Teodor Tomasz Jeż

ZARNICA

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

ROZDZIAŁ PIERWSZY

ROZDZIAŁ DRUGI

ROZDZIAŁ TRZECI

ROZDZIAŁ CZWARTY

ROZDZIAŁ PIĄTY

ROZDZIAŁ SZÓSTY

ROZDZIAŁ SIÓDMY

ROZDZIAŁ ÓSMY

ROZDZIAŁ  DZIEWIĄTY

ROZDZIAŁ DZIESIĄTY

ROZDZIAŁ  JEDENASTY

ROZDZIAŁ DWUNASTY

ROZDZIAŁ TRZYNASTY

ROZDZIAŁ CZTERNASTY

ROZDZIAŁ PIĘTNASTY

ROZDZIAŁ SZESNASTY

ROZDZIAŁ SIEDEMNASTY

ROZDZIAŁ OSIEMNASTY

ROZDZIAŁ DZIEWIĘTNASTY

ROZDZIAŁ DWUDZIESTY

ZARNICA

Powieść bułgarska

Jeż Teodor Tomasz

ROZDZIAŁ PIERWSZY

OCZEKIWANIE

W miesiącu czerwcu, dnia nie pomnę którego, roku — roku nie podaję umyślnie, aby powieści cech historii nie nadawać, pociąg kolei żelaznej idący z Pesztu do Bazjaszu spóźnił się. Spóźnienie nie pociągało za sobą następstw smutnych żadnych. W Bazjaszu kończy się droga żelazna łącząca Zachód ze Wschodem. Arteria komunikacyjna sztuczna styka się tu z naturalną, z Dunajem, który pełni służbę dalej, zabierając na grzbiet swój potężny podróżnych, pakunki, towary, depesze, listy etc. i odwożąc to wszystko do Morza Czarnego, a stamtąd rozsyłając po świecie Bóg wie jak daleko. A świat ten to Wschód, na którym ludzie czasu nie cenią. Spóźnienie przeto nie miało i mieć nie mogło doniosłości wielkiej. To, co kolej wiezie, pojedzie dalej. Dunaj zawsze gotów do pełnienia służby. Szlak ten wodny otworem stoi jak w dzień tak w nocy: jedź, kiedy chcesz, zwłaszcza że parowiec Lloyda austriackiego ani myślał puszczać się w podróż dalszą, aż po przyjściu pociągu. Z tego powodu trudno było zrozumieć niepokój, jakiemu z racji spóźnienia się pociągu oddawał się na dworcu kolei pewien człowiek.

— Co to znaczy? — pytał posługaczy, którzy albo mu nie odpowiadali wcale, albo odpowiadali obojętnym ramion wzruszeniem. — Pół godziny już minęło, a pociągu jak nie ma, tak nie ma!...

Dłonią czoło pocierał i ruchem tym fez sobie na tył głowy zsuwał.

— Czy się to tak często zdarza? — zapytał z tragarzy jednego, który nie wiedząc, o co chodzi, odparł mu:

— Co?

— To, że się pociąg spóźnia?

— Nigdy.

— A więc?

— Więc cóż?

— Spóźnił się przecie teraz!

Tragarz ramionami ruszył i odszedł pozostawiając człowieka w fezie w niepokoju, wzrastającym w miarę jak minuty upływały, a świstanie sygnałowe słyszeć się nie dawało. Ustawicznie zegarek z zanadrza wydobywał, okiem nań rzucał i do ucha go przykładał.

— Gdyby to się na naszym zdarzyło memlekiecie — mówił do siebie — to jeszcze! U nas Turcy, a Turcy co tylko robią, to j a w a s z... Ale tu... tu? A! chybaż oni nie przyjadą.

Strzeliło mu coś w myśli. Obejrzał się. Zoczył urzędnika jakiegoś w mundurze i do niego:

— Powiedz mi... — zaczął.

Urzędnik odstąpił kroków parę w tył, zmierzył go od stóp do głowy i zapytał:

— Jakże to o n śmie do mnie per d u przemawiać? Skąd ta poufałość?

— To nie dla poufałości, a dla dowiedzenia się, czy pociąg przyjdzie...

— Czy on z tamtej strony, że taki nieokrzesany?

— Ja nie nieokrzesany, a niespokojny...

— Niechże on niespokojnym pozostanie. Ja się z nim w rozmowę wdawać nie myślę.

Krótka ta rozmowa toczyła się w narzeczu, któremu za podstawę służył język serbski, łamany i przez urzędnika, i przez nieznajomego. Urzędnik łamał go z niemiecka, nieznajomy zaś nadawał mu akcent i zwroty, które go często niezrozumiałym czyniły.

Urzędnik począł sobie pod nosem pogwizdywać i odszedł.

— Co też to tu za ludzie! — zawołał człowiek w fezie. — Ani się dopytać! Co by to im szkodziło czelakowi odpowiedzieć?

Głową kręcił i nosem czmychał, a na zegarek wciąż spoglądał.

Z wyrazów: „memlekiet”, co znaczy kraj i "czelak" co znaczy człowiek, domyślamy się narodowości, do jakiej niespokojny nieznajomy należy. Wyrazów tych używają jedni Bułgarzy pomiędzy Słowianami poddunajskimi. Więc to Bułgar! Bylibyśmy go poznali z powierzchowności, z kształtów postaci, z rysów i wyrazu oblicza. Bułgarzy mają typ swój właściwy, nacechowany piętnem odrębnym, który jednak opisać się dokładnie nie da, zwłaszcza z punktu ogólnego. Śród nich rzucają się w oczy dwa typy, które by nazwać można wiejskim i miejskim. Wieśniacy wyglądają bardziej po słowiańsku; w mieszczanach widać pomieszanie ras, które wypadło na korzyść jakiejś rasy zamiejscowej, oczekującej na to, ażeby ją etnologia wyśledziła i zdefiniowała. Rasa ta wniosła kolor oczu i kolor włosów, jeden i drugi czarny, wniosła śniadawość cery, suchość kompleksji i wyrazistość fizjonomii ruchliwej i jakby wiecznie zaniepokojonej. Bułgarzy stykają się i łączą z Turkami, Grekami, Ormianami i Rumunami, ale różnią się od tych wszystkich razem jak też od każdej z tych narodowści z osobna wziętej. Co więcej, mocno będąc przez historię posądzani o nasiąknięcie pierwiastkiem mongolskim, nie wydają pierwiastkowi temu świadectwa powierzchownością swoją. Fizjonomia Bułgara nie przypomina bynajmniej znanej dobrze fizjonomii Mongoła. Zdobywcy, co narodowi nazwę dali, utonęli w nim i rozpłynęli się na kształt kropli trucizny w miliardzie wiader wody, rozpuszczanej przez homeopatię w celu preparowania pigułek mikroskopijnych. Ślad pozostał w historii; na fizjonomii atoli narodowej znikł ze szczętem i może to tylko sprawił, że nadał jej odrębność wyróżniającą ją pośród narodów bratniego plemienia. Bułgara śród Słowian z łatwością rozpoznać można. Dlatego to powiedziałem powyżej, iż poznałbym był narodowość, do jakiej niespokojny nieznajomy należy, i bez wymówionych przez niego wyrazów „memlekiet” i „czelak”, które wszelką pod tym względem wątpliwość stanowczo usuwały.

Nieznajomy był to Bułgar czystej krwi: brunet, trochę śniadawy, suchy, wzrostu miernego, oczu żywych” i ruchliwych ruchliwością ciekawości, młody, nie wydawał się bowiem na człowieka mogącego mieć lat więcej jak 30. Ubiór jego należał do tego rodzaju, który w Turcji nazywają „ubiorem reformy”, przypominającym trochę mundur wojskowy, trochę surdut kwakra. Była to tunika granatowa z kołnierzem stojącym, zapinana na jeden rząd guzików czarnych, spodnie czarne, kamizelka atłasowa, na drobne guziczki pod samą zapięta szyję, krawatka uwiązana niezgrabnie, łańcuszek od zegarka srebrny, na głowie fez czerwony z chwastem, na nogach trzewiki lakierowane. Niezgrabność w oczy biła. Ubranie wisiało jak na manekinie; stan tuniki wydawał się za długi, rękawy miały minę krótkich, spodnie wykręcały się z przodu w tył — widocznie ubiór ten był ubiorem przybranym i ten, co go nosił, czuł się w nim tak, jak czasu onego czuli się dziadowie nasi, gdy zrzucali kontusze, a włazili we fraki. Uczucie to definiowano za pomocą wyrazu „okradzony”. Wydawało się człowiekowi nawykłemu do długich pół i szerokich rękawów, że jest oskubanym z ogona i skrzydeł. Coś podobnego wydawać się musiało i nieznajomemu, tylko że uwagę jego pochłaniało nie ubranie, a najprzód to, że się pociąg spóźniał, po wtóre to, że o powody opóźnienia dopytać się nie mógł.

Odprawiony przez urzędnika z niczym, począł burczeć pod nosem i dopuszczać się gestów, które się co najmniej dziwacznymi wydawały. Ręce wyciągał i do góry podnosił, dłońmi się za czoło chwytał, wydobywał zegarek i coś do niego przemawiał, palcem mu kiwając. Urzędnik obserwował go z daleka, znikł na chwilę i po chwili powrócił w towarzystwie człowieka poważnego, w mundurze, więc także urzędnika, zapewne przełożonego swego. Ten na nieznajomego z daleka najprzód popatrzył, następnie podszedł do niego i przemówił:

— Co panu jest?

— Co mi jest? Mnie to jest, żem się oszukał...

— Nie do mnie należy pytać pana, w jakim względzie... ale...

— Czemu? — podchwycił nieznajomy przerywając i nie dając urzędnikowi poważnemu kończyć frazesu rozpoczętego. — Nie wolno! — otóż to właśnie dziwi mnie. Powiadano mi, że w węgierskiej krainie panuje wolność, a tu tymczasem nawet pytać nie wolno.

— Nie to chciałem powiedzieć... — zaczął urzędnik.

— Ja nie wiem, coś powiedzieć chciał, wiem tylko, że pytać nie wolno.

— Ależ nie!

— Doznałem tego na sobie. Od pół godziny przeszło pytam i nikt nie odpowiada. Piękna mi wolność!

Ubodnięty, zdaje się, wykrzyknikiem tym urzędnik odparł żywo;

— Jeżeli pan chcesz wiedzieć, to tu wolno pytać albo nie pytać, ale też wolno pytanym odpowiadać albo nie odpowiadać; nie wolno jednak w miejscach publicznych stroić miny i gestykulować w sposób nieprzyzwoity. Rozumiesz pan?

Bułgar nie rozumiał. Pojąć nie mógł, przez co ściągnął na siebie to ostrzeżenie, wypowiedziane tonem stanowczym i poważnym.

—  Znajdujesz się pan nieprzyzwoicie; przemawiasz do ludzi przyzwoitych (tu oczami na stojącego obok młodego urzędnika wskazał) per d u...

— Per du? — zapytał Bułgar tonem zdziwienia.

— Tak. Per d u mówią tylko do lokaja, ale nie do kaiserlich-koniglich pestdonaueisenbahngeschafts magazyniera,

Nieznajomy szeroko oczy otworzył usłyszawszy tytuł taki majestatyczny.

— Tak — dla dobitności snadź większej powtórzył poważny urzędnik — do lokaja, ale nie do...

Znów tytuł cały wygłosił zapytując w końcu z przyciskiem:

— Rozumiesz pan?..

— Rozumiem, o! rozumiem; nie rozumiem jednak tego — odparł Bułgar spoglądając na zegarek czemu pociąg nie przybywa.

— Nie przybywa... bo nie przybywa... — rzekł urzędnik flegmatycznie.

Bułgar rzucił się jak — jak to powiadają — oparzony i zrobił gestów kilka, niecierpliwość oznaczających. — Ostrzegałem pana raz, ażebyś się przyzwoicie na dworcu kolei zachowywał — odezwał się urzędnik. — Ostrzeżenie ponawiam po raz wtóry i ostrzegam, iż za trzecim razem do protokołu pana pociągnę...

— Co mi tam wasz protokół! — zawołał Bułgar.

— O! to za wiele, mój miły panie. Proszę... Nieznajomy udał się do biura, nad drzwiami którego figurował napis oznaczający, że jest to biuro dyrektora, i w którym dwaj młodzi ludzie, każdy przy stoliku osobnym, zajęci byli pisaniem. Dyrektor skinął na jednego z piszących, sam usiadł na fotelu za trzecim stolikiem, papierami założonym, i począł nieznajomemu zadawać pytania:

— Jak się pan nazywasz?

— A ty, jak? — odpowiedział zapytany.

— Zapisz pan tę odpowiedź — rzekł dyrektor do pisarza — dodając, że się do mnie odezwał per d u...

Pisarz zapisał.

Dyrektor, pomyślawszy przez chwilę, znów zaczął:

— Ostrzegam pana, iż ukrywanie imienia i nazwiska budzi podejrzenie występnych zamiarów, radzę przeto panu na zapytania moje odpowiadać.

— Wszak przed chwilą powiedziałeś, że w węgierskiej krainie wolno odpowiadać lub nie odpowiadać. Nie mogłem się odpowiedzi na pytanie moje doprosić, więc i ja nie myślę odpowiedzi dawać.

Dyrektor głową pokręcił, krzyknął i odparł: — Stoisz pan przed urzędem, przed protokołem, w charakterze obwinionego, pod zagrożeniem utraty wolności, jeżelibyś prawu zadość nie uczynił...

Tłumaczenia tego wysłuchał Bułgar jak opowiadania o wilku żelaznym. Prawo, zdaje się, było dla niego rzeczą obcą.

— Cóż więc? — zapytał urzędnik. —  Decydujesz się pan odpowiadać?

— Hm... — rzucił Bułgar ramionami. — Czemużbym odpowiadać nie miał! Może też i ja dopytam się czego...

— Jak się pan nazywasz?

— Stojan Szumlański.

— Szumlański?... — podchwycił dyrektor. — Szumlański był wachmistrzem w pułku huzarów, w którym i ja służyłem... Czy to nie krewny jaki?

Bułgar ramionami wzruszył na znak niewiadomości.

— Jakże to mu na imię było?... — zamyślił się dyrektor na chwilkę. — A!... Aleksander. Czy to nie krewny jaki pański, Aleksander Szumlański?...

— Może i krewny... Czy ja wiem... Bratu memu rodzonemu na imię Aleksander...

Zapytania powyższe czynił urzędnik tonem zwyczajnym, poufnym. Zmienił ton i odezwał się urzędowym basem:

— Ile pan masz lat?

— Trzydzieści dwa.

— Gdzieś się pan urodził? — W Tyrnawie.

— W Tarnawie?... O... — tu znów ton zmienił. — O, i tamten Szumlański był z Tarnawy rodem... Wiem, o tym, bośmy w Tarnawie przez dwie zimy stali. To rzecz osobliwa!

Nie znający się na geografii urzędnik widocznie się mylił, nie zważając na różnicę jednej litery i biorąc miejscowość jedną za drugą. Nie zmieniał już jednak tonu mówienia z poufnego na urzędowy. Wspomnienie kolegi w dobry go wprawiło humor. Musiał Szumlański on być koleżką-huzarem budzącym miłe wspomnienia. Machnął na pisarza ręką, co oznaczało, żeby spisywania protokołu zaniechał, wstał z krzesła urzędowego i w następujące do Bułgara odezwał się słowa:

— Wszystko to dobrze, tylko po przyjacielsku panu powiem, że to źle, żeś taki nieokrzesany... To demokracja temu winna... Nachwytałeś się jej pan w Turcji i oto gdyby nie ja, byłbyś się niemałego nabawił kłopotu... Nie powiem ja, żebym demokracji nie lubił, b. a teremteszen! — zaklął po węgiersku — ale... ot co, lepiej było w domu siedzieć... Czy dawno pan z domu?

— Tydzień temu — odrzekł Bułgar.

— Hm... — urzędnik się zamyślił. — Tydzień temu... Pan, jak widzę, lubisz się bawić w ślepą babkę, mniejsza o to... Przez przyjaźń dla wachmistrza, który niezawodnie jest krewnym pańskim, radzę panu: nie wdawaj się zanadto z demokracją, bo źle na tym wyjść możesz. Ubliżyłeś kaiser-koniglich pestdonaueisenbahngeschafts magazynierowi; ubliżyłeś mnie i uszło to panu na sucho; ale możesz ubliżyć komuś takiemu, co panu tego płazem nie puści...

Dyrektor najwyraźniej znajdował się w błędzie nie tylko pod względem położenia Tyrnawy, ale także pod względem znaczenia demokracji; w błędzie, z którego Bułgar nie umiał go wyprowadzić, albowiem nie wiedział, o co chodzi. Poważna postawa dyrektora imponowała mu. Sposób przemawiania był taki, że zdawało się: nie może mylić się człowiek, co się odzywa z taką pewnością- Że jednak spoza tej powagi i spoza tej pewności przebijała się łagodność, więc Bułgar nasz odważył się zadać zapytanie, które mu na sercu ciążyło.

— E... — rzekł — wszystko to dobrze, ale dlaczego pociąg się spóźnia?...

Dyrektor ustami ruszył, minę zrobił i odparł:

— Spóźnia się...

— Dlaczegóż?

— Dlatego, że na czas nie przychodzi.

— Słyszałem o wypadkach, o wyskoczeniu z szyn, o zabijaniu się ludzi... Czy nie zaszedł wypadek jaki?...

— Kto to wie... Ale nie. Byłyby sygnały alarmowe. Nie, wypadek nie zaszedł żaden.

— Więc pociąg przyjdzie?

— O tym wątpić nie można...

— Maże zabłądził?... Może inną jaką drogą się puścił?...

— Niesposób — odrzekł urzędnik poważnie, spoglądając z niejakim politowaniem na człowieka, co się z podobnie niedorzecznym wyrwał zapytaniem.

— Więc przyjdzie z pewnością?...

— Z jak największą.

Uspokojony nareszcie, począł się Bułgar przyzwoicie] nieco zachowywać na dworcu. Zaniechał ruchów niecierpliwość oznaczających, usiadł na ławeczce, posiedział trochę, na zegarek się popatrzył, wstał, odzież swoją do porządku przyprowadził i zaledwie to uczynił, usłyszał świst przeraźliwy, połączony ze stękaniem gwałtownym. W  dali ukazała się biała kita dymu, w tył odrzucona, a pod nią komin, lokomotywa i długi szereg wagonów. Rozległ się szum i huk, słyszeć się dało stukanie, ziemia zadrżała i tyle oczekiwany przez naszego Szumlańskiego pociąg wjechał pod okap dworcowy i stanął.

Naraz otworzyły się drzwiczki wszystkich wagonów i ukazały się w takowych postacie ludzkie. Podróżni wysypali się hurmem.

Bułgar nasz biegiem przeszedł wzdłuż pociągu, zatrzymując się przy każdych drzwiczkach i przypatrując się wnętrzom wagonów. Przeszedł od początku do końca, wrócił, stanął na chwilkę, ruszył do drzwi wychodowych, bacznym okiem patrzał w oczy każdego podróżnego płci obojej i kiedy ostatni mimo niego przeszedł, z rozpaczą prawie ręką machnął.

Dyrektor, który z obowiązku swego asystował przyjściu pociągu, przechodził właśnie powoli i poważnie. Bułgar przed nim stanął i dłonie załamał. Dyrektor się zatrzymał. — No? — odezwał się  ten ostatni tonem zapytania.

Bułgar westchnął głęboko.

— Coś panu brak, jak widzę...

— Brak mi ich...

— Co za ich?

— Siostry mojej i szwagra mego.

— To siostra pańska za mąż wyszła?... A która, jeżeli się zapytać wolno?

Ciekawość ta zdziwiła Bułgara. Zmierzył urzędnika wzrokiem od stóp do głów, odsapnął i ramionami wzruszył.

— Starsza, średnia czy najmłodsza?... — kończył dyrektor.

— I starsza, i średnia; najmłodsza jeszcze nie — odparł Bułgar.

— No proszę! A to szczęśliwie! To się rzadko w czasach naszych zdarza. A musiały powyrastać na ładne kobiety; znałem je dziećmi i zanosiło się, że będą z nich fajne dzieweczki... Hm... Starsza i średnia za mąż powychodziły...

Bułgar słuchał urzędnika i z podziwieniem wzruszał ramionami, lecz czy to skutkiem trudności w porozumiewaniu się z nim, czy też dlatego, że był zafrasowany, nie wdawał się w rozmowę, która by go z błędu wyprowadziła. Dyrektor zadał mu jeszcze pytanie następujące:

— Więc miała pociągiem tym przyjechać?

— Miała i nie przyjechała... a ja nie wiem, co dalej począć...

— Czekać na pociąg następny... Bułgar ręką machnął.

— Nie przyjechała dziś, to przyjedzie jutro. A rad bym zobaczyć.... Nie poznałaby mnie i ja nie poznałbym jej, chociażby mi poprzed sam nos przeszła... Tyleż bo to lat!

Słowa te uderzyły Bułgara. Zawołał:

— I ja bym jej nie poznał! O, najpewniej nie poznałem!... Tyle lat... Przeszła mi przed nosem, a ja nie wiedziałem, że to ona! O, tak!...

Dyrektor coś na to odpowiedział, lecz Bułgar słów jego już nie słyszał. Wybiegł z dworca i pędem udał się nad brzeg Dunaju, do przystani, w której stał statek parowy, buchający dymem z komina i szumiący parą, której ciśnienie maszynista w kotle regulował przygotowując maszynę do podróży. Na pokładzie krzątali się ludzie. Oficerowie dawali rozkazy, majtkowie biegali — ruch załogi okrętowej znamionował zbliżanie się chwili odjazdu.

ROZDZIAŁ DRUGI

ORYGINAŁ

Nie mam zamiaru wdawać się w opisowosc z racji wyruszenia statku parowego z przystani, a raczej wyrażając się przyjętym nad Dunajem terminem: „od skeli baziaskiej”. Rzecz to znana. Któż tego nie widział? Statki parowe upowszechniły się na rzekach i spowszedniały; opisywanie więc tego, jak one ze stanu nieruchomości przy brzegu przechodzą w stan ruchu na środku rzeki, nie przedstawia już dziś ponętności najmniejszej ani dla pisarza, ani dla czytelnika — mianowicie zaś dla tego ostatniego. Pisarza bowiem skusić może frazes jakiś szczęśliwy albo też porównanie jakieś oryginalne, które mu się niespodzianie podstawi i znęci go — i on na nie wsiada niby na koń i galopuje na nim przez długość rozdziału całego, doznając wrażeń mniej więcej takich, jakich doznaje jeździec na rumaku, co mu pod ręką idzie. Wrażeń tych jednak nie doznaje czytelnik. Opis rzeczy znanej nudzi go. Przez wzgląd przeto na czytelnika pomijam milczeniem ten moment, w którym statek parowy oderwał się od pomostu nadbrzeżnego i wypłynął warcząc kołami, ciskając pod niebiosa kłęby czarnego dymu i rozwieszając na wiatr banderę czerwoną z wizerunkiem złotej cesarsko-królewskiej austriackiej korony.

Bułgar nasz znajdował się na pokładzie.

Opisać, co wyrażała postać jego, byłoby rzeczą dość trudną, jak trudno jest poznać stan człowieka pozostającego pod wrażeniem nadziei zawiedzionej. Oznacza się to ogólnie wyrazem: niepokój. Wyrazu tego jednak użyć nie możemy przez wzgląd na to, żeśmy go już używali, gdy znajomy nasz znajdował się na dworcu kolei oczekując na pociąg, który się spóźnił. Wówczas był w niepokoju, oczekiwał — i doczekać się nie mógł. Teraz jednak tamto minęło, pasażerowie powsiadali, statek od brzegu odbił, na środek rzeki wypłynął i ruszał pędzony siłą podwójną: siłą pary, od której koła warcząc wodę pod siebie garnęły, i siłą prądu, który kołom pomagał. Nikt już na żaden żywy sposób dostać by się na pokład nie mógł, chyba iżby był zaopatrzony w skrzydła i z powietrza się spuścił. Oczekiwanie przeto skończyło się dla znajomego naszego. Ta, której wyglądał, nie przybyła i przybyć już nie mogła. Wypadek ten wielce Stojana dotknął, tym bardziej że się tak urządził, iż uczynił sobie niemożliwym czekanie w Bazjaszu na pociągi następujące, z których nie jeden, to drugi, to na koniec trzeci, byłby oczekiwaną przywiózł. Kupił na przejazd bilet, sprowadził się na statek i nie jechać nie mógł. Z tego powodu oczekiwanie zawiedzione objawiało się w nim chwilami pod postacią rozpaczy. Mówił niewiele, lecz za to rękami gestykulował, dopuszczając się nimi na osobie swojej, zwłaszcza zaś na głowie, gwałtów rozmaitych, skutkiem których odzież jego i włosy przechodziły w stan nieporządku zwiększającego się z chwilą każdą. Wszakże w tym wszystkim czuć było zrezygnowanie. Manifestowało się to za pomocą odpowiedniego chrząkania, wstrząsania głową, wzdychania i spluwania. Gdyby na miejscu Bułgara znajdował się Polak, siedziałby skulony, dumał i od czasu do czasu przez zęby wymawiał:

— Bodaj to wszystko diabli wzięli!...

Co Bułgar atoli, to nie Polak. Charakter jednego różni się od drugiego, pomimo że są sobie pokrewni. Więcej powiem, Bułgar i Serb mieszkają pod jednym niebem; linia demarkacyjna rozdzielająca ich nie da się nakreślić dokładnie, a jednakże charakterami różnią się bodaj czy nie bardziej jeszcze aniżeli Bułgarzy i Polacy. Zdaje się, jakby między nimi nie zachodził stosunek plemienny najmniejszy. Serb by klął na czym świat stoi znajdując się w położeniu Stojana; rozpowiadałby, co go spotkało, towarzyszom podróży, wtajemniczyłby w swoją troskę wszystkich. Stojan nie zwierzał się przed nikim. Uczynił osobę swoją własną odpowiedzialną za doznany zawód; na niej dopuszczał się gwałtów rozmaitych, a towarzyszom podróży dawał spokój.

Towarzyszów podróży miał licznych.

Na tym trakcie wielkim, co Zachód łączy ze Wschodem, zbiera się podróżnych liczba ogromna.

Gdym napisał okres powyższy i zakończył go kropką — w tej właśnie chwili, gdym kropkę stawiał, przyszła mi na myśl uwaga jedna, którą podzielić się z czytelnikami za stosowne uważam. Uwaga ta tyczy się dróg komunikacyjnych. Wszystkie główne trakty idą w kierunku dziennego ziemi obrotu: od wschodu na zachód. W kierunku tym idzie i pęd podróżników. Liczba ich największa zbiera się na drogach prowadzących ze wschodu na zachód i odwrotnie. Podczas gdy z północy na południe lub z południa na północ przejeżdżają, ze wschodu na zachód i z zachodu na wschód jadą, płyną, zbierają się gromadami niby stada żurawi i ciągną wiecznie, nieustannie, jakby się odbywała wielka emigracja narodów, wykonywająca się grupami, kolejno jedna za drugą podążającymi. Kwestia zaś, po której stronie przewaga — czy w kierunku ze wschodu na zachód, czy też z zachodu na wschód — rozstrzyga się na stronę tego ostatniego. Zdaje się, jakoby w nim tkwiło zagadnienie jakieś, które ludzie rozwiązać usiłują, albo też jakoby legenda o złotym runie wciąż jeszcze umysły zajmowała wyzywając mnóstwo niezliczone Argonautów, składających się z ludzi narodów różnych, wieków wszelkich i płci obójej, z których każdy wyprawia się na własną rękę.

Na parowcu zebrało się podróżników mnóstwo. Naród każdy miał tam przedstawicieli swoich. Klasy pierwsza i druga „bitkiem były nabite”, a na pokładzie przecisnąć się było trudno. Stojan ulokował się na pokładzie. Nie jest to miejsce najwygodniejsze, z powodu że stanowiąc trzecią klasę, najtańszą, urządzone jest w sposób taki, ażeby do zajęcia onego powodowała podróżników konieczność finansowa. Z tej przyczyny spychają ich na przód okrętu, gdzie stoją kojce z drobiem, klatki ze zwierzętami czworonożnymi, skrzynie i szafy z naczyniami różnymi, gdzie się znajdują kuchnie i inne okrętowe zakłady, gdzie mieszka załoga statku, gdzie maszyna najbardziej wstrząsa, kocioł najmocniej cuchnie i komin najdotkliwiej dopieka i gdzie grzeczność służby praktykuje się w sposób ujemny. W klasie trzeciej kto chce spać, powinien posiadać pościel własną i miejsce sobie zdobyć, kto chce jeść, powinien sam o tym myśleć, komu zaś by się wydawało, iż mu się posługa jakaś należy, ten by grubo się omylił, gdyby takowej zażądał. Na pokładzie wystawionym się jest na próby różne i tentacje rozliczne. Pomiędzy tymi ostatnimi najdrażliwszą jest widok klasy pierwszej, przedstawiającej się pod postacią ogrodu zaczarowanego. Tam cień i chłód, ławki wygodne do siedzenia i miejsca dużo do przechadzki, a na środku salon umeblowany gustownie i mający pozór kiosku postawionego na tylnej połowie pokładu okrętowego. Tylnej połowy od przedniej nie oddziela nic, tylko napis na maszcie przybity: „Linii masztu tego przekraczać nie wolno pasażerom drugiej i trzeciej klasy.”

Druga klasa mieści się pod pokładem — i tam jej jako tako; jest gdzie usiąść przynajmniej i ktoś się o nią troszczy, można okna otwierać i przeciągi powietrza urządzać. Ale w trzeciej w dzień skwarny słońce piecze, komin piecze, wonie duszą, majtkowie po nogach depczą.

W opisie fizjonomii pokładu dla klasy trzeciej wydzielonego mógłbym się wyręczyć całkowicie obrazem następującym:

„Tara, pod zieloną kolumną komina Siedział Grek w czapce czerwonej i Turek Wzajemnie dymy rzucając z bursztyna, A między nimi z tłumoków pagórek Żółtych i czarnych — a koło tej góry Kuchnia, kuchciki, kucharze i kury.

Przy piersi matek rozpłakane dzieci; Przy bokach starców stoją flasze z gliny; Czasem iskierka czerwona wyleci Z czeluści statku i pomiędzy liny Błąka się długo, nim zagaśnie smutna Nie doleciawszy pod namiotu płótna.

Nad pierwszą klasą cień i lekkie chłody. Nad drugą klasą ciąży jakaś para I komin sypie deszczem wrzącej wody. Proszę! za czworo nędznego talara Można uniknąć piekła...”

Zachodzi niezawodnie podobieństwo jakieś pomiędzy klasą trzecią na pokładzie a pojęciem, jakie nam o piekle dają ludzie, co się na tym znają. Doznaje się tam męczarni piekielnych, to rzecz pewna. Pomimo to podróżnicy cisna się, i to — dodać potrzeba — nie sami tylko biedacy. Na Wschodzie mniejszym jest pomiędzy klasami towarzystwa rozdział i bogaty saraf lub kupiec czułby się nie na swoim miejscu, gdyby się znalazł w wykwintnym towarzystwie wojażerów zaludniających kabiny i salony klasy pierwszej.

Nie wiem, kto mianowicie stanowił towarzystwo naszego Stojana. On sam zapewne o tym nie wiedział, nie uważał bowiem ani na bimbaszę tureckiego, który rozesławszy kilimek i zrzuciwszy pantofle siedział naprzeciw niego i fajkę palił, obcierając co chwila pot skraplający się mu na czole, ani na Serbów kilku z Wojewodyny, opowiadających sobie krotochwile i śmiejących się głośno, ani na Arnautę zadumanego, ani na rodzinę jakąś liczną, otoczoną, niby murem, poduszkami i piernatami, ani... — słowem — na nikogo i na nic. Siedział, głową wstrząsał, wzdychał, spluwał, włosy sobie dłonią burzył i po nie jakimś czasie wydobył z zanadrza pugilares, z którego wyjął list, rozłożył i czytał. Czytanie zaabsorbowało go całkowicie. Z uwagą jak największą przebiegał oczami wiersze, przewrócił ćwiartkę, doczytał do końca, list złożył, schował i rzekł:

— Napisała wyraźnie... — naznaczyła dzień i godzinę... Hm!... — westchnął i ramionami ruszył.

Uspokoił się jednak nieco, jak gdyby uznawał się niewinnym i poprawiwszy się na siedzeniu, którym było własne jego zawiniątko, zrobił ciałem półobrót, oparł łokieć o burtę okrętu i przyglądać się począł prawobrzeżnym Dunaju okolicom.

Powrócimy jeszcze do niego, uprzedzając czytelnika, że Stojan Szumlański jest osobistością, która w opowiadaniu naszym odegra rolę nienajpośledniejszą; tymczasem zaś, przekraczając linię zakazaną, przeniesiemy się do klasy pierwszej i rozpatrzymy się nieco w fizjonomii towarzystwa, jakie tam przypadek zgromadził. Nadarza się nam po temu sposobność wyborna. Odezwał się właśnie dzwonek obiadowy i tłum różnojęzyczny zasiadł przy długim stole, nakrytym bielizną stołową cienką i białą, a zastawionym porcelaną i kryształami. Porcelana wprawdzie nie jest sewrska, kryształy mają stempel czeski, serwisy srebrne podejrzewać się każą o imitację, lecz w to nikt nie wgląda, zwłaszcza że imitacja doskonała nadaje nakryciu stołowemu pozór ponętny i apetyt zaostrzający. A co do apetytu, to było komu z nim się popisywać. Miejsca wszystkie zajęte przez reprezentantów wszystkich narodowości europejskich. Kogo tam nie było! Obok kapitana, który prezydował tej uczcie na statku płynącym, siedział dyplomata jakiś, z powodu obecności którego na głównym maszcie parowca powiewała flaga długa a wąska, niby wstęga na wiatry rzucona. Dyplomata miał minę buldoga, pomimo że nie był Anglikiem; uważał znać jednak za obowiązek swój nadymać się i puszyć, mówić głośno i rozstrzygać kwestie wszystkie stanowczo. Obok dyplomaty siedział syn Albionu, ruchliwy i gadatliwy, dalej dama jakaś z plemienia semickiego, za damą Francuz milczący, za Francuzem Włoszka z dwiema córkami i synem, za tymi rodzina amerykańska. Po drugiej stronie kapitana vis-a-vis dyplomacie czynił mąż poważny, w fezie na głowie, odziany w futerko perłowego koloru, spod którego wyglądała kamizelka granatowa, pod szyję zapięta i ozdobiona orderem medżidżi, znamionującym zasługę, i zawieszonym na szyi wiszaczem z brylantami, znamionującym wysokie urzędowe stanowisko. Jakoż w rzeczy samej był to urzędnik wysoki, pasza jakiś turecki, odbywający podróż ze sztabem. Do sztabu paszy należał bimbasza, któregośmy widzieli na pokładzie obok Stojana, należało jeszcze także oficerów i czubukdżijów kilku, których nie było w salonie jadalnym. Pasza mało jadł, mało mówił, za to z zajęciem przypatrywał się towarzystwu i przysłuchiwał toczonym rozmowom oglądając się często na towarzyszkę, niemłodą Francuzkę, usiłującą na słówko go wyciągnąć. Rzędem z Francuzką siedziała para ludzi narodowości zagadkowej. Była to para płci różnej, on i ona; mieli na sobie odzież kosmopolityczną, po której sądząc można by ich wziąć za członków jakiegobądź z narodów, z wyjątkiem tych, które podlegają berłu sułtana. Mowa pochodzenia ich nie zdradzała, mówili bowiem poprawnie i czysto wszystkimi językami, jakimi ich jeno kto zaczepił. Odpowiadali Niemcom po niemiecku, Francuzom po francusku, Włochom po włosku, Anglikom po angielsku, pomiędzy sobą zaś w rozmowę się nie wdawali, jakby nic sobie do powiedzenia nie mieli. Znali się jednak i to blisko: pokazywał to sposób ich bycia, jednego ”wobec drugiego. Stosunek ich był taki, jakim bywa stosunek brata do siostry lub męża do żony, poliglotyzm zaś ich oddawał towarzystwu wielkie usługi pomagając porozumiewać się ludziom nie znającym którego z języków, jakie przy stole brzmiały. Czynili to z gotowością i uprzejmością, w sposób jednak absolutnie bierny, to jest nie biorąc w rozmowie udziału inaczej, jak tylko w charakterze tłumaczów, dosłownie wyrazy innych powtarzających. Czasem tylko, gdy usłyszeli zdania pewne, przewijał się na ustach to jednego, to drugiego uśmiech, który by można nazwać bezimiennym, bo nie wyrażał on nic.

Czy to dlatego, że się przy stole znajdował dyplomata, czy też dlatego, że obecnym był pasza, rozmowa ogólna od razu weszła na tor polityczny i od razu miała za treść kwestię wschodnią, tę kwestię nie wyczerpaną i wyczerpać się nie dającą. Zadanie wypicia morza zdaje się być łatwiejszym aniżeli kwestia wschodnia do przegadania.

— Hm, hm... — odezwał się Anglik niosąc pierwszą łyżkę zupy do ust. — Nawigujomy tedy na Wschód, który jest pupilem mojej sławnej ojczyzny... Kule Britania! — zawołał żartobliwie. — Chce mi się temu pupilowi w oczy spojrzeć...

Dyplomata skrzywił usta, odsapnął i usta serwetą obcierając odrzekł dając do zrozumienia, iż Wielka Brytania nie sama jedna posiada monopol opieki.

— Ach! wiem przecież o tym — Anglik na to — i dlatego właśnie Wschód mi się wielce interesującym wydaje... Musi być szczęśliwym mając opiekunów tylu, a pomiędzy nimi pełną wdzięków jej królewską mość, monarchinię moją... ha?... — tu zwrócił mowę do paszy — niech pan objaśni mię pod tym względem, chciałbym bowiem coś wiedzieć, nim do portu tureckiego zawinę...

Pasza uśmiechnął się dobrotliwie, głową skinął i odpowiadał:

— Maszała... Turcja jest wielką Anglii przyjaciółką...

— Tylko — podchwycił dyplomata — przyjaźń Anglii nie ma w sobie tej ... tej... tej bezinteresowności — rzekł z przyciskiem — co przyjaźń Niemiec.

Na te słowa ktoś, miejsce blisko środka stołu zajmujący, głośnym parsknął śmiechem. Dyplomata zaczerwienił się, Turek się uśmiechnął, uśmiech przesunął się przez oblicze pary o narodowości zagadkowej, Anglik odczwał się:

— Indeed... niesposób trafniej odpowiedzieć... Bezinteresowność w wieku naszym musiałaby długo się namyślać, zanimby wymyśliła, jak się zamanifestować, nieprawdaż? — zapytał dyplomaty.

— Mój panie — odparł zapytany — nie tu miejsce wdawać się w dyskusje polityczne. Przyzwoitość jednak nie pozwala na pytania nie odpowiadać. Owóż mam zaszczyt odpowiedzieć panu, iż bezinteresowność niemiecka nie namyśla się wcale.

Odpowiedź ta wywołała uśmiechy na usta wszystkich, o uszy których się obiła. Anglik z komiczną powagą rzekł:

— Tak... Przyzwoitość jest tyranką, nie pozwala bowiem przeczyć twierdzeniu, któremu fakta przeczą...

— Fakta?... jakie? — zapytał dyplomata.

— Ja nie mówię o Niemczech — odrzekł Anglik. — Ja mówię o Wielkiej Brytanii, która w bezinteresowności swojej trzyma stronę sułtana przeciw Grekom, Serbom, Rumunom, Bułgarom i gotowa występować przeciw wszystkim, co rację mają.

Para spojrzała na Anglika z dziwnym jakimś w oczach wyrazem, a dyplomata nadął się, odsapnął i odrzucił:

— My — wymówił to z przyciskiem — Greków, Serbów, Rumunów, Bułgarów nie znamy...

— Grecy mają swój rząd, Serbowie mają swój rząd...

— Rządy znamy — podchwycił dyplomata — ale Greków, Serbów, Rumunów, a szczególnie i mianowicie Bułgarów nie znamy, a zatem i bezinteresowność nasza zwracać się nie może na przedmioty oznaczone przez X...

— Ani nawet przez ciekawość? — zagadnął Anglik.

— Polityka, wysoka zwłaszcza, nie bawi się w ciekawość — odciął dyplomata tonem repliki nie dopuszczającym.

— Bawi się jednak w rozwiązywanie problemów, z których w każdym X być musi — nastawał Anglik.

— Ale jakie X!... W tym rzecz cała...

— No? — zapytał Anglik.

— X odnoszące się do widoków gabinetu pewnego, rozwiązującego problemat pewien... X, względem którego fakta takie, jak pretensje narodowościowe, zatargi religijne, kwestie społeczne, ekonomiczne, administracyjne eta, występują jako dane służące do rozwiązania problematu i przekreślające się po rozwiązaniu takowego...

Ostatnim trzem wyrazom towarzyszył gest.

— Bułgarzy są i X, i nie X?...

— Tak... są X bezwzględnie w oczach wysokiej polityki... zmieniając się niekiedy w coś, w nie X, gdy wymaga tego chwilowe nastawienie się widoków pewnego gabinetu... Jest to fortel z rodzaju tych, jakie się używają na wojnie...

— Zbudowałeś mnie pan wielce — rzekł Anglik wachlując się serwetą. — Teraz dopiero bezinteresowność gabinetu niemieckiego ukazuje się mi w całym blasku... i przyznaję, iż wyższą jest ona o niebo całe od interesowności gabinetu angielskiego... Es lebe!...

Wyciągnął rękę z kieliszkiem napełnionym winem czerwonym, lecz pomimo że towarzystwo bardziej, zdaje się, sympatyzowało z Anglikiem aniżeli z dyplomatą, nikt nie podstawił mu kieliszka do stuknięcia się. Zresztą, wyzwanie do spełnienia toastu miało akcent zanadto żartobliwy. Anglik sam spełnił zdrowie przez siebie proponowane, duszkiem, i zawołał:

— A! jakże to miło być synem Wielkiej Brytanii i poddanym jej wdzięków pełnej królewskiej mości! Nieprawda? — rzekł zwracając się do Turka.

Turek uśmiechnął się półdobrotliwie, półironicznie.

— Alebyś się pan nie chciał ze mną mieniac?

— Na co? — odezwał się pasza, wręcz zapytany.

— Na stanowisko?

— Jego ekscelencja — odpowiedział dyplomata robiąc nacisk na wyrazie „ekscelencja” — zadowolony jest swoim.

— Jego ekscelencja? — zapytał Anglik wpatrując się w uśmiechniętego wciąż Turka. — Przepraszam, nie wiedziałem, że jego ekscelencja ekscelencją się tytułuje...

— Zarar jok — odrzekł pasza dłoń podnosząc.

— Nie wiedziałem — ciągnął Anglik. — Pierwszy raz w życiu moim wchodzę w świat wschodni, trudno mi więc było w świecie tym, pod futerkiem perłowym, ekscelencję odgadnąć... Przepraszam...

— Zarar jok — powtarzał Turek.

— Przepraszam i nie dziwię się twierdzeniu sąsiada mego... Czy pan także ekscelencja? — zapytał nagle dyplomaty zwracając ku niemu głowę z grzecznym skłonieniem i z półironicznym uśmiechem.

Dyplomata nie odpowiadał na to nic, spojrzał tylko na kapitana wzrokiem, w którego głębi czytać było można wezwanie o interwencję dyplomatyczną, wezwanie powagi i impozycji pełne, którego atoli kapitan nie zrozumiał, zwróciwszy politycznie oczy na talerz i na spoczywające na takowym plastry ozora, okryte sosem kaparowym. Anglik tymczasem sam sobie odpowiedział:

— Mniejsza jednak o to... Mogę pana tytułować excellentissime, przez wzgląd na tuszę pańską a bez względu na to, że pan futerka perłowego nie nosisz... Owóż nie dziwię się twierdzeniu excellentissime niemieckiego, iż ekscelencja turecka nie mieniałaby stanowiska swego ekscelenta futerkowego na stanowisko turysty prostego, rozciekawiającego się do iksów nie-iksów... Dla mnie wszystko tu jest X zaczynając od stanowiska ekscelencji...

Tu wskazał oczami na Turka.

W tej chwili kapitan zainterweniował wymawiając głosem jak najbardziej uprzejmym, z miną słodką i w osobie trzeciej wyrazy następujące:

— Przepisy obowiązujące pasażerów wymagają, ażeby jedni względem drugich zachowywali się grzecznie...

— Nie wymagają jednak milczenia? — podchwycił Anglik.

— O panie! — odparł kapitan z ugrzecznieniem.

— I nie definiują grzeczności?

Kapitan odpowiedział gestem potwierdzającym przeczenie.

— Szkoda, bo orzec by musiały, iż odpowiadanie milczeniem na pytania stanowi grubą niegrzeczność... Spodziewam się jednak, iż ekscelencja turecka nie dopuszcza się niegrzeczności podobnej... i dlatego zwracam się do niej z pytaniami.

Dyplomata brwi zmarszczył i wpatrzył się w Turka, jakby chciał za pomocą wzroku wlać weń przestrogę jakąś. Turek się słodko uśmiechał.

— Ekscelencja wasza kontenta jest ze stanowiska swego?

— Mędrzec na małym poprzestaje — odparł Turek sentencjonalnie, zawsze jednak z uśmiechem.

Dyplomata głową skinął na znak aprobacji, obejrzał się i zdziwienie okazał, iż odpowiedź paszy aplauzu nie wywołała..

— Więc ekscelencja wasza mędrcem jest?

— Jestem, czym mi sułtan, pan mój najmiłościwszy, być kazał.

— Gdyby przeto sułtan, najmiłościwszy waszej ekscelencji pan, nakazał ekscelencji waszej... po psiemu szczekać?

Dwa ostatnie wyrazy pokrył śmiech ogólny, śmiech, któremu towarzyszyło oklasków kilka, danych na drugim końcu stołu przez paru Greków, komiwojażerów, jak się zdaje. Ani pasza, ani dyplomata, ani kapitan wyrazów tych nie dosłyszeli, wymówione bowiem były z twarzą zwróconą w stronę przeciwną tej, w której wyżej wymienieni dygnitarze siedzieli, i w sposób taki, jakby Anglik zwierzał się wszystkim, z wyjątkiem trzech tych osób. Powaga osób tych nie pozwalała im na okazywanie ciekawości. Nie dopytywały się więc — i Anglik, z najzimniejszą w świecie krwią, rozpoczął zapytania paszy zadawać dalej.

Większych pod wzglądem tym impertynentów jak Anglicy na świecia nie znaleźć, zwłaszcza jeżeli się trafi pomiędzy nimi człowiek obdarzony temperamentem wesołym, usposabiającym na tak zwanego u nas kpiarza. Gdy Anglik usposobienie to posiada i z niego użytek robi, to biada temu, kogo wziął za cel złośliwości swojej. Pociski po pociskach idą jak z rewolweru, raz po razie, to słabsze, to ostrzejsze, zawsze jednak dotkliwe. Obronić się im niesposób dla dwóch powodów: raz dlatego, że się sypią gęste, po wtóre dlatego, że obleka je pozór naiwności, jakby im towarzyszyła intencja najniewinniejsza lub też jakby je zrodziła niewiadomość absolutna. I obrażać się powodu nie ma. Pasza się też nie obrażał, towarzystwo się śmiało, dyplomata gniewem kipiał.

ROZDZIAŁ TRZECI

JESZCZE ORYGINAŁ

Po obiedzie towarzystwo rozbiło się na grupy. Część jedna wyszła na pokład, druga została w salonie pozostawiając stół jadalny służbie do uprzątania i lokując się przy stolikach bocznych, ustawionych przed poustawianymi wzdłuż ścian kanapami. Przy jednym ze stolików grano w szachy, przy drugim w trik-trak, przy innym ktoś z książką siedział, przy tym zaś, co stał przed oknem dającym widok na prawy brzeg Dunaju, siedział Anglik w towarzystwie osób kilku i brał na fundusz spółziomka swego, młodego jakiegoś lorda, dziedzicznego członka izby panów, który po skończeniu uniwersytetu w Cambridge, w King s College, wybrał się w podróż w celu nauczenia się geografii, o której wyobrażenia nie miał, pomimo że przyznano mu zdolności świetne. Anglik od pierwszych słów paru, zamienionych z urodzonym mężem stanu, poznał słabą jego stronę i w takową uderzył, bez względu najmniejszego na to, że młody lord był to spółziomek jego, piastujący godność naturalnego przedstawiciela Anglii. Jego to nie obchodziło. Bawił siebie i drugich niedorzecznościami wygadywanymi przez dostojnego elewa uniwersytetu Cambridge, którego do Egiptu nęciły szczególnie piramidy i krokodyle.

— Piramidy! ach, piramidy! — westchnął Anglik.

— Dlaczego pan wzdychasz?... — odezwał się lord.

— Wzdycham nad obojętnością dla sławy, jaka panuje w połączonych królestwach Wielkiej Brytanii i Irlandii... Piramidy w Egipcie...

— W Egipcie... — powtórzył lord.

— Czemu nie w Anglii?

Zapytanie to zafrapowało młodego człowieka.

— Francuzi przenieśli sobie obelisk do Paryża, a Anglicy nie przenoszą piramid do Londynu... A jakby to było wspaniałe! Piramidy w Londynie...

— Byłoby to wspaniałe, tylko... — wtrącił młody lord.

— Tylko co?

— Jakby to się zrobić dało?

— Prosto i naturalnie: za pomocą mocji w parlamencie... Gdybym był członkiem dziedzicznym i dożywotnim izby panów, to sprowadziłbym do Anglii nie tylko piramidy, ale i krokodyle...

— Cóż za korzyść z krokodylów!... — zawołał młody lord z niedowierzaniem. — Krokodyle ludzi przecież pożerają...

— He — hm... — odparł Anglik. — Przypuśćmy, iżby krokodyl lorda którego pożarł... cóż by to za głębokie było wrażenie!

— Nie przeczę, co się wrażenia tyczy — dyskutował młodzieniec. — Ale mi o korzyść chodzi...

— Korzyść w samym wrażeniu... Cóż? czy mała? Wyobraźmy sobie jeno na przykład: pożera krokodyl lorda Palmerstona, co?...

Przypuszczenie to podobało się ogromnie młodemu mężowi stanu, który zapewne należał do stronnictwa lorda Derby. Uznał korzyść, jaka by wyniknąć mogła ze sprowadzenia krokodylów do Anglii, nie wiedział jednak, jakby to się samo sprowadzenie wykonać dało; w klatkach wielkich? w skrzyniach? w beczkach?...

— Za pomocą połączenia kanałem Nilu z Tamizą,.. — podsunął Anglik od niechcenia. — Byle tylko na kanale śluz dużo nie było, to krokodyle same przejdą z rzeki jednej do drugiej...

Żart był za gruby, młodzieniec jednak nie poznał się na nim i Anglik prawił dalej.

— I z połączenia tego wynikłaby korzyść jeszcze jedna...

— Jaka?... — zapytał lord.

— Wprowadzenie Anglii z Egiptem w bezpośrednie handlowe stosunki...

— A... — lord na to i spojrzał dokoła z uśmiechem, biorąc w ten sposób udział w śmiechu ogólnym, jaki jego „a” wywołało.

W chwili tej do salonu wszedł dyplomata i poszukawszy oczami miejsca swobodnego usiadł, ale pierwej zbliżył się do stolika, przy którym Anglik z lordem rozmawiał, przeprosił grzecznie towarzystwo, wytłumaczył takowemu w krótkich wyrazach, że mu przeciągi szkodzą, i okno zamknął. Jak tylko usiadł, Anglik okno otworzył prowadząc dalej rzecz o korzyściach handlowych z bezpośredniego połączenia Anglii z Egiptem. Dyplomata chrząknął groźnie. Widocznie miał zamiar niezłomny postawić na swoim, po chwili bowiem wstał i, zwracając się tym razem do Anglika, przemówił do niego dobitnie:

— Panie, przeciągi mi szkodzą! I znów okno zamknął.

Zaledwie jednak usiadł, Anglik je na nowo otworzył.

Dyplomata, jak widać, był to człowiek ceniący wysoko honor. Postępowanie Anglika wydało mu się snadź rewoltującym. Zerwał się, podszedł do stolika i zawołał:

— Panie!... ja... wymagam poszanowania dla zdrowia mego!

Anglik mu z grzecznym uśmiechem głową skinął. Dyplomata okno zamknął. Anglik je otworzył.

— Co to, to już za wiele! — były słowa dyplomaty, wymówione tym półgłosem, co to się każdemu do słuchu dostaje.

Burcząc i sapiąc mąż stanu wyszedł z salonu; po chwili jednak powrócił w towarzystwie kapitana, który z grzecznością jak największą, głosem jak najsłodszym, odwołując się do przepisów regulaminu przedstawił Anglikowi potrzebę zamykania okna i zamknął je. Anglik z miną uprzejmą wysłuchał przedstawienia kapitana i, podczas kiedy ten przemawiał, rękę sobie w serwetę zawijał. Kapitan skończył i tejże chwili ręka Anglika, serwetą obwinięta, odskoczyła nagle od stołu — buch! — w okno; szyba się na drobne rozpadła kawałeczki.

— Teraz proszę zamknąć, s'il vous plait...

Wyrazy te, poparte gestem odpowiednim, wymówił tonem ugrzecznionym. Kapitan ramionami wzruszył i odszedł. Dyplomata odszedł także, sapiąc i pod nosem burcząc. Co się zaś Anglika tyczy, ten, jakby nic nie zaszło, prowadził dalej rozmowę, względem której zajście z dyplomatą było niczym innym jak urozmaiceniem. Opowiadał właśnie młodemu lordowi o żuczkach, zwanych bombardierami. — Oryginalne stworzeńko... — mówił — napadnięte, a gdy widzi, że od napastnika ucieczką uratować się nie może, staje, wypuszcza z siebie dym niby strzał i ucieka dalej...

— Na cóż ono to robi? — zapytał lord.

— Na to, że nie życzyłoby sobie zostać pożartym... To samo i śród ludzi się zdarza...

— Śród ludzi? — odezwał się młody człowiek tonem zdziwienia, biorąc snadź wyrazy spółziomka swego w znaczeniu literalnym.

— Ph — odparł tenże, ramionami ruszając. — Ludzie robią to nie w taki zupełnie sposób jak żuczki bombardiery, robią jednak to samo...

— Nie słyszałem, przyznam się, o niczym podobnym...

— Nie słyszałeś, your lordship, o narodzie pewnym, zwanym Irlandczycy?...

— Słyszałem...

— Albo o innym, zwanym Bułgary?

— Sły — szałem...

— Ten drugi graniczy z pierwszym...

— Wiem o tym...

— Tego jednak geografia nie powiada; nie wprowadza ich ona w styczność bezpośrednią, przynajmniej nie doszło to do wiadomości mojej, a to dlatego zapewne, że nie odbywałem edukacji w uniwersytecie Cambridge... Jak też kwestię tę uniwersytet rozstrzyga?

— Uniwersytet... hm... — odparł młody lord poprawiając sobie kołnierzyki — rozstrzyga tę kwestię tak, ażeby krzywdy nie było ani tej stronie, ani owej.

— Pomimo to krzywda jest i ta, i owa.

— A toż jak?...

— Jedna i druga znajduje się w położeniu żuczka bombardiera, ściganego przez chcącego go pożreć napastnika. Położenie to w sąsiedztwo je wprowadza, a przy tym to sprawia, że czując się przez napastnika ściganymi strzelają, póki nabojów starczy.

— A gdy zabraknie?... — zająknął lord.

— Wówczas uciekają. — Potem znów strzelają i znów uciekają. I tak bez końca... Odbywa się gonitwa nieustająca....

— Która jednakże koniec mieć musi, gdy napastnik doścignie i pożre... — wtrącił lord.

— Dla żuczka — tak, ale dla narodu niekoniecznie... — odparł Anglik tonem serio. — Dziwne jednakże zachodzi podobieństwo pomiędzy żuczkiem bombardierem a narodem...

Ostatnie te wyrazy zwrócił do siedzącej nie opodal pary zagadkowej, o której w poprzednim wspomnieliśmy rozdziale.

— Nieprawdaż?

— Zaprawdę... — odrzekła dama.

— Nie chcecie państwo wyjść na pokład, odetchnąć świeżym powietrzem, chociaż bowiem wybiłem okno dla dogodzenia temu panu excellentissime, jednakże czuć się daje w salonie duszność niejaka... jak w menażerii.

— Pan bo złośliwość posuwasz do granic ostatecznych i poza granice... — rzekła dama wsuwając dłoń swoją pod ramię, które jej Anglik podał.

— Tak pani uważa?...

— Czy tak nie jest?

— I nie widzi pani granic pewnych, od których złośliwość moja cofa się z uszanowaniem?

Dama zrobiła minę taką, jakby się zamyśliła.

— Czym ja się rzucił kiedy na nieszczęście nie zasłużone, na rozum, na zasługę istotną?... Znamy się nie od dziś przecie.

— Tak... to prawda... z tym wszystkim...

— Z tym wszystkim — podchwycił Anglik — niechże mi wolno będzie wylewać żółć w naczynie na to przeznaczone! Ten pasza, ten dyplomata, ten lord młody... cóż to za egzemplarze pyszne! Próbka wysokiego dostojnika tureckiego nie zawiodła oczekiwania mego.

Wyrazy ostatnie zwrócił do mężczyzny, który był damy towarzyszem.

A był to człowiek niepokaźny, mogący służyć za model skromności męskiej pod względem powierzchowności; wzrostu niewielkiego, nieco pochylony, ciemny szatyn z ciemnoszafirowymi oczami, wyglądający tak, jakby — jak to powiadają — trzech zliczyć nie umiał, lat około czterdziestu.

— A tak — odrzekł Anglikowi — jest to postać typowa.

— Jaki wyraz dobrotliwości na obliczu!... jaki uśmiech słodki w oczach!... Tak ich sobie przedstawiłem według opowiadań twoich, doktorze. Gdyby jednak zadał kto sobie pracę i wpatrzył się pilnie w fizjonomię dziejową, to nie przedstawiłby sobie Turka pod postacią inną, jeno pod tą, pod którą się nam ekscelencja ta przedstawiła... Czyż nie tak?

Doktor — od Anglika bowiem dowiadujemy się, że nieznajomy jest doktorem — potwierdzającą dał odpowiedź.

— Dzieje odbijają się na fizjonomiach człowieczych; i ja pewny jestem, że Turcy wszyscy pod względem wyglądania są modyfikacjami tego paszy. Inaczej być nie może. Człowieka urabiają stosunki, wśród których żyje, i to tylko na uwagę brać trzeba, że jeden umie ukrywać, czym jest, drugi zaś nie umie...

Zobaczycie państwo, jak młody lord za lat dziesięć będzie dobrze udawał głębokiego myśliciela.

Dama uśmiechnęła się na te słowa i zatrzymawszy się ukazała palcem przed siebie:

— Brzeg serbski — rzekła. Doktor westchnął.

— Odgaduję powód westchnienia tego — odezwał się Anglik. — Patrząc na Serbię myślisz, doktorze, o Bułgarii; porównywasz i porównanie westchnienie z piersi ci wydobywa.

— To nie trudno odgadnąć — odrzekł doktor.

— Ja też nie utrzymuję, ażeby trudno być miało.

— Mąż pani — to mówiąc do damy się zwrócił — o próżność mnie posądza... Oskarżam go o to przed panią formalnie... i o ukaranie przykładne upraszam.

Żartobliwy ton oskarżenia żartobliwej wymagał odpowiedzi. Pani doktorowa pogroziła mężowi paluszkiem i poprosiła Anglika, żeby jej zostawił do namysłu czasu trochę.

— O pani! — zawołał tenże przybierając minę powagi komicznej. — Zostawiam pani do namysłu wieczność całą. Chodzi mi tylko oto, ażebym miał pewność, że przyjaciel mój i kolega z Heidelberga, doktor Emanuel Stanko, ukaranym zostanie za to, że się odważył o próżność mnie posądzić. Jest to ułomność, do której się nie poczuwam wcale.

Jak to wygodnie ludzkie podsłuchiwać rozmowy!

Podsłuchaliśmy i oto podnosić się już powoli zaczyna zasłona, która okrywała parę zagadkową. Wiemy już, jak się nazywa jegomość, wiemy, czym jest i gdzie się uczył; wiemy nawet, iż nie może należeć do narodowości innej, jeno do bułgarskiej. To ostatnie miarkujemy z tego, że gdyby Bułgarem nie był, to nie nazywałby się Stanko, a i z tego także, że Anglik odgadując powód westchnienia nie byłby wspomniał o Bułgarii. Bułgarem więc był doktor, jak Stojan, i był doktorem, ale czego? — prawa, filozofii czy medycyny? Zapytanie pozostawmy tymczasowo w zawieszeniu, a natomiast postarajmy się dowiedzieć czegoś o małżonce doktora. Czy ona także Bułgarką była? Zdaje się. Kobiety bułgarskie ładne są w ogólności. Owóż ona pod względem tym wyjątku nie czyniłaby, uchodzić bowiem mogłaby za piękność w gronie najpiękniejszych nawet. Uderzającym w niej było znamię malutkie, nad prawą brwią z boku, które jej niejako akcent nadawało i to sprawiało, że popatrzywszy się na nią raz, chciało się spojrzeć jeszcze i po raz drugi. Znamię to jednak samo przez si ciekawości by tej nie wzbudzało, gdyby nie

w luk regulowany wygięta ciemna brew, zarysowująca się wdzięcznie ponad zarysowanymi kształtnie szafirowymi oczami, oświecającymi oblicze, któremu ani pod względem rysów, ani pod względem wyrazu nie było do zarzucenia nic, z wyjątkiem tego chyba tylko jednego, iż nie odznaczało się ono tą delikatnością, jaka cechuje piękności wypieszczone.

Widocznie natura sama rządziła jej wdziękami, znajdującymi się w pełni rozkwitu, doktorowa bowiem nie wyglądała na lat więcej nad dwadzieścia pięć skończonych. Wziąwszy ją z doktorem razem, nie można by ich nazwać parą dobraną. Nie harmonizowali ze sobą pod względem fizycznym. Ona, niewiasta pokaźna, wydawała się silniejsza od doktora, szczupłego i nikłego, co sprawiało efekt niekoniecznie miły. Obok pięknej kobiety wygląda dobrze mąż jeżeli nie również piękny, to przynajmniej na urząd zbudowany. Doktor nie zalecał się ani wdziękami, ani budową i przyczynił się jeno do uwydatnienia wdzięków i budowy pani swojej, która w odniesieniu do niego stanowiła kontrast zupełny.

Bierzemy doktorostwo z tej strony, z której się oni wziąć dają; opisujemy powierzchowność ich, nie mając jeszcze możności przystąpić do nich ze strony innej, moralnej. Nie nasza to wina. Cóż? Spotykamy się z nimi na statku w sposób przypadkowy prawie i nie wiemy nic ani o ich przeszłości, ani o zamiarach na przyszłość. Co do tych ostatnich jednak, pewnym jest tylko, że jakimikolwiek byłyby one nadal, to przyszłość najbliższa prowadzi je w tym kierunku, w którym parowiec płynie. Płyną na wschód, mijając wybrzeża węgierskie na lewo i wybrzeża serbskie na prawo. Te ostatnie zajmują ich bardziej aniżeli tamte. Doktorowa mianowicie oczów nie odrywa od widoków, zmieniających się w miarę, jak się statek posuwa. Coś ją do wybrzeży tych jakby przykuwało.

— Co tam pani widzi ciekawego? — zapytał jej Anglik.

— Siedziba bratniego narodu, który nas z wiekowego obudził letargu.

— Hm... — mruknął Anglik tonem znamionującym, że  odpowiedź ta nie trafiła do przekonania jego.

— Czy pana to dziwi? — zapytała dama.

— Nie znajduję powodu racjonalnym... Siedziba sama jest rzeczą obojętną, chyba się przedstawia pod osobliwszą jakąś postacią, na przykład pod postacią pięknej natury, jak Szwajcaria, lub też pod postacią świadectwa potęgi umysłu ludzkiego, jak kraje przodujące na drodze cywilizacji, przemysłu i handlu.

— Zapewne; jeśli się jest zupełnie obcym... Dla mnie kraj ten ma urok dlatego po prostu, że to kraj serbski, a ja Bułgarka.

Mamy tedy wyznanie z własnych doktorowej ust.

— Zapatruję się więc na Serbię — ciągnęła dalej — jakbym się zapatrywała na własność braci moich, przypadłą im ze spadku wspólnego... czuję dla niej cześć jak dla ojcowizny i z uczucia tego sprawy przed sobą nie zdaję.

— Przed uczuciem wszelkim cofam się z uszanowaniem... — odrzekł Anglik popierając słowa te gestem odpowiednim, to jest cofając się przed doktorową.

Nagle jednak zawołał z akcentem zapytania:

— A?...

Powodem wykrzyknika tego było ukazanie się na brzegu ruin zamczyska starego. Wystąpiły one niespodzianie, w całej malowniczości dzikiej, tworząc obraz rzeczywiście piękny. Skaliste urwisko dźwigało na sobie mury poszczerbione, odziane w bluszcz i powoje, przyozdobione tu i ówdzie w bukiety drzew, poprzeplatane w wyłomach roślinnością fantastycznie się wijącą. Słońce, znajdujące się na zachodniej nieba połowie, rzucało na obraz ten blask, pokazujący go w oświetleniu, które piękność jego podnosiło.

Anglik pozostał chwilę w zapatrzeniu.

— Nie przypomina to panu okolic nadreńskich? — zapytała Bułgarka.

— Zaprawdę, przypomina...

— I pan przeto znalazłeś w Serbii coś zajęcie wzbudzającego?

Anglik skinieniem odpowiedział na zapytanie to potwierdzająco.

— Gdybyś był Bułgarem, to nie z mniejszym, jak ja na te zwaliska, zajęciem patrzyłbyś na płaszczyzny i trzęsawiska, myśląc o narodzie dzielnym, co się z nich wyzwolił.

— Nie jestem na piękno obojętny — podchwycił Anglik. — Przyznam się jednak pani, że mnie nade wszystko obchodzą ludzie. Piękno mnie zachwyca, lecz zachwyt ten przemija; ludzie zaś interesują mnie stałe. Wolałbym przecież Serbów aniżeli Serbię.

— Jedno bez drugiego uskutecznić się nie da — wtrąciła doktorowa.

— Nie wiem o tym i nie gniewa mnie to bynajmniej, tym bardziej że kraj uważam jako warsztat, na którym naród pracuje, i z tego względu kraj nie jako kraj, ale jako warsztat przedstawia przedmiot do studiowania ciekawy. Ciekawą jest wielce rzeczą: jak Się też ten i ów naród z warsztatem swoim obchodzi?

Doktorowa milczała przez chwilę. Po chwili zapytała:

— Czy pan już co pisał?

— Och, pani!... Pisałem i dużo, a najwięcej listów do przyjaciół. Spytaj pani męża.

— Pytam nie o ten rodzaj pisania. Czy pan co pisał i drukował?...

— Na tej drodze nie próbowałem jeszcze talentów moich.

— Szkoda... — rzekła doktorowa półgłosem.

— Czemu?

— Bobyś pan nie jedną ludziom powiedzieć mógł prawdę.

Anglik się zaśmiał.

— Gdybyś — ciągnęła Bułgarka śmiechem tym nie zrażona — spisał wrażenia z podróży, jaką w ojczyźnie mojej odbyć zamyślasz, nie wątpię, iżby się tam znalazła rzecz nie jedna, która by się spółziomkom moim wielce przydała... Spełniłbyś w ten sposób dobry uczynek...

— Ależ ja bym wrażenia moje spisał po angielsku!... — wtrącił Anglik.

— Przetłumaczylibyśmy je na język bułgarski... Doktor odchrząknął i głos zabrał:

— Popieram wniosek żony mojej i popieram go z całą rzeczy świadomością, wysnutą z tych listów przyjacielskich, jakimiś mnie obdarzał... Anglia w Williamie Wayton zyskałaby autora jednego więcej, Bułgaria zaś dostałaby od niego kilka przestróg, kilka rad, z których by może użytek zrobiła... Gdybym był na miejscu Williama Wayton, człowieka niezależnego pod względem fortuny i bogatego pod względem pomysłów postrzegawczych, nie wahałbym się pomysłów moich ludziom do rozważania oddawać...

Słowa te wtrąciły Anglika w chwilowe zamyślenie, z którego jednak wyszedł prędko, zwracając uwagę towarzyszy na zamczysko. Zapytał o nazwę.

— To Gołubac... — rzekła pani.

— Warto mu się bliżej przypatrzyć... Trzeba by na przód okrętu przejść...

To rzekłszy poszedł przodem, doktorostwo udali się za nim i troje znajomych naszych poszli gęsiego, przeciskając się bokiem mimo maszyny parowej, kajut oficerskich, komina, spiżarń okrętowych, aż wydostali się na przestrzeń zajętą tłumokami i pasażerami klasy trzeciej. Nie było im tu swobodniej. Musieli wciąż przeciskać się stąpając ostrożnie, ażeby czego nie wywrócić lub kogo nie nadeptać. Miejsca wolnego, na którym by trzy osoby pomieścić się mogły, nie było. Anglik zatrzymał się i zrekognoskowawszy położenie zwrócił się chcąc poradzić zaniechanie zamiaru, gdy wtem doktorowa krzyknęła:

— Mój list!

Wyrazy te wymówione były po angielsku. Natychmiast jednak odezwała się po bułgarsku do człowieka siedzącego na zawiniątku i trzymającego w ręku zapisaną ćwiartkę papieru:

— To mój list... Ty chyba Stojan?...

Stojan, on to był bowiem, skoczył z miejsca, zatoczył się, nadeptał na palce bimbaszę, pochwycił doktorową za rękę, objął ją za szyję i w usta ją całować począł, objawiając przy tym radość swoją głośnymi wykrzyknikami. Doktorowa radość okazywała niemniejszą, tylko wykrzykników nie wydawała.

— A!... aha! oho!... — wywoływał Stojan co chwila i całował.

Puszczał niekiedy doktorową z objęć, ale na to, ażeby, się na nią popatrzyć, i znów szyję jej ramieniem otoczyć.

Podróżni trzeciej klasy przypatrywali się temu i uwagi różne czynili. Grono Serbów z Wojewodyny cmokało głośno za pocałunkiem każdym, wołając:

— Na zdrowie!... Anglik się uśmiechał.

Stojan jednak nie uważał na nic, aż doktor zainterweniował i ujmując Stojana za ręce obie, uwolnił żonę od natarczywości jego.

— Dosyć już!... — przemówił. — I mnie przecież należy się powitanie twoje...

— Tobie?... a ty co?... — zapytał Stojan zaperzony radością.

— Ja twój szwagier, Emanuel Stanko...

— AL.. Ależ bo ja nie widział jej lat dziesięć... Kiedym ją widział po raz ostatni, to była to jeszcze m u m a, a teraz... o! jak urosła, jaka się z niej piękna zrobiła bułka!...

I wpatrywał się w siostrę z rozpromienieniem w obliczu.

— Jaka ty piękna, Marico!... Nie dziw, żem cię nie poznał na dworcu w Bazjasz. No przecie! No cóż, cóż to za szczęśliwe zdarzenie!... Usiądźże tu, koło mnie, i porozmawiajmy...

Usiąść jednak nie było gdzie, chyba na zawiniątku Stojana, na którym ulokować się mogła osoba jedna. Propozycja ta przeto należała do rodzaju niewykonalnych.

— Chodź ty raczej z nami na pokład klasy pierwszej, tam przestronniej — odezwała się doktorowa.

— Ale tam mi wchodzić nie wolno...

— Wolno — podchwycił doktor. — Otworzymy sobie wstęp florenami, usuwającymi trudności wszystkie... Chodź...

— A mojeż zawiniątko!...

— Weź i zawiniątko swoje. Oddaj mi tylko twój biletu, ja go zamienię na bilet klasy pierwszej i odbędziemy resztę podróży razem.

—Chodźmy — odezwała się doktorowa dając przykład odwrotu.

Udali się na pokład tylny; Anglik tylko pozostał, może dla przypatrywania się ruinom gołubackim, a może dlatego, ażeby przy wynurzaniu uczuć rodzinnych nie odegrywać roli świadka zbytecznego.

ROZDZIAŁ CZWARTY

BRAT I SIOSTRA

Kłopoty tedy Stojana zakończyły się w sposób niespodziany a jak najpomyślniejszy. Cóż, gdyby był posłuchał rady urzędnika kolejowego w Bazjasz albo gdyby się był zawczasu na pokładzie parowca nie osiedlił, byłby się rozminąć musiał. Tak się atoli wszystko dobrze złożyło, że same nawet przykrości na dobre się obróciły przez to już, iż droższą uczyniły chwilę spotkania. Brat i siostra nie mogli się sobą dosyć nacieszyć. Siedząc na pokładzie, na ławce, w cieniu żagla rozciągniętego na kształt namiotu, przypatrywali się sobie, a zapytaniom, jakie jedno drugiemu zadawało, końca nie było.

Doktorowa rozpytywała się o ojca i matkę: czy zdrowi, czy się bardzo zmienili.

— Ach! jak mi do nich spieszno...

— Nie byłoż ci tęskno za nimi przez lat dziesięć?... Kobieta westchnęła i odparła:

— Z początku bardzo... bardzo... Alem się z tęsknotą moją oswoiła, a raczej na oddawanie się jej czasu nie miałam, dopiero w końcu, po zaślubieniu Manułakiego, och! liczyłam dni, godziny.

— Cóż to! czyż ci z Manułakim źle?

Doktorowa poruszyła się na zapytanie, które było fałszywym wnioskiem, ze słów jej wyciągniętym.

— Ależ ja czegoś podobnego powiedzieć ani pomyśleś bym nie śmiała! — odparła. — Zatęskniłam do rodziców nie dlatego, ażeby mi źle być miało, ale przeciwnie, dlatego, że mi było bardzo dobrze, że miałam dużo czasu, że mi do zadowolenia zupełnego zabrakło tylko naszych starych.

I rozpytywać poczęła dalej o braci i o siostry, o krewnych bliższych i dalszych, o przyjaciół, o znajomych. Doktor przychodził niekiedy i do rozmowy się mieszał, częściej jednak zostawiał brata i siostrę sam na sam.

Z rozmowy tej moglibyśmy uczynić rusztowanie, które by posłużyło nam za tło do opowiadania zdarzeń następnych. Nie będziemy jej jednak przytaczali w całości, znalazłoby się w niej bowiem szczegółów niemało dla czytelnika obojętnych. Przytoczymy ją jeno w tym ustępie, z którego wymiarkujemy powód dziesięcioletniego Maricy za granicą pobytu.

— Nie wytrzymałbym tak długo... — mówił Stojan. — Lat dziesięć, całych lat dziesięć!... mój Boże...

— Ty nie pamiętasz chyba momentu owego, w którym ojciec ze Stambułu powrócił i rozebrawszy się z odzieży podróżnej, krzyknął do nas: „uczyć się!”

— Pamiętam...

— Było w okrzyku tym coś takiego, co mnie na wskroś przejęło, jakbym usłyszała głos nie ojca a Boga samego...

— Pamiętam... Dziwno nam było, że ojciec po roku blisko niebytności nie miał do powiedzenia nic pilniejszego.

— Otóż to jest... Słowo to, niby nakaz święty, w duszę mi zapadło i pozostało w niej... I ojciec też od tej chwili nie mówił o niczym innym, tylko o nauce, na którą — powiadał — odda wszystkie pariczki moje... Ja od tej chwili nie myślałam o niczym innym...

— Pamiętam — podchwycił Stojan. — Przyniósł ojciec ze Stambułu pisma, dla Aleksandra do Odessy, dla mnie do Bukaresztu i dla ciebie do Mannheim. Najwięcej kłopotu było z tobą... Matka się tak opierała wysłaniu ciebie za granicą...

— Matka się opierała, ludzie odradzali i ojciec byłby już ustąpił i matce, i ludziom, gdyby nie ja... Dlatego to, kiedym przemogła trudności wszelkie, nie mogłam się poddawać tęsknocie, jaka mnie zrazu opanowała, kiedym się znalazła sama wśród ludzi obcych. Oddałam się nauce, która mi z początku szła trudno, bo nie umiałam nic, pracowałam i w pracy czas szybko mi uchodził...

— A toż!... — przerwał Stojan — jeżeliś się ty przez lat dziesięć uczyła wciąż, toś się nauczyć musiała dużo. Doktorowa się uśmiechnęła.

— Bo ja uczyłem się nie dłużej jak lat trzy... i... nie powiem, żebym umiał mało. Nie masz książki, na której bym czytać nie potrafił. Cóż by było, gdybym się uczył przez lat dziesięć! Ale — tu zrobił minę taką, jakby coś sobie przypominał — co się stało z tą Niemką, z którą z Ruszczuka pojechałaś?

— Odwiozła mnie do Mannheimu, umieściła w zakładzie edukacyjnym i nie widziałam jej więcej.

Ona ma sklep w Konstantynopolu, musiała więc powrócić, bo wyjeżdżała w interesach własnych.

— Pytam o nią, zdawało mi się bowiem, że jak z nią odjechałaś, tak z nią przyjedziesz, i szukając w Bazjasz ciebie oglądałem się za nią.

— Nie... — odrzekła doktorowa. — Ją konstantynopolscy znajomi ojca wyszukali umyślnie na to, ażeby było komu powierzyć mnie w przejeździe z Ruszczuka do Mannheim. Gdyby nie ona, jechać bym nie mogła. Nadarzył ją traf szczęśliwy, wskutek którego wysłaną zostałam nie gdzie indziej, tylko do Mannheim. I dobrze się stało.

— Boga-mi, dobrze — potwierdził Stojan — tego jednak zrozumieć nie mogę, coś ty przez lat dziesięć robiła.

— Jak to co!... Powiadam ci, uczyłam się.

— Hm... — pokręcił Stojan głową.

— Uczyłam się i gdybym jeszcze drugich, trzecich i czwartych, i piątych lat dziesiątek pozostała, to bym się uczyć czego miała.

— Tego to już nie rozumiem. No, ale mniejsza o to. Dziwi mnie jednak, jak ty sama jedna pomiędzy Niemcami wytrzymać mogła.

— Nie byłam ja sama jedna... Miałam towarzyszki, Słowianki z krajów różnych, a przy tym w pierwszym zaraz roku pobytu w Mannheim zgłosił się Manułaki, który przyjeżdżał trzy razy na tydzień i wykładał mi język bułgarski i historię naszą, literaturę i historię narodów słowiańskich. Poznałam więc się z nim i z innymi jeszcze i na obczyźnie nie czułam się osamotnioną.

— Język... historię... literatury... — powtórzył Stojan machinalnie.

— Wykładał mi je Manułaki i nauczył pracować w tej myśli, ażeby pracę moją obrócić na korzyść Bułgarii. Toż pracowałam z gorliwością podwójną.

— Dla Bułgarii? — zapytał Stojan z zadziwieniem niejakim.

— Czyż ja nie Bułgarka?!

— Aleś niewiasta.

— Odpowiem ci na to słowami Manułakiego: gdyby się naród składał z mężczyzn samych, to mężczyźni sami musieliby dla narodu pracować; że się jednak składa z mężczyzn i niewiast, to słusznym jest i koniecznym, ażeby niewiasty mężczyznom pomagały.

— Hm... — kiwnął Stojan głową.

— Zresztą i ci, co ojcu w Konstantynopolu radzili, ażeby uczyć kazał i synów, i córki, uczynili to nie w innej myśli, tylko w tej, że się niewiasty przydać na coś mogą.

— Zapewne... — rzekł Stojan tonem półprzekonania. — Gdybyś ty jednak wiedziała, jak to nieraz matka na oddalenie twoje narzekała!

— Toć teraz już nie oddalę się od niej więcej.

— Nie oddalisz się?... — zapytał brat z niedowierzaniem.

— Pozostanę przy niej na zawsze — odparła doktorowa udobitniając odpowiedź poprzednią.

— A Manułaki?

— I on zostanie. On się przyda wielce jako. lekarz. U nas ponoć, od czasu jak Zarnica Zarnicą, lekarza jeszcze nie było.

Słowa te nie wywarły, jak się zdaje, na Stojana wpływu przekonywającego i może byłby odpowiedział, że kiedy się Zarnica bez lekarza obchodziła dotychczas, to, obchodzić się może i nadal, gdyby rozmowy pomiędzy bratem a siostrą nie przerwał dzwonek dający sygnał posiłku wieczornego. Sygnał ten zwrócił na siebie uwagę Stojana.

— Dzwonią — rzekł. — Co to znaczy?

— Wzywają nas na podwieczorek — odpowiedziała doktorowa.

— Idź więc.

— Chodźmy razem.

— Ja mam swoje jadło: ser, oliwki, chleb. Wziąłem zapas duży, dla siebie i dla was... myśląc, że i Niemka z wami przyjedzie. Wziąłem i hałwy pudełko całe.

— To się nam przyda na później, na tę część podróży, którą będziemy na kołach odbywali... — rzekła doktorowa z uśmiechem, poznając w tym oszczędność bułgarską.

— Musimy jednak płacić za to, co nam do jedzenia dadzą.

— Jużeśmy zapłacili.

— Z góry?

— Kupując bilety.

— Hm, Niemcy rozum mają, kiedy sobie z góry płacić każą. Hm... A więc kiedy tak, chodźmy.

Wyraz ostatni wymówił z tym przyciskiem rezolutnym, co to oznacza powzięcie postanowienia jakiegoś. Postanowienie, jakie Stojan powziął, odnosiło się do jadła i znaczyło:

— Każą Niemcy sobie z góry płacić: pokażę ja im!

Z myślą tą wszedł do salonu, zasiadł obok siostry przy stole i dał na talerzach koncert, którego by się nie powstydził nie lada żarłok. Stojan wszakże żarłokiem z natury nie był. Jadł jednak za trzech, a to dlatego tylko, ażeby odjeść za pariczki swoje.

Dyplomata i pasza nie znajdowali się przy wieczornym posiłku. Snadź wystawiać się nie chcieli na pociski Anglika, który też w milczeniu spożył, co do spożywania było, i po podwieczorku wyszedł na pokład wraz z doktorem, doktorową i Stojanem. Doktorowa przedstawiła mu brata; Stojanowi zaś powiedziała, że jest to ich towarzysz podróży, z którym do Zamicy jechać mają.

— Czy i on w kasabie naszej pozostać myśli? — zapytał Stojan.

— Nie ma zamiaru tego — odpowiedziała doktorowa uśmiechnąwszy się na myśl, że brat jej podejrzewać gotów wszystkich o chęć osiedlenia się w ich kasabie. — To przyjaciel męża mego, uskuteczniający dawno powzięty zamiar zwiedzenia Wschodu. Jedzie z nami do Zarnicy; zabawi tam dni kilka i uda się w dalszą podróż. Zaprosiliśmy go, pewni z góry gościnności rodziców naszych.

— O! co do tego, mówić nie ma o czym. To Anglik, a kiedy Anglik, to musi być tyrgowac.

Doktorowa nic na to nie odrzekła, dlatego zapewne, ażeby nie sprawić bratu przykrości odpowiadając przeczeniami na wszystkie domysły jego. Domysł ten panu Wayton nie ubliżał bynajmniej, w oczach zaś Stojana podnosił wartość gościa, żaden bowiem stan nie cieszy się na Wschodzie poszanowaniem tak wysokim jak kupiecki.

Wkrótce po rozmowie tej wybiła godzina spoczynku. Podróżni rozeszli się pod kajutach, pozalegali łoża i spędzili noc w objęciach snu twardego, jakiemu zazwyczaj podlegają podróżnicy na parowcach nawigujących po rzekach, Na morzu lada wiatr sprowadza kołysanie przyprawiające o chorobę; na rzece statek idzie równo i chodem swoim naprowadza senność na powieki. Toteż znajomi nasi pomimo myśli, jakie się im po głowie snuły, nie zdołali oprzeć się potędze Morfeusza i nie pobudzili się aż nazajutrz, kiedy już słońce od dawna było nad horyzontem.

Statek ruszał wciąż i podróż odbywała się według przepisