedymina, a w prostej linii miał pochodzić od Korybuta Dymitra, zabitego pod Worsklą 1399 r. 1). Wiśniowieccy, Poryccy, Zbarazcy i Woronieccy książęta byli jedną wielce rozrodzoną rodziną. Stefan Zbarazki, wojewoda trocki, opuścił teraz Wołyń, zamek stary i gniazdo familijne, opuścił i Troki Kiejstuta i osiadł nad Krzną w zamku międzyrzeckim. Wspomnienia zatem miejscowe osiadły nad zamkiem międzyrzeckim. Nie były to wspomnienia dla kraju całego, dla Polski lub Litwy. Były tam tylko pamiątki rodziny książęcej, co ród wiodła od bohaterów połockich i smoleńskich , co krwią swoją wiązała się blisko z rodem panującym. Za to innemi pamiątkami rozsłynął Parczów, drugie małe miasteczko w okolicy Biały, i stał się miejscem wysokiego znaczenia.

Jeszcze pod rokiem 1235 Długosz wspominał o Parczowie, ale dopiero Władysław Jagiełło wsławił to miasteczko, fundując tu kościół parafialny, wyznaczając fundusze, nadając przywileje. Nieraz Jagiełło przejeżdżał a nieraz przesiadywał w Parczowie. Tędy mu szła droga, ilekroć razy z Lublina jechał na Litwę i do Wilna, i tędy pospolicie wracał. Niedługo po jego śmierci już sejmy się gromadziły w Parczowie. Sejmy wspólne dla Korony i Litwy. Polska miała Piotrków, Kraków, Lublin do obradowania, ale ile tylko razy chciała się porozumieć z Księstwem lub wspólnie naradzać o swoich interesach, teraz już zjeżdżała się do Parczowa. Spory o granice zaburzały często sejmy parczowskie. Był to temat nieustannych kłótni Litwy z Koroną. Pierwszy sejm zebrał się tutaj za Władysława Warneńczyka w r. 1441 i spierał się o ziemię drohicką, a książe mazowiecki turbował Litwę o swoje granice. Na drugim sejmie już za Kazimierza Jagiellończyka r. 1446 w Parczowie układano się z królem, jak ma rządzie Polską i Litwą; nakładano mu warunki, których nie spełnił, a obiedwie strony chciały podejść stronę króla, który wahał się, niepewny i dziwny, w postanowieniu swojem. Na trzecim sejmie w r. 1453 Jan Chodkiewicz, namiestnik witebski, poseł od litewskich Stanów, upominał się jawnie od Korony o Wołyń i Podole , jakby chciał rzucić rękawicę do wojny, a naród polski sądził wtedy sprawy Krzyżaków z ziemiami pomorskiemi. I Tatarzy dwukrotnym napadem swoim w latach późniejszych wsławili nieszczęściami Parczów. Miasteczko stało popiołem zasute, kiedy król Zygmunt Stary zaczął je wznosić na nowo, zdobić przywilejami. I Zygmunt August kilka razy przejeżdżał i bawił tu w Parczowie; miał tutaj nawet mały domek drewniany, w którym przesiadywał, kiedy go w te strony przywiodły okoliczności.

Nakoniec sejm 1564 r. złożony w Parczowie podniósł wspomnienie tego miasteczka do wysokiego stopnia, kiedy naraz ujrzała tutaj Ezplta i kardynała Commendoniego ze zbiorem ustaw trydenckich w ręku, i grono świetne senatorów i posłów, co mieli się naradzać tutaj, jakie wyznanie ma przyjąć Polska za religię stanu. Bo ani wątpić nie można było, że gdyby sejm odrzucił uchwały trydenckie, Ezplta otwarła by sobie drogę do zupełnego zerwania z Rzymem. Ale możnaż było porzucić katolicyzm, kiedy na Warmii siedział Hozyusz, w Krakowie Commendoni, a króla pilnował Mościcki?

Łosice znowu nad rzeką Toczną także obudziły się do życia. Rządziło się długo to miasteczko prawem rodzinnern, litewskiem i ruskiem. Do podlaskiej należało ziemi, a raczej do narewskiej, bo ją tak wtedy nazywano. Ztąd rościł sobie do niego prawo starosta mielnicki i mieszczan przeciążał swoje samowolą. Skargi mieszczan doszły aż do uszu królewskich. Na sławnym sejmie radomskim, kiedy Łaski układał swój statut, a Szach - Achmat, han złotej hordy, błagał łaski i sprawiedliwości króla, Aleksander Jagiellończyk w r. 1505 nadawał Łosicom prawo magdeburskie , wyjmując je z pod opieki starosty, i podpisywał przywileje na jarmarki. Zygmunt Stary zatwierdzał ustawy brata. zakładał tutaj i uposażał farę łacińską, bo dotąd w miasteczku kopułkami niekształtnemi świeciły cerkwie. Nastali wtedy osobni starostowie niegrodowi w Łosicach, a Zygmunt August w przejazdach z Wilna do Krakowa nie mijał Łosic, które bogatą stanowiły królewszczyznę.

W takiej okolicy, pośród miasteczek już historycznych, rodziła się Biała, i nic nie mówiąc jeszcze krajowi o swem życiu, budowała się i rosła. Jeżeli wzrost ten był powolny, to za to dojrzałość nastąpiła prędko. W niedługich latach Biała wspomnieniami swojemi potrafiła zaćmić wszystkie miasteczka w okolicy. Międzyrzec miał tylko pamiątki po swoich książętach, Biała znalazła swoje, a czem Międzyrzec poszczycić się nie mógł, to Biała i z Parczowem mogła niedługo spierać się o pamiątki, które Polskę i Litwę interesowały. Nasze miasteczko i Parczów nawet wyścigło. bo w murach swoich widziało wznoszącą się akademię, osadę krakowską, która szerokiej nabyła sławy po ziemi polskiej. Dużo zakładów naukowych upadło w Rzpltej, skutkiem wojen i nieszczęść. Akademia bialska do dni ostatnich przewlokła byt swój, choć czasem w samych posadach zachwiany. A zresztą i pamiątek rodziny radziwiłłowskiej tyle nagromadziło się w Biały, tyle tutaj na zamku przeszło po głowach książęcych myśli dumnych, tyle po sercach przepłynęło namiętności, że i temi wspomnieniami nawet mogłaby Biała obficie podzielić się z wielu innemi miasteczkami. Zabrzezińskich ród wygasł, wygasł i książąt Zbaraskich. Dziedzice tych ostatnich pochodzili z Polski i pod Krakowem i w sandomierskiej ziemi mieli swoje stolice i dworce. Tutaj zaglądali rzadko, a przynajmniej nie przesiadywali ciągle. Ztąd poszło , że prócz ich pamięci mało tu po nich pamiątek. Ale w Biały osiadł ród książęcy, największy na Litwie, a prawie zawsze wszechwładny. Tylko ludzie słabi tego rodu, albo poczciwi jako obywatele, nie chcieli korzystać z okoliczności. A zresztą każdy Radziwiłł mógł być reprezentantem całej Litwy, mógł w samym sobie swoją ojczyznę znaleźć. Dzieje to pokazują. Pamiątki radziwiłłowskie zatem nie były to pamiątki książąt Zbaraskich albo Tenczyńskich. Tej potędze swojego domu winni byli potomkowie Lezdejki, że w Litwie nawet szlacheckiej godności senatorskie były prawie dziedziczne w ich domu. Radzi-wiłłowie wydali najmniej siedmiu hetmanów, ośmiu kanclerzy, dziewięciu marszałków wielkich, czternastu wileńskich wojewodów. Nieśwież zapewne jest ich stolicą, najwięcej o nich wspomnień zachował, ale po Nieświeżu niezawodnie Biała. Jedynie pamiątkami radziwiłłowskiemi jużby stanęła Biała nasza w rzędzie miast nadzwyczaj historycznych, chociaż ich tyle na ziemi polskiej, bo wszędzie biło drużynne życie, wszędzie wioski szlacheckie, wszędzie rozwaliska i gruzy warownych zamków.

Mimo tak historycznej okolicy historya Biały pierwiastkowa długo jest mrokiem niepewności pokryta. Pospolicie upowszechniona jest myśl, którą po wielu księgach starożytnych znajdujem, że kiedyś za Jagiellońskich czasów, miasteczko było dziedzictwem Kiszków z Cieszanowca, herbu Dąbrowa. Nicby w tem nie było niepodobnego do prawdy, chociaż Kiszkowie, zdaje się, z Mazowsza przeszli do Litwy i są pierwiastkowo polską rodziną. Nierzadkie to przykłady w dziejach tych wędrówek rodzinnych. Litwinów mało wprawdzie osiadało w Polsce, bo wyższa oświata Korony nie prędko złagodziła surowe obyczaje w Księstwie i nieprędko stare litewskie bojary rozstali się z dziką wolą swoją i dawnemi podaniami, żeby się szczerze pogodzić z Polską i uznać opiekę praw swobodnych nad sobą. Ale za to Polaków od czasu pierwszej unii jeszcze za Jagiełły coraz częściej napotykamy na Litwie. Przenosząc się tam, wpośród lasów zakładali pałace swoje; na Polesiu i na Żmudzi rozszerzali wpływ Polski i walczyli z uporem. Ciechanowiec i Zgierz, dwa miasta rodzinne Kiszków, są miastami żywcem polskiemi. Musieli się bardzo dawno przenieść na Litwę, kiedy potrafili się tak z nową ojczyzną swoją pobratać, że w XV już wieku spotykamy ich imię często w dziejach litewskich, jak się pojawia na wysokich urzędach i dostojeństwach. Piotr Biały Kiszka, który umarł r. 1498 był już wojewodą trockim i hetmanem W. L. On pierwszy, co zasługami swojemi dobił się historyczności, potomkom swoim zapewnił świetną przyszłość.

Otóż ci Kiszkowie właśnie mieli być dziedzicami Biały w czasach niepamiętnych. Niektórzy nawet w tym przydomku Piotra hetmana upatrują jakiś związek z naszem miasteczkiem. Jest to niby napomnienie, że hetman mógł założyć Białę, co zresztą nie ma żadnych dowodów za sobą.

Nam się jednak nie zdaje , żeby Kiszkowie byli dziedzicami naszego miasteczka. Dobra ich gdzieindziej leżały, zapewne w okolicy Ciechanowca. Jako rodzina już litewska mogli mieć dobra na Litwie, i mieli je rzeczywiście. Ale że Białe posiadali, trudno przypuścić, bo i podania a nawet wzmianki gdzie niegdzie innym domysłom obszerne podają pole. Ci co za Kiszkami świadczą, powiadają, że liczne stosunki rodzinne wiązały z nimi Radziwiłłów, że potem prawem spadku ogromne ich dobra przeszły w ręce ostatnich. W samej rzeczy, wejrzeć w tablice genealogiczne, a przekonamy się, że Radziwiłłowie często żenili się z Kiszczankami, a Kiszkowie z Radziwiłłównami. Takim sposobem i dobra Radziwiłłowskie mogły przejść w obce ręce, a jednak nie przeszły. Bo między dawnemi rodami trwa zawsze ten arystokratyczny przywilej, żeby dobra główne rodziny na zawsze zostawały przy rodzinie, przy imieniu. Mógł ojciec wyposażyć córkę, zapisać jej bogate dobra, ale miasto, z którego poszło jego nazwisko, albo wieś, zawsze przy synu zostawił. Nie z prawa, a z obyczaju, magnaci ordynatami byli i są zawsze. Radziwiłłowie Goniądza i Medelów nie ustąpili nikomu za swojego życia. Mikołaj, biskup żmudzki, z tej linii, Knyszyn a nie Goniądz darował królowi Zygmuntowi I. Własność drugiej Radziwiłłowskiej linii, Birże i Dubinki, dopiero z wygaśnięciem tej linii przeszły w dom Neuburgski. Nieśwież i Ołyka do ostatniej chwili zostały dziedzictwem Radziwiłłów. Dobra rodzinne wtedy przechodziły w obce ręce, kiedy imię wygasało. Tymczasem Kiszkowie i Radziwiłłowie snuli wciąż ród znakomity i świetny, i zapewne jedni potrzebowali wcale bogactw drugich.

Po Kiszce jakimś mieli Radziwiłłowie wziąć aż 70 miast i 400 wsi w spadku. To niepodobieństwo przypuścić już dlatego samego, że o takiem wielkiem dziedzictwie wiedzielibyśmy przecież coś pewnego. Siedemdziesiąt miast, to znaczy najmniej siedemdziesiąt kościołów, to znaczy kilkanaście przynajmniej zamków, to prowadzi za sobą przypuszczenie chociażby kilku aktów prawodawczej treści. Takie dziedzictwo, to nie jeden klucz, to nie wioska szlachecka. A zresztą kiedyż pokazał się ten spadek bezdziedziczny pod koniec XVI w., za panowania Zygmunta III?... Rodzina Kiszków nigdyby nie dopuściła, żeby tak ogromny majątek miał zostać własnością Radziwiłłów.

Przypuśćmy, że w istocie Radziwiłłowie mieli do spadku prawo, Kiszkowie w takim razie obarczyliby się zapozwami i procesami, włóczyliby się po trybunałach i sądach, ażby podług swojego sumienia znaleźli sprawiedliwość, i chociaż nie wszystko odzyskali, to przynajmniej część znaczną majątku, który podług tamtoczesnych wyobrażeń był rodziny i imienia majątkiem.

A potem jakże przypuścić, żeby Kiszka, co miał 70 miast i 400 wsi, nie był z Kiszków najbogatszym, najbliższym najstarszej linii dziedzicem, a tem samem nie miał w ręku swoim i Ciechanowca, dóbr rodzinnych, gniazda swojego imienia? Jeżeli po nim cały spadek przeszedł w ręce Radziwiłłów, czemu nie przeszedł Ciechanowiec? Byli jeszcze z tej rodziny ludzie, co znakomite w Rzpltej piastowali godności; był później za Jana Kazimierza Janusz Kiszka wojewodą poł. i hetmanem w. Zostały więc przy Kiszkach wspomnienia familijne i dawna potęga domu i związki z magnatami, a dziedzictwo ich wielkie, ziemie ich obszerne, braliby bezkarnie Radziwiłłowie ? Tego nie możem przypuścić!

Z genealogii tych dwojga wielkich rodzin widzimy, że tak Kiszkowie mogli brać po Radziwiłłach, jak Radziwiłłowie po Kiszkach. Ale oczywiście jedni i drudzy w spadku po żonach, matkach, albo siostrach, nie mogli brać aż po 70 miast. Ten posag był posagiem królewskim. Barbara Radziwiłłówna ani Gasztoldowi, ani Zygmuntowi Augustowi nie przyniosła bogactw tak niezmiernych. A pamiętajmy jeszcze, że w owe czasy mężczyzna był głową domu i on dziedziczył wszystko, spłacając siostry, a posag nigdy nie mógł wynosić całej fortuny.

Kilkanaście związków rodzinnych połączyło Kiszków z Radzi-wiłłami. Ztąd i sprawy o dziedzictwo mogły być zawikłane, a włości z ręki do ręki przechodziły. Ale powtarzamy raz jeszcze, tak ogromne bogactwo nie mogło z jednego imienia przejść w drugie, tak bez wrażenia, bez śladu.

Ostatni książę na Goniądzu i Medelach Jan Radziwiłł (umarł 1542) wydał córkę swoję Annę za Stanisława Kiszkę , wojewodę połockiego i hetmana. Był ten Kiszka przez żonę szwagrem Stanisława Dowojny, także wojewody połockiego i Mikołaja Sieniawskiego z Rusi, hetmana w. w Koronie. Umarł kasztelanem wileńskim roku

1544. Takim sposobem Kiszkowie brali w tym razie spadek po Radziwiłłach.

Podobneż małżeństwo było w linii Birżańskiej. Anna, córka Jerzego , założyciela tej linii, w piątym stopniu ciotka pierwszej Anny, wdowa po księciu Holozańskim , powtórnie poszła także za Piotra Kiszkę. Między Nieświeskimi Radziwiłłami, córka Sierotki Elżbiety była za Tenczyńskim , a potem za Krzysztofem Kiszką, wojewodą witebskim, i znowu Barbara, synowica Sierotki a córka jego rodzonego brata Wojciecha z Kiecka i Anny Ketlerówny, przeznaczona z początku na zakonnicę, wyszła za mąż za Mikołaja Kiszkę, kasztelana trockiego, ale umarła w połogu w 23 roku życia.

Radziwiłłowie znowu się żenili z Kiszkami. Pierwszy Krzysztof, hetman w. i wojewoda wileński, (zmarły 1640) miał za sobą Annę Kiszczankę, córkę wojewody mścisławskiego. Po niej synowie nie mogli brać w spadku 70 miast, bo naprzód Biała miała należeć do tego spadku, a Biała była dzielnicą Radziwiłłów Nieświeskich, nie Birżańskich, z których pochodził hetman Krzysztof, a potem hetman żył już za późno, bo i przed nim jeszcze Biała Radziwiłłowska już była. Pradziad Nieświeskich książąt, Jan Brodacz, miał także żonę Kiszczankę, zmarłą w r. 1533. Ale ta znowu żyła zbyt wcześnie, żeby posag po niej w siedemdziesięciu miastach brali Radziwiłłowie, bo posag ten dopiero otworzył się w r. 1592 , a więc w lat prawie 60 po jej śmierci.

Nie zdaje się też, żeby posag, o którym mowa, spadał po córce jakiego Kiszki wprost na wnuków dziedziców Nieświeża, prędzej po siostrze, której brat umarł, zostawiając spadek bezdziedziczny. A tymczasem za panowania Zygmunta III nie widzimy żadnego małżeństwa, żadnego związku krwi, któreby zastosować było można do wspomnionego dziedzictwa. Byłże ze strony Kiszków zapis dla Radziwiłłów ? Powagę zapisu możnaby osłabić, a spadek bezdziedziczny nie mógł był kosztem wielkiej rodziny bogacić drugą, która już szeroko rozpostarła swoje siedziby na Litwie. Wszakże za Zygmunta III, wybuchła wojna o księżniczkę Słucką, którą Chodkiewiczowie z Radziwiłłami prowadzili. Birżańscy panowie nie mieli żadnego prawa do majątków po Olelkowiczach , Słuckich i Kopylskich, mieli obietnice tylko, pozory, a sprawy swojej dochodzili orężem — jakżeby Kiszkowie pozwolili na to, żeby ich dobra cudza rodzina sobie przywłaszczała?

Spadkodawcą miał być za Zygmunta III Janusz Kiszka z Ciechanowca. W  swoim czasie w Litwie był to człowiek wielkiego znaczenia i wpływu. Miał ogromny majątek w samej rzeczy, ale zepsuty w dzieciństwie, bardzo łatwo przylgnął do nowości religijnych, które się pojawiły w Niemczech. Za panowania jeszcze Zygmunta Augusta został Krajczym W. L. Już wtedy w roku 1570 dnia 2 marca dedykował mu Piotr z Goniądza, minister zboru Węgrowkiego, księgę swoją, którą wydał w miejscu swojego pobytu przeciw Stankarowi i Sarnickiemu: „o Synu Bożym, iże był przed stworzeniem świata, a iż przezeń wszystko uczyniono przeciw fałesznym wykrętom Ebiońskim" 2). Później często Jana Kiszkę wspominają dzieje. Za Batorego został starostą żmudzkim w roku 1579, a za Zygmunta III w r. 1588 kasztelanem wileńskim. Był nadto starostą brzeskim - lit. Z początku chwycił się kalwińskiej sekty i z zapałem rozkrzewiał w Polsce nowinki, które czerpał z Bazylei. Wiele podróżował po Europie, umyślnie pojechał do Szwajcaryi. stolicę wiary swojej zobaczyć. Wystawił w Bazylei pomnik Kastaljanowi, nauczycielowi swojemu. Z postępem czasu porzucił kalwinizm i przeszedł do Aryanów. Jako Aryanin dzielnie się przyczynił do rozszerzania swoich mniemań religijnych na Litwie i na Podlasiu. Ze stolicy swojej, z Ciechanowca, kierował całem poruszeniem wprawną ręką. Założył w dobrach swoich, w Łosku, drukarnię, i w niej wiele ksiąg aryańskich drukował. Sam nawet pisał aryańskie księgi. Ożenił się z Elżbietą, córką Wasila Konstantego, księcia na Ostrogu, wojewody kijowskiego, sławnego ze sprawy Halszki, synowicy swojej, którą chciał Romanowi Sanguszce zaślubić, a potem z bojów zwycięzkich i z oporu, jaki stawiał unii religijnej dwóch narodowości. W jednej rodzinie, dziwnem zrządzeniem losow, spotkały się te dwie rażące przeciwności; każdy fanatyk w swoim rodzaju. Jan Kiszka bezpotomny był jednak, a kiedy umarł w 1593, wdowa po nim zawarła powtórne śluby z Krzysztofem Radziwiłłem, ojcem, hetmanem W. Lit. i wojewodą wileńskim, zmarłym w r. 1603. To była czwarta żona hetmańska; brał siostrę po siostrze , bo drugą z kolei żonę miał także Katarzynę Ostrogską. Po tym Janie Kiszce cały ten ogromny majątek siedmdziesięciu miast, między któremi była i Biała, i czterechset wsi, przeszedł w dom Radziwiłłów.

Nie po Elżbiecie Ostrogskiej to być mogło, bo ta dziedziczką pierwszego męża nie była. Zresztą i Elżbieta z Radziwiłłem nie zostawiła dzieci. Synowie jego, Janusz i Krzysztof, z innych żon się rodzili. Janusz wprawdzie był synem Katarzyny, siostry Elżbiety, ale on szukał orężem majątku Słuckich książąt, a nie po ciotce i macosze majątku Kiszków. Do ciotki macochy miałby prędzej jakieś prawo, jak do nie krewnej, obcej księżniczki. Widać zatem, że nie przez Elżbietę brali spadek po Kiszkach Radziwiłłowie. Nadto Elżbieta poszła za mąż za księcia dzielnicy Birżańskiej, a Biała, która była własnością Nieświeskich, pokazuje, że linia Nieświeska miała niby dziedziczyć po Janie Kiszce, co się zresztą ani z genealogii, ani z żadnych stosunków familijnych wyprowadzić nie da.

Jest w kronikach pod koniec XVI wieku wspomnienie, że jakiś Stanisław Kiszka, aryanin, głuchoniemy, przez wzgląd na imię i majątek został wojewodą mścisławskim. Z Elżbiety Sapieżanki, córki kasztelana kijowskiego miał zostawić synów Janusza, późniejszego hetmana, i Stanisława, później biskupa żmudzkiego 3). Że ten Stanisław nie został dziedzicem po Janie Kiszce, staroście i kasztelanie, tego żadną miarą pojąć nie możemy. Jeżeli wpływ jego rodziny był tak potężny, że dla samego imienia niedołężnego człowieka w godności i zaszczyty zdobiono , dlaczegoż wpływ ten był prawie żaden w rodzinie? Może od niego bliżsi byli dziedzice Jana starosty, kiedyć dla nich aż król musiał mieć względy i świadczyć łaski, do których obowiązanym nie był, a które wyglądały jak nadużycie władzy — jak prawo, które mieli za sobą, jawne i oczywiste, przeciw nim świadczyć mogło? Nie, pod żadnym pozorem, żadnem przypuszczeniem historycznem nie da się wywieść logicznie ten wielki ogromny spadek, jaki mieli brać Radziwiłłowie po Kiszkach. Jest to błąd, jeden z tysiąca, co się z czasem wkradają w dzieje przez niedbalstwo latopisów albo niebaczność, a potem łudzą umysły — prawdą pozorną. Rzecz to się zdaje mała, nieznacząca, ale kto wie, jak błędy takie obfitują w skutki, jak zaciemniają nieraz pogodny widnokrąg dziejowy, ubolewać będzie razem z nami nad tą niebacznością i niedbalstwem. Czekajmy zresztą faktów! Czas nasz gromadzi obfite materyały, bogate, prawdziwie złote dla nauki . skarby. Za wydaniem aktów, rękopisów starych, może się dowiemy lepiej prawdy, a wtedy i cała przeszłość z inszym jeszcze urokiem stanie przed naszemi oczami. Dzieje rodzin obrabiane pojedynczo, rzuciłyby wielkie światło i na dzieje miasteczek naszych, a życie Jana Kiszki, bliżej zapoznane, możeby nam niejedną ciemną stronę historyi Podlasia rozjaśniły.

Wspomnieliśmy wyżej, że wywód spadku Radziwiłłów po Kiszkach obraża nietylko dzieje przeszłości, ale nawet i podania same.

W okolicach Biały od lat dziecinnych nasłuchaliśmy się dużo o Illiniczach. Podanie z ust do ust przetrwało wieki, zaprzeczając fałszom rozsianym po drukowanych księgach. Illiniczowie byli także dawna rodziną litewską, powiązaną także stosunkami familijnemi z pierwszemi rodzinami W. Księstwa. A podanie utrzymywało ciągle i do dziś dnia utrzymuje, że dziedzicami Biały byli właśnie Illiniczowie, nie Kiszkowie.

Dawne pisma rozmaicie przechowały nam to nazwisko. Czytamy w nich Ilinicz, Hlinicz, Glinicz nawet. Ostatnie zdaje się wyraźnem spolszczeniem. Rodzina, tem nazwiskiem oznaczona, pieczętowała się herbem Korczak, a pisała się hrabiami na Mirze. Mir jest to małe a starożytne miasteczko litewskie w lidzkim powiecie. W tytule Radziwiłłów nawet Biała zaraz następowała po Mirze — a Biała i Mir były hrabstwami, a hrabstwami jednej widać rodziny, bo zawsze dwa miasteczka stały obok siebie. Jak Goniądz z  Medelami, Birże z Dubinkami, Nieśwież z Ołyką, Słuck Kopylem, Kleck z Gródkiem, tak Biała zawsze wiązała się z Mirem. Były to jakby udzielne państwa, po dwa w jedną połączone całość. Gdyby żadne pomniki historyczne nie świadczyły o tem pokrewieństwie, to już ta sama bliźnięcość, to zawsze połączenie się dwóch imion, byłoby wystarczyło za dowód historyczny. Mir niezawodnie był Illiniczów miastem, — była więc miastem Illiniczów Biała, dobrze jeszcze za Jagiellońskich czasów.

Jan z tej rodziny, jak go zowie Niesiecki, panie litewskie, jeszcze za Kazimierza Jagiellończyka z hufcem swoim wyruszył na wyprawę krzyżacką. Był rotmistrzem. W boju pod Chojnicami w r. 1454, w którym się wyprawa rozpoczęła, walczył mężnie przy boku królewskim, a kiedy bitwa była już straconą, pokazał wysoki dowód poświęcenia się i powinności. Krzyżacy widząc, że wojsko w rozsypce, że król w ucieczce, żałowali serdecznie, że przypadek niespodziewany nie pozwolił im wziąć do niewoli Kazimierza Jagiollończyka. Po bitwie zatem rozesłali podjazdy, żeby go szukać po polach, albo w jakiej dymnej chacie u wieśniaka. Pogoń ich natrafiła ślady ucieczki. Jan Illinicz otaczał hufcem swoim osobę króla. Widząc, że nie ujdzie pogoni, rzucił się przeciw Krzyżakom i nową zwiódł potyczkę, niby się broniąc przed niewolą. Pogoń myślała, że król w istocie w rozpacznym boju szuka ocalenia. Illinicz był wzięty do niewoli, ale Kazimierz Jagiellończyk uratował życie.

Syn tego Jana, Krzysztof, był dziedzicem zasług ojca. Miał już, w kraju stopień i znaczenie. Był starostą lidzkim grodowym. Razem z Zabrzezińskim stanął na czele opozycyi przeciw Michałowi Glińskiemu. Nad Zabrzezińskim sam sio pomścił kniaź Michał, na Illinicza nasadził króla. Aleksander Jagiellończyk, który Glińskiemu sercem i duszą był oddany, chciał popełnić niesprawiedliwość, i Illiniczowi bez powodów odebrał starostwo, które poruczył ulubieńcowi. Straszne o to wrzaski wybuchły na sejmie w Brześciu Lit, Aleksander chciał użyć surowości, śmiercią karać panów za poduszczaniom Glińskiego, gdyby mu kanclerz Jan Łaski rzeczy nie wyjaśnił i prawdy nie ukazał, jak była. Powrócił zatem Illinicz do starostwa swojego, a Gliński umarł na wygnaniu. W r. 1522 był już Krzysztof marsz. n. lit.

Dwie jeszcze osoby tej rodziny znamy z przeszłości naszej. Jeden z nich Hrehory, starosta brzeski, w r. 1516 podpisał przywilej unii ziemi drohickiej z Koroną 4) a drugi Jerzy, był synem Radziwiłłówny.

Widzimy zatem, że nawet stosunki familijne zachodziły pomiędzy llliniczami i Radziwiłłami, i jeżeli już koniecznie przypuścić, że Biała spadkiem przeszła do książąt Nieświeskich, to oni mogli dziedziczyć i po llliniczach, tembardziej, że ta ostatnia rodzina wygasła prędko w swojej magnackiej linii. Zdarzało się i w późniejszych czasach spotykać w dziejach to nazwisko: nawet za Stanisława Augusta llliniczowie sprawowali godności ziemskie. Ród ich był ten sam niezawodnie co hrabiów na Mirze, ale często zdarza się, że z dwóch braci, jeden dochodzi i stopnia i sławy, kiedy drugi żyje w zapomnieniu. Mówią u nas n. p., że Sobiescy, Leszczyńscy, Tomiccy i Tenezyńscy wygaśli, że bardzo wiele imion pominiem. To tylko w połowie prawda. Wygasła linia tych rodzin, co się nad gmin wydzieliła i nad innych członków swojego domu, — inne linie do dziś dnia egzystują jeszcze. Żyją i dzisiaj Sobiescy herbu Janina, Leszczyńscy herbu Wieniawa, Tomiccy herbu Łodzią, a Tenezyńscy mają jeszcze prowadzić ciągle ród nieznany na Szląsku. Wybrałem te kilka imion polskich celniejszych, ale ten fakt napotyka się wszędzie. Tak samo i llliniczowie podupadli a raczej nie podnosili się wcale do rodzin arystokratycznych w Litwie, po wygaśnięciu ich linii arystokratycznej. Zamojski Jan, hetman wielki, już na wnuku wojewodzie sandomirskim zakończył szereg w prostej linii Ordynatów. 0 dziedzictwo po nim kłócili się Wiśniowieccy z Koniecpolskimi. Byłby Zamość przeszedł w obce ręce i byłby Koniecpolski albo Wiśniowiecki ordynatem Zamojskim się nazywał, gdyby nie zjawił się człowiek nieznany, z jednego rodu pochodzący, co hetman i tegoż samego nazwiska, człowiek, co byłby skończył może na stolnikostwie albo na stopniu chorążego ziemi swój zawód, gdyby nie to przypadkowe wygaśnięcie domu hetmańskiego. Człowiek ten skończył zwycięztwem, z kolei czasu został podskarbim w. kor. a jego dzieci i wnuki zajęły senatorskie krzesła. Zrządzeniu losów, przypadkowi, Marcin Zamojski winien był swój los, swoją świetność. Linia jego do dziś dnia, bez tego przypadku, byłaby podzieliła los Leszczyńskich i Sobieskich.

Tak i magnaci litewscy Illiniczowie wygaśli — dzisiejsi są tylko gałązką wielkiej rodziny, która z jednego pochodziła szczepu, ale oddzieliła się od drzewa i straciła blask starożytny.

Ten sam Jan Brodacz Radziwiłł, o którym wspomnieliśmy wyżej, jako o założycielu linii nieświeskiej, że się z Anną Kiszczanką ożenił, miał pierwszą żonę księżniczkę Łukomską i z niej córka Zofia poszła za Illinicza, hrabiego na Mirze. Starsza jej siostra Anna była zaślubioną Stanisławowi Kieżgajle, hrabiemu na Krożach. Obiedwie, jak chce Niesiecki, miały umrzeć bezpotomnie i po ich śmierci powróciły do Radziwiłłów dobra posagowe. Tymczasem Zofia miała syna. Sam Niesiecki mówi o tem pod Illiniczami. Ten syn nazywał się Jerzy. On po ojcu dziedzictwem wziął Mir, a my przypuszczamy, że i Białę. Płynęła w nim przez matkę krew Monwidów, książąt Giedyminowego plemienia, bliskiego domu Jagiełły, krew łukomskieh kniaziów, Ruryka potomków i wreszcie krew Radziwiłłowska. Mógł więc być to pan dumny i bogaty. Nietylko w Litwie wiązały go stosunki familijne. Jakiś za jego czasów drugi Illinicz, może brat rodzony, a może i on sam, ożenił się z Fredrówną na Rusi polskiej, albo raczej na Podgórzu krakowskiem. Z wdową po nim ożenił się potem Jan Radziwiłł krajczy litewski, brat Mikołaja Czarnego. Nie ubiegając się za godnościami, w dobrach swoich mógł Illinicz pełne blasku prowadzić życie. Dla jego dumy wystarczały mu osobiste jego stosunki, bo do godności się nie piął i panował sobie na Mirze. Syn Zofii był rodzonym siostrzeńcem Mikołaja Czarnego Radziwiłła; mógł więc zapewne wyciągać rękę po starostwa i laski, ale widocznie o tem nie myślał. Był on też, zdaje się, synem owego Jana marszałka, któremu król Aleksander chciał odebrać Lidę. Ojcu więc, nie tylko matce winien był wspomnienia rodzinne, sławę domu. Nie przewidywał zapewne, że linia jego tak prędko wygaśnie i zostawi tylko słabą pamięć po sobie. Bądź co bądź, a żył zdaleka od świata, na Litwie swojej, pan z panów, z magnatów magnat.

Podanie, które się zostało w skarbie pamiątek po Illiniczach, tak rozpowiada o ostatnich chwilach tej możnej rodziny.

Prawem dziedzictwa po przodkach nabytego siedział na Mirze i Biały, dwóch hrabstwach swoich, ostatni już potomek sławnego imienia Illiniczów, sam jeden, bezdzietny, z troską w sercu, komu obszerne ziemie po swojej śmierci zostawi. Było to za czasów Stefana Batorego w Polsce. Oprócz rozległych włości, które były stolicami dóbr jego, ten ostatni Illinicz władał szeroko na Litwie i na podlaskiej ziemi. Sławatycze i Dokudów należały do niego. Nie miał komu przekazać bogactw swoich; życie spłynęło mu prędko, a kiedy lata postawiły go nad grobem, samotny starzec obejrzał się, że żadne serce nic bije dla niego, że na nikogo nie spadnie sława jego imienia. Może nie wiedział o inszych liniach swojego domu, a może też i nie chciał senatorskich majątków i znaczenia w kraju powierzać ludziom, z którymi kiedyś przed wiekami ród jego spólne łączyło pochodzenie, a którzy już podupadli.

Ten ostatni Illinicz był wojewodą brzesko-litewskim, rozpowiada podanie. Z całej rodziny swojej znał tylko Radziwiłłów. Jako siostrzeniec Mikołaja Czarnego, był bratem ciotecznym jego synów Mikołaja, Wojciecha, Jerzego i Stanisława. W Radziwiłłowskim domu ostatnie jego spoczywały nadzieje. W samej rzeczy Illinicz z synem najstarszym Czarnego, Mikołajem Sierotką, zawarł więcej jak przyjacielskie stosunki. Sierotka po nim nawet dobra jego odziedziczył, a ztąd i przypuszczenie pokrewieństwa blizkiego pomiędzy nimi ma za sobą bardzo wielkie prawdopodobieństwo.

Mikołaj Sierotka i wojewoda Illinicz byli więc z sobą bracią ciotecznymi i znali się od lat dziecinnych. Kiedy podrośli, nie zerwali tych stosunków, owszem, rosła pomiędzy nimi staropolska przyjaźń. Sierotka odwiedzał nieraz w Mirze i Biały Illinicza, wojewoda jeździł do niego do Nieświeża. Oglądał się Illinicz po za siebie i nieraz trapił się myślami; ale smutek z czoła spędzał mu Sierotka tysiącem powieści i cudów, które miał jakby na zawołanie. Opowiadał mu o młodości swojej, a raczej o dzieciństwie burzliwem i dzikiem. Opowiadał mu o ojcu swoim Mikołaju Czarnym, zapalonym stronniku genewskich nowinek; o matce Elżbiecie Szydłowskiej, córce kasztelana krakowskiego i kanclerza, jak będąc pobożną katoliczką, wobec męża zmieniać musiała swoje wyrazy i w małe dzieci jeszcze przywiązanie do wiary dawnej szczepiła.

O! pełno było dziwnych wydarzeń, pełno uderzających sprzeczności w opowiadaniach Sierotki! Niemowlęciem jeszcze zobaczył go Zygmunt August u siebie na krakowskim zamku, opuszczonego od wszystkich, bo go dla czegoś ciekawego i służba dworska odbiegła. Wziął król dziecko na ręce i z politowaniem nad niem zawołał: „Biedna sierotka!" Ten przydomek zamienił się w nazwisko i dziś jest historycznym tytułem syna Czarnego Mikołaja.

Nie mógł się nigdy zadość naopowiadać Illiniczowi Radziwiłł o biednej matce swojej, która skarby czułości wylała na dzieci o dumnym ojcu, przed którym nietylko w Litwie wszystko drżało. Młodemi latami, Sierotka przebył już całe morze doświadczenia. Widział umierającą matkę , pełną troski o przyszłość i zbawienie drogich istot, które zostawiła na ziemi. Widział potem śmierć ojca, nowe osoby, nowe twarze, i jak potęga Radziwiłłowska w inne przechodziła ręce. Zachwycił z dzieciństwa oczami i częstym przykładem w domu rodzicielskim, nie cześć, nie szacunek, ale jakąś bojaźń dla myśli ojca, dla reformy. Ale ta cześć najgłębsza nie zakorzeniła się w sercu, bo serce matki dużo w umysł dziecięcy wlało zarodów, które o jego przyszłości miały stanowić.

Puścił się w podróż po Niemczech z trojgiem, młodszych braci, niby dla zaczerpnięcia zdrowej nauki. Ale jak przed słońcem znikają chmury, jak przed promieniem wiosennym lody topnieją, tak stopniało przed siłą przekonania serce Radziwiłłów w podróży po Niemczech. Nie trzeba było cudu. Skarga zapalił iskrę tylko tam, gdzie miał wkrótce wybuchnąć płomień, i synowie Czarnego Radziwiłła, nadzieja reformy litewskiej, uroczyście w kościele katedralnym wileńskim wyznali, że kochają wiarę matki. Ojciec już nie żył, bo nigdyby dzieciom swoim nie odpuścił tego. Dumny dla wszystkich, nieugięty w zdaniu i woli. Czarny Radziwiłł ani się domyślał nawet, ile potęgi zawiera w sobie miłość macierzyńska!

I on, co trząsł Koroną i Litwą, co kierował Zygmuntem Augustem, on miałby wierzyć w siłę, w dowody, w spisek słabej niewiasty?

Z zajęciem słuchał tych powieści Sierotki wojewoda Illinicz. On znał także Mikołaja Czarnego i widział wiele w swojem życiu. Sam nie grał wielkiej roli w wypadkach świata, ale się przyglądał wypadkom. Los jego był nawet pod pewnym względem podobny do losu ojca [Sierotki. Mikołaj Czarny, umierając, sądził, że po sobie zostawi czterech synów, dziedziców mienia, sławy, że ci czterej synowie wspólnemi siłami dalej poprowadzą zaczęte przez niego dzieło.

Tymczasem dzieci wyparły się ojca i siliły się na to, żeby wszelkie po jego przeszłości zagładzić pamiątki; a więc Mikołaj Czarny umarł bezdzietny.

Wojewoda lllinicz nie miał zupełnie dzieci; ale wojewoda trwożył się tylko o swój majątek komu go zostawi, kiedy Radziwiłł mógł trwożyć się o wpływ swojej rodziny na Litwie. Gdyby obydwaj umierali razem, a wiedzieli przyszłość — śmierć Illinicza, choć bezdzietnego, byłaby znośniejszą, jak Czarnego Mikołaja, który na łożu śmiertelnem cierpiałby podwójne męczarnie. Ale też Czarny był lwem na swoje czasy.

Nie bez żalu, nie bez rozrzewnienia o swoim ojcu rozpowiadał Sierotka. Miał on serce, rozumiał wolę ojcowską, ale sprzeciwić się nie śmiał przekonaniu, które go w inny świat wprowadzało, a serce otwarło dla nowych uczuć , świetnych widoków, piękniejszych nadziei...

Z tem wszystkiem lllinicz przywiązał się do Sierotki. Obaj marzyli, obaj w pośród pomyślności smętne pędzili życie, bo gonili za czemś, sami nie wiedzieli, jak i kiedy. Synowie Mikołaja Czarnego, jakiemś niepojętem natchnieniem, wszyscy stanęli na czele katolicyzmu. Jerzy już był biskupem, choć lata miał dziecinne, a Mikołaj rozpowiadał o okropnej swojej niemocy, w jaką nagle zapadł niedługo po zaparciu się błędów ojca. Nic mu poradzić nie mogli lekarze, cudu potrzeba było. Zdawało się, że zgaśnie w poranku życia najstarszy syn Radziwiłła Czarnego. Boleścią znękany, Sierotka na łożu wtedy ślub wykonał, że odwiedzi ziemię świętą, że grób Zbawiciela ucałuje i skropi łzami pokory. Cud spełnił się. Lat kilka męczyła Sierotkę choroba , ale wyszedł z niej przecie, słaby, nędzny, wycieńczony, więcej do trupa jak do żywego człowieka podobny.

Tymczasem dzień za dniem schodził, a chwila spełnienia ślubu odwlekała się coraz bardziej. To sprawy rodzinne, to sprawy kraju, nie pozwalały mu o przedsięwziętej myśleć podróży. Za Batorego, duchem wojennym zagrzany, wstąpił w zbrojne roty rycerstwa i odbył wyprawę inflantską. Ale niepokoiła go ciągle myśl ślubu, bał się śmierci, tęsknił do ziemi świętej, jakby do szczęścia swojego, lękał się, żeby mu nie znikła przed oczami, jakby widzenie senne. Nasłuchał się lllinicz tych utyskiwań Sierotki.

Raz po nowych żalach, wojewoda wziął młodego księcia za rękę i po prostu go się zapytał:

— Mój Sierotko, wybierasz się w długą i daleką podróż. Tyś mi tutaj przyjacielem , bratem ; kiedy ty wrócisz z ziemi świętej, mnie już może nie będzie na świecie. I komu ja zostawię wtedy moje dobra?...

Radziwiłł odpowiedział:

— Ja mam wprawdzie braci, ale nie mam dzieci, jak ty panie wojewodo. I komuż ja zostawię wtedy także moje dobra?

I zagaili z sobą rozmowę o przeżyciu. Stanął układ pomiędzy nimi ustny, że kto z nich dwojga pozostanie przy życiu, po śmierci drugiego obejmie jako dziedzic obydwa prawdziwie książęce majątki.

Tymczasem Sierotka, pomimo najszczerszych chęci, nie mógł się jeszcze puścić do Jerozolimy. W oczekiwaniu dnia podróży, napisał list do Rzymu do Grzegorza XIII, prosząc o błogosławieństwo apostolskie. Papież przysłał mu to błogosławieństwo. Sierotka wyjechał zaraz w roku 1578 do Niemiec, błądził tu i ówdzie, szukając towarzysza podróży, bo lękał się gór libańskich i rozkwitłych cedrów po górach, lękał się sam powierzyć życie swoje dzikim pokoleniom Maronitów i Druzów. Skończyło się na tem, że wrócił jesienią do Polski, z mocnem postanowieniem, że pojedzie prosto do Włoch na lato, i że ztamtąd puści się do Jerozolimy.

Ale Pan Bóg za nim kuli nosił, jak mówi staropolskie przysłowie. Nowe wypadki w ojczyźnie powołały go do nowego życia. Król Stefan zbierał wojsko i szedł właśnie na połocką wyprawę. Król Stefan tylko co dał Sierotce laskę wielką, znak najwyższej prawie dostojności w kraju. Tak rozbiły się wszystkie piękne projekta Radziwiłła, który poszedł z rycerstwem i królem dzielić trudy wojenne, narażać pierś własną na kule. Nie omyliło go przeczucie; właśnie pod samym Połockiem, z małego działka półhakiem postrzał w głowę otrzymał, a krew zbryzgała suknie jego. W pobożnym wieku swoim, tylko co przed panowaniem szwedzkiego Zygmunta, Mikołaj wziął to za przestrogę niebios, i dziękował Bogu, że mu ocalił życie dla spełnienia świętego ślubu. Nie czekał już zatem końca wojny.

Wyleczywszy się z rany wyjechał do Czech do Cieplic, marząc o Włoszech i Jerozolimie. Po drodze wstąpił do Illinicza, a rozmowa ich niedawna, co zdaje się żart jedynie miała na celu, dzisiaj faktem się stała. Kontrak na przeżycie obadwaj magnaci ułożyli na piśmie i rozstali się z sercem przepełnionem boleścią, przeczuwając, że już ostatni raz na ziemi widzą się z sobą, i żegnając się czule na wieczność. Pożegnanie takie ma coś w sobie uroczystego.

Nie zgadli jednakże przyszłości, bo jeszcze raz widzieć się mieli. Radziwiłł Sierotka z Cieplic ruszył do Wenecyi, i tu kres jego drugiej podróży. W mieście lagun, w pięknej królowej adryatyckiego morza, w siedlisku dożów, strzeżonem niebieską opieką św. Marka, dowiedział się nasz wędrownik o strasznej zarazie, która wtedy niszczyła Grecyę, przedarłszy się z głębokiego Wschodu do Europy. Wszyscy powtarzali okropne wieści o tem powietrzu, a Wenecya niespokojna drżała jak liść, bo na nią prosto z Grecyi wiała morowa zaraza. Myślałbyś że dżuma stoi już pod grodem dożów, przyglądając się cudnemu miastu na wodzie i złoconym kopułom świętego Marka. Sierotka jak widzieliśmy, niebardzo był odważny, kiedy szło zasłonić się przed rozbojem, przed lwami lub zarazą. Wahał się więc i długo bawił w Wenecyi, nie pisząc do Polski, nie dając o sobie znaku życia. Odradzili mu wszyscy tę podróż, a przynajmniej chcieli, aby się wstrzymał przez chwilę.

Tymczasem i z kraju dochodziły do niego dziwne wieści; powiadano, że król Stefan gotuje nową wojnę, mówiono coś o nieporozumieniach z Turcyą, o nowem uzbrajaniu się Kozaków. Zapewniali wszyscy, że Batory skrywa w myśli olbrzymie zamiary, którerni chce świat zadziwić. Niedorzeczna wieść ciągle uporczywie wracała. Sierotka stęsknił się do Litwy, do swoich, i nagle jak piorun spadł na ojcowskie niwy, kiedy się go najmniej spodziewano, w przekonaniu, że już się modli u grobu Zbawiciela.

I znowu upłynęło mu kilka lat na Litwie w oczekiwaniu chwili do świętego ślubu. Z Zamojskim całe lato bawił pod Pskowem; a kiedy wrócił z wyprawy, zajął się spełnieniem myśli bogobojnych, do których oddawna wzdychał. Marzył o sprowadzeniu jakich panien zakonnic do Litwy, bo dotąd klasztorów niewieścich nie widziała ziemia Giedyminów. W Koronie, co większe miasteczko znalazł się ktoś pobożny, co pamiętał o fundacyi mniszek; Litwa o nich tylko z powieści słyszała. Myślał także książę o wykształceniu młodzi litewskiej. Jedyny wtenczas uczony zakon poświęcał się mozolnym pracom nauczycielskim. Sprowadził więc Jezuitów do Nieświeża, wybudował im domy, wyznaczył fundusze.

Nie odrazu myśl księcia mogła przyjść do skutku, nie odrazu pobożne jego zamiary miały zrodzić owoce. Dokuczało mu ciągle sumienie, że ślub jeszcze niespełniony. Pundacye zatem dalszym zostawiając czasom, Sierotka znowu o podróży myślał. Tym razem chciał nawet pozorom wszystkim zadość uczynić i puścić się w drogę opatrzony błogosławieństwem i pozwoleniem królewskiem, po patryarchalnemu, po staropolsku. Chciał po sobie pamięć zostawić w sercach, i prawdziwie z religijnem uczuciem, z całą wiarą przedsiębrać podróż. W tym celu, zarządziwszy w Nieświeżu wszystkiem na czas swojej nieobecności i napisawszy testament, książę pojechał do Grodna, gdzie bawił Stefan Batory, prosząc o pozwolenie i radę. Król nie odmówił marszałkowi swojemu, który wrócił raz jeszcze do Nieświeża i na początku jesieni roku 1582 wyjechał z Polski na trzecią podróż do ziemi świętej.

W Wenecyi znowu przepędził wiele czasu, ale tym razem postanowienie jego było silne, niecofnione. Istotnie na zimę puszczać się w drogę tak daleką, było nowem szaleństwem. Przezimował zatem w Wenecyi; skoro lody prysnęły, a słońce ciepłem złotych promieni rozradowało ziemię, na wiosnę już, w najpiękniejszej porze roku, puścił się z Wenecyi morzem do ziemi świętej, w pielgrzymskiem odzieniu , z różańcem u pasa i długim w ręku kosturem. Zwiedził Cypr i Trypolis, płynął po morzu jońskiem i egejskiem, po drodze dawnych Hellenów, kiedy płynęli pod Troję. Widział rozwaliny Ilium i grób Achillesa. W Syryi potem, pomiędzy górami Libanu, dziwił się cedrom olbrzymim. Zwiedził wszystkie święte i wsławione miejsca. Był w Antiochii i na Karmelu, w Syryi i ziemi świętej; co krok napotykał nowe widoki i miejsca wsławione jakimś cudem, pamiątką, a czasem słowem Zbawiciela.

Nareszcie zbliżył się do Jerozolimy. U grobu Chrystusa w Ogrójcu oliwnym łzy wylewał, jak pokutnik prawdziwy sypał jałmużnę i bił pokłony na Golgocie. Nareszcie z sercem wzruszeń pełnem, odświeżonem, jakby na nowo narodzony na świat, przypomniał sobie Sierotka kraj rodzinny, do którego ziemskie przywiązywały go interesa. Zdawało mu się, że wiek cały nie widział niw ojczystych, na których spędził dzieciństwo, młodość, czas najpiękniejszy życia dla każdego, a cóż dopiero dla niego, we wspomnienia i żale obfity. Na Egipt zatem i Wenecyą z Palestyny powracał co żywo do Polski , myśląc o nowych pracach dla wiary w ziemi ojczystej, układając w głowie plany do opisu swojej podróży, wioząc koronki, obrazki, różańce i święte modlitwy ze Wschodu.

Tymczasem Illinicz żadnej wiadomości nie odbierał o podróżniku. Minęła jesień i zima, minęła wiosna i znowu skwarne przybliżyło się lato. Słońce dogrzewało i czerwiec się już kończył, a o Sierotce ani słychu. Rok już blisko dobiegał mety, jak opuścił Radziwiłł Nieśwież. Od tego czasu zginął jak kamień w morzu. Z nim cała jego służba gdzieś przepadła. W Nieświeżu i Birżach myślano, że zginął Sierotka, że go gdzieś lwy rozszarpały, albo rozbójnicy w górach zabili. I orszak księcia musiał razem zginąć w pustyni, zwłaszcza że jak się domyślano, Sierotka pojechał do

Egiptu , puścił się gdzie może w nieznane krainy, biegiem Nilu. Inaczej przecie przybyłby ktoś z wiosną, powróciłby do Polski i smutną nowinę przywiózł książęcej rodzinie i wielu dworakom szlacheckim naokoło Nieświeża. lllinicz żałował swojego przyjaciela a jednak zacierał ręce i mówił:

— Nieśwież i Ołykę wygrałem!

Tymczasem w lipcu 1583 roku z Krakowa w drodze do Litwy, Radziwiłł Sierotka przybliżał się z orszakiem swoim do Biały. powitać wojewodę lllinicza. Pełen był smętnych i czarnych myśli, bo kiedy człowiek wraca z dalekiej krainy do ziemi swojej, gdzie złożył kości pradziadów i swoje chce złożyć na cmentarzu rodzinnej wioski albo u bramy parafialnego kościoła, przez duszę zawsze mu płynąć muszą smętne i czarne myśli. Znajdzie się wtenczas w duszy rozrzewnienie, tęsknota zapuka w serce, a najtajemniejsze strony uczucia głos jakiś dziki i niepewny wydadzą. I przeszłość stanie w mgle oddalenia, otoczona urokiem, i przyszłość w niewyraźnych cieniach przedstawi ciemne obrazy. Teraźniejszość zupełnie zniknie z przed oczu, i człowiek zdaje się rodzić na świat, żyjąc wspomnieniami i nadzieją. W takiem usposobieniu duszy zbliżał się do Biały Radziwiłł.

W tem posłyszał dzwony miasteczka, jak ozwały się echem grobowem, i niedługo doleciał uszu jego głos oddalony, głos żałobny kapłanów. Zbyt silne to było na raz wrażenie.

— Kogo chowają? — zapytał.

— Ostatniego z potomków wielkiego domu, wojewodę lllinicza.

To wszystko opowiadało podanie. Słyszałem je dzieckiem jeszcze z ust piastunki na gruzach bialskiego zamku. Powieść ta pozostała w umyśle dotąd, jak obraz w duszy odbity.

Bo gdzież nie ma legend i pięknych powieści, gdzie tylko gruzy zamków naszych?

Gdzie szukać natchnienia, jeżeli nie na tych szczytach przeszłości, co tyle widziały w swojem życiu, a teraz milczące i nieme jak obalone pomniki, z dumą, uśmiechem, przyglądają się potomstwu dawnych rycerzów ?

Umilkł już w pośród nich szczęk broni, ucichły odgłosy wesołych biesiad, zdaje się martwy to już kamień i cegła, a przecież zamki nasze żyją zamogilnem życiem, i mają więcej serca, jak ci synowie rodów starożytnych, co się przebrali w złoto i srebro, w purpurę i aksamity.

Te dzieje przedhistoryczne miasteczka, jakieśmy tu wyłożyli, mają za sobą prawdopodobieństwo, ale jeszcze nie prawdę. Brak danych prowadzi nas do tego wniosku. Tak mówi przynajmniej podanie, a podanie przeważa nieraz i wiadomości z ksiąg czerpane — jednym chyba autentycznym dokumentom ustąpić musi, Pytać się i dzisiaj ludzi starych, co zamieszkali Białe, a z ciekawością przysłuchiwali się powiastkom o dawnym zamku, o książętach , o dawnych panach miasteczka.

Każdy słyszał o llliniczach , a nikt o Kiszkach. Podanie w szczegółach mylić się mogło; mogło podać rok fałszywy, złą datę, boć podanie nigdy uczone nie jest a na swoje kopyto przerabia dziejowe fakta; w podaniu nie ma chronologii, nie ma porządku dat, wszystko tam pomięszane, w chaosie wszystko jak przed stworzeniem świata. Podanie zatem mogło się omylić o czas, w którym Biała przeszła w dom Radziwiłłów, za Zygmunta Augusta wziąć mogło Batorego, ale fakt podało rzeczywisty. Wszakże i w dziejach bajecznych Polski podanie powtórzyło bez sensu bajki o wojnach z Aleksandrem Macedońskim i stosunkach z Cezarem, Pompejuszem. A przecież światło naszego wieku w tem niekształtnem podaniu widzi odblask prawdy, której dojść się stara za pomocą wniosków, rozumowań, za odkryciem nowych źródeł na drodze krytyki historycznej. Dzieje Biały nie tak daleko sięgają w przepaść wieków, nie możem wyrzec się nadziei, żeby i dla jej przeszłości jakie nowe nie zabłysnęło światełko.

Podanie w samej rzeczy co do daty wypadków, to jest co do wygaśnięcia Illiniczów i dziedzictwa po nich Radziwiłłów może zasłużyć na zarzuty. Między listami Zygmunta Augusta pisanemi do Mikołaja Czarnego , napotykamy siedm listów tegoż króla do Mikołaja Sierotki z lat różnych, zacząwszy od roku 1569. Na kopertach znajdujemy zawsze wyliczone godności i tytuły osoby, do której pisano. Rzecz dziwna, że przez ciąg lat dwóch przeszło pisze król do Sierotki, naprzód jak do wojewodzica wileńskiego, a potem do marszałka swojego dwornego, bez żadnych innych tytułów. Ostatni list taki jest z Warszawy 13 sierpnia 1571. W dwa dni potem król pisał znowu do Sierotki, a tam czytamy już nowy jego tytuł „grabia na Szydłowcu i Mirze". Nie była to pomyłka, bo kancelarya królewska pomyłek robić nie mogła. W liście z dnia 13 listopada także powtórzony ten tytuł. Szydłowiec wzięli Radziwiłłowie, synowie Mikołaja Czarnego, po matce, kiedy rodzina Szydłowieckich w tym właśnie czasie wygasła. Mir, widzieliśmy, że był dziedzictwem Illiniczów. Te listy dałyby powód do myślenia, że za Zygmunta Augusta i Mirscy llliniczowie wygaśli. Biała niewzmiankowana w tytule, bo Biała wtedy była jeszcze nieznanem zupełnie miasteczkiem. Jej czas jeszcze nie nastąpił. Mimo to jednak wiara podania nie upada. Sierotka Radziwiłł w roku 1571 miał dwadzieścia i dwa lat życia. Ostatni lllinicz mógł mu zapisać dobra, mógł być i kontrakt na przeżycie, tylko takim sposobem upadłaby cała powieść o Jerozolimie, ziemi świętej, bo wypadek, jak widzimy, mógł dobrze zajść jeszcze przed podróżą Sierotki. A może to nie syn Zofii Radziwiłłówny lllinicz. może wnuk jej, a takim sposobem daleki siostrzeniec Sierotki, dobra swoje zapisał kontraktem na przeżycie? Bądź co bądź, a Biała niezawodnie około połowy, a raczej w drugiej połowie XVII wieku przeszła pod rządy Radziwiłłów.

I to rzecz dziwna, że stolice Nieświeskich książąt były w ich domu nabytkiem tylko a nie rodową od czasów niepamiętnych własnością. Mumiki były dzielnicą Jana Brodacza, założyciela linii Nieświeskiej. A przecież nie Mumiki w dalszych czasach zostały stolicą rodziny? Zaszczyt ten otrzymał Nieśwież, odziedziczony przez Mikołaja Czarnego po matce Annie Kiszczance. A stolica znów młodszej linii panów na Nieświeżu była w Biały, miasteczku Illiniczów.

W lat kilkaset po Mikołaju Sierotce, jeszcze Karol Radziwiłł Panie Kochanku prowadził proces z mniemanymi dziedzicami Illiniczów, którzy jako spadku po swoich przodkach domagali się u książąt Nieświeża, Biały, Sławatycz, Dokudowa i Mira. Tarłowie i Lubomirscy dowodzili praw swoich do tych posiadłości. Sprawę sądziły trybunały lubelskie. Jeszcze za czasów Stanisława Augusta mecenasi Radziwiłłowscy bronili księcia Karola. Tok całej sprawy byłby nadzwyczaj wielkiej wagi dla dziejów Biały. Kiedy wiek jeden i drugi upłynął od wypadku, na który się powołujem, łatwo magnatom znaleźć urzędowe dokumenta, co dowiodą rzeczy nigdy niebywałej. Byli w Polsce ludzie, co umieli w tym względzie interesowi i namiętnościom posłużyć, a osłabili wiarę publiczną. Samo przedawnienie powinnoby już umorzyć było sprawę o dziedzictwo po llliniczach. Tymczasem przeciwnie się stało. Książę Karol polubownie musiał kończyć sprawę z przeciwnikami swoimi i zagodził ich znaczną sumą pieniężną. Akta jednak tego ciekawego procesu, chociażby z wielką ostrożnością przyszło się radzić urzędowych, położonych w nim dokumentów, rozważone krytycznie, możeby nam coś więcej dały powiedzieć o dawnej Biały i llliniczach.

1) Pod Worsklą miał być zabity właściwie Jan, syn D. Korybuta. O tem i o fałszywym rodowodzie Zbaraskich od Korybuta obacz artykuł autora o Wiśniowieckich w Encykl. Pow. t. XXVII. (Przypisek wydawcy).

2) Jocher, tom II, str 275.

3)Siarczyński.

4) U Hertmrta str. 302.

II. BIAŁA WŁASNOŚCIĄ RADZIWIŁŁÓW — KSIĄŻE SIEROTKA — WILSKI I AKADEMIA — KSIĄŻE ALEKSANDER , JEGO GOŚCIE — KSIĄŻE MICHAŁ I KATARZYNA Z SOBIESKICH — JAN KAZIMIERZ W BIAŁY — REFORMACI — SOBIESCY — ZAŁUSKI — BAZYLIANIE — KSIĄŻE KAROL I ANNA Z SANGUSZKÓW.

Pierwsza wzmianka o Biały, gdzie miasteczko nasze pokazuje się już z własnem nazwiskiem i świadczy o swoim bycie, jest za czasów panowania Zygmunta Augusta. Cała ta okolica wrzała wtedy zapałem kalwińskim, socyniańskim, aryańskim, a w ogólności przeciwnym prawu i zwyczajom kościoła katolickiego. Wszędzie naokoło szlachta przyjmowała wyznanie, a rzucała dawne , w którem się zrodziła. Nastali prorocy i nauczyciele zakonu. Lubelskie, pograniczne Litwie i Podlasiowi, roiło się tłumami aryanów. Kościoły katolickie opuszczał lud wierny, a na zwaliskach dawnego nabożeństwa ręką magnatów powoli zaczęły się wznosić zbory kalwińskie i luterskie. Obrazy wyrzucano ze świątyń pańskich. Na Podlasiu już Mordy i Węgrów były stolicami nowych apostołów. W Łosku Jan Kiszka zakładał drukarnię genewską, a Mikołaj Czarny Radziwiłł zabierał się już drukować w Brześciu nowe prawo, palladium przyszłego przekonania Litwy.

Nie wiedzieliśmy nic dotąd o pierwszym kościele katolickim w Biały, a nagle nas uderza świątynia kalwińska, która się tam ni ztąd ni zowąd wzniosła i przez to imię miasteczka rozsławiła. Okolicznościom więc i reformie winne było dawne Illiniczów miasteczko rodzącą się swoją przyszłość.

Właśnie w pierwszych latach rządów Zygmunta Augusta był w Biały kanonikiem a więc i proboszczem katolickim zapewne, ksiądz Hieronim Piekarski. Człowiek swojego wieku, Piekarski obojętnym był w wierze i chętnie nakłaniał ucha nowostkom religijnym. Wokoło burzyło się wszystko, a nowi wyznawcy krajali Polskę i Litwę na kawały, jakby na dyecezye, które nazywali dystryktami. Biała dostała się w dystrykt Podlaski. Tutaj na całem Podlasiu pełnił jakby obowiązki biskupa Piotr z Goniądza, jeden z najśmielszych wieku swojego reformatorów. Piotr chciał gwałtem cały swoj dystrykt nawrócić na własne wyznanie, którego nazwać nie umiał, bo wtedy każdy wierzył inaczej i każdy inne tworzył systemata. Reformatorowie zgodnie działali, kiedy szło o nawrócenie katolików, po synodach tylko kłócili się o swoje dogmaty i przekonania religijne. Im szło o to jedynie, aby katolicyzm osłabić i dlatego podkopać powagę biskupów rzymskich ; dzieło ich wtedy byłoby na pół skończone. Chcąc zreformować religijnie Polskę i Litwę, trzeba było skończyć z Rzymem i jego wyznaniem, które od Mieczysława jeszcze, przed sześciu wiekami przyjęła Polska. Piotr z Goniądza zgromadził synod reformowanych w Brześciu litewskim. Piekarski zrobił krok stanowczy i pojechał na synod. Ujęty tam deklamacyami Piotra przeciw sakramentowi chrztu i dogmatowi Trójcy św. rzucił jawnie katolicyzm i przeszedł na stronę reformy. Jako odszczepieniec od Rzymu bił całą siłą na sakrament chrztu i dogmat troistości Bóstwa. Zdaje się więc, że aryańską przejął naukę.

Piekarski zajął się natychmiast czynnie nawracaniem na reformę dawnych parafian swoich, inaczej straciłby wpływ i dochody, a oboje w jego położeniu niebezpieczne było. Usadził się przedewszystkiem na Jana Falkoniusza, który wtenczas pełnił obowiązki katechisty i nauczyciela szkoły parafialnej zapewne w małem miasteczku. Falkoniusz rodem był z Litwy; zwyczajem wieku rodzinne nazwisko przełożył dosłownie na łacińskie. Domyślają się zatem uczeni, że nazywał się po ojcu Sokołowicz albo Sokołowski. Pan katechista myślał zupełnie jak Piekarski, tylko nie śmiał się zdradzić zawcześnie. Teraz całkiem się przerzucił do nowej nauki, i odtąd już dawny proboszcz z katechista razem pracowali. Piekarski został ministrem nowej owczarni, a kościół swój katolicki na zbór przerabiać zaczął. Z początku był to zbór kalwiński, bo na Podlasiu szło wtedy wszystko za natchnieniem Mikołaja Czarnego Radziwiłła. Jeden z najsławniejszych zborów, założonych w tej stronie przez księcia, był w miasteczku Mordach. Falkoniusz za przywodem Piekarskiego został także ministrem, wkrótce zaś dostał inne przeznaczenie działać w nowej dla siebie okolicy.

Spotkali się potem jeszcze obadwaj reformatorowie bialscy na synodzie w Mordach w roku 1553 czy 1563. Piekarski był ciągle ministrem w Biały, Jan Falkoniusz już w Mordach. Stanowisko ostatniego musiało być nawet znacznie wyższe , bo na synodzie wspomnianym pełnił obowiązki pisarza. Od tego czasu ginie ślad o Piekarskim; kiedy i jak umarł, nie wiadomo; tylko jest w dziejach wzmianka, że zbór kalwiński w Biały, który on założył, niedługo pozostał w ręku jego współwyznawców. W krótkim czasie wydarli go kalwinom , jak w wielu miejscach w Polsce i Litwie, socynianie, zapewne już po śmierci Radziwiłła Czarnego. I Mordy także przeszły na socyniańskie wyznanie, ale za powodem Jana Falkoniusza prawie najprzód oderwały się od tej sekty. Falkoniusz był aryaninem czystym i powstawał tylko na troistość Bóstwa. Ale niestały umysł znowu pogonił za innemi myślami. Z początku wywierał na niego cały wpływ Piotr z Goniądza, zerwał więc z kalwinami na jednym z ich synodów w roku 1558, kiedy mu robili jakieś zarzuty o karność albo obojętność dla nowych obowiązków i przekonania. Z kolei, Falkoniusz wyparł się Piotra z Goniądza, odwołał dawne błędy i pogodził się na krótko z Rzymem; bo potem znowu powrócił do aryańskich uprzedzeń i Mordy wydarł kalwinom. Pomimo niestałego umysłu i braku charakteru, Falkoniusz był uczonym człowiekiem. W wieku podeszłym miał pisać dzieje kościołów litewskich, przynajmniej tak o tem świadczy Węgierski. Nie wiemy, czy drukował dzieło swoje, czyli też zostawił w rękopiśmie, i czy kto z pracy jego korzystał 1).

Był w tym czasie inny Falkoniusz, Tomasz z imienia. Stał także na czele reformy i krzątał się żywo. Kanonikiem był w Lublinie; za popieranie nowych mniemań wtrącony do więzienia, jęczał w niem dopóty, dopóki go wpływem swoim z ciemnicy nie wydobył Radziwiłł Czarny. Pracował potem w drukarni brzeskiej około wydania nowego testamentu. Z Szymonem Budnym był następnie kaznodzieją przy kościele kleckim. Podpisywał się Jezusa Chrystusa ukrzyżowanego świadkiem. Jedność przetłómaczonego nazwiska nie dowodzi jeszcze , żeby ten Tomasz był bratem Jana Falkoniusza, kateehisty bialskiego. Po polsku mógł się nazywać Sokołowskim albo Jastrzębskim 2).

Sama reforma niedługo mogła tryumfować w Biały. Po dawnych dziedzicach zajęli miasteczko Radziwiłłowie w osobie Sierotki, a Sierotka był właśnie na przekorę ojcu, opiekunem wiary katolickiej na Litwie. Po powrocie z ziemi świętej, ze wstąpieniem na tron Zygmunta III, nastał dla niego czas pracy.

Nie chciał być Sierotka marszałkiem przy nowym królu. Ten znakomity urząd wymagał ciągłej obecności jego w Krakowie; a książe wolał się poświęcić Nieświeżowi, rozległym włościom swoim i myśli religijnej, która zacierała z ochotą wszystkie pamiątki reformy po ojcu. Opuścił więc laskę wielką, a wziął od króla godność kasztelana trockiego. Osiadł w Nieświeżu i wciąż budował; sprowadzał do miasta rzemieślników, wyrabiał jarmarki i przywileje, nadawał prawa, pisał dla mieszczan kodeks, którym się rządzić mieli, wznosił budowle jezuickie i osobno gmachy dla szpitala i szkoły, murami wokoło opasał Nieśwież, zaprowadził Bractwo Miłosierdzia dla wsparcia nędzy, i z pociechą wewnętrzną powtarzał często , że nie nazywa się Radziwiłł, lecz Rad - żywił. Była jeszcze myśl druga, co wtedy mocno zaprzątała umysł księcia. Na sejmie brzeskim w roku 1566 zapadło prawo, że szlachta, co chce, może robić ze swojemi dobrami. Na tej zasadzie czterech synów nieboszczyka Mikołaja Czarnego zgodziło się z dóbr ojczystych ufundować ordynacyę; 16 sierpnia 1586 stanął układ trzech braci, bo czwarty Jerzy, jako osoba duchowna i biskup wileński, z układu był wypuszczony. Wojciech, młodszy, został panem na Klecku; Stanisław, najmłodszy, otrzymał Gródek; wszyscy trzej pisali się z Nieświeża i Ołyki, ale jeden tylko najstarszy brat, Sierotka Mikołaj, był rzeczywistym władzcą i panem na Nieświeżu, księciem na Ołyce, hrabią na Mirze, dziedzicem na Biały i Czarnawczycach. Tak brzmi jego urzędowy tytuł z roku 1586, w którym dnia 10 grudnia król zatwierdził ordynacyę.

Wszyscy bracia uważali teraz Nieśwież za prawdziwą stolicę swojej rodziny, wszyscy wspólnemi siłami, jak potem i ich potomkowie , przyczyniali się do nadania świetności temu miastu. Ale tylko Mikołaj Sierotka i jego synowiec stroili się w książęce tytuły, w herby panujących, jakby udzielni władzcy.

Za czasów Sierotki stał już w Biały poważny zamek, nie wiadomo czy w spadku przekazany po llliniczach, czy też może przez księcia wojewodę zbudowany na nowo. Była fosa i wały, jakby dla obrony zagrożonego miejsca, był i ogromny zwierzyniec, wtedy już sławny na całą Polskę. Lasy wieńcem wokoło otoczyły Białę. Widać, że tu przed wiekami, a nawet i za Sierotki czasów, były puszcze ogromne i siedliska zwierząt dzikich, zdobycz dla śmiałych łowców, zapalonych myśliwych. Radziwiłł może założył, a może przyprowadził do porządku w lasach tutejszych ogromny i piękny zwierzyniec. Powiadają, że za Zygmunta III czasów było tutaj do tysiąca jeleni. łosiów, sarn i danieli3). Do takiego zwierzyńca i wielką służbę leśną trzymał książe Radziwiłł; musiał więc i zamek w stosownej przedstawiać się okazałości. Z Nieświeża często na łowy do Biały zjeżdżał Mikołaj Sierotka. Lasy wtenczas rozlegały się trąb tysiącem, hukiem myśliwych, odgłosami chartów, wietrzących zdobycz leśną.

Miał nawet tutaj miłe a bliskie sąsiedztwo książe Radziwiłł Sierotka. Wspomnieliśmy niedawno o Międzyrzecu, dziedzictwie książąt Zbaraskich. Ostatni właśnie z tego domu, Stefan, wojewoda trocki, niedawno zakończył życie. Dobra spadły na jego córkę Barbarę, która była zaślubioną Gabryelowi Tęczyńskiemu , synowi Jędrzeja, wojewody krakowskiego. Od pół wieku już ta rodzina, jedna z najdawniejszych w Koronie, osiadła na Podlasiu, gdzie po przodkach odziedziczyła miasteczko Siemiatycze. Ślubami spokrewniła się już z wielą litewskiemi domami. Gabryel Tęczyński przyjechał teraz do Międzyrzeca objąć żony dziedzictwo. Gabryel był wdowcem poprzednio, po kochanej córce Sierotki, Elżbiecie. Tak dawne a bliskie familijne stosunki zmieniał teraz na sąsiedzkie i przyjacielskie, a Radziwiłłowi mogło być miło, że w okolicach Biały spotykał znajome osoby i dawnego zięcia.

Gabryel bywał zapewne często u teścia na zamku bialskim, gdzie znalazł i towarzystwo i miłe zatrudnienie, jedyną zabawę dawnych panów — łowy w puszczach okolicznych. Z matką pierwszej żony swojej, Elżbietą Eufemią, wojewodzianką wołyńską, Jędrzeja księcia Wiśniowieckiego córką, nieraz zapewne rozmawiał o pierwszej żonie, którą śmierć ich przywiązaniu wydarła.

Ten pobyt Radziwiłłów w Biały wpłynął znacznie i na los samego miasteczka. Za przykładem książąt swoich, stroić się musiało w nowe domy. Ślady aryanizmu i kalwinizmu prędko zniknęły. Powróciło dawne nabożeństwo, a z niem i proboszcz katolicki. Szkoła także, zapewne przez Falkoniusza opuszczona, dźwignęła się. W żaden sposób być nie może, żeby książe Sierotka silną swoją prawicą w Biały nie popierał reakcyi religijnej i zwrotu myśli ku dawnym zwyczajom. On, co tak gorliwie w najdrobniejsze szczegóły wchodził, kiedy szła rzecz o dźwignięcie Nieświeża, nie mógł być obojętnym dla Biały. Samo jego sumienie katolickie, jużby mu za to nigdy nie dało pokoju. Ale zajęty całkiem Nieświeżem, nie tyle dbał o inne miejsca obszernych dóbr swoich, chociaż ich nigdy nie opuścił. Ztąd nie widać śladów jego działania w Biały, chociaż opieka księcia czuwać musiała nad całością i szczegółami.

Miasteczko Illiniczów było dla niego tylko przystanią, w której spoczywał czasami; było willą, letniem mieszkaniem, kiedy Nieśwież opuszczał, jadąc albo na sejm do Warszawy, albo zjeżdżając na łowy do swojego zwierzyńca. Biała mu zawsze po drodze leżała; tu miał prawie środek drogi z Nieświeża; tutaj już bawił u siebie, na rodzinnej swojej Litwie. Pod sarnę Białe albowiem dochodziły granice lubelskiego województwa, a więc Korony. Unią Zygmunta Augusta i Podlasie i Wołyń było przyłączone do Polski. Tak ze wszystkich stron zaglądała tędy do Litwy Korona; od północy Podlasiem, od zachodu i południa łukowską ziemią i lubelską, od dalszego południa Wołyniem. Wązki brzeżek dawnej Litwy, województwa brzeskiego, wsuwał się tutaj w koronne ziemie. Biała była jakby na straży litewskich pamiątek; ona ostatnia tutaj świadczyła o dawnej narodowości i była wstępem do nowych krajów i ludzi. Całe miasteczko było już w Litwie, zamek tylko książęcy stał jeszcze na koronnej ziemi. Zamek ku zachodowi więcej się nachylił, wieżami i basztami się uzbroił, i spoglądał na ciche miasteczko, co legło u stóp jego. A koroniarz, przybywając z Krakowa albo z pod Warszawy, spotykał rzadki widok na wstępie do Litwy: zamek warowny, co strzegł niby Litwy od koronnej ziemi.

Było w Rzpltej dużo miast tegoż samego nazwiska. Była jedna Biała na Podgórzu krakowskiem, była druga na Szląsku, była trzecia na Mazowszu za Warszawą, że nie policzym innych. Biała nasza, cicha i spokojna dotąd, zaczęła teraz na siebie zwracać uwagę Rzplitej. Illiniczowie nie wsławili jej; za to wsławili Radziwiłłowie, a najprzód z nich książe Sierotka. W niedługim czasie została drugą stolicą po Nieświeżu. Miała swój zamek i zwierzyniec sławny. Zjeżdżali się do niej często panowie pogościć pod dachem Rad-żywiła z Nieświeża. A to wszystko miało taki skutek, że Biała nasza prędko zaćmiła swoje współzawodniczki tegoż imienia. Białę teraz często powtarzano w Rzplitej. To powoli stało się powodem, że nasze miasteczko zaczęło się stroić w przydomki, które jego sąsiedzi, albo pisarze krajowi nadawali. Nazywali ją Białą Radziwiłłowską albo książęcą, co oboje usprawiedliwiały stosunki , jakie z panami na Nieświeżu zawarła. Po łacinie przetłómaczyli ją uczeni Albis liadiviliana albo Ducalis, i pod tem nazwiskiem często o niej w późniejszym czasie spotykamy wzmianki.

Nazywają ją jeszcze i Białą na Podlasiu, Białą podlaską, co znowu fałsz mieściło w sobie, bo jakeśmy uważali to wyżej, Biała ani dotykała Podlasia, tylko leżała blizko jego granic, ale na Litwie, już w województwie brzeskiem. Do ostatnich chwil Rzplitej była litewskiem a nie koronnem miastem , i równie dobrze lubelską Białą jak i podlaską nazywać się mogła, a przecież nigdy nie nosiła przydomku lubelskiego miasta.

Radziwiłł Sierotka przeniósł się z kasztelami na województwo trockie, a z tego na wileńskie w roku 1604. Nim umarł, jeszcze pochował wszystkich braci, najprzód Wojciecha, potem Stanisława, nareszcie kardynała Jerzego. Kiedy został wojewodą wileńskim, już nikt nie żył z licznej rodziny, która go niegdyś otaczała jako ordynata na Nieświeżu. Najstarszy syn Czarnego Mikołaja najpóźniej też zakończył życie. Stracił nawet jednego syna i córki; inne dzieci zachował mu Pan Bóg. Wyposażył wszystkich i los im zapewnił. Na godnościach i urzędach litewskich siedzieli już jego synowie i uweselali starość pielgrzyma. Gabryel Tęczyński , niegdyś zięć jego, został lubelskim wojewodą.

Sierotka i w Mirze budował zamek książęcy, nowemi murami opasywał miasto. Dziś jeszcze, jak powiadają, sterczą tam cztery bastyony i stoi brama, a wszystko opasane wałem i przekopem. W Nieświeżu także, na drodze od Mira, zbudował bramę okazałą. Cenił więc ten piękny nabytek po Illiniczach, a to samo już dowodzi, że w Biały musiał także dźwignąć nowe budowle i warownie. Ale w burzliwych czasach Zygmunta III, za panowania, które zewsząd gromadziło palne materyały dla przyszłości, i losom Biały zagrażały nieraz złowrogie chwile, tworzyły się na Kusi częste powstania kozaczyzny, a różne bandy pod przywodem śmiałych najezdzców roznosiły wszędzie zamięszanie i popłoch. Pod koniec życia Sierotki w okolicach Biały, wsławił się starszy Czeladka. Długo rozbijał się w województwie brzeskiem, na Polesiu i po nad granicami Podlasia. Łupież i płomień poprzedzały jego pochody. Biała lada chwila oczekiwała jego napadu. Szczęściem dla niej nadeszły w tę stronę chorągwie Kozaków nadwornych. Czeladka, zuchwały dla bezbronnych, uległ przed siłą zbrojną. Wzięty do niewoli, w Warszawie utracił życie, a Biała odetchnęła po wielkim strachu 4).

Mikołaj Krzysztof Sierotka Radziwiłł, pierwszy ordynat nieświeski, dziedzic Biały, umarł w roku 1616. W rok po nim zakończył życie wojewoda lubelski, Gabryel Tęczyński, dziedzic Międzyrzeca, który jedynej córce Zofii zostawił bogactwa i Tęczyńskich rodziny i Zbaraskich książąt.

Miejsce Sierotki na nieświeskim zamku zajął najstarszy syn, Jan Jerzy, kasztelan trocki. Był właśnie marszałkiem trybunału litewskiego, kiedy go ojciec odumarł. Nie wiele powiemy o tym ordynacie, bo nie żył długo, a dla Biały żadnej po sobie nie zostawił pamiątki. Żonę miał Eleonorę Ostrogską, córkę Janusza, kasztelana krakowskiego. Pamiętny w dziejach ordynacyi jedynie przyjęciem królewicza Władysława w murach Nieświeża, kiedy z Chodkiewiczem i Plichtą szedł młody książe w roku 1617 zdobywać na Moskwie Koronę. Umarł Jan Jerzy w roku 1626.

Młodszy brat jego, Wojciech Władysław, razem z ordynacyą wziął po nim i kasztelanią trocką. Władysław IV posunął go w r. 1633 na kasztelanię wileńską, a w lat trzy potem umarł Wojciech dnia 20 lipca 1686 w Czarnawczycach, zostawiwszy żonę Annę Zienowiczównę i trzy córki.

Czwarty ordynat, Aleksander Ludwik, od roku 1631 wojewoda brzeski, a od roku 1635 marszałek nadworny litewski, więcej pamiątek po sobie zostawił w Biały niż bracia. Mieszkał tutaj często, a z nim bawiły w miasteczku nad Krzną pierwsza żona jego, Tekla Wołowiczówna, starościanka żmudzka, i Katarzyna, córka sławnego Janusza Tyszkiewicza , wojewody wileńskiego , a wdowa po księciu Janie Wiśniowieckim, koniuszym wielkim koronnym.

Nie tyle jednak książe ordynat, co inni ludzie przyczynili się do wzrastającej pomyślności Biały. Czasy Aleksandra Ludwika stanowią dla niej epokę wzrostu i przyszłej sławy. Dotąd małe miasteczko Radziwiłłowskie nie miało żadnych publicznych zakładów nie było ogniskiem ruchu, nie było sercem dla okolicy. Zjawił się człowiek, co wdzięczny miejscu, na którem znalazł utrzymanie i opiekę, zebrany oszczędnie grosz znaczny nie dla siebie użył, ale oddał go na ofiarę dobru publicznemu. Założył akademię w Biały, i miasteczko nagle stanęło na równi z wielu innemi grodami w Polsce, a chociaż niedawno samo wyszło z cienia, wiele miast dawnych zakryło.

Człowiek ten nazywał się Krzysztof Wilski Ciborowicz i był w Biały proboszczem. Rodzina jego pochodziła z Mazowsza, z ziemi rawskiej, a w czerskiem nieraz sprawiała godności ziemskie. Była herbu Połkozic. Wilce, mała wioseczka o cztery mile od Rawy, była rodzinnem gniazdem tego nazwiska. Krzysztof Wilski Ciborowicz za czasów księcia Aleksandra był już kanonikiem katedralnym łuckim i podlaskim oficyałem. Z dóbr swojego probostwa, do którego trzy wioski oddawna należały, z dochodów w plebanii, ksiądz Krzysztof zebrał niemały fundusz. Nie miał blizkich krewnych, a raczej zapomniał o nich, bo go dwie myśli, a jedna bogata w skutki, zajmowała przedewszystkiem. Chciał Wilski założyć przy kościele bialskim kollegiatę i przeznaczyć fundusze aa uposażenie kanoników. Chciał potem naprzeciw kościoła swojego założyć i akademię, podobnie jak Zamojski w stołecznym grodzie swoim. Nie miał zapewne ksiądz Wilski tak znacznych bogactw, żeby obojgu zamiarom swoim wystarczyć. Chciał dać początek tylko, a spodziewał się, i że ręka książęca przyjdzie mu w pomoc, i że myśl jego wesprą pobożni z okolic i gorliwi o sławę i cześć Bożą obywatele. A jednak plany jego i tak ogromną zakreślały budowę. Myśli swoje podał dla pamięci ksiądz Wilski: akademia z kapitułą kanoników miały w wielu rzeczach stanowić jedną całość; dwóch prałatów ' miało być fundowanych przy kościele, a należeć do grona profesorów akademii; prócz tego samą akademię miało jeszcze sześciu składać profesorów.

Opiekę nad swoim zakładem ksiądz Wilski zlecał akademii krakowskiej, czy to, że nie wierzył Jezuitom, czy, że inne powody wpłynęły na to postanowienie, dosyć że z Krakowa a nie Wilna miała akademia bialska brać swoje światło i nauki. Za życia zacnego męża nie przyszło jeszcze do stanowczych urządzeń. Wprawdzie na gruncie proboszczowskim, naprzeciw plebanii, postawił już niektóre budowle dla swojej akademii i grunta dla niej wyznaczył, ale nie widział skutku prac swoich. Nie porachował się też z dochodami i majątkiem, który zebrał. Sam nie wiedział, co posiada, a kreślił plany zawcześnie. Myślał i o alumnacie przy akademii dla dwunastu Wilskich, żeby się rodzinie własnej pamięcią wywiązał; ale na te tak piękne zamiary za mało posiadał pieniędzy, chociaż cały ofiarował majątek.

Udał się do księcia marszałka o poradę i pomoc. Dobrych myśli dla nowej akademii i zamiarów proboszcza był ordynat nieświeżski, a dziedzic Biały. Księciu tylko pochlebiać mogły starania Wilskiego. Obiecał swoją protekcyę , wdanie się króla Jana Kazimierza,, usilność zatwierdzenia fundacyi przez sejm Rzplitej, zebrany w Warszawie. Obiecał też, że i sam o akademii pamiętać będzie, że skarby swoje otworzy, a profesorom wysłużonym zapewni byt pomyślny w dobrach swoich, czem będzie mógł nagrodzić ich mozolną pracę. Ta myśl o akademii tak zaprzątnęła pod koniec życia poczciwego proboszcza, że zapomniał zupełnie o kollegiacie, którą miał fundować. Umarł pełen nadziei, że ziszczą się jego marzenia, bo cały swój fundusz zostawił dla potomstwa, pod opieką księcia marszałka. Aleksander Radziwiłł przyjął nawet na siebie urząd egzekutora testamentu Wilskiego, jak gdyby chciał dalej poprowadzić zaczęte przez niego dzieło.

Po śmierci zacnego proboszcza piękne jego zamiary rozwiały się jak marzenia. Stanęła wprawdzie akademia, a rektor krakowski objął naczelny nad nią zarząd, dosyłając profesorów. Ale daleko było akademii bialskiej do tego stopnia, na jakim ją chciał widzieć ksiądz Wilski. Do ustanowienia kolegiaty nawet nie przyszło. Przyczyną wszystkiemu był szczupły fundusz zostawiony przez fundatora, a który nie mógł służyć dla tak rozległych pomysłów. Potem, nie powiemy zła wola, żeby nie ubliżyć współczesnym Wilskiego i egzekutorom jego testamentu, ale raczej niedbalstwo, opuszczenie się, opieszałość, zaniedbanie sprawy i ten wątły zasiłek wystawiło na zmienne losu koleje. książe ordynat zapomniał o swoich obietnicach , a sejmy jeden za drugim mijały, nie zaręczając praw akademii. Jeden tylko biskup łucki zrobił swoją powinność: aktem synodalnym przyznał darowiznę Wilskiego, a nad świeżo wstającym zakładem rozciągnął swoję opiekę.

Myśl Wilskiego mogła wysoko dźwignąć Białe. Nie stało się jednak zadość życzeniom pobożnego zapisodawcy. Ożywiło się miasteczko tłumami młodzieży, a mogło zakwitnąć i z czasem zasłynąć na równi z Poznaniem albo Zamościem. Niedbalstwem czasów do tego nie przyszło. Zakwitnęła nagle i nagle upadła akademia bialska. Dla dziejów oświaty polskiej skromne jej dzieje przedstawim w osobnym rozdziale , dlatego, żeby łatwiej można było schwycić całość jej przeszłości, całość rodzących się nadziei i zawodów. A teraz wróćmy do samego miasteczka.

Tenże sam książe Aleksander Ludwik Radziwiłł, który mógł wiole zrobić dla pięknej myśli Wilskiego, nie odznaczył się i w kraju rodzinnym czynami, któreby mu wielkie imię zjednały. Brakło mu woli, i dlatego nie zdobył się na nic znakomitego. Dostojeństwa swoje nie zasługom osobistym, nie pracom dla ogólnego dobra przedsięwziętym, ale jedynie winien był Radziwiłłowskiemu imieniu. W roku 1638 został marszałkiem w. lit. i w Biały żył na książęcą stopę. Okoliczności tak się zbiegły, że za jego życia dawne siedlisko Illiniczów chciało się przemocą wydobyć na wierzch i spodziewało się u swojego dziedzica czynnej pomocy. A książe Aleksander wegetował tylko. Prócz uroczystości i zabaw, z których żadnej nie miała korzyści, Biała nic nie znalazła w marszałku. Spoglądała tylko na jego dwór świetny, na stroje niewiast książęcych, na ciągłe uczty, na dworzan Radziwiłłowskich, słyszała tylko często huk moździeży — i nic więcej. Jeżeli przez akademię miasteczko cokolwiek pokazywało życia, to nie przez księcia, bo księcia tylko w zamku poznać było, nie na mieście i w mieście.

Jedna z najświetniejszych uroczystości, jaka się w Biały odbyła, było Radziwiłłowskie święto — dwa wesela, w stolicy jedno, w zamku bialskim drugie. Książe marszałek był już wdowcem po dwóch żonach, a córki dochodziły lat dojrzałych. Znalazł dla siebie książe nową narzeczoną , a do córki pierworodnej przyczepił się młodzian , potomek domu także znakomitego, choć niedawno osiadłego w Polsce, ale rozległych już stosunków, pełen nadziei względem swojej przyszłości, bo ojciec jego zajmował wiele miejsca w sercu królewskiem. Narzeczona księcia ordynata nazywała się Lukrecja Strozzen, pochodziła z niemieckiej rodziny, razem zapewne z Cecylią Renatą w jej orszaku przybyła do Polski, a teraz sierota po królowej, samotne życie pędziła na dworze warszawskim. Córka zaś księcia nazywała się Anna Eufemia, a jej młodzieńcem był Stanisław Denhoff, starosta wileński, syn Kacpra, sieradzkiego wojewody i przyjaciela króla Władysława. Stary wojewoda właśnie co spuścił synowi swojemu piękną wieś dziedziczną w sieradzkiem. Przygodzice. Nic więc nie przeszkadzało małżeństwu. Król chętnie pozwolił na te nowe związki, kiedy go się pytano o radę. Jednocześnie zatem prawie odbywały się dwa wesela. książe ordynat ożenił się w Warszawie, a wróciwszy do Biały z trzecią żoną, w październiku świetne wyprawił wesele i pierworodnej swojej córce. Było to w październiku 1642 roku na zamku bialskim. Nadchodził czas dla naszego miasteczka, że tutaj już teraz , nie gdzieindziej odbywały się akty temu podobne. Blizkość Warszawy, która o mil dwadzieścia tylko dalej na zachód leżała nad Wisłą, a zresztą i samo położenie Biały po nad granicą koronną, jakby w samym środku kraju Rzpltej, zrobiły punkt ten najwięcej dogodnym dla odbywania familijnych uroczystości.

I nie to jedno wesele zapewne wesoło się odzywało na zamku bialskim. Miał książe ordynat dwie młodsze córki. Jedną z nich Joannę wydał potem za Jakóba Wejhera, wojewodę pomorskiego , a po jego śmierci za Bogusława Leszczyńskiego, podkanclerza koronnego. Strozzenówna powiła mu zapewne także na zamku bialskim Aleksandrę Cecylię. Tej ojciec wyposażyć nie mógł, bo dzieckiem była, kiedy ją odumarł. Ale potem ożenił się z nią Mikołaj Sieniawski. Ze Strozzenówny miał jeszcze syna Dominika Mikołaja. Ile tu mogło być imienin, ile urodzin, ile uroczystości! Niemira Stanisław, kasztelan podlaski, a potem wojewoda, Bogusław Radoszewski, biskup łucki, a po nim jego następca Jędrzej Gębicki bywali tutaj. Niemira, pan dumny, synów swoich oddał na naukę do bialskiej akademii, a odwiedzał księcia na zamku. Mówiono, że pan wojewoda 'pochodził od syna Kazimierza Wielkiego z Esterki, bo miał ich dwóch król chłopków z pięknej opoczyńskiej żydówki, Niemirę i Pełkę. Możeby się kto wstydził togo rodowodu, ale Niemira czuprynę głaskał i wąsa pokręcał, pamiętając, że w nim krew królewska, krew Piastów. Nie on jeden, ale i Zbąscy w Wielkopolsce od Esterki i Kazimierza ród swój wywodzili, a tak można było utrzymywać, że krew Piastów nie wygasła w Polsce. Byli jeszcze i na Szląsku książęta na Brzegu, Lignicy, od kruszwickiego pochodzili kołodzieja, ale gałązka ich dawno się od pnia swojego odszczepiła, a potem Niemira był potomkiem Kazimierza Wielkiego, prawodawcy w Wiślicy i króla. Lat trzysta jeszcze nie było, kiedy ród jego panował w Polsce.

Radoszewski, biskup, bywał także w Biały. Dyecezya jego po całem brzeskiem województwie przez podlaską ziemię ciągnęła się pasem szerokim. Niedaleko nawet od Biały, nad Bugiem, w Janowie, obrał sobie mieszkanie ksiądz Radoszewski. Niedawno jeden z jego poprzedników założył tam klasztor dla Dominikanów, obierając Janów za miejsce spoczynku i wytchnienia. Naśladował go nasz biskup i częste chwile przepędzał w Janowie. Tu umarł nawet i pochowany. Gębicki Jędrzej, co po nim nastąpił, prowadził ród z familii wielce zasłużonej kościołowi. Z krakowskiej katedry trzech braci rodzonych i synowiec wyszło biskupie zajmować katedry. Świecili wszyscy zdolnościami, nauką i cnotą. Jędrzej Gębicki brał nawet żywy udział w losach akademii bialskiej, on myśl Wilskiego przyjął, zatwierdził, a że akademia upadła , to los był winien, którego odwrócić nie mógł, bo może nie miał sił potemu, a zresztą nie żył też wiecznie. Czasami i Zygmunt Radziwiłł, brat ordynata, nawiedził Białe. Nie żenił się całe życie, a krew i usługi rycerzom maltańskim poświęcił. W młodości jeszcze swojej bił się nad Renem z Francuzami i Szwedem, przywodząc hufcom Lisowczyków. Został później komandorem poznańskim. On całą Europę wszerz i wzdłuż przejeździł: żeglował po morzu Śródziemnem, i wschód, widział i żaden tyle może, co on z Radziwiłłów nie zaznał przygód, nie zobaczył tylu krain, tylu narodów i strojów, tyle doświadczenia nie nabył. W samej sile męzkiego wieku książe Zygmunt budził dla siebie szacunek i pewien interes. Towarzystwo z takimi ludźmi miłe było dla księcia Aleksandra Ludwika. Czasami radość powiększył nowy gość, wzór pobożności i prawego charakteru w swoim czasie. Mówimy o księciu Albrychcie Sanisławie Radziwille, stryjecznym bracie ordynata. Ten człowiek był wcieloną wiarą i nabożeństwem, O poświęceniu się, jakiego dał dowody, my dzisiaj mieć nawet wyobrażenia nie możemy. Czytając powieść o jego życiu, zdaje się, że czytasz legendę jaką cudowną, że to żywot jakiego świętego męczennika. Pokora, miłość chrześcijańska, zaparcie się samego siebie, ciągłe umartwienia i posty, składały to patryarchalne, pełne poświęcenia się i modlitwy życie. książe Albrycht Stanisław dobrał się w tym względzie ze swoją żoną Krystyną Lubomirską. W przejeździe jednego miasteczka nie minęli żeby nie wstąpić do kościoła parafialnego. Wtedy i jałmużna spływała hojnie na ubogich, a książe rozdzieliwszy biednym ofiarę, serca, znów wracał przed ołtarz wielki i leżał krzyżem na ziemi. W jego ręku był zawsze różaniec a na jego ustach pacierze. Kochali go wszyscy; Zygmunt III jeszcze dał mu kanclerską pięczęć Litwy, a Władysław IV i Jan Kazimierz obyć się bez niego nie mogli, bo ze słów księcia płynęły przekonanie i wiara. Cieniem nawet nie skaził czystości swojego charakteru. Silnym jego dowodom sam Władysław IV ustąpić musiał, kiedy na radzie senatu wniesiono projekt małżeństwa królewskiego z elektorówną, córką Palatyna Renu. Cały wątek tych układów zerwał książe Albrycht Stanisław z tego jedynie powodu, że narzeczona była reformowanego wyznania. Przyjmował też potem na czele dworu swojego Maryę Ludwikę, przybywającą z Francyi do Gdańska. Jan Kazimierz nazywał księcia swoim kochanym staruszkiem. Miał wiele do opowiadania kanclerz litewski, spełniwszy całe życie na dworze królewskim. Zostawił nam pamiętniki pełne ciekawych szczegółów. A w Biały dla jego pobożności prócz księcia marszałka widział go zapewne najchętniej Gębicki biskup. Z nim to zapewne i najwięcej ubolewał kanclerz nad zaślepieniem Bogusława i Jana, książąt z Birżańskiej linii , co rzucili katolicyzm i jedni z Radziwiłłów stanowili w Rzplitej stronnictwo obce dla religijnej i narodowej myśli. Nadeszły wkrótce i lata chmurami ciężarne. Za Jana Kazimierza zewsząd burze zaczęły się gromadzić. Od północy i południa, od wschodu i zachodu zachmurzał się horyzont niebieski. Konfederacye wojskowe następowały jedna po drugiej; wojna ościenna zewsząd groziła. Kozacy dokazywali na Rusi; nietylko już Zamość i Wołyń pożoga krwi owionęła, ale pojedyncze oddziały zbrojnych powstańców plądrowały już po brzeskiem województwie, a hetmani ścierać się musieli z tłumami, marzącemi o zemście. Okolica Pińska, Kobrynia, Prużony, Włodawy krwią się rumieniły, a burza zbliżała się do naszego miasteczka.

Stracił wtenczas wesołość zamek bialski, chociaż tutaj książe Aleksander bezpieczniejszy był jak w Nieświeżu. Dzieci jego rozproszyły się po świecie. Zygmunt, kawaler Maltański, jedyny brat pozostały przy życiu, umarł niedługo po weselu pani Denhoffowej. W rodzinie wybuchło także rozdwojenie. Jedni z Radziwiłłów poszli służyć pod chorągwie brandeburskie, drudzy do Szwedów wyciągali ręce. Jeden tylko Albrycht Stanisław wierny pozostał dawnym obowiązkom. Z gości bialskich Stanisław Niemira już dawno świat pożegnał. Uprzedzając burzę umarł i książe Aleksander Ludwik w roku 1654. W tymże roku i Jędrzej Gębicki zakończył życie. Stary kanclerz został, i w czasie wojny szwedzkiej obrany generałem ziem podlaskich, nie mógł uorganizować zbrojnego powstania przeciw Szwedom, i za królem na wygnanie pospieszył. Umarł i książe Janusz Radziwiłł hetman wielki, żałując za błędy. Oblężony przez Szwedów w Tykocinie, w stanowczej chwili Bogusław tylko jeden i ostatni stanął po stronie elektora Fryderyka Wilhelma.

Po ojcu na ordynacyę w Nieświeżu i hrabstwo bialskie nastąpił syn starszy, Michał Kazimierz. Miał młody książe w swojej opiece brata Dominika i siostrę Aleksandrę, dzieci Strozzenówny, pozostałej wdowy po ojcu. Niedobra matka porzuciła wkrótce obowiązki, jakie jej sama natura wskazywała i poszła drugi raz za mąż, za Kopcia, kasztelana trockiego. Pod smutną wróżbą obejmował rządy dziedzicznych posiadłości nowy ordynat. Musiał niedługo ustąpić z Biały. Jerzy Rakoczy zdobył Brześć i zajął okolice nad Krzną rzeką. Siedmiogrodzianie gościli w dobrach księcia i ocierali się o zamek bialski. Kiedy Rakoczy ustąpił, wojska Chowańskiego zalały całą Litwę; zdobyły Wilno i posunęły się aż na Podlasie. W koronne nawet ziemie przednie wkroczyły straże. Okolice naszego miasteczka zalane były żołnierstwem. Akademia niezawodnie rozproszyła się, a wtedy i zamek jeszcze więcej posmutniał. Koło Nieświeża uwijały się główne siły nieprzyjacielskie. Musiał wtedy książe ordynat naśladować starego kanclerza, dalekiego stryja swojego Albrychta. I on wierny do końca życia królowi umarł jak na wygnaniu, bo w Gdańsku w r. 1656 — jeszcze w czasie okropnie szerzącej się wojny. Przesilenie wielkie następowało w Rzptej.

Kiedy Czarniecki powrócił z wyprawy duńskiej, na Litwę skierował swój pochód. Przednie straże jego długo zajmowały Siedlce, małą wioskę na drodze z Biały do Warszawy. Ziemie okoliczne należały wtedy do Olędzkich. Mieszkał w dworze we wsi Strzale stary kasztelan zakroczymski, niegdyś dzielny harcownik tatarski, dziś pomięszany na umyśle. Miał córkę jedynaczkę, Joannę. Bogata ta panna ściągała ku sobie oczy młodzieży. Czarniecki miał ochotę, żeby synowiec jego, starosta kaniowski, ożenił się z panną Joanną. I właśnie wtenczas, kiedy Podlasie i Biała i całe okolice nadgraniczne z Litwą cierpiały od wojsk Chowańskiego, starosta kaniowski w Siedlcach i w Strzale chciał ująć serce bogatej dziedziczki. Ale jakoś nie umiał brać się do rzeczy, a wkrótce nadciągnął i sam wojewoda z wojskiem i poszedł na Litwę, z boju szwedzkiego w bój kozacki. Pasek znajdował się wtedy w Siedlcach, czekając na wojewodę. Ślicznym swoim językiem, w prawdziwych obrazach, skreślił i dwór siedlecki i położenie okolicy, w której leżała Biała. Zdaje się, że w tamtych stronach zupełnie wygasło życie, a on patrzał ze Strzały, jak dymiły się wioski i do lasów uciekał lud strwożony. Czarniecki jak piorun spadł pod Lachowice, pod Połonne, a kraj, zajęty przez nieprzyjaciół, odetchnął nareszcie po ciężkich klęskach, książe Michał znów wrócił do swojego dziedzictwa a wskutek zwycięztw Stefana, zmężniał już i wyrósł w szkole doświadczenia i nieszczęść. Młodym paniczem odumarł go ojciec, a teraz lat już . osiem upływało od śmierci księcia Aleksandra. Przez ten czas zmieniło się też wiele i w losie młodego ordynata. Z krajczego litewskiego, został podczaszym. Był to urząd wprawdzie bez istotnego znaczenia, ale otwierał mu wstęp do dalszych godności. Zapoznał się na wygnaniu z córką Jakóba Sobieskiego, kasztelana krakowskiego i Teofili Daniłowiczówny, dziedziczki Żółkiewskich. Była Katarzyna wdową po Władysławie Dominiku księciu Zasławskim, ordynacie ostrogskim, krakowskim wojewodzie. Lat sześć niespełna przeżyła z mężem. Zaślubiona mu w roku 1 (549, w roku 1655 utraciła go, a z nią dwoje sierót utraciło ojca. Aleksander i Teofila ostatnimi byli potomkami Zasławskich książąt, ostatnią odroślą domu, z którego poszedł wielki hetman, Konstanty, dziedzic na Ostrogu. Katarzyna Zasławska młodą jeszcze była, a pięknością oblicza zachwyciła nieświeskiego ordynata. Świętobliwa, bogobojna, mogła być szczęściem i pociechą licznej rodziny, a tymczasem tak młodo szaty wdowieńskiej żałoby przybrać musiała. Ślicznie zapewne było jej w czarnym kolorze i z tem posępnem obliczem, w którem malowała się żałość ogromnej straty, książe Michał Radziwiłł ożenił się z Katarzyną Zasławską, a rodzina jego zwiększyła się dwojgiem biednych sierotek. Odtąd najmilsze związki przyjaźni i wzajemnego szacunku połączyły go z Janem Sobieskim, bratem rodzonym Katarzyny. W oczach Michała rósł godnościami bohatyr młody, przyszły zwycięzca pod Wiedniem. Był wtedy chorążym w. k. a czynami wojennemi sięgał już po buławę hetmańską. Los jakby się uwziął, przesadzać najświetniejsze nawet marzenia Jana Sobieskiego. Świecił mu przyszłością. Szczęściem brata cieszyła się Katarzyna i mąż jej książe Michał. Jan w chwili ich zamężcia miał dopiero lat około trzydziestu. Dopiero zaczynał swój zawód. Straciwszy jedynego brata Marka na polu bitwy pod Batowem, Jan Sobieski całą swoją miłość zlał na siostrę, a siostra na niego. Oni tylko znowu oboje reprezentowali cały ród Sobieskich. Budowali więc wszystkich wzajemnem do siebie przywiązaniem.

W roku 1661 marszałkował książe Michał na sejmie warszawskim, w uciszonej już cokolwiek Rzpltej. Stany pod jego laską chciały zagodzić ostatnie klęski narodu. Przemyślały o sposobach, jak rozwiązać konfederacye wojskowe, które jeszcze utrzymywały wzburzenie. Wyznaczono nowe podatki na ziemie pomorskie. Ze Szwecyą zatwierdzono pokój w Oliwie, z Janem Wychowskim po świetnych zwycięstwach umowę w Hadziaczu. Myśl tylko elekcyi za życia króla rozbiła się w niwec.

Z sejmu kasztelanem wileńskim powrócił książe Radziwiłł. Była to właśnie chwila zwycięztw Czarnieckiego na Litwie. W roku 1662 był już książe z sejmu wyznaczony do układów o pokój z Moskwą.

Spokojność zewnętrzna i wewnętrzna wracała. W pogranicznych tylko ziemiach wrzał bój nieszczęsny. Kasztelan wileński myślał teraz i o swoich włościach. Nieśwież długie i ciężkie wytrzymał od Chowańskiego oblężenie, bo książe już zawczasu naprawił mury tego miasta, a przed wojną znalazł czas silną opatrzyć załogą stolicę swojej ordynacyi. Bój lachowicki oddalił od Nieświeża niebezpieczeństwo, ale klęski przyprowadziły miasto do nędzy. Już na sejmie, na którym marszałkował, zgromadzonym stanom wystawił książe z zapałem cały obraz nieszczęść Nieświeża. Sejm zwrócił Radziwiłłowi koszta obrony Nieświeża i miasto na lat cztery uwolnił od pewnych podatków.

Biała zapewne wtedy w więcej opłakanym znajdowała się stanie, jak stolica ordynacyi. W jej okolicach uwijali się Szwedzi i Siedmiogrodzianie. Za nimi i Chowański wzniecał trwogę w tych okolicach. Od murów Nieświeża odparła nieprzyjaciół liczna załoga, ale Biała miała tylko zamek obronny. Wątpimy nawet, żeby zamku tego bronili żołnierze Radziwiłłowscy. Miasteczko nasze nie było strategicznym punktem, nie leżało nad spławną rzeką. Obrona Biały nie miałaby żadnego celu. Dla tego więc tem bezkarniej mogli sobie nieprzyjaciele postępować. Zamek zapewne ucierpiał, a mieszkańcy się rozproszyli na chwilę. Teraz wszystko wracało do dawnego porządku. książe kasztelan podnosząc Nieśwież, nie zapomniał i o drugiej prywatnej stolicy ordynacyi. Ślady ciężkich czasów prędko ustąpiły nowym staraniom.

Wyporządzone już były komnaty zamkowe z książęcym przepychem , kiedy kasztelan wileński tylko co złożywszy godność marszałka trybunału litewskiego, mógł już w lat kilka potem w swoim pałacu bialskim przyjmować świetne zgromadzenie litewskich Stanów. Koronie zagrażała wtedy wojna domowa z Jerzym Lubomirskim, a na Litwie odnawiały się bunty wojskowe. W zaburzonym stanie kraju, W. Księstwo zaczęło same o sobie radzić. Cały senat zjechał się do Grodna na obrady. Ale i tutaj spokojności nie było. Zaraza szerzyć się zaczęła i zbierać swoje ofiary. Wtenczas książe Radziwiłł zamek swój bialski ofiarował na usługi Stanów litewskich. Działo się to w roku 1665. Co dzień nowi goście zjeżdżali do naszego miasteczka, lokując się po książęcym pałacu, zamku i oficynach. Biała takim sposobem, niechcący ujrzała w murach swoich cały senat litewski. Panowie podejmowani przez księcia chodzili po ulicach miasteczka, pustego jeszcze, o jednym tylko parafialnym kościele. I probostwo zapewne i akademia musiały wtedy ustąpić chwilowo miejsca dla służby panów litewskich. Sprawy kraju miały być tutaj ważone. Jednakże nie zaczynały się obrady, wielu jeszcze osób senatorskiego grona nie było. Brakowało i księdza Jerzego Białłozora, biskupa wileńskiego, a najpierwszego senatora w Litwie. Nie stopniem tylko ale i rzeczywistem i zasługami błyszczał w swojej ojczyznie ksiądz biskup. Niedawno jeszcze dla poratowania ojczyzny i rozerwania konfederacyj kościelne srebra wileńskie zastawił.

Najciekawszym przedmiotem, który wtenczas wszystkie zajmował umysły, była sprawa Jerzego Lubomirskiego. Wielu Litwinów w dobrej wierze sądziło, że marszałek wielki chce iść za niedawnym przykładem Kromwella w Anglii, choć Lubomirski bronił jedynie ustawy Rzpltej. W intrydze przeciw niemu grał niepoślednią, rolę Jan Sobieski. Wiedzieli wszyscy, jak książe kasztelan wileński blisko był połączony z chorążym koronnym. Ztąd ugoszczeni wspaniale senatorowie w Biały najwięcej o Lubomirskim rozmawiali, a książe im stosunki i wydarzenia objaśniał. Ruch jak nigdy jeszcze nie panował w małem miasteczku. Cudem się ujrzało jakby stolicą kraju i mieszkaniem władzy prawodawczpej. Z zamku biegły nowiny na miasto, a wszyscy ciekawie przysuwali tam ucha, żeby się dowiedzieć, o czem to panowie gwarzyli przy stole książęcym. Plotki dziwne zaczęły krążyć po okolicy. Obudziła się ciekawość. Jeden tylko kasztelan wileński miał minę niewesołą, żałując, że Biała nie jest Nieświeżem. Ale niedługo wieść przyszła, że biskup Białłozor, wyjechawszy z Wilna, umarł na drodze do Biały (17 maja). Przeraziło to wszystkich, a kiedy zaraza i w okolice zjazdu sięgać zaczęła, konwokacya Stanów (tak ją nazywano) rozjechała się bez niczego 5).

Kiedy i wojna z Lubomirskim skończyła się, król księcia Michała przychylność dla siebie nagrodził krzesłem województwa wileńskiego a potem w zamian za to krzesło dał mu pieczęć mniejszą litewską. Dziedzic Biały chciał jeszcze bliższych dowodów królewskiej łaski. Właśnie jego żona powiła syna. książe zaprosił Jana Kazimierza na ojca chrzestnego i prosił króla, żeby go w Biały odwiedził. Rozbiegły się już wtenczas po kraju wieści o blizkiej abdykacyi króla zgryzionego, że myśli Maryi Ludwiki o elekcyi za życia przeprowadzić nie potrafił. Tem pożądańsze były odwiedziny Jana Kazimierza księciu wojewodzie, że za zdarzoną sposobnością mógł się i o prawdzie abdykacyi dowiedzieć. Zjechał król na początku roku 1668 w znacznym orszaku do Biały. Oprócz niego znajdował się marszałek wielki, Jan Sobieski. Smętny był, zamyślony Jan Kazimierz po utracie żony, która naraziła Rzpltą na domową wojnę, po takich już wysileniach za granicą. Sobieski przeciwnie, szczęśliwy i wesoły, bo gościł u kochanej siostry, a miał już swoją Marysieńkę. Dorastały już dzieci Katarzyny z pierwszego małżeństwa, dorosło i rodzeństwo księcia Michała, dzieci Lukrecyi Strozzenówny. Wpośród uroczystości chrztu pytał się króla Sobieski o abdykacyę. Jan Kazimierz ni tak ni owak w słowach ogólnych odpowiedział, obiecując jednak, że za powrotem do Warszawy lepiej się wytłómaczy w tym względzie. Król wtenczas żył już z dnia na dzień i myślał tylko o spokojności i nabożeństwie. Gdyby potrzeba było, dałby Sobieskiemu zupełne pełnomocnictwo do zwołania pospolitego ruszenia, bo brat Katarzyny prócz laski dźwigał już wtedy i wielką buławę koronną. Pomimo wszelkich starań księcia dziedzica, żeby króla rozerwać, nic mu się nie udawało. Jan Kazimierz widocznie był znudzony, zniechęcony życiem. Ceremonie chrztu męczyły go. Rzucił więc jak najprędzej mógł Białę i wyjechał do Grodna, gdzie fundował zakon Kamedułów. W sierpniu 1668 złożył na sejmie w Warszawie koronę. Ostatnim czynem swojej władzy dał jeszcze księciu Michałowi buławę polną.

Na elekcyi gwałtowne wybuchły spory o godności, których aż tyle piastował ordynat Nieświeża. Pacowie najwięcej sejm zawichrzyli o buławę księcia. Chciano mu ją odebrać. Ale Michał utrzymał się przy swoich urzędach, bo szczerze przyjął obiór króla Michała, wbrew nawet widokom rodziny i pretensyom Sobieskiego. Był z nowym królem na sejmie koronacyjnym w Krakowie i w grudniu wracając razem z Korybutem, Częstochowę odwiedził. Stanąwszy po długiej nieobecności w domu, pracował dalej nad dziełem, którem chciał sobie jakby wieczną pamięć zaskarbić.

Wtedy to właśnie, opasując murem Nieśwież i zakładając tam Opactwo Benedyktynów, pamiętał razem o Biały. W roku 1671 razem z żoną swoją Katarzyną fundował tutaj Reformatów. Nie od razu mógł stanąć nowy klasztor z kościołem, czci bożej poświęcony, pod tytułem Maryi Anielskiej. książe tylko fundusz wyznaczył i zaczął budowę. Pod smutną wróżbą wznosiły się w Biały mury świątyni nowej. Syn najstarszy księcia, Mikołaj Franciszek, dziecko jeszcze, starosta kamieniecki, zginął gdzieś nagle w tymże roku 1671, a pilne poszukiwania nie mogły wynaleźć zguby. Może poczuwając się do grzechów, na przebłaganie Boga, na intencyę syna stawały mury nowego kościoła.

Jeszcze jedna bolesna strata dotknęła księcia i jego małżonkę. W roku 1673 umarł Aleksander Zasławski, syn Katarzyny z pierwszego małżeństwa, ostatni męzki potomek swojego domu. Ordynacya Ostrogska spadała teraz na córkę Teofilę.

W roku 1674 nad wszelkie swoje spodziewanie, książe Michał ujrzał brata rodzonego swojej żony na tronie polskim. Odtąd nadzwyczaj zmieniły się jego stosunki z dworem. W pierwszych chwilach zajęty ciągle obywatelskiemi posługami dla Rzpltcj, książe prawie nie postał w dobrach swoich. Ze szwagrem królem szedł na wojnę i wojował z Turkami. Już nie tak jak dawniej zadziwiał swoim przepychem senatorów litewskich, a pokochał trudy obozowe. Szedł tam z urzędu swojego, szedł za królem, który wszędzie głowę własną narażał. Odbywał z nim książe częste wyprawy przeciw Doroszeńce; prowadził wojsko na Ruś i oblegał Pawołocze. Przez dawne urazy nieprzyjaciel Paców, częste miał z tego powodu niesnaski z głową tego domu, hetmanem w. lit. I w tym razie wybornie zgadzał się z królem. I Jan III chciał uniżyć Paców, którzy już od lat kilkunastu przez zazdrość nie cierpieli Sobieskich. Jednem słowem, jak najlepsza harmonia i zgoda panowała pomiędzy księciem ordynatem a szwagrem królem.

Przez czas nieobecności męża, Katarzyna Radziwiłłowa pędziła samotnicze życie, poświęcona dla Boga i nędzy. Teraz z powinności bywała często na dworze warszawskim. Przedtem rzadko z bratem widywać się mogła, który miał dobra na Czerwonej Rusi, Jaworów i Żółkiew. Teraz król Jan III mieszkał w zamku warszawskim. W czasie swoich wypraw mało także gościł w domu, ale zostawiał w nim Marysienkę, która potrzebowała towarzystwa. Kiedy więc obadwaj mężowie zbrojne pułki prowadzili na miecz turecki, królowa z Katarzyną Radziwiłłowa pocieszały się nieraz razem w Warszawie. Ztąd siostra Jana III stale osiadła w Biały, tu mieszkała lat kilkanaście, bo ztąd jej bliżej było do brata i do rodziny królewskiej. Nie lubiła jednak Katarzyna Maryi Kazimiery bo się nigdy pogodzić z sobą nie mogą dwa przeciwne sobie zupełnie charaktery. Radziwiłłowa pobożną była sercem , kiedy Sobieska ustami i nawyknieniami; Radziwiłłowa łagodnością wabiła do siebie, Sobieska dumą odpychała; Radziwiłłowa była świątobliwą niewiastą, królowa żyła tylko intrygą i podejściem. Katarzyna rozsypywałaby skarby dla biednych, Marya Kazimiera wdała się z żydami nawet, żeby mnożyć skarby królewskie. Obiedwie w latach młodości ładne były, ale piękność Maryi Kazimiery zachwycała od razu, kiedy po bliższem poznaniu Katarzyny każdyby oddał jej piękność nawet, za serce, które miała czułe i bogobojne.

Nie z wielką zatem chęcią opuszczała Białę księżna Radziwiłłowa, żeby się przypatrzeć zepsuciu stolicy i dworu. Gdyby nie brat, nigdyby jej noga może nie postała w Warszawie. Ona nie lubiła blasku i świetności. Zamek bialski aż nadto dla niej wystarczał. Tutaj poświęciła się wychowaniu dzieci. Miała dwóch synów z księciem Michałem. Młodszy nazywał się Karol Stanisław, starszy był Jerzy. Tutaj kształciła serce córki z pierwszego małżeństwa, Teofili, którą wydała za mąż za Dymitra Wiśniowieckiego, kasztelana krakowskiego i hetmana, a po jego śmierci za Józefa Lubomirskiego. Tutaj książe Michał myślał o siostrze małoletniej, którą Sieniawskiemu hetmanowi poślubił. Katarzyna wreszcie wznowiła i dzieło Wilskiego Ciborowicza; akademia bialska zakwitła na nowo.

Wpośród tych zatrudnień upływały prędko chwile Katarzyny Radziwiłłowy, kiedy król Jan III po jej mężu jeszcze jednej zażądał posługi. Wyprawiał go do Wiednia, Rzymu i do włoskich książąt w uroczystem poselstwie. Podjął się książe chętnie. Odprawił wjazd uroczysty do Rzymu, a potem do Wenecyi. W Rzymie panował wtedy świątobliwy papież Innocenty XI. Dwa razy do tej stolicy odbywał wjazd litewski hetman i podkanclerzy, szwagier króla polskiego. Raz prywatnie jako gość, drugi raz jako poseł wielki. Opowiadają cuda o tym drugim wjeździe. Przepych, bogactwo kapało. Orszak księcia był tak świetny, jakby jakiego monarchy. Po drodze na ulicach Rzymu gubił ostrogi złote, a starcy przypominali sobie wtedy, co dziećmi jeszcze będąc, słyszeli od rodziców swoich o również świetnym wjeździe Ossolińskiego. Byli nawet tacy, co wjazd ten dawniejszy przed kilkudziesięciu laty widzieli.

Ale wracając z tego poselstwa, na którem sprawę kanonizacyi św. Jana Kantego popierał, książe Michał Kazimierz umarł na drodze w Bolonii 1681 r.

Katarzyna została wdową, i tem więcej poczuła ciężar swojej samotności. Syn jej starszy, Jerzy, objął rządy ordynacyi, ale polegał całkiem na matce. Katarzyna zatem całe lat dwadzieścia prowadziła te rządy dla dobra Nieświeża i Biały.

Towarzystwo jej wtedy nieliczne było. Rzadko bywała na dworze królewskim, chociaż z nim częste utrzymywała związki. W sławnym tylko 1683 roku, w sierpniu, co prędzej przez Częstochowę do Krakowa pospieszyła za królem. Powróciwszy, znowu się zagrzebała w zamku bialskim.

Uczeni akademicy, Wojciech Strzycki, Wincenty Stalicki, bywali wtedy na zamku. Z dalekich gości zaglądał do Katarzyny książe Dominik Mikołaj, podkanclerzy litewski i brat przyrodni męża.

Nad wszystkich gości i przyjaciół, zawsze mile w Biały widziano księdza Jędrzeja Chryzostoma Załuskiego, uczonego biskupa kijowskiego. Na dworze warszawskim poznała się z nim księżna Katarzyna. Trafny rzut biskupa na wszystko, jego rozsądek, znajomość stosunków światowych, wysokie zdolności, miłe towarzystwo od razu do niego wiązało. Biskup znalazł w sercu swojem wiele współczucia dla sierot Radziwiłłowskich, siostrzeńców króla. Rozrzewniał ich widok, kiedy po śmierci ojca, obadwaj dzieci jeszcze, przybyli do Warszawy na sejm w żałobie, a jeden z nich, Karol, oddawał Stanom po ojcu osieroconą buławę i pieczęć. Wkrótce wzajemna przychylność zbliżyła więcej do siebie wdowę księżnę Katarzynę i biskupa. Załuski odtąd częstym bywał gościem w Biały i żadna ważniejsza okoliczność, żaden obrzęd uroczysty nie odbył się bez niego w miasteczku i zamku. Dawał Katarzynie rady jako mąż dojrzałego rozumu, kierował i wychowaniem młodych Radziwiłłów ; uczył ich, jak mają żyć na świecie. Położenie sierot daleko insze było od położenia mniejszych domów szlacheckich. Ledwie wychodząc z dzieciństwa, już byli powinni myśleć o rzeczy publicznej. Powiadał im biskup , o czem zresztą sami dobrze wiedzieli, że czekały ich godności, a za niemi wielka odpowiedzialność przed Bogiem i Rzplitą. Księżna Katarzyna znowu przewidywała kres bliski swojego życia; chciała do skutku doprowadzić swoje bogobojne myśli. Postanowiła prócz Reformatów zbudować jeszcze w Biały klasztor dla księży Bazylianów, chciała porobić zapisy na cele dobroczynne, na cześć Bożą. Ztąd naturalne były stosunki siostry królewskiej z Załuskim , dobrym w takich rzeczach i właściwym doradcą. Miała już lat pięćdziesiąt i wypadało się spieszyć.

Powoli z upływem czasu, biskup kijowski stał się powiernikiem Katarzyny we wszystkiem i pośrednikiem jej pomiędzy królem bratem a Białą. Załuski bliski tronu, gdyż był także kanclerzem Maryi - Kazimiery, był więcej poufnym przyjacielem dwojga rodzin, królewskiej i Radziwiłłowskiej, jak urzędnikiem podwładnym dworu. Często przebywając w Biały, wyznaje to w pismach swoich z uczuciem serdecznem, że miłego zawsze od księżny doznawał przyjęcia. Z Biały pisał dużo listów na wszystkie strony Rzplitej. Biała była prawie drugiem jego zamieszkaniem, drugim domem, kiedy już dom rodzicielski opuścić mu przyszło.

Miasteczko Radziwiłłowskie leżało mu właśnie w środku drogi od gniazda rodzinnego Załuskich, to jest ziemi rawskiej i od stolicy, w której miał obowiązki na dworze przy królowej, do dyecezyi kijowskiej, której stolicą tymczasowo po utracie Kijowa był Żytomierz. Miał jeszcze opactwo wąchockie na sandomierskiej ziemi. W Biały był jakby wśrodku tego ogromnego koła, po którego okręgu błądzić musiał z miejsca na miejsce. Urząd jego biskupi pozwalał brać tyle dostojności, bo dyecezya była w rozproszeniu i w ruinach. Ale Załuski, jak inni z owego czasu biskupi, szukał na świecie znaczenia i sławy, a nie gardził dochodami. Obowiązkom, przyjętym na siebie a tak różnorodnym, ile możności starał się zadość uczynić. Z Biały to na wszystkie strony robił wycieczki, a zwłaszcza, kiedy złożył kanclerstwo Maryi - Kazimiery, z powodu tysiącznych przykrości, jakie znosić bezustannie musiał na dworze. Ale mimo to nie zamykał przed nim Jan III swojej królewskiej łaski.

Jan III chciał także sobie skarbić przyjaźń Radziwiłłów. Połączony z nimi krwi związkami, zapragnął jeszcze wzmocnienia tych związków. Chciał syna, całą swą nadzieję, książęcia Jakóba, ożenić z bogatą a ostatnią, dziedziczką książąt Birżańskich. Myślał, że pomoże mu siostra w tych zabiegach. Ale księżna Katarzyna, bogobojna i świątobliwa, skromna i czuła, mało miała stosunków z linią starszą rodziny męża; przerażały Katarzynę upor księcia Bogusława i przywiązanie jego córki Ludwiki Karoliny do reformowanego wyznania. Dwa razy zapuszczał sieci król Sobieski, i dwa razy omyliła go nadzieja. Ludwika umarła w powtórnych związkach z Filipem, księciem Neuburgskim.

Obojętność jakaś nastąpiła i w stosunkach króla z siostrą. Widocznie był to wpływ Maryi Kazimiery. Jan III tak zawsze ulegał natchnieniom żony, że za nią nic nie widział, nieraz szedł wbrew swojemu przekonaniu, nie za popędem serca, które się odzywało silnie, a które silniej jeszcze biło na tronie. Kiedy mu w r. 1686 oznajmił Załuski , że starszy syn Katarzyny a jego siostrzeniec, Jerzy, żeni się z Maryą Eleonorą, córką Jana, księcia Anhalt-Dessau, przyjął tę wiadomość obojętnie, i skończył napisaniem listu do przyszłego teścia swego siostrzeńca. Tak chciała Marya Kazimiera.

Załuski za to jak brat prawdziwy, jak ojciec młodych Radziwiłłów, pozostawił wspomnienia w zamku bialskim. Cały rok 1689 przebył tutaj z rodziną Katarzyny. Kościół Reformatów stał już dźwigniony pobożną ręką. Trzeba go było poświęcić. Bazyliańskie gmachy już się także wznosiły i były na dokończeniu. Zaprosiła na tę uroczystość poświęcenia biskupa Załuskiego księżna Katarzyna.

Z Tarnogrodu, gdzie przytomny był ostatnim chwilom Marcina Zamoyskiego, podskarbiego koronnego, w początkach maja stanął u Katarzyny gościem. Na dniu 9 tegoż miesiąca odbył ceremonię poświęcenia i sam miał z ambony w nowym kościele kazanie do licznie zgromadzonego ludu. Dowiedział się w Biały o uwięzienia Łyszczyńskiego, oskarżonego o ateizm, i niechrześciańską radość pokazał, bo Załuski gorliwym był nadzwyczaj katolikiem, i podobno kacerzy gotów był palić na stosie. W towarzystwie Radziwiłłów wyjechał następnie do Nieświeża i Króżów, a po drodze oddał cześć cudownemu obrazowi Najświętszej Panny u Bazylianów w Żurowicach. 29 maja wrócili wszyscy do Biały. Zastał na zamku dosyć ważne listy ze stolicy; z jednego wyczytał, że umarł wielki elektor Fryderyk Wilhelm. Drugi od księdza Woty nabawił biskupa żywą niespokojnością, bo opisywał kłopoty dworu warszawskiego. Zaklinał ksiądz Jezuita Załuskiego na wszystkie obowiązki, aby donosił wszystko, co tylko wiedział o jakiemś pisemku, wydanem przeciw elekcyi Piasta, które podobno wielu senatorów podpisało. W początkach maja wielkim o to hałasem napełniła się Warszawa. Król się martwił, widząc, że już zawczasu, za życia jego, gotują, się stronnictwa, żeby wydrzeć tron rodzinie Sobieskich. Niechęć tę jednak wszystkich dla siebie winien był jedynie intrygom Maryi Kazimiery. Powiedziano królowi, że najwięcej przeciw elekcyi Piasta powstają Radziwiłłowie. Siliła się na dworze potwarz, żeby w oczach Jana III oczernić Katarzynę i jej dzieci; bądź co bądź, powiadano głośno w stolicy, co zresztą podobno było i prawdą, że któryś z kanclerzy zachęcił Załuskiego do napisania takiego pisemka. A prócz tego po rękach latały inne małe broszurki, w których uderzano pokątnie na cały dwór królewski, a najwięcej na Maryę Kazimierę.

Nie usłuchał rozkazu Załuski, a wybiegł z Biały jeszcze do Lublina, zaproszony na ślub Michała Potockiego, starosty krasnostawskiego. Oddawał staroście młodą narzeczoną, i z tego powodu miał mowę do niego, jak to było w zwyczaju. Pani młoda nazywała się Zofia Czarniecka; była córką Stefana, pisarza pol. kor. tak wsławionego za panowania Michała Korybuta, a wnuczką hetmana, chociaż nie w prostej linii.

Król właśnie wtenczas jechał z Grodna, gdzie zerwano sejm Szczuki, do Wilna, a Marya Kazimiera powracała do Warszawy. Spodziewała się księżna Katarzyna gości w Biały, a jedynie tylko syn jej książe Karol z Załuskim stanęli z Lublina. Niechęć Sobieskich do Radziwiłłów była widoczna.

Z Biały raz jeszcze zrobił wycieczkę Załuski do Przemyśla, gdzie na starostwo odbywał wjazd młody książe Karol Stanisław Radziwiłł. Za powrotem w zamku u Katarzyny, znalazł biskup nowe do siebie listy królewskie. Jan III chciał go ostatecznie pogodzić z Maryą Kazimierą. Ale i Katarzyna Radziwiłłowa puścić biskupa od siebie na żaden sposób nie chciała. Miała wiele do załatwienia familijnych interesów. Załuski poprzednio jej obiecał, że pojedzie do Brześcia, dla ukończenia sporów, które różniły dom Radziwiłłowski. Trzeba się było jednak nakłonić do woli królewskiej. W Warszawie ubolewał król nad obojętnością siostry, narzekała na to i Marya Kazimiera. Sobiescy właśnie wtedy ułożyli sobie projekt, że bądź co bądź, a małżeństwo Jakóba z Karoliną, dziedziczką Radziwiłłów Birżańskich, przyprowadzić do skutku, a kiedy napotkała ich odmowa, przynajmniej myśleli zająć dobra, które przechodziły teraz w dom Neuburgski. Powiedzieliśmy, że w tym razie mało pomódz mogła królestwu Katarzyna Radziwiłłowa, że nawet jej sumienie nigdy jej nie pozwalało na takie związki i starania się. Marya Kazimiera widziała inaczej, tłómaczyła się umyślnym uporem siostry i złą wolą. Załuski znowu przyjeżdżał do Biały prosić, aby Katarzyna wróciła na dwór i Marya Kazimiera obok męża swoje zasyłała prośby. Nic nie pomogło.

Widzimy, jakie to stosunki pomiędzy rodziną królewską a Ra-dziwiłłowską utrzymywał ciągle biskup Załuski, i jak z tego powodu częstym bywał gościem na zamku bialskim. Przychylność Karola Radziwiłła dla niego daleko sięgała; oddał mu swoje starostwo człuchowskie na Pomorzu, za co biskup wypłacił pewną sumę pieniędzy. Załuski poświęcił w Biały kościół Reformatów, a potem Bazylianów, obydwa jednego roku. Kilkadziesiąt razy odwiedzał Białę i mógł sobie potem w lata stare , na warmińskiem siedząc biskupstwie, ze słodyczą wspominać czasy, kiedy był konieczną osobą dla dworu, a niezmiennym gościem w zamku Katarzyny Radziwiłłowej, wyglądany tam zawsze z tęsknotą, witany serdecznie, z wylaniem się i przyjaźnią.

Listy jego z tej epoki listy tak ważne dla dziejów spółczesnych, tak ciekawe w mnóstwo interesujących szczegółów, po większej części noszą napisy z Biały, chociaż życie biskupa spływało wtenczas na ciągłych podróżach i dworskich intrygach. Znalazł przecież Załuski chwile i dla przyjaźni i dla spełnienia obywatelskich powinności. Słynął jako mówca duchowny i świecki, a znajomością prawa kościelnego i ojczystego, nikt przed nim większą popisać się nie mógł. I nie dziw, wzrósłszy pod okiem wuja prymasa Olszowskiego, spędziwszy lat tyle u dworu, przyjrzawszy się działaniu Maryi Kazimiery, należąc do wszystkich prawie tajemnic, Załuski mógł nabyć i potrzebnej nauki i pewnego doświadczenia w sprawach. Ztąd panowie chętnie go widzieli u siebie w pałacach i zamkach. Zaprosin takich nigdy prawie nie odmówił. Przyzwyczajony do czynnego życia, chwili jednej nie usiedział na miejscu, a ciągle przejeżdżał się po ziemiach koronnych. Załuski podróżował wiele w latach młodych za granicą. Uczył się w akademii wiedeńskiej, potem objechał włoskie akademie. Był w Bolonii, Padwie i Rzymie. Zwiedził Niemcy, Francyę i Niderlandy. W poselstwie był w Madrycie u Karola II, króla Hiszpanii, kiedy odwoził order złotego runa po Michale Korybucie. W Portugalii imieniem Rzpltej prosił o posiłki wojenne przeciwko Turcyi. We Francyi znowu Ludwikowi XIV, oznajmił urzędownie wstąpienie na tron króla Sobieskiego. Widział ten świetny dwór monarchy francuskiego, o którym cała wtedy rozmawiała Europa, którego imię nawet po lepiankach ze strachem wymawiano. A w Polsce nikt nad niego lepiej nie znał stanu interesów królewskich, nikt więcej nie pamiętał szczegółów o intrygach dworu. Mając wpływy swoje w Warszawie mógł się protekcyą komuś zasłużyć. Zrywał właśnie teraz te stosunki, kiedy interes Sobieskich był w tem właśnie, żeby go więcej do dworu przywiązać.

Człowiek taki nie dziw, że wszędzie spotykał dom otwarty i szczerą gościnność. Ale jemu najlepiej było w Biały. Dla domu Radziwiłłowskiego miał Załuski najświętsze obowiązki. Był to dom sierot i wdowy po zmarłym ojcu i mężu, dom opuszczony przez najbliższego krewnego, przez króla. Częściej zatem gościł w zamku bialskim jak gdzieindziej. Z osobnych komnat, które dla niego wyznaczono, szedł nieraz ze mszą do miasta, do Fary albo do Reformatów. Wtedy proboszcz bialski i Reformaci otaczali biskupa. Nieraz i na ambonę wchodził, bo lubił przemawiać do ludu. Na mszy jego bywała wtenczas i księżna Katarzyna z dziećmi. Czasami znowu biskup odwiedzał i akademię bialską, rozmawiał z profesorami, egzaminował studentów, przemawiał do nich, zachęcał do pracy, o niedbalstwo strofował, zalecał przywiązanie do wiary katolickiej. W dni święte dla czci Boga wyznaczone, albo w dni uroczystości familijnych, nieraz uczony biskup siedział na zamku bialskim u stołu, w gronie akademików, w towarzystwie Katarzyny i jej synów, którzy mieli być podporą Radziwiłłowskicgo domu.

Ale cios okropny ugodził w dom ten książąt na Nieświeżu, zamieszkałych na zamku bialskim. W roku 1689, umarł w Biały syn starszy Katarzyny, Jerzy, podczaszy wielki litewski. Tylko co niedawno przysłał mu wuj, Jan III, nominacyę na wojewodę trockiego. I kilka nawet miesięcy nie pozwoliło mu przeznaczenie siedzieć na krześle senatorskiem. Nową żałobą okrył się zamek bialski księżny Katarzyny, gdy ciało zmarłego księcia odprowadzono do grobów w Nieświeżu.

Ordynatem przez śmierć brata został Karol Stanisław, który w roku 1690, po rodzonym stryju Dominiku, co się posunął na kanclerstwo, dostał pieczęć mniejszą litewską. Mógł wtenczas Karol zapisy dobroczynne matki i swoje fundacye przeprowadzić łatwiej, przez sejm i wyjednać potrzebne konstytucye. Katarzyna zapisała 30.000 złp. dla Benedyktynów w Nieświeżu, pod warunkiem, ażeby na wzór Sakramentek modlili się, klęcząc. Uposażyła także fundacye syna Karola, przeznaczywszy 80.000 złp. dla misyi Bazyliańskiej w Biały, pod zastrzeżeniem, żeby księża wioski i miasteczka obchodzili, a nieumiejętnych ludzi uczyli zasad wiary. Takim sposobem razem z synem mogli ją wszyscy uważać jako założycielkę nowego kościoła w Biały, która już takim sposobem zaczęła przerabiać się na miasteczko, jedno ze znaczniejszych w województwie brzeskiem, wsławione pobytem ciągłym Radziwiłłów, zdobne aż w trzy kościoły i znakomite swoją akademią.

Konstytucya sejmowa z roku 1690, zatwierdziła fundacye Bialską Bazylianów 6).

Nie chciała już potem księżna Katarzyna prowadzić dalej rządów Ordynacyi. Od śmierci męża przez ciąg lat dwunastu pilnowała ciągle tego dobra dzieci swoich. Teraz z licznej rodziny jeden już jej syn pozostał z Radziwiłłów, a książęta Zasławscy wygaśli. Umarła jej córka Teofila, z pierwszego małżeństwa umarł i wnuk, syn Teofili, Aleksander Lubomirski, dziedzic ogromnego majątku. Księżna Katarzyna straciła wszystko i cóż jej było po życiu z temi smętnemi wspomnieniami, kiedy wszystko i przywiązanie i wiara, ciągnęły ją do źródła wiecznego pokoju? Umarła więc samotnie, jak samotnie żyła, dnia 29 września 1694 roku. Żyła lat równo 60.

Pamięć jej błogosławiła Biała długie lata. Nigdy tyle co za niej nie zyskało miasto na swojej piękności, gmachach i kościołach. Nikt Biały tak jeszcze nie kochał, jak Katarzyna Radziwiłłowa. Można powiedzieć, że za jej życia zaczęła się nowa epoka dla miasta. Już to nie dawna skromna siedziba Illiniczow, już to nie pałac, chwilowe mieszkanie Mikołaja Sierotki, a miasto z pewnem znaczeniem w ojczyźnie miasto, co może się pochlubić swojemi pomnikami i przeszłością, żeby z tem większą nadzieją spoglądać na przyszłość. Żeby nie ciągły pobyt Katarzyny w Biały, miasto możeby się do tego czasu tylko książęcym pałacem chwaliło. Teraz to już to prawdziwie druga stolica Ordynacyi Nieświsskiej, Całe życie Radziwiłłów domowe, familijne, kupi się teraz około Biały. Tutaj odbywają się teraz wesela i śluby. Tutaj się rodzą i umierają Radziwiłłowie, z Biały rządzą ogromnemi swojemi dobrami. Tutaj teraz i familijne zjazdy, tutaj zabawy i uczty. Nieśwież jest tylko dla wielkich Radziwiłłowskich uroczystości, np. kiedy idzie o założenie teatru, o przyjęcie króla długo niechętnego całej rodzinie. W Biały zaś serdeczność bez przymusu, zjazdy przyjacielskie, umowy z sąsiadami, wesela huczne. Czasem też i wielkie wypadki nietylko dotykają Nieświeża, ale w przelocie swoim wznoszą się i po nad Białą.

To znaczenie swoje winno było miasto księżnie Katarzynie z Sobieskich Radziwiłłowej. Ciągłym pobytem swoim w zamku bialskim ustanowiła drugą stolicę ordynacyi w okolicach nadbużnych. Odtąd zawsze w Biały przesiadywał dwór i zawsze było czyjeś mieszkanie. Jeżeli ordynat siedział w Nieświeżu, w Biały siedziała jego matka i jego siostry w żałobnem odzieniu, płacząc śmierci ojca. Jeżeli ordynat miał brata , to sam mieszkał w Nieświeżu, a w Biały brat jego prowadził na książęcą stopę drugi dwór Ra-dziwiłłowski. Chyba wojenne wypadki zawichrzyły spokojność miasta i wygnały na chwilę z zamku dziedziców, poczem znowu wracała spokojność i nowy dwór zastępował dawnego miejsce.

Jeszcze za życia matki, objąwszy zarząd ordynacyi, książe Karol Stanisław rozporządzeniem swojem z dnia 4 kwietnia 1692 roku na zamku bialskim podpisanym, nowe przywileje nadawał dla Nieświeża 7).

Tutaj odbył się i ślub u fary księcia Karola. Ożenił się z Anną Sanguszkówną, siostrą Pawła Franciszka, który przez swoją żonę, rodzoną siostrę Aleksandra Lubomirskiego, córkę Teofili Zasławskiej, a wnuczkę Katarzyny, miał nabyć prawa do ordynacyi ostrogskiej. Anna dzieckiem jeszcze utraciła ojca i matkę. Ojciec jej, Hieronim, umarł w dwudziestym siódmym roku życia; również młodo zeszła ze świata matka jej, córka Pawła Sapiehy, wojewody wileńskiego i hetmana, który za czasów Jana Kazimierza stanął na czele myśli narodowej na Litwie przeciwko Szwedom. Anna z wielu względów należała do domu Radziwiłłowskiego, babka jej po mieczu była również Radziwiłłówną z linii książąt Kleckich. Dlatego Katarzyna Sobieska wzięła ją do siebie do Biały na wychowanie. Pod okiem świątobliwej niewiasty Anna wychowana skromnie, nie miała własnego sądu i zdania o rzeczach. Dziecko, według staropolskich wyobrażeń, nie potrzebowało mieć zdania, bo za nią myśleli starsi, a dzieckiem była każda dziewica aż do zamężcia. Potem myślał za nią mąż jej, opiekun w całem życiu. Tak z opieki jednej przechodząc pod drugą opiekę, niewiasta polska lat dawnych nie znała nigdy swojej woli, spuszczała się we wszystkiem na Opatrzność boską i postanowienia starszych. Sercem dziewicy nie rządziły wtenczas namiętności miłosne, ale kierowało niem przeznaczenie. Mężczyzna wolniejszym był w swoich uczuciach, mógł żenić się z przywiązania, ale w sercu niewieściem po ślubie chyba znalazła się miłość dla męża; uczucie powinności, święty obowiązek wychowania dzieci rozwijał później tę miłość. Nierzadki przykład, że po śmierci męża, we wdowich szatach, na modlitwie tylko trawiła życie dawna matrona, za występek poczytując sobie choćby najmniejszą myśl o nowych związkach co w dzień ślubu dowiedziała się dopiero, że ma iść za mąż. I księżniczka Anna w takich zasadach wychowaną była na zamku bialskim.

Raz kazała pozwać ją do siebie babka. Było to coś nadzwyczajnego, bo pamięć młodej dziewicy nie mogła sobie nigdy przypomnieć podobnie uroczystych zaprosin. Poszła z obawą i wróciła do swojej komnaty, przejęta niezmiernem podziwieniem. Babka jej oświadczyła, że ma się ustroić na wieczór w białą suknię i welony weselne. Anna niepewna była, czy towarzyszyć będzie jakiej familijnej uroczystości, czy też sama pójdzie do ślubu. Pytała się niewiast nadwornych, nikt jej objawić nie mógł, wszystkie milczały jak zaklęte. Przebiegała myślą wszystkie pokrewne sobie dziewice, związane z domem Radziwiłłów. Dziwiło ją to wszystko, bo żadnych przygotowań do ślubu nie widziała. Narzeczonego nie było; panny młodej nie było na zamku bialskim. Przecież powinien jaki ruch w zamku zapowiadać zbliżającą się uroczystość. Wyjrzała przez okno swojej komnaty na podwórzec zamkowy. Wszystko tam było cicho, wszystko jak codziennie, nic nie pokazywało śladów do jakichś przygotowań lub zabaw. Znała Anna zwyczaje babki i wiedziała, że lubi samotność, że nienawidzi zgiełku. Ależ dla ślubu powinien być wyjątek; ślub to wesele, to nie żałoba, to przecież radość. To znowu na myśl przychodziło biednej księżniczce, że wyjedzie gdzie z babką w sąsiedztwo na wesele. Ale czas mijał i dzień się zbliżał do końca, a rozkazu do wyjazdu nie było. Tęskno było w sercu, bo tajemnica, przeczucie czegoś, bojaźń, wszystko to razem napełniało jej duszę nieopisanem, rzewnem, niepojętem uczuciem. Na wieczór ubrana, czekała rozkazu babki. Powiedziano jej wtedy, że dziś jej ślub odbędzie się w parafialnym kościele bez żadnych oznak wesołości, tylko skromnie i cicho, bo to rzecz zupełnie familijna. Nie powiedziano jej nawet, z kim ten ślub i jak za godzinę nazywać się będzie. Narzeczony już zapewne znajdował się na zamku. Nareszcie wsiadła z Anną babka do karety, a obiedwie wysiadły przed kościołem. Tam cała świątynia już gorzała jarzącem światłem i ksiądz czekał przy ołtarzu. Zbliżyła się biedna dziewica do stopni ołtarza, gdzie spełnić się miało jej przeznaczenie, i tu dopiero stanął przy niej książe Karol Stanisław Radziwiłł. Z radością podała mu rękę i obrączkę ślubną, książe był znacznie starszym. Ona w dzień ślubu miała ledwie lat 16. Ale był dobry, zacny, poczciwy, kochał matkę, a jego obywatele. Anna już od lat wielu znała Karola na zamku bialskim i przyzwyczaiła się w nim widzieć coś nakształt opiekuna i ojca. Znalazła potem w swym związku prawdziwe szczęście, a mąż jej żonę, jakiej szukał, świątobliwą i rządną.

Nowa pani równie jak Katarzyna Radziwiłłowa pokochała zamek bialski i jego samotność. Dla niej mąż był światem, a Biała rajem, bo tutaj wzrosła pod cieniem lip rozłożystych, pod dachem pałacu, gdzie znalazła przytułek w swojem sieroctwie i dwa serca, co ją kochały i zapewniły przyszłość. Tutaj każda komnata, każdy zakątek przypominał jej smętne dni dzieciństwa, które przecież nie sama przepędziła, a które z nią wszyscy podzielali. O jakże pełnym wspomnień dla niej był ten zamek, ta cicha fara, osłonięta także lipami, w której się tyle razy modliła , te ciche, spokojne uliczki małego miasteczka, ten Reformatów klasztor posępny i dziki. Ileż to razy biegała po tym dziedzińcu zamkowym i po nad rzeczką, co krętym wężykiem płynęła po pod samemi murami. Ileż to razy po wałach przechodziła się z ochmistrzynią, spoglądała na miasteczko, co trzema kopułami świeciło. I zamkowa wieża powiększała liczbę gmachów książęcych. Ile to razy po nocy z okna swojej komnaty patrzyła księżniczka na cały ten obraz, kiedy księżyc na niebie zaświecił. A w pałacu ileż to przewinęło się osób, ilu tu ona już ludzi poznała. Obraz Załuskiego bawił dziecinną niegdyś wyobraźnię. Dziś biskup gościem rzadszym odwiedzał Białę; zamieszkał nowy pałac w Płocku nad Wisłą. Nad wszystkie przecież obrazy, obraz matki męża, Katarzyny, której cały los była winna, najczęściej się przesuwał w pamięci młodej księżnej. Wspominała sobie jej słowa, rady, przestrogi, wspominała dzień ten, kiedy poznała przyszłego męża, kiedy za wolą babki żoną jego została. A te wspomnienia były tak miłe, że oderwać się od nich młoda pani nie mogła i tem więcej kochała Białę, książe Karol Stanisław z obowiązków swojego urzędu często porzucał Annę. Tęskniła wtedy po nim i płakała w Biały, bo jej tu lepiej było jak w Nieświeżu. Słodkim charakterem jednał sobie książe wszystkich umysły. Kochali go wszyscy, czy to marszałkował w trybunale litewskim, czy kiedy pieczętował rozkazy królewskie. Do Maryi Kazimiery aż do Rzymu pisywał i odbierał listy. Skarżyła się Sobieska na Augusta II, ubolewała nad losem synów. Ale książe trzymał się wciąż strony króla Augusta, i w czasie zapasów ze Szwedami popierał konfederacyę Sandomierską. Karol XII i na niego chciał zemstę swoją wywrzeć. Białę zajął więc jenerał szwedzki Meyerfeld. Ucisk ludu, klęska miasta poszły za tem zajęciem. Kontrybucye rozpisywał często butny Szwed, a przesiadując w zamku bialskim niszczył okolice i włości księcia. Radziwiłł żonę zapewne zawiózł do Nieświeża, bo w Warszawie nie była bezpieczna, a sam się udał na Litwę. I król August, zebrawszy raz resztki wojska swojego w krakowskiem, wyruszył przez Radom nad Wisłę, połączył się tutaj z oddziałem wojska koronnego i postępował ku Podlasiowi. Zdawało się, że chce na Białę uderzyć i wyprzeć Meyerfelda. Nasze miasto miały wsławić teraz bitwy. Jenerał szwedzki gotował się już odeprzeć napad, kiedy August zwrócił się nagle na północ i przybył na Tykocin do Nowogródka na Litwie, gdzie i Menszykow czekał na niego z wojskiem posiłkowem.

Straszliwą jednak zemstę na księciu kanclerzu wykonał Karol XII. Dwa razy Nieśwież w murach swoich widział Szwedów Raz zdobył miasto podpułkownik Trautfetter, drugi raz zdobywać zamek przyszedł sam Karol XII. Zdobywca stopił działa zamkowe, zburzył wszystkie warownie, a miasto spalił, zrabował i zniszczył. Okolice Nieświeża podobnemu uległy losowi. Cóż dopiero musiało dziać się w Biały? Podwładny zwykle przestępuje nawet rozkazy wyższego, kiedy idzie o zemstę. Meyerfeld nie potrzebował robić nic nadto, bo już sama zemsta Karola XII straszną była. I tu więc jak i w Nieświeżu po wojnie sterczały zapewne rozwaliska i tutaj miecz i płomień niszczył ślady książęcej potęgi.

Wśród tych zaburzeń jednak, czci wielkiej dostąpiło nasze miasto. Do kościoła Bazylianów, przed pożogą wojny, przeniesiono wtedy ciało błogosławionego Józefata. Poprzednio już kilka razy po śmierci podróżował, uchodząc przed nieprzyjacielem, pobożny arcybiskup. Jeszcze w roku 1655 uwiózł go z Połocka Sielawa razem z Bazylianami. Ciało złożyli w Żyminach, a potem w Zamościu. Za nastaniem pokoju w roku 1677 arcybiskup Kolenda przez Wilno znowu to ciało przewiózł do Połocka, gdzie miasto całe było jak w jubileuszu, witając dawnego swego patrona. Za nowych wojen szwedzkich, w bogatej trunie pobożni błąkali się znowu długo z błogosławionym Józefatem, aż myśl szczęśliwa natchnęła ich powierzyć skarb drogi opiece książąt Radziwiłłów w Biały. W bazyliańskim zatem kościele spoczęło tutaj ostatecznie ciało świętego patrona Rusi, gdzie do dziś dnia stoi nietknięte. W Połocku pozostały relikwie tylko.

Długiego potrzeba było czasu na zagojenie ran wojny. August Mocny widział naocznie klęski Nieświeża, kiedy Radziwiłła w stolicy jego odwiedził. Nie stary kanclerz zagoił te ciężkie rany. Syty zasług, pełen siły, książe Karol Stanisław umarł w roku 1711.

Z małoletniemi dziećmi została Anna. Miała trzech synów, cztery córki. Wdowa i sierota osiadła znowu w Biały, po odnowieniu zamku i po zatarciu ile możności klęsk wojny. Miłosierna, dobra, świątobliwa, cierpiąca razem z nieszczęsnymi, wylana dla nędzy, poświęciła się całkiem wychowaniu dzieci. Chowała ich w bojaźni bożej i w  miłości dla kraju. Czuła ona i potrzebę umysłowego ukształcenia. Lubiła czytać, zbierała więc na zamku bialskim księgi duchowne i świeckie, ale tchnące zasadami wiary i cnoty. Rzadko kiedy i to chyba z konieczności opuszczała Białę, żeby zajrzeć gdzieindziej. Żyła długo jeszcze, a całe wdowieńskie jej życie było tylko przygotowaniem się do śmierci. Ze łzami w oczach, z wyrazem szczerej wdzięczności, zawsze wspominała męża i mówiła o nim jak o najpierwszym swoim dobroczyńcy. Cnotami, pracą, sercem, litością przeszła nawet Katarzynę Radziwiłłową, a pod jej opieką Biała była szczęśliwem miastem, przytułkiem ubóstwa, pociechą nędzy.

Doznała też i błogosławieństwa niebios jeszcze w tem życiu. Ożeniła syna, córki powydawała za mąż i znowu samotnie pozostała na bialskim zamku. Pamięć jej błogosławili wszyscy. Istotnie był to wzór prawdziwie polskiej niewiasty. A chociaż i strat przeżyła wiele, chociaż syna pochowała w roku dwudziestym życia, chociaż nie wszystko wiodło się jej po myśli, pamięć męża była zawsze żywą i w sześćdziesięcioletniem nawet sercu , a bolesna ta strata była największem w jej życiu zmartwieniem.

W tej to właśnie epoce, za sieroctwa Anny Radziwiłłowy, a za panowania w Polsce Augusta Mocnego i syna jego, panowie Biały najwięcej się spokrewnili z domem Wiśniowieckich książąt, który już w niedługą chwilę miał wygasnąć zupełnie. Dziedzic ordynacyi nieświeskiej , Michał Kazimierz, drugi tego imienia syn Anny, w roku życia 23 zaślubił Urszulę Wiśniowiecką, córkę księcia Janusza, kasztelana krakowskiego. Była to już dwudziestoletnia dziewica nadzwyczaj żywego temperamentu i wyższych nad wiek swój zdolności. Mieszkała z mężem w Nieświeżu i pisała sztuki na teatr książęcy, bo myślała zostać autorką.

Na ostatki 1730 roku był nowy huczny zjazd w Biały. Anna wydawała córkę swoją za mąż za Michała Serwacego księcia Wiśniowieckiego, brata kasztelana Janusza. Michał był już wdowcem po dwóch żonach. Wdową była i po Flemingu, koniuszym w. 1., Tekla Radziwiłłówna. Wiele gości w tym celu przybyło do Biały z Warszawy. Prócz familii był i Józef Mniszech, marszałek wielki koronny.

Odtąd roku nie było, żeby ktoś do bialskiego zamku nie zajrzał. Tędy szła droga dla wszystkich obywateli koronnych, jadących do Litwy, i dla wszystkich Litwinów, co do stolicy spieszyli. Książe Michał Wiśniowiecki umyślnie zbaczał na Białę, żeby starą kanclerzynę odwiedzić. Często z sobą przywoził żonę, żeby widziała się z matką i rodzinne miejsca przejrzała. Odwiedzał tu Annę i młody ordynat książe koniuszy i żona jego Urszula Wiśniowiecka. On tutaj z Warszawy spieszył naprzeciw żony, która naprzeciw niego wyjeżdżała z Ołyki przez Łuck i Wołyń. Bywał wtedy w Biały i referendarz koronny. Antoni Dembowski, który niedługo potem po śmierci żony, świat sobie zbrzydziwszy, został księdzem i biskupem na Kujawach. Miał Dembowski wiele wpływu na umysł króla i wiele razy bawił przy nim w Dreźnie. Miał i on wiele o sobie zarozumienia, pisał także komedye. W zasługi swoje wielce ufał i za Augusta III gwałtownie się drapał na arcybiskupstwo gnieźnieńskie, ale mu los nie posłużył.

Bywał w Biały i książe Janusz Wiśniowiecki, kasztelan, człowiek nieskazitelnej cnoty, a uwielbiany od szlachty krakowskiej. W czasie zamieszali w r. 171 7, kiedy naród cały powstał przeciw wojsku saskiemu, książe Janusz, natenczas wojewoda krakowski, stanął na czele szlachty swoich powiatów. Łagodnością, radą i umiarkowaniem, Janusz potrafił szlachtę wszędzie utrzymać na wodzy, i sprawił to, że nigdzie zaburzenie narodu nie przeszło granic, nigdzie gwałtami się nie splamiło. Miał Janusz wiele przyjaźni dla Stanisława Leszczyńskiego, a nawet krewniaczka tego nieszczęśliwego króla była jego żoną. A przecież czcił go i poważał król August — a szlachta nowy znalazła sposób, żeby wynagrodzić księcia. Wniosła projekt, żeby wojewodę, dawnym zwyczajem, sięgającym jeszcze czasów przed Bolesławem Krzywoustym, przełożyć nad kasztelanem krakowskim, Adamem Sieniawskim, którego w Polsce całe i to nadzwyczaj liczne stronnictwo nie cierpiało.

Prócz dwojga braci Wiśniowieckich bywali w Biały za Anny Jan Klemens Branicki, chorąży w. k. z żoną swoją Katarzyną, a córką księżny kanclerzyny. Tego magnata czekała jeszcze przyszłość wielka. Była chwila, że on ważył losy narodu, że ledwie korony nie zyskał. Całe stronnictwo republikańskie Branicki potem przedstawiał w sobie. Dwór jego w Białymstoku był jakiś czas drugą stolicą Polski.

Żeby zamknąć ten poczet gości bialskich, powiemy, że Karol Sapieha, gen. artyl. lit., mąż Karoliny, najstarszej córki księżny, często zaglądał tutaj. Drugi Sapieha, Jan Fryderyk, dziedzic Kodnia, człowiek uczony i pisarz, mąż Konstancyi Radziwiłłówny, był także zięciem Anny.

Jeszcze jedna znakomitość ówczesna. Jan Lipski, niedawno mianowany biskup łucki, podkanclerzy koronny, zbliżył się przez swoją nominacyę do Biały, bo miał swój pałac w Janowie, skąd i poprzednicy Radoszewski i Jędrzej Gębicki rządzili łucką dyecezyą. Lipski w swoim czasie przyćmił wszystkich magnatów na dworze królewskim. On był całem rozumem Augusta Mocnego. Miał król, zwłaszcza pod koniec swojego panowania, gronko ludzi zupełnie sobie oddanych, połączonych nawet z sobą związkami krwi, którego się radził w każdej okoliczności i w którem prawie wyłącznie przebywał. Otóż w tem gronie najważniejszą może osobą był ksiądz Lipski. Ciągle w podróżach, ciągle przy boku króla, bawił na przemian to w Saksonii, to w Warszawie. August zrobił go biskupem łuckim. W pół roku niespełna, po śmierci Szaniawskiego, co założył konwikt w Łukowie, mianował go August biskupem krakowskim i siewierskim księciem. Jako krakowski nominat pospieszył Lipski do Janowa (1732), bo do Łucka już czasu nie miał. W nowej swojej stolicy i chwili nie posiedział, a wyjeżdżał ciągle to do Białegostoku, do Boćków, do Wysokiego, do Biały. Odwiedził Branickiego, Sapiehów i księżnę Annę Radziwiłłowę. Wybierała się właśnie do dóbr Słuckich. Biskup za powinność osądził, powitać ją w jej zamku rodzinnym, a i pożegnać razem, bo niedługo miał wracać do Warszawy, gdzie go sejm i król czekali.

Właśnie wtenczas Annę i cały dom Radziwiłłów obchodziła mocno sprawa o dobra słuckie. Po Olelkowiczach spadły te księstwa na linię Birżańskich Radziwiłłów, a potem z ostatnią dziedziczką tej linii w dom Neuburgski, panujący w Niemczech. Już i Jan Sobieski przedtem probował odebrać te dobra zagranicznym władzcom, którzy ni ztąd ni z owąd stali się potężnymi obywatelami na Litwie. Po śmierci Jana III, Radziwiłłowie Nieświescy odezwali się ze swojemi prawami, a Sapiehowie ze swojej strony także potworzyli pretensye. Była to sprawa obchodząca kraj cały, o niej więc osobno należy pomówić

1) Węgierski str. 146. Łukaszewicz tom II, str. 6 i str. 49—51 o reformie na Litwie.

2) Tak się domyśla Łukaszewicz tom II, str. 33. Pisze o tym Tomaszu Jocher tom II, str. 15.

3) Siarczyński w Bibl. War. 1847, II, 31.

4) O tym Czeladce powieść historyczną bez sensu uklecił pan Maciej Bejer w Bibliotece Warszawskiej, kwiecień 1845.

5) O tym zjeździe czytaj Hist. panowania Jana Kazimierza przez nieznajomego autora, wydanie Raczyńskiego. Poznań tom II. str. 341. O śmierci biskupa Białłozora: Wizerunki Wil. całego zbioru tomik 59, str. 140—141.

6)  Vol. Leg. V. fol. 14.

7) Starożytna Polska, tom III, str. 634.

Koniec wersji demonstracyjnej.

III. SPRAWA O DOBRA NEUBURGSKIE.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IV. KSIĄŻE HIERONIM, CHORĄŻY WIELKI LITEWSKI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

V. CZASY KSIĘCIA KAROLA - PANIE KOCHANKU.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VI. KSIĄŻĘ DOMINIK.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VII. AKADEMIA BIALSKA — AKT ZAŁOŻENIA, KRONIKA SZKOŁY.

PRZESTROGA O ZAMIARACH ZAŁOŻYCIELA W USTANOWIENIU KOLEGIUM, CZYLI OSADY AKADEMIEJ W BIAŁY KSIĄŻĘCEJ.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

O UPOSAŻENIU KOLEGIUM.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ARTYKUŁ I. O LICZBIE I O KATEDRACH PROFESORÓW, ORAZ C ICH OBOWIĄZKACH I POWINNOŚCIACH.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

OBOWIĄZKI I POWINNOŚCI PROFESORA FILOZOFII.

1. Ponieważ nauki i sztuki naturalne, są to służące narzędzia i sprężyny, co umysły jednają dla czci boskiej , i ponieważ służą do zupełnego czci tej poznania, i pożytku , i same przez się do tego celu pomagają, profesor co je wykładać będzie, szukając we wszystkiem czci Boga i chwały, ma je z taką pilnością wykładać jak na to zasługują, żeby słuchaczów swoich przysposobił do słuchania teologii i innych nauk wyższych, a mianowicie żeby ich pobudził do poznania swojego Stwórcy.

2. Przed zaczęciem swojego wykładu (co ma się rozumieć i względem inszych niższych magistrów i profesorów), podług wyroków Ś. Soboru trydenckiego, na posiedzeniu 25. Roz. 3 de Reformatione i podług bulli Piusa IV, papieża , przedewszystkiem ma wykonać publicznie wyznanie wiary św. rzymsko-katolickiej, na miejscu wybranem, które do tego najstosowniejszem zdawać się będzie, i prócz tego będzie miał krótką przemowę stosownie do godności rzeczy dla pobudzenia przyszłych swoich słuchaczów, żeby, ile siły pozwolą, szli za nauką filozofii.

3. Ponieważ zaś i dobry zarząd tego wymaga i prawa roztropności radzą, ażeby tenże sam sposób uczenia we wszystkich kolegiach i akademiach od uniwersytetu naszego zależących, stale i ciągle był zachowywany, potrzeba, żeby profesor w wykładzie filozofii i tutaj się stosował do sposobu, jaki w naszym uniwersytecie przyjęty i ciągłem doświadczeniem za dobry uznany został, potrzeba, żeby się zastosował do niego ściśle jak do jedynego wzoru.

4. W rzeczach pewnej wagi nie ma odstępować od Arystotelesa, chyba że zdarzy się w nim coś przeciwnego nauce, którą prawowierne akademie wszędzie głoszą, a tem bardziej, jeżeli coś sprzeciwia się wierze świętej. Wtenczas czy to są Arystotelesa czy też inszego jakiegokolwiek filozofa dowody, staraniem jego będzie zbić stanowczo te twierdzenia, podług postanowień Soboru lateraneńskiego.

5. Tłómaczów Arystotelesa źle względem religii rzymskokatolickiej zasłużonych, nie bez wielkich ostrożności ma czytać i w szkole wykładać, i przestrzegać ma, żeby uczniowie przez te dzieła w błąd nie wpadli. Dla tejże samej przyczyny, nie ma w szkole mówić o zboczeniach Averroesa1) (toż samo stosuje się do innych autorów podobnego rodzaju) , a jeżeli znajdzie się co dobrego, co z niego przytoczyć można, ma to przytoczyć, ale bez żadnych pochwał, a nawet lepiej, jeżeli to być może, niech powie, że to z kogoś innego wyczerpał i przytoczył. Do żadnej sekty, jak np.: averroistów, alexandrystów i tym podobnych, ani sam się przerzucać, ani uczniów prowadzić nie ma, owszem powinien wykryć błędy Averroesa, Aleksandra 2) i innych sektarzy i tem mocniej powstać na ich powagę.

6. Przeciwnie o św. Tomaszu z Akwinu ma zawsze wspominać z uszanowaniem 3). Ma iść za nim ślepo i pociągać za sobą

7. Całą filozofię najmniej na trzy lata rozłoży, i to w trzech godzinach codziennie tłómaczyć ją będzie, to jest od godziny ósmej do w pół do dziesiątej przed południem i od pół do trzeciej do czwartej po południu zawsze. Cały dzień czwartkowy od wykładów będzie miał wolny, ale gdyby w dzień ten wypadło święto jakie, albo uroczystość, innego dnia wolnego od wykładu przez ciąg całego tygodnia mieć nie będzie. Czas przedpołudniowy w sobotę, ponieważ do niego należy razem i urząd rektora kolegium, obróci na wizytowanie klas niższych (od którego jednak ciężaru byłby wolny wtenczas, gdyby z czasem założyć się miała w Biały katedra wyższych nauk). Godziny zaś popołudniowe tegoż dnia poświęci na dysputy scholastyczne pomiędzy uczniami, co się u nas właśnie circulus nazywa. Nie będzie też używał dłuższych wakacyj, jak profesorowie kursów filozoficznych w uniwersytecie krakowskim, którzy mają czas wolno naprzód w dni feryjne od św. Magdaleny do św. Bartłomieja apostoła, i znowu od św. Tomasza apostoła aż do Trzech Króli, a nakoniec od niedzieli (kwietniej) aż do oktawy wielkanocnej.

9. W całym wykładzie filozofii ma starać się przedewszystkiem o wybór kwestyi; obszerniej zastanowi się nad przedmiotami znakoinitszemi, które albo sporne są w peripatetyckiej filozofii albo w których peripatetycy różnią się od dzisiejszych filozofów; w kwestyach mniej ważnych będzie zwięźlejszy, żeby czasu dla większych nie ujmować.

10. W logice nie będzie rozprawiał o różnicy w osobach boskich, ani też o umniejszeniu boskich doskonałości, ale z teologii przytoczy, co o tych kwestyach myśleć potrzeba. O stosunkach także boskich, bez żadnych rozpraw, przytoczy zdania z wiary albo z teologii, jeżeli tego będzie potrzeba przy wykładzie wzajemnych stosunków między osobami, bo te wiele potrzebują tłómaczenia. Kiedy przyjdzie do tłómaczenia przyszłości, pod żadnym pozorem nie ma się wdawać w rozprawy o nauce średniej, ani o sposobie, jakim Bóg poznaje przyszłość czy bezwzględną czy też warunkową. Podobnież mając traktować o nauce, nic szczególnego nie powie o wierze boskiej, ale całą tę kwestyę odeszle do teologów. Toż samo ma się rozumieć i o innych podobnych kwestyach, które obce są dla logików.

11. W wykładzie fizyki strzedz się ma, ażeby z powodu tłómaczenia początków i przyczyn nie wdał się w rozprawy o początkach i pochodzeniach boskich. Tem więcej ma się wystrzegać i tu i gdzie indziej od rozpraw względem wolnych czynności Boga. Kiedy wykłada o spółudziale pierwszej przyczyny, mógłby wtenczas wprawdzie rozprawiać i o predeterminacyi fizycznej, ale tylko przez początki naturalne, nie rozbierając a podkładając jedynie początki teologiczne. Dlatego niech nie wybiega do materyi o posiłkach i o łasce oczywistej. Nic też umyślnie mówić nie będzie o głównej mocy stwarzania, czy ta może się udzielać pewnemu stworzeniu , nic nie powie o wieczności Boga tam gdzie mówić trzeba o trwałości stworzenia. W księgach o niebie te kwestye przed innemi wyłoży, które należą do teologów o dziele sześciu dni. W księgach o rodzajach nie ma zbaczać do kwestyi o nawróceniu eucharystycznem, ani też do kwestyi o silnem powiększeniu czystości. W metafizyce tyle o Bogu powie, ile tę kwestyę światłem naturalnem pojąć można. W etyce nareszcie rozrzuci ziarno teologii moralnej.

12. Dysputy co miesiąc odbywać się mają, a dwóch profesorów z klas humaniorum robić będą zarzuty. Pod koniec zaś każdego roku ma się ustanowić akt uroczysty publicznej dysputy. Na ten akt sproszą się dla rozprawy mężowie uczeni, czy to ze świeckiego czy z zakonnego duchowieństwa, dlatego, żeby ztąd zapalić do nauk naszych jakiś szczęśliwy popęd. To trzeba nienaruszenie zachować pod karą 100 złp., które mają być niedbałym wytrącone z rocznej pensyi. Zastrzegamy to seryo i nieodwołalnie.

1) Averroes, o którym tu mowa, narodził się w Kordubie w XII wieku. Wsławił się cnotą, nauką i rozumem. Almanzor, władzca Maroko, mianował go sędzią całej Maurytanii. On pierwszy przetłómaczył na język arabski Arystotelesa i napisał do niego objaśnienia — ztąd często zwany Commentator. Był filozofem, poetą, lekarzem. Człowiek myślący powiedział, że religia mahometańska dla zmysłowych rozkoszy jest religią wieprzów, a żydowska dziecinną dla licznych zakazów. Zasłużył Averreos i na niechęć duchowieństwa katolickiego, bo powstał przeciw tajemnicy Eucharystyi. Księża strzegli się go zatem jak ognia. Objaśnienia jego do Arystotelesa wyszły pierwszy raz w Wenecyi roku 1495 in fol. Zbiór zaś dzieł pod tytułem: Collectaneorum de re medica sectiones tres, wyszły w ćwiartce w Lyonie 1537 roku. Averroes, pierwszy mędrzec swojego czasu i najstarszy z filozofów arabskich, stracił łaskę u królów za swój wolny sposób myślenia, a raczej za kacerstwo. Umarł roku 1206.

2) Aleksander, którego się także profesor fllozofiii w akademii bialskiej powinien był wystrzegać, miał przydomek Aphrodiscus. Z tłumaczów Arystotelesa ten najsławniejszy, bo żył na początku trzeciego wieku. Nazwany także od Greków Kommentatorem. Pisał wiele, na przykład: Traktat o duszy i przeznaczeniu, Traktat o figurach, sensie i słowach, Wykład meteorów Arystotelesa i t. d.

3) Tomasz z Akwinu, wielki filozof swojego czasu, urodził się w roku 1227. Wstąpił do zakonu Dominikanów; w Kolonii i w Paryżu był uczniem Alberta W. a następnie profesorem filozofii, pisma chętnych uczniów, nietylko trafiając w myśl świętego, ale nawet w jego słowa, od jego dzieła ani na krok odstąpić mu nie wolno, chyba czasami tylko, jeżeli zajdzie tego potrzeba, gdy nie swoje a cudze zdanie przytacza świętego i sentencyi. Był przyjacielem i doradzcą papieżów: Klemensa IV i Grzegorza X. Król Ludwik św. często go na swój dwór wzywał. Arcybiskupstwa neapolitańskiego odmówił. Człowiek wysokiej skromności i pokory, prowadził ciągle kontemplacyjne życie. Umarł r. 1274. Dla nauki swojej nazwany był Aniołem Szkoły, Doktorem anielskim, Orłem teologów. Gruntowny, dokładny i jasny, mógłby wzorem być najlepszym dla teologów, gdyby przy tylu zaletach nie miał wad rażących. Jednakże podług niego uczyły filozofii i teologii prawie wszystkie uniwersytety w Europie. Zabawne szczegóły Kołłątaj nam podaje, kiedy mówiąc o stanie akademii krakowskiej za swoich czasów, mówi: że wykład filozofii w akademii wahał się pomiędzy dwiema szkołami, stronników Arystotelesa i św. Tomasza. Oczywiście Arystoteles tam tylko był używany, gdzie nie można żadnych robić zastosowań do religii chrześcijańskiej. Pobożne sumienie akademików krakowskich nigdy by nie zezwoliło, żeby przewodnikiem pod względem sporów religijnych albo jakichkolwiek bądź kwestyj był poganin. Myśl te akademii krakowskiej widzimy wyrażoną tutaj jasno. Na samo wspomnienie Aver-reosa się wzdryga, Arystotelesa powagę uznaje, ale nad wszystko oddaje cześć św. Tomaszowi. Instrukcya dawnej Polski rozwijająca się pod dozorem akademii krakowskiej była czysto religijną i katolicką. Wytknięty zawczasu miała cel jedyny, do którego dążyła.

POWINNOŚCI I OBOWIĄZKI PROFESORA RETORYKI

1. Stopień tej szkoły niełatwo można w pewnych granicach określić, ale jednak do wzorowej wymowy szkoła prowadzić powinna. Wymowa zawiera dwa większe wydziały: krasomówstwa i poetyki, z tych zaś dwojga ważniejszym jest zawsze wydział krasomóstwa, i nietylko służy dla pożytku, ale nawet o zdobne wyrażenie się zabiega. To wszystko jednakże, można w ogólności powiedzieć, zawiera się w trzech przedewszystkiem rzeczach: w przepisach mówienia, w stylu i erudycyi.

Chociaż trzeba się zawsze starać o zachowanie przepisów, jednakże nie ma potrzeby, żeby je codziennie wykładać, chyba te, które zawierają się w księdze retoryki, wydanej dla użytku młodzieży akademickiej.

Wzorów stylu potrzeba się uczyć prawie z jednego tylko Cycerona, chociaż i znakomitszych historyków i poetów dotknąć można. Wszystkie albowiem jego księgi mają styl piękny, jednakże i same mowy czytać potrzeba, ażeby widzieć przepisy sztuki w słowach wyrażone.

Erudycyi wreszcie z historyi i obyczajów różnych narodów, z jeografii i dziejów kościoła nabędzie uczeń, aby się tylko do jego pojęcia zastosować.

2. Podział czasu taki będzie: co dzień o godzinie ósmej ćwiczenia i ztąd kształcenie pamięci z  wykładem retoryki przez przykłady i zadania na różne prawidła, o ile czas pozwoli wszystko na piśmie.

O godzinie dziewiątej wykład mowy Cycerona pod względem wyrażania się, wdzięku, powagi i układu, i rozbiór naśladowania tegoż wykładu, które uczniowie z domu przynieść powinni dla ćwiczenia się.

Godzina trzecia. Po ćwiczeniu pamięci i wyłożeniu retoryki jak poprzednio, wykładać się będzie Lukan z ćwiczeniami i przykładami pod względem przenośni, postaci, wyrażenia i erudycyi. Wszystko to w dniach jak wyżej. Resztę czasu wolnego poświęci się na naukę jeografi, na wykład dziejów kościelnych i naukę o rządzie politycznym Królestwa Polskiego.

A ponieważ rozległość i ważność sztuki krasomówskiej wymaga, ażeby dla miernego nawet jej poznania uczniowie przynajmniej dwa lata do szkoły retoryki uczęszczali; więc w ciągu jednego roku wykładać się będzie jeografia teoretyczna podług księgi wydanej na świat dla użytku młodzi akademickiej, z pokazaniem na globie, sferze i mapach, i z tej nauki egzarnen publiczny pod koniec roku ma się odbywać. Wiadomości zaś co do jeografii historycznej można mieć również ze znanych autorów. W roku drugim miesiące wiosenne i letnie poświęca się treściwej nauce dziejów o rządzie politycznym Królestwa polskiego. Na jesień zaś i zimę wykładać się będą dzieje kościelne, z czego także pod koniec roku szkolnego mają być publiczne egzamina.

Co środy zaś i piątki wykładać się będzie o godzinie trzeciej dyalektyka podług książki, wydanej w Krakowie dla użytku młodzieży akademickiej i w ciągu jednego roku ma być skończona.

Godzina czwarta. We środy i piątki dawać się będzie styl, to jest zada profesor ćwiczenia dla wprawy, o których treści poprzednio uczniowie wiedzieć nie będą, na rozmaite rodzaje mówienia, a to i po polsku i po łacinie.

W sobotę:

Godzina ósma. Ćwiczenie pamięci z tego, co się czytało cały tydzień, dalej przejrzenie list pilności, a nakoniec ćwiczenie się w domówieniu z mów Cycerona albo innego jakiego stylu.

Godzina dziewiąta. Poprawa stylu z całego tygodnia.

Godzina trzecia. Rozdaje się do domu rozkład oratorski stylu na cały tydzień i stosownie do czasu wyznaczą się zadania do wymowy.

W dni zaś wolne od lekcyj, katechizm dyktować się będzie, za każdą razą o czem innem , ale wprzódy ma być egzamen pod względem myśli i wykładu z lekcyi przeszłej.

3. Uważamy, że nie jest rzeczą bez korzyści, żeby profesor publicznie czytał ćwiczenia uczniów czy to tygodniowe, czy bez przygotowania pisane. Poprawiając je, będzie miał sposobność wskazać i na błędy wbrew sztuce krasomówskiej, wbrew piękności i wdziękom mowy, w samym jej układzie, przeciw okrągłości peryodów, przeciw ortografii itd. Wskaże wtedy, jakie miejsce opacznie, jakie ciemno, jakie źle wyłożone; powie gdzie nie miano względu wcale na przyzwoitość, gdzie zboczenie od rzeczy za długie i inne tym podobne uwagi. Wszystko to wyłoży z pewną skromnością, umiarkowaniem i tonem, tak, żeby błędy poprawił, a nie natrząsał się z błądzących, bo mógłby przez to umysły młodzieży odstręezyć od nauki, a nienawiść tajemną w nich ku profesorom zapalić , zamiast tego, żeby w nich kiedyś znalazł owoc przyszły prac swoich. Dlatego nie będzie bezużyteczną rzeczą przypominać uczniom, że poprawy podobnego rodzaju są dla nauki, nie dla wyśmiewania się, bo człowiek błędem się uczy.

4. Co się zaś tyczy tłómaczenia, tak się wyłożą prawidła : naprzód pokaże się myśl prawidła i zbiorą się zdania tłómaczów, jeżeli prawidła ciemne, a tłómacze sami między sobą niezgodni. Potem przytoczą się inni nauczyciele wymowy, którzy mają w sobie ten przepis albo tenże sam autor, jeżeli w innem miejscu ma toż samo prawidło. Po trzecie, potrzeba wymyślić samemu jakąkolwiek przyczynę tego prawidła. Po czwarte, przytoczy się miejsc kilka podobnych wziętych z mowców albo poetów, zwłaszcza sławniejszych, którzy tegoż prawidła użyli. Po piąte, doda się, jeżeli co tylko z erudycyi albo z historyi do rzeczy jest stosowne. Nakoniec wskaże się, jakim sposobem można to do nas zastosować i jak to stać się może z największym doborem wyrazów i pięknością.

5. Jeżeli zaś wykładać się będzie mowa Cycerońska albo Lukan: naprzód wytłómaczy się myśl, jeżeli ciemna, i do tego dodzadzą się różne tłómaczenia tej myśli. Powtóre wyjaśni się cały sposób sztuki, to jest wynalezienie, rozkład i wysłowienie, jak zręcznie tego wszystkiego użył mówca, jak się stosownie wyraził, albo zkąd wziął swoje dowody dla przekonania, dla ozdoby, dla wzruszenia, jak często wiele przepisów w jednem miejscu pomieszał, jakim sposobem przywiązał rozum do tego, że wierzy się jego postaciom myślowym i jak znowu postacie myślowe pojednoczył z postaciami słownemi. Po trzecie, przytoczy się miejsc kilka podobnych myślą albo wyrażeniem się i przywiedzie na przykład innych mówców i poetów, którzy użyli podobnegoź prawidła, żeby także wzruszyć albo coś opowiedzieć. Po czwarte, jeżeli tego rzecz wymaga, podobne przykłady poprze się zdaniami mędrców. Po piąte, z dziejów, z bajek, z całej nauki, jeżeli dla ozdobienia rzeczy posłużą, wezmą się dowody. Nareszcie wyrazy się roztrząsną, ich własność, ozdoba, obfitość, pełność zauważą się. To zaś wszystko, nie dlatego tutaj przywiedzione, żeby mistrz ślepo szedł podług tych uwag, ale dlatego, żeby wybrał to, co mu się za najstosowniejsze zdawać będzie.

OBOWIĄZKI I POWINNOŚCI PROFESORA POEZYI I SKŁADNI.

1. Przeznaczeniem tej szkoły jest. kiedy już młodzież będzie dobrze ugruntowana w ortografii i źródłosłowie z gramatyki, i kiedy nabędzie dosyć wprawy w łączeniu głosów pojedynczych, czy to podług prawideł, czyli też z samego używania, dalej jeszcze kształcić jej umysł w tej części gramatyki, którą właściwie grecy syntaxis nazywają, potem wyćwiczyć ją dobrze i dokładnie w sztuce miarowej (w metryce), a tym sposobem przygotować jej drogę i przystęp do obszernego pola wymowy.

2. Taki więc będzie podział czasu: o godzinie wpół do ósmej rano codzień, oprócz soboty, krótki styl polski podług przepisów składni zawartych w gramatyce naszego Piotrowskiego (której a nie innej użyć jedynie wolno), ma się wykładać z tłómaczenia na język łaciński. 1)

Dalej zadania do ćwiczeń brać się mają najwięcej z historyi. czy to świętej czyli też narodu polskiego. Tymczasem profesor przeglądać będzie po cichu listy pilności i niebytności w szkołach uczniów, które mu dziesiętnicy przedstawią 2).

O godzinie w pół do dziewiątej wykładać się będzie jaka wybrana książka wierszów Horacego Flakka, z zastosowaniem do składni i prozodyi i z objaśnieniami historycznemi poezyi i zdań ; wszystko na piśmie.

O godzinie dziewiątej zacznie się prozodya i rozwiązanie nastręczających się trudności. Jeżeli czasu troszkę zbędzie, użyje się go na spory uczone pomiędzy samymi uczniami.

O godzinie w pół do trzeciej ćwiczenie pamięci i powtarzanie stylu rannego, z zastosowaniem do źródłosłowu i składni na przemian po klasach odbędzie się.

O godzinie w pół do czwartej co poniedziałek wybierze się jaka księga Kurcyusza do tłómaczenia, przyczem będzie się zwracało uwagę na myśl i składnię.

O godzinie czwartej metryka podług najlepszych i najwybrań-szych poetów zebrana, ma się uczniom dyktować i obejmować wszystkie gatunki wiersza.

Jednakże zawsze cokolwiek czasu urwie się na wykład i objaśnienie celniejszych zagadnień arytmetyki, i w liczbach całych i ułamkach.

We środę i w piątek w godzinach popołudniowych wykładać się będzie styl ale praktycznie. Uczniowie bez przygotowania będą mieli zadane sobie do wypracowania różne kwestye i będą układać wiersze w różnym rodzaju poezyi.

Jeżeliby zaś w te dni wypadło jakie święto uroczyste, profesor zada uczniom takie wypracowanie do domu co wtorki i czwartki, pomimo świąt. Tożsamo ma się rozumieć i o innych dniach wolnych od nauki.

Zastosowanie tego stylu do prozodyi i poprawa mieć będzie miejsce w godzinach porannych bezpośrednio następujących dni:

W sobotę. W godzinach porannych odbywać się będzie egzamin całego tygodnia, to jest z ortografii polskiej i łacińskiej, tudzież powtórzenie składni prostej i postaciowej, nadto zastosowanie prozodyi razem i przejrzenie list pilności nastąpi.

W godzinach popołudniowych ćwiczenie pamięci i nauka katechizmu zastosowanego do pojęć uczniów wykładać się będzie z przeszłej lekcyi, pod względem myśli, tudzież zadadzą się do domu wypracowania ze stylu wiązanego.

Nareszcie pod koniec roku szkolnego ustanawia się pewne deklamacye publiczne epigramatów, od elegij, razem z ćwiczeniami arytmetycznemi.

3. Nauka o stylu czy prostym czy wiązanym ma być dyktowana nie od natchnienia, ale wprzód obmyślana i napisana być musi. To co podyktuje, każe zaraz profesor odczytać, a wtedy objaśni co trudniejsze : słowa, wyrażenia i wszystko, co będzie objaśnienia potrzebowało i prócz tego dyktując zawsze przestrzegać będzie, jak pisać to lub owo i jakie kłaść znaki przestankowe. Pomimo tego, jeżeli następują, jakie dłuższe święta, albo nadchodzą wakacye, potrzeba coś więcej dać do przepisania nad to, co zwykle.

1) Wielka szkoda, że akademia krakowska, stanowiąc niniejsze przepisy dla córki swojej, nie oznaczyła w naszym rękopisie wyraźnie ksiąg, podług których w Biały wykładać mieli profesorowie retorykę i jeograiię teoretyczną, o czem wyżej była wzmianka. Wtenczas były to dzieła elementarne, dobrze wszystkim znajome. Dzisiaj trzebaby się domyślać tylko, o jakich tu książkach mowa. A jednak wiadomość ta byłaby ważną dla dziejów szkół i nauk w starożytnej Polsce. Co się tyczy wykładu gramatyki łacińskiej, dzieło Waleryusza z Utrechtu przez długi czas wysokiej było wziętości w szkołach, a mianowicie w Nowodworskich w Krakowie. Później Waleryusza zastąpiło dzieło Piotrowskiego, o którem tu wzmianka, Z Piotrowskiego uczyli się łaciny studenci w szkołach zależnych od akademii krakowskiej, z Alwara w szkołach jezuickich. Dzieło Piotrowskiego pierwszy raz w 8ce wyszło w Krakowie w roku 1634 pod tytułem: Grammaticarum Institutionum Libri IV pro usu Scholarum Novodvorscensium,, in Alina Academia Cracoviensi opera et studio magistri Lucae Piotrowski, jak świadczy Mecherzyński str. 94. Późniejsze wydania Mecherzyńskiego, Sobolewskiego i Chłędowskiogo przytacza Jocher w obrazie bibliograficzno - historycznym literatury w t. I, ST. 76—77. Wydań tych osiem naliczył. Ostatnie wyszło jeszcze za Stanisława Augusta w r. 1773. Piotrowski przez Adama z Opatowa, doktora teologii i profesora akademii wezwany był na nauczyciela szkół nowodworskich. Za jego też wolą i powagą wydał swoją gramatykę. Rektor, Krzysztof Najmanowicz, zalecił młodzieży dzieło Piotrowskiego. To zalecenie drukowane jest w ostatniem wydaniu gramatyki i świadczy o wysokiej wartości, jaką do tej gramatyki przywiązywała akademia. Nawet wiersze łacińskie na pochwałę autora pisali jego koledzy profesorowie: Daniel Otrębosz, Joachim Speronowicz i Kasper Gelasinus ze Lwowa. Czytać Jochera tom I, str. 77.

2) Decurio, dziesiętnikiem nazywał się uczeń celniejszy. Dzisiaj po naszych szkołach urzędników takich nazywają rozmaicie: radzcami, prymusami, cenzorami. Rękopis nie objaśnia, czy ten dziesiętnik był nad całą klasą przełożony, czyli też nad pewną liczbą uczniów. Prawa jego i obowiązki bliżej objaśnia sam rękopis. Zresztą zwyczaje podobne aż do naszych czasów przetrwały.

OBOWIĄZKI I POWINNOŚCI PROFESORÓW GRAMATYKI I POCZĄTKÓW.

1. Przeznaczeniem tej szkoły jest, ażeby dała uczniom dokładną i zupełną znajomość pierwszych początków gramatyki i samej składni. Jednakże miejsca w tej szkole mieć nie mogą mło-dzieniaszki, którzy nie są jeszcze obeznani z przepisami Donata, i którzy z ojczystego języka na łaciński zadań miernie przynajmniej wytłómaczyć się potrafią, tego albowiem rodzaju początkujący powinni jeszcze się uczyć u prywatnych nauczycieli.

2. Co się tyczy czytania, można tłómaczyć z mowców trudniejsze listy Cycerona do przyjaciół, do Attyka i do brata Kwinta. Z poetów zaś miejsca wybrane i oczyszczone z Owidyusza, tudzież elegje i listy. Z historyków weźmie się dzieło Justyna, a i bajek Ezopa pomijać nie trzeba.

3. Podział czasu taki będzie: o godz. 7. krótkie ćwiczenie podług prawideł składni, potem ćwiczenie pamięci z wyłożeniem poprzednich lekcyj. ćwiczenie pamięci zależyć będzie na wyuczeniu się na pamięć gramatyki Piotrowskiego, wyjątków z Marka Juliusza, Owidyusza, katechizmu i nauki gramatycznej, co wszystko przed dziesiętnikami uczniowie wydawać powinni.

O godzinie 8. Jakakolwiek księga M. T. Cycerona listów wykładać się będzie z zastosowaniem do porządku gramatycznego.

O godz. wpół do 9. Przegląd ćwiczenia podanego w poprzednim dniu do rozwiązania, i prócz tego, na przemian po klasach powtórzenie tegoż ćwiczenia z zastosowaniem do wszystkich prawideł gramatyki.

Resztę czasu poświęci się na wzajemne spory uczone pomiędzy uczniami. Spory zaś te nietylko dotykać będą zarzutów, jakie jeden uczeń w ćwiczeniu drugiego znalazł, nietylko mogą się odnosić i do prac w godzinach dawniejszych rozbieranych, ale też do języka ojczystego zastosowanie mieć winny. W tym celu wyrażenia polskie nawzajem tłómaczyć potrzeba na język łaciński, podług przepisów składni. Profesor dopilnuje, żeby ten uczeń, który ma sobie zadane do wytłómaczenia wyrażenia się polskie, zaraz oddał je temiż samemi wyrazami po łacinie i żeby cokolwiek pomyślawszy, nie dosłownie całe zdanie w języku łacińskim powtórzył. Nadto spory te dotyczeć się mają iloczasu zgłosek, którego dochodzić potrzeba, za pośrednictwem przywiedzionej na pamięć reguły albo przykładu jakiego z poety, nadto jeszcze uczniowie dochodzić powinni źródłosłowu jakiego wyrazu. Inne tego rodzaju ćwiczenia zostawia się do woli nauczyciela.

O godz. 2. ćwiczenie pamięci, przejrzenie list niebytności i powtórzenie lekcyi zeszłej, tudzież przejrzenie ćwiczenia rannego i zastosowanie do źródłosłowu i składni.

O godz. 3. Wybrana jaka księga z Owidyusza z zastosowaniem do składni i prozodyi, i to jedynie we środy i piątki. W poniedziałki naprzemian, to Justyna dzieło, to bajki Ezopa wykładać się mają. Do tego wytłómaczenie kalendarza rzymskiego.

O godz. 4. W poniedziałek dyktować się będzie nauka gramatyki, a jeżeli co czasu zbędzie, poświęci się go na wytłómaczenie pierwszych zasad arytmetyki.

Co środa i piątek zada się krótkie ćwiczenie ex abrupto.

W sobotę. W godzinach porannych egzamin całotygodniowy zupełny, powtórzenie lekcyj, przejrzenie list pilności i poprawa ortografii polskiej i łacińskiej. Co czasu pozostanie, użyje się go na spory wzajemne i na kształcenie się w piśmie greckiem.

W godzinach popołudniowych, naprzód ćwiczenie pamięci z lekcyi popołudniowych, katechizm o pierwszych artykułach wiary wykładać się będzie i egzamin z niego, następnie dyktować się ma tłómaczenie na łacinskie ćwiczenia polskiego, prócz tego naznaczy się do domu ćwiczenie na niedzielę i na inne dni świąteczne.

4. Ma być następujący sposób użyty do wyjaśnienia listu Cycerońskiego, który jednakże nie ma przenosić siedmiu wierszy (a to i o innych autorach rozumieć potrzeba.) Naprzód profesor cały list odrazu przeczyta, potem treść jego kruciutko w mowie ojczystej objaśni. Powtóre okres co do słowa wyrazi językiem pospolitym. Potrzecie, wracając się do początku, wskaże na budowę i rozwijając okres, powie, które słowa jakiemi przypadkami rządzą i zresztą zastosuje wiele innych wyrażeń do tłumaczonych praw gramatyki, wskaże na jeden i drugi sposób, ale zawsze najłatwiejszy, jak wyraża się język łaciński, wreszcie zwróci uwagę i na przenośnię przykładami rzeczy najbliższych. Nakoniec powtórnie słowa pisane w języku ojczystym wyrazi. Tejże metody trzymać się będzie i profesor poezyi z tym jedynie dodatkiem, że prócz wytłómaczenia autora na język ojczysty i wyrażenie się także łacińskie, ale jak tylko można najozdobniejsze, dołączone być ma.

5. Treść mająca się dyktować do pisania wypracowań w języku ojczystym ma być jasna co do słowa, a niedłuższa nad pięć wierszy, i do prawideł składni zastosowana. Dalej zdania mają być wybierane z najpoważniejszych zdań i z mędrców. Styl ma być prosty, ale jednak niezbyt zaniedbany, niepełen wyrażeń trywialnych, ale uczony i zdolny do wykształcenia obyczajów młodzi.

ARTYKUŁ 2gi. O POBOŻNOŚCI, TUDZIEŻ O INNYCH RZECZACH, KTÓRE NALEŻĄ DO NAUKI.

§. I. O ćwiczeniu się w pobożności.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

§. 2. O roku szkolnym i kursie nauk.

1. Pierwszy dzień po św. Bartłomieju apostole, jeżeli uroczystość jaka nie przeszkodzi, ma być dniem rozpoczęcia nauk — i od tego dnia rok szkolny liczyć się będzie.

2. Od tej chwili nauki filozoficzne mają trwać aż do dnia św. Tomasza apostoła, a potem zaczną się znowu nazajutrz po Trzech Królach.

3. Humaniora zaś czyli niższe klasy od Wilii Narodzenia Pańskiego aż do uroczystości świętych Młodzianków będą miały czas wolny.

4. Od niedzieli Zapustnej aż do środy popielcowej czas wolny.

5. Filozofowie będą mieli czas wolny od Niedzieli Białej aż do przewodniej. Niższe zaś klasy od południa w w. środę aż do wtorku po Wielkiejnocy nie mają lekcyj.

6. Jeżeli kiedy dla nabożeństw publicznych, np. we dni krzyżowe nie będzie wolno odbywać lekcyj rano, to popołudniu koniecznie być powinny.

7. Wakacye wielkie zaczynają się od dnia św. Magdaleny, a kończą się z dniem św. Bartłomieja apost. Wprzódy jednak nim się uczniów rozpuści, podług zwyczaju i prawa akademickiego, musi nastąpić publiczne promowanie w szkołach.

8. Jak w pracy naukowej potrzebna jest ciągła pilność, tak i pewny odpoczynek. Przestrzegać jednak potrzeba, żeby nie wprowadzać żadnych nowych wakacyj, a stale pilnować tych, co przepisane. Cały czwartek ma wolny od wykładów filozof co tydzień, ale gdyby jakie święto w dzień ten przypadło, w zamian tego wolnego czasu robić sobie nie może, chyba w godziny poranne w sobotę dla wizytowania szkoły.

9. W niższych klasach nigdy całego dnia tygodniowo na rekracyę dawać nie można. Dość mają wolnego czasu co wtorek i czwartek zawsze popołudniu. Gdyby zaś jakie święto we środę albo w piątek przypadło, dzień poprzedni cały muszą się odbywać nauki. Gdyby zaś w jaki tydzień zdarzyły się dwa razem święta we wtorek i czwartek, w tym tygodniu w inny czas nie ma być rekreacyi. Ale gdyby takie święta przypadły w poniedziałek lub sobotę, zwyczajne rekreacye tygodniowe od południa być mogą.

10. Od opuszczenia się w codziennych ćwiczeniach albo w innych zwyczajnych pracach nigdy nikt wolnym być nie może, chybaby konieczność tego żądała , gdyby np. zrobić to potrzeba było dla jakiego księcia albo męża znakomitego urzędem i znaczeniem. Zawsze jednak zachować potrzeba przepisy równości i roztropności.

11. A ponieważ profesorowie klas niższych zobowiązani są do robienia zarzutów przy dysputach miesięcznych od filozofa naznaczonych , przeto wybrany być ma raz w miesiąc jeden tydzień wolny od święta uroczystego, w którym w dzień czwartkowy w godzinach rannych akty tego rodzaju odbywają się, a w dzień ten nawet niższe klasy będą miały czas wolny 1).

1) Wszystkie te przepisy o roku szkolnym, o wakacyach i o czasie wolnym od nauk są nadzwyczaj ciekawe. Ponieważ w tekscie oznaczenie dni odnosi się zawsze do świętych albo do niedzieli, zrobimy tu dopisek, który nam to wszystko lepiej na dni i miesiące objaśni. W polsce dawniej ludzie pobożni dobrze wiedzieli, kiedy jest św. Bartłomieja, kiedy św. Tomasza Apost., dzisiaj tych wiadomości musimy szukać po kalendarzach. Każda rodzina miała dni swoje uprzywilejowane, dni święte, których pilnowała i strzegła. Ztąd na dyplomatach dawnych, w aktach, przywilejach nie spotykamy nigdzie dnia w)'rażo-nego liczbą i miesiąca, ale zawsze dzień jakiego świętego, dzień bliższy albo dalszy przed jaką wielką uroczystością. Zwyczaj ten oznaczania dni przeniósł się do nas razem z Chrześciaństwem, ale przyjął się dobrze na ziemi naszej, wniknął nawet w obywatelskie życie. Polacy dawniej tak dobrze rozumieli się, kiedy mówili, że to i to ma być w dzień św. Kocha, albo św. Jadwigi, jak my kiedy wymówimy, że 30. grudnia, lub 15. kwietnia. Ztąd też łatwo wytłómaczyć sobie, czemu jarmarki po naszych miasteczkach, nie miesiącami i dniami, ale świętemi są oznaczone. Chłopek nasz nie umie czytać i całe życie nie widział kalendarza, nie rozumie nawet, co to kalendarz, a wyrachuje sobie dobrze dzień i miesiąc, żeby na jarmark pospieszył i potrzeby swoje opatrzył. My koniecznie potrzebujemy kalendarza za tłómacza.

Wracając do rzeczy powiemy, że w szkole bialskiej, a musiało być tak i po innych szkołach, rok szkolny zaczynał się dnia 25. sierpnia. Odtąd trwały lekcyo u filozofów aż do 21. grudnia. Niższe klasy kończyły nauki przed Narodzeniem Pańskiem w samą Wilię 24. grudnia i zaczynały nowe prace 29. tegoż miesiąca. Filozofowie zaczynali dopiero na nowo dnia 7. stycznia. Przed Wielką Nocą trzy dni ostatków i Popielec wolne były od nauki. Następnie filozofowie na dwa tygodnie przed Zmartwychwstaniem Pańskiem i cały tydzień wielkanocny mieli wolny. Niższe klasy ledwie tydzień odpoczywały, od południa w wielką środę, aż do pierwszej środy po W. Nocy. Wakacye letnie zaczynały się 22. lipca a trwały do 25. sierpnia. Zresztą co tydzień filozofowie mieli czas wolny we czwartek, a klasy niższe dwa razy we wtorek i we czwartek popołudniu. Chociaż widzimy, że akademia krakowska surową była w przestrzeganiu instrukcyi i tak szczegółowe stanowiła przepisy o dniach wolnych od lekcyj, jakby się obawiała niezbyt wiele potakiwać próżniactwu, bo kasowała np. rekreacye, jeżeli święto było w tygodniu, jednakże przekonywamy się, że filozofowie mieli bardzo wiele wolnego czasu w ciągu roku szkolnego. Same ferye na Boże Narodzenie i Wielkanoc wynosiły blisko półtora miesiąca. Teraz policzyć dni czwartkowe w ciągu roku, wakacye, święta, których wtenczas było nierównie więcej jak teraz (przed kassacyą Piusa VI.) a łatwy wniosek, że z dwunastu miesięcy, ledwie siedm na pracy w szkole przepędzali filozofowie. Niższe klasy daleko mniej miały wolnego czasu; te pracowały przeszło 9 miesięcy. Widać zatem, że akademia krakowska dbała o zaszczepienie dobrych początków w szkołach, a folgowała starszym uczniom, którzy już więcej umysłowej jak machinalnej oddając się pracy, rozumem i zastanowieniem się, a nie pamięcią starali się dojść pewnego stopnia w nauce.

§. 3  O przypuszczeniu nowo przychodzących uczniów i o ich matrykule.

1. Ponieważ przeznaczeniem jest zakładu akademickiego w szkołach naszych, ażeby bogatemu i ubogiemu, człowiekowi bez rodu, szlachcicowi, cudzoziemcowi, jak i swojemu zarówno otwierać podwoje nauki, przeto w przypuszczeniu uczniów do szkoły nie może być przeszkodą ani urodzenie niskie, ani biedny stan majątkowy, bo na świetność rodu wcale zważać nie trzeba. Jednakże wybór dobry powinien miany być na względzie.

2. Nikt, o ile to zastosować się da, do liczby uczniów wpisany nie będzie, kogo nie przedstawią sami rodzice albo opiekunowie, kogo nikt nie zna, albo o kim trudno się będzie można coś od osob znanych dowiedzieć; i nikt jeszcze, kto świadectwa mieć nie będzie od przełożonego szkół w miejscu, w którem już poprzednio pobierał nauki. Trzeba będzie zwrócić dobrze uwagę, czy to świadectwo prawdziwe, a nie podrobione i czy pieczęć nienaśladowana. Wypędzeni zaś ze szkół innych, w naszej wcale miejsca nie mają, bo potrzeba przypuścić, że bez jakiego ważnego powodu nie. przyszłoby aż do tej ostateczności.

3. Lecz i z naszej szkoły uczniowie płocho, bez namysłu, a z własnej woli przechodzący, i znowu mający ochotę powracać, nie łatwo przypuszczeni być mają; wszystko to jest bowiem oznaką wielką próżnego i niestałego umysłu, chyba że ten krok z roztropności był przedsięwzięty. Ale raz z akademii wyłączonym, na zawsze powrót wzbroniony.

4. Uczniowie na nowo przybywający, tak mają być egzaminowani : spytani będą, czego się uczyli, potem im się każe stosownie do tego na dane zadanie napisać, przytem będzie się zważało na niektóre prawidła w naukaah, których się uczyli i krótkie jakie zadania mają się tłómaczyć czy to na łacinę, czyli też, jeżeli się okaże potrzeba, z autora jakiego na polskie.

5. Uczniowie należycie przygotowani, dobrych obyczajów i usposobienia, mają być do szkoły przypuszczeni i wtedy powiada im się o zwyczajach co do wykładu nauk naszych, ażeby wiedzieli, akimi być mają. Zapisze się do matrykuły imię ich, przydomek, miejsce urodzenia, wiek, rodzice albo opiekunowie, miejsce zamieszkania, sposób utrzymywania się i nauczyciel. Nadto zapisze się dzień i rok, w którym zapisani zostali. Następnie każdy umieści się w tej klasie i z tym nauczycielem, którego ma słuchać, ażeby raczej godnym był wyższego miejsca jak niegodny własnego. Młodzieńcy wiekiem starsi do klasy gramatyki z wielką tylko ostrożnością mogą być przyjmowani.

6. Przyjąwszy nowotnego ucznia do szkoły, rektor odbierze od niego przysięgę podług następującej roty, zwłaszcza jeżeli starszy jest w latach:

Ja N. N. obiecuję wielmożnemu panu N. N. i całej akademii tego miejsca, że zachowam poczciwość obyczajów i skromność we wszystkiem. Prawa szkolne będę wiernie zachowywał, żyć będę w pokoju i zgodzie z moimi współuczniami, nikogo z mieszkańców albo przychodniów słowem i czynem nie dotknę, ani obrażę, a nawet za krzywdy, jeżeli jakich doznam, z własnej woli mścić się nie będę, ale zażądam wtedy sądu p. rektora; broni bez jego wiedzy nosić nie będę, a nareszcie do jakiegokolwiek stanu dojdę kiedy, zawsze dobro tej akademii i całego wysokiego uniwersytetu krak., ile tylko sił moich starczy, popierać będę.

7. To zaręczenie zatwierdzi uczeń daniem ręki na zaświadczenie słów swoich.

8. Jeżeli nakoniec który z uczniów, po skończeniu biegu nauk, ze szkoły albo wyjdzie, albo obierze sobie zawód życia świecki

czyli zakonny stan duchowny, albo z własnej woli szkoły opuści, albo będzie z nich oddalony, z powodu jakiego wielkiego występku, z drugiej strony tejże matrykuły zanotuje się również rok i dzień skończonych przez niego nauk, albo wejścia do zakonu, albo obrania innego stanu, albo dobrowolnego opuszczenia i wyłączenia. W ostatnim razie położą się zaraz powody czy to opuszczenia czy wyłączenia.

§. 4. O sposobie egzaminowania i promowania do klas wyższych.

1. Chociaż to bardzo trudno oznaczyć szczegółowo, w czem i jak potrzeba egzaminować uczniów, bo to wszystko zależy po większej części od zwyczajów zachowywanych w akademiach naszych, od podania ciągłego z ucha w ucho i od rozsądku profesorów, jednakże, w ogóle mówiąc, wiadomo jest, że trzy stopnie uczeń przejść musi, zanim może dostać się do klasy wyższej, to jest musi być pobożny i skromny, pilny w szkole a postęp zrobić w naukach. Potrzeba zatem, aby każdy profesor w jakiejkolwiek bądź szkole pod temi trzema względami sprawowanie się ucznia zapisywał dla pamięci.

2. Porządek egzaminu będzie następujący: naprzód pod koniec roku szkolnego na dwa tygodnie każdy profesor rozpocznie cało-kursowy egzamin z tego wszystkiego, co albo podał w prawidłach , albo wytłómaczył z autorów przez rok ubiegły i z tego będzie każdego pojedynczo ucznia pytał i słuchał. Powtóre, ażeby lepiej się pokazało, co który z  uczniów umie, zada im po trzy razy ćwiczenia, na które mają zaraz bez przygotowania odpisać.

3. W szkole retorycznej naprzód zada się jakie trudne zdanie, ułożone podług formy syllogistycznej Cyeerona, wyrażonej w jego krasomówskich podziałach. Żadnych objaśnień nie doda się do tego, żeby każdy z uczniów mógł swobodniej myśl swoją wyrazić, ale bez przygotowania jednakże. Powtóre zada się również treść jakiego listu wzięta z gatunków mowy w rodzaju rozważnym i to bez przygotowania. Po trzecie zada się do naśladowania sławnego jakiego poety, krótka oda, elegia albo epigramma.

4. W szkole zaś poetycznej, naprzód zada się tłómaczenie jakie z polskiego na język łaciński, podług prawideł składni postaciowej, z zastosowaniem co do użycia imion i słów nieregularnych a trudnych. Powtóre, wytłómaczy się jaki list z polskiego na łaciński. Po trzecie zada się napisanie jakiego wiersza bez przygotowania.

5. W szkole nakoniec gramatycznej będą też same zadania co i w poetyce do rozwiązania przedstawione, z tą chyba różnicą, że trzeba uczniom dawać daleko łatwiejsze ćwiczenia i do ich pojęcia zastosowane.

6. Prace od uczniów odebrane pilnie ma profesor przeglądać w domu, błędy zapisywać. wskazując obok i prawidło , przeciw któremu błąd popełniony.

7. Po skończeniu egzaminu i po zebraniu notatek o pobożności, skromności oraz przykładaniu się do nauk i niebytności ucznia w klasie, każdy profesor wyda sąd o postępie ucznia i ułoży spis zasługujących na promocyę i przedstawi tę listę rektorowi kolegium, ale milczenie się ma zachować o tem, co o każdym uczniu postanowione zostało.

8. Gdyby uczeń pod żadnym względem nie uczynił postępu, żadne prośby i wstawiania się za nim nie pomogą. Gdyby który ledwie z trudnością mógł przejść do klasy wyższej, ale jednak dla wieku, dla długiego przebywania w jednej klasie, albo dla innych przyczyn zasługiwał na względy, zdaje się ta sprawa zupełnie na profesora, który o jego losie stanowić ma. Jeżeli nakoniec są pomiędzy uczniami tak niezdolni, że ani promować ich nie można, ani też w swojej klasie nie obiecują żadnego postępu, profesor ma przedstawić tę okoliczność rektorowi, który rodziców i opiekunów ucznia z łagodnością przestrzeże, że uczeń próżno w szkole zajmuje miejsce.

9. W dzień wyznaczony dla promocyj ma się odbyć msza święta o Duchu św. a jeden z uczniów przeczyta mowę na pochwałę nauk. Następnie odczyta się publicznie, ale w każdej klasie oddzielnie, listę wszystkich uczniów, zasługujących na promocyę. Młodzieńcy wyższego pochodzenia i stanu dla uczczenia ich będą czytani naprzód, a reszta podług abecadła albo postępu w naukach

10. Przed rozpoczęciem nauk, profesorowie z rektorem wyznaczą z katalogu książek te dzieła, które w roku przyszłym w szkołach wykładane być mają, ażeby zawczasu sprowadzić autorów dla tego, żeby nie było braku książek, których uczniowie używają teraz, albo których na rok przyszły używać będą.

§ 5.  O zachowaniu karności szkolnej.

1. Karność szkolna w niczem się tak bardzo nie mieści, jako w zachowaniu praw. Główną zatem usilnością profesorów będzie, żeby uczniowie co do słowa wykonywali wszystko to, co im się tylko powie przy nauczaniu. Niech więc działa na nich więcej uczucie nagrody i sławy, prędzej bojaźń hańby, jak rózgi.

2. W karaniu nie potrzeba być porywczym, w śledzeniu zbyt popędliwym. Niech profesor raczej udaje, że się nie domyśla, jeżeli to bez jakiego wrażenia być może, a gdyby wypadło ukarać ucznia, niech się wstrzyma od wszelkiej oznaki gniewu, niech go ani słowem, ani czynem nie znieważy. Karząc ucznia, niech go tylko właściwem imieniem i nazwiskiem nazywa. Czasami rzeczą pożyteczną jest zamiast kary, skazać ucznia na robotę i zadać mu coś więcej do wypracowania, jak to robi się zwykle. Niezwyczajne zaś i większe kary, mianowicie za występki popełnione za szkołą, nigdy w szkole, ale za nią, i to za wiedzą rektora rozciągane być mają.

3. Przedewszystkiem potrzeba zachowywać w szkole milczenie i skromność. Nikt więc nie powinien włóczyć się po szkole, nikt zmieniać miejsca, nikt tu i owdzie posyłać podarunki, lub jakieś papierki. Ze szkoły nie ma po co wychodzić a mianowicie nie wolno razem dwom albo więcej uczniom. Przestrzegać także potrzeba, żeby nikt uczniów z łatwością ze szkoły nie wywoływał, a mianowicie w czasie nauki.

4. Profesorowie mają wybrać dziesietników, którzy słuchają uczniów lekcyi na pamięć, ćwiczenia dla profesorów zbierają i w książeczce znaczkami notują , ile razy jaki uczeń na pamięć nie umiał, ile razy ćwiczeń nie oddał, ile razy przed zaczęciem lekcyi zgrzeszył przeciw skromności, po łacinie nie mówił i inne tym podobne okoliczności, które mu profesor poleci.

5. Zwyczaj mówienia po łacinie przedewszystkiem i z całą surowością ma być zachowany. Wyjątek dla tych uczniów jedynie, którzy początków się uczą. Zresztą nie wolno nigdy używać mowy ojczystej, ile tylko razy rzecz o szkole albo nauce. Przestępujący w tym względzie będą notowani. Dla tejże przyczyny i profesor zawsze do uczniów mówić będzie po łacinie.

6. Poufalszym względem jednego ucznia niż drugiego profesor być nie powinien. Niechaj zaś wystrzega się mocno pokazywać się dla jednego z nich z większem przywiązaniem, przychylnością.

Owszem tak ma postępować , żeby go wszyscy zarówno kochali i bali się, chociaż lepiej, żeby go więcej kochali, niż obawiali się.

7. Żaden bez wiedzy rektora nie ma brać dla siebie prywatnego nauczyciela. Nauczyciele ci mają zresztą dbać o to , żeby uczniowie w domu nie obciążali się obcemi naukami, ale tylko tem, co w szkole zadane.

8. Najwięcej wymaga się po uczniach ustawicznego zajęcia. Dlatego nie potrzeba im pozwalać na publiczne zabawy albo igrzyska. Jeżeli który nieobecny będzie w szkole, zwierzchność ma się przez jednego ze współuczniów, albo przez kogo innego dowiedzieć w domu, co się z uczniem stało, a jeżeli nieobecny w szkole nie przytoczy przyczyn niebytności, któreby go usprawiedliwiały, ma karę ponieść. Uczeń, który wiele dni bez przyczyny opuścił bez wiedzy i pozwolenia rektora, do szkoły przyjęty nie będzie.

9. Ma być nakoniec profesor we wszystkiem, za łaską Bożą, pilny i pracowity, nietylko obeznany dokładnie z przedmiotem, którego uczy, ale i w innych pracach naukowych ma celować. Nie ma nikim pogardzać, w nauce równie ubogiemu jak bogatemu powinien być przystępny, o korzyść każdego w szczególności ucznia ma się starać, a we wszystkiem mieć zawsze przed oczami sławę i cześć Bożą.

ARTYKUŁ 3ci. O REKTORZE I RADZCACH AKADEMII ORAZ O ICH OBOWIĄZKACH.

§. I. Obowiązki rektora.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

§. 2gi. Obowiązki radzców.

1. Dwóch ma być radzców akademickich wybieranych zawsze na początku roku szkolnego na zgromadzeniu nauczycielskiem. Radzcy mogą być i drugi raz obrani. Za ich pomocą i spółudziałem , rektor łatwiej i stosowniej może rządzić akademią. Oni mają być naprzód miłośnikami dobra ogólnego i ten cel właśnie mieć przed oczami we wszystkich przyszłych naradach, a przy zdaniu swojem niezbyt powinni się upierać.

2. Zdania swoje otwierać mają po dobrym namyśle i ze skromnością a nie nagle, pamiętając zawsze na posłuszeństwo, jakie winni, i na miłość bliźniego. Gdyby zaś nowy, niespodziewany jaki wniosek przyszedł pod rozwagę, mają prosić rektora o czas do namysłu, żeby dojrzalej rzecz osądzili i poznali.

3. Gdyby rektor postanowił co wbrew przeciwnego ich zdaniom, mają to znieść cierpliwie i czekać na skutek; jeżeli szczęśliwy, pocieszą się, jeżeli nieszczęśliwy i to w sprawach bardzo ważnych, a dobru ogólnemu szkodliwy, uwiadomią o tem wszystkiem prowizora, albo JW. rektora i uniwersytet, jak tego ważność sprawy wymagać będzie.

4. Gdyby coś spostrzegli niestosownego w pracach albo zajęciach rektora i pod względem zarządu widzieli, że coś pomnożyć, zmienić albo ustanowić wypada, mają rektora bardzo ostrożnie przestrzedz, a gdyby to nie pomogło, uniwersytetowi doniosą. Tak jednakże dopełnią obowiązku swojego, że nie przywłaszczą sobie żadnej części zarządu i zawsze z tą uległością postępować będą, żeby innym dawali z siebie posłuszeństwa przykład.

5. Radzca pierwszy w szczególności rejestra wszystkich przychodów z czynszów i z jakichkolwiek ofiar jakim bądź tytułem nazwanych utrzymywać będzie, a na kwitach poświadczających , że odebrano czynsze, razem z rektorem podpisywać się będzie.

Także i matrykuły uczniów u siebie ma utrzymywać. Również utrzymywać powinien spis biblioteki i inwentarz tych książek, których używają uczniowie czy to do spełnienia obowiązków pobożności, czyli też do codziennych nauk. Mieć także będzie przy sobie jeden klucz od skrzyni, w której zachowywa się wspólny skarbiec domu.

6. Drugi zaś radzca utrzymywać będzie rejestra wydatków, tudzież księgę postanowień uchwalonych na posiedzeniach lub uchwalić się mających pisać będzie. Także spisze inną księgę z roku w rok wszystkich i każdego po szczególe autorów i profesorów pracujących w osadzie i notować będzie prace ich tak zwyczajne jak i nadzwyczajne, które, jak wyżej powiedziano, do uniwersytetu przesyłać się mają. Podobnież utrzymywać jeszcze będzie oddzielną matrykułę alumnów Wilskiego, w którą wpisze wszystkich po szczególe alumnów i wyrazi, przez kogo każdy z nich był przedstawiony albo zalecony, zamieści obok dzień i rok, w którym każdy przypuszczony został do korzystania z dobrodziejstwa, jak długo który z niego korzystał, nareszcie z której klasy i gdzie się udał, wyszedłszy z akademii.

ARTYKUŁ 4ty. O alumnacie Wilskiego1).

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ARTYKUŁ 5ty. O WYNAGRODZENIACH , POŻYWIENIU , MIESZKANIU PROFESORÓW, SŁUŻBIE DOMOWEJ I INNYCH DROBNIEJSZYCH RZECZACH.

Wynagrodzenie.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Pożywienie

3. Na stół roczny dla tychże czterech profesorów rektor z góry w ratach kwartalnych do rąk przełożonego domu wypłacać będzie złp.  600. Przełożony, o którym tu mowa, wybierany być ma na zgromadzeniu co kwartał, albo zatwierdzony dalej na drugie trzy miesiące. Toż samo ma się rozumieć i o wspólnym stole dla alumnów Wilskiego. Prócz tego jednak dla zwyczajnych obchodów będą mieli pp. profesorowie razem z alumnami Wilskiego dodatku złp. 40 w dniach, które podług woli swojej rektor wyznaczy. Także wyznacza się 100 złp. na obchód uroczystości św. Jana Kantego. Nadto zasoby dla stołu sześć beczek pszenicy z dóbr Kłoda corocznie. Czyli inaczej 12 beczek na wspomnionych dobrach zapisanych, czyli korcy 27 naszej dzisiejszej miary.

4. Mają nakoniec ogród z rybną sadzawką. Ogród powinni uprawiać poddani mieszkańcy. Rodzą się w nim jarzyny i owoce na drzewach, a ryby pływają w sadzawce. To wszystko służyć może na użytek wspólnego stołu.

5. Na wspólny komin do kuchni i do palenia w piecach mają wolną wywózkę drzewa z lasów bialskich fur 180 rocznie nadaną sobie przez JO. pana i książęcia Aleksandra Ludwika Radziwiłła, księcia S. P. Rz. M. W. L. dziedzica, pierwszego wykonawcę testamentu założyciela, imieniem swojem i następców swoich. Drzewo to zwiozą koniem gminy akademickiej. Na karm dla tego konia i zachowanie wypłaci się corocznie złp. 60.

6. Przełożony domu z wyżej wymienionej sumy, wyznaczonej na pożywienie i obchody uroczyste, dostarczać będzie potrzebnych pieniędzy, mając zawsze na względzie przyzwoitość i wygodę pp. profesorów i alumnów Wilskiego i co kwartał zda liczbę na zgromadzeniu przed rektorem i profesorami z dochodów i wydatków. Toż samo ro umieć trzeba o dochodach i wydatkach konwiktów, o czem niżej.

Służba domowa.

7. Służbę domu stanowi kucharka i stróż. Dozór nad nimi i władza należy do przełożonego stołu z odwołaniem się jednak do rektora. Kucharka obiad i wieczerzę profesorom i alumnom gotuje. Stróż zwozi drzewo z lasów bialskich na komin wspólny i palenie w piecach podczas zimy w mieszkaniach profesorów i uczniów. Prócz tego użyty być może do innych posług w kuchni i u domu. Na ich utrzymanie i pensyę wypłaca się corocznie po 200 złp.

Gdyby kiedy byli w akademii inni stołownicy np. magnatów synowie albo szlachty, ponieważ jedna kucharka nie mogłaby wydążyć wielkiej pracy, można będzie przyjąć drugą tej w pomoc, ale utrzymanie jej i zapłacenie należy już do konwiktorów.

ARTYKUŁ 6sty. O PENSYACH, KOSZTACH NA DROGĘ PROFESORÓW I O WSPÓLNYM SKARBCU.

Pensye.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Koszta na podróż profesorom.

5. Ponieważ podług przyjętego zwyczaju, profesorowie do wykładów nauk mają być nadsyłani z uniwersytetu krak. do tego kollegium, sprawiedliwa jest, wyznaczyć im pewne stałe fundusze na podróż. W tym celu w skarbcu kollegium trzeba złożyć i zachować dla czterech profesorów na koszta podróży corocznie złp. 160 z ogólnej masy dochodów. Tak więc, jeżeli profesor, skończywszy swoją pracę trzechletnią, ma powracać , albo jeżeli jeszcze trzech lat nie skończywszy, z woli jednak JW. rektora z koniecznej potrzeby odwołany będzie , dostanie na koszta podróży tyle pieniędzy, na ile będzie miał prawo w miarę czasu, jaki przepędzi w akademii bialskiej.

6. Gdyby zaś z własnej woli przed lat trzech upływem ustępował, albo też pozbawiony został profesorskiego urzędu, kosztów na podróż nie dostanie. W takim razie część tych pieniędzy, któraby na niego przypadła, staje się własnością gminy szkolnej.

7. Żeby zaś wspomniane pieniądze wyznaczone na koszta podróży darmo nie leżały, rektor będzie miał prawo za wiedzą radzców część jaką podnieść z tej sumy (zastrzega się jednak koniecznie powrócenie uszczerbku) i obrócić tę sumę na kupno książek szkolnych, które służyć mają do codziennego użytku , tudzież na liliowe ogródki N. Panny dla większej wygody przy śpiewaniu nabożeństwa do Maryi.

8. Zysk pochodzący ze sprzedaży tego rodzaju książek (chcemy jednakże, żeby zysk ten był zawsze sprawiedliwy i mierny) nie ma być obracany na prywatną czyjąś wygodę, ale na korzyść skarbca

Jeżeli uda się z tego zysku znaczną jaką sumę zebrać z czasem, wolno będzie zakupić z niej dla powiększenia biblioteki autora albo kilku autorów klasycznych, np. filozofów, mowców, albo innych, jakich akademii więcej będzie potrzeba. Cena za tę księgę albo księgi ma być wciągnięta w rejestra wydatków skarbca, z zanotowaniem roku, dnia i miesiąca.

1) W tem miejscu tekst naszego rękopismu cokolwiek zmieniony. Myśmy tekst dosłownie wyłożyli, jak wygląda po poprawie. Poprzednio zaś wyglądał inaczej. Jak zobaczym, czyjaś ręka wymazała cały ustęp o zobowiązaniach, jakie Wilski Ciborowicz ze względu swejego dobrodziejstwa włożył na akademię. Być może, zobowiązania te zdawały się komuś za ciężkie i ztąd tekst zepsuty. Zepsucie to widocznie późniejszej chwili, zdaje się, że jest tejże samej ręki, co sfałszowała wyżej i wiadomość o funduszach. (Patrz przyp 2gi.) O młynach bialskich, że proboszcz pozwolił z nich użytkować akademii jest widoczną, wstawką bez znaczenia. Czytaliśmy wyżej, że młynów pozwolił Książę dziedzic miejsca, zatem ofiara proboszcza zbyteczną była, a potem dać komuś prawo mielenia, jest wyświadczyć łaskę, a łaska płatną być nie może: dziwne zatem rozumowanie i powód dziwny, że dlatego płacić ma akademia księdzu proboszczowi 200 złp. rocznie , że pozwolił młynów. Powód nierównie logiczniejszy, że cały swój majątek zebrany z dóbr probostwa, ksiądz Wilski Ciborowicz zapisał- akademii, która takim sposobem z dóbr probostwa powstała. W tekscie pierwotnym po wyrazach: „kościół bialski odniósł ztąd jaką korzyść", naraz bezpośrednio następuje: „słusznie bowiem jest, żeby nałożone były obowiązki za świadczone dobrodziejstwa".

„Obowiązek zaś złożony na kościół bialski jest: co miesiąc ma się odprawić jedna nisza za duszę dobroczyńcy. Tudzież co czwartek wotywa o ciele Chrystusa Pana również za jego duszę i jałmużna dla zmarłego. Nadto w doroczny dzień jego śmierci ma być uroczyste nabożeństwo. Prócz tego wielebny ksiądz proboszcz odprawi cztery msze, i tyleż mszy wszyscy wikaryusze kapłani także na intencye Wilskiego". Wszystko to są powody, dlaczego kościołowi bialskiemu akademia ma płacić złp. 200. Widzimy, że zapis ten był uważany przez legującego za dobrodziejstwo, nie za powinność, bo Ciborowicz wymaga za to mszy za swoją duszę w kościele parafialnym. Żąda tych mszy wiele, bo rachując tylko jednego wikarego przy proboszczu chce mszy aż 73 w rok jeden, co widzimy oczywiście, że jest żądaniem zbyt przesadnem, bo po 7 od sta rachując, byłoby w rok od 200 złp. dochodu tylko 14 i po pięć mszy przychodziłoby za złoty. To nam daje powód do wniosków, że cały ten ustęp przemazał, a niestosowną wcale wzmiankę o młynach, robiąc z ofiary powinność , umieścił w tekscie ktoś interesowany z probostwa bialskiego. Wiemy ze statutów, że proboszcz grał rolę jakby opiekuna, patrona akademii i że był najbliższym dozorcą szkoły pod biskupem łuckim i rektorem krakowskim. Zostaje tylko do rozwiązania trudność, jakim sposobem to zrobił, nie narażając się w obliczu akademii. Rękopis nasz nie ma żadnej urzędowej cechy — zdaje się, że jest to kopia z oryginału przepisana. Oryginał mógł zginąć umyślnie, albo przypadkiem , mógł wreszcie złożony być w aktach akademii krak. Bądź co bądź, nasz rękopis odpisem jest tylko, jakby dla wiadomości szkoły zrobionym, żeby rektor wiedział o prawach swoich, profesorowie o powinnościach, a wszyscy o funduszach i dobrodziejstwie Wilskiego. W odpisie tym , zwłaszcza jeżeli jeden tylko jego egzemplarz posiadała akademia bialska, mógł ktoś złośliwy przemieniać postanowienia krakowskie i zmieniać nawet myśl założyciela. To samo niedbalstwo, to samo zobojętnienie, które pozwoliło na to, że fundusze Wilskiego zmarniały, mogło nie zważać i na poprawki widoczne w tekście statutów, które zawsze mniejszą były dla kogoś krzywdą, niż zniszczenie dochodów. Następuje dalszy ciąg zmazanego tekstu i wyłuszczenie powodów, dlaczego te złp. 200 akademia ma płacić proboszczowi. Te powody pokazują jeszcze, że ksiądz Wilski miał nawet pewne obowiązki wynagrodzić chociaż małym zapisem następców swoich, proboszczów, chociaż za to wielkie nakładał na nich ofiary. Tekst wymazany w dalszym ciągu brzmi następnie:

„Po trzecie, ponieważ wielebny ksiądz proboszcz, obaliwszy domy, które należały do akademii, zrobił przez to miejsce, na którem wspomnione kollegium razem z ogrodem i sadzawką stanęło, a utracił i z placu i z domów czynszu rocznego złp. 50, a nadto pomoc do żniwa i młoćby, bo chłopi z tego gruntu puszczeni byli na wolność ze świadectwami. Po czwarte, ponieważ prawo na młyny bialskie proboszcz pp. profesorom ofiaruje. Po piąte, ponieważ im pozwala używać słodowni i piwowarni. Po szóste, ponieważ obiecuje świadczyć względem zamieszkałych w kolegium osób ludzkość" itd. jak w tekście.

Skarbiec wspólny.

1. Ponieważ każda Rplita skarbiec swój mieć musi, z którego na potrzeby naglące i niespodziewane wypadki można będzie czerpać stosowne zasiłki, dlatego przepisujemy, żeby we wspólnym skarbcu kollegium bialskiego rocznie po złp. '225 było zawsze na pogotowiu. Z tych złp. 100 wyznacza się na reparacyę i utrzymywanie budowli, a drugie 100 'złp. na wydobycie czynszów, resztę zaś złp. 25 wyznaczamy na kupno stołowych i kuchennych narzędzi.

2. Jeżeli co zostanie się od reparacyi, spraw o czynsze i kupna narzędzi, nie mogą tego profesorowie pomiędzy sobą rozdzielać, a pozostałość wiecznie w skarbcu ma zostać.

3. Gdyby czynsze spokojnie bez żadnych kłótni dochodziły, a z pomienionych sta złotych znaczna suma urosła, wtenczas za poprzedniem zezwoleniem wys. uniwersytetu wolno będzie rektorowi użyć tylko połowy wspomnionej sumy na gwałtowne jakie potrzeby osady, druga zaś połowa zachowa się na dalej w skarbcu na wydobycie nowo-zaległych czynszów.

4. Gdyby po skończonej sprawie w sądach, koszta prawne zapłacić musiał pozwany, albo jaka insza zaszła 0 te koszta umowa, zaliczony wydatek ma się wrócić do skarbca.

5. Dla większego bezpieczeństwa i pewności nie będzie wolno rektorowi odebrane czynsze akademickie zatrzymywać przy sobie, ale ma być sporządzona skrzynia dobrze zamknięta i opatrzona, w której złożą się wszystkie czynsze, procenta i jakiekolwiekbądź ofiary jakimkolwiek tytułem do kollegium należące i od tej skrzyni klucz jeden rektor, a drugi radzca pierwszy mieć będzie. Z tego skarbcu pobierana będzie proporcyonalnie suma na pensyę profesorów, stół, obce wydatki, reparacyę i inne zwyczajne albo nadzwyczajne potrzeby domowe. Wszystko to, żeby w porządku należytym i dobrze urządzić, stanowim:

ARTYKUŁ 7my. O SPOSOBIE ZDAWANIA LICZBY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ARTYKUŁ 8my. O KONWIKTORACH.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ARTYKUŁ 9ty. O MIEJSCU I CZYTANIU PRZY STOLE.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ARTYKUŁ 10ty. O ZWOŁANIU POSIEDZEŃ, O UTRZYMANIU TAJEMNIC I ZACHOWANIU WSPÓLNEJ ZGODY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ARTYKUŁ 11ty. O ZACHOWANIU BIBLIOTEKI I ARCHIWUM, ORAZ O KLAUZURZE AKADEMICKIEJ.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ARTYKUŁ 12ty. O CZCI I USZANOWANIU, JAKIE SIĘ NALEŻĄ PROTEKTOROM I PATRONOM AKADEMII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ARTYKUŁ OSTATNI. O CZYTANIU I ZACHOWANIU STATUTÓW.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DODATEK.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

KRONIKA SZKOŁY BIALSKIEJ W R. 1782-1796.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej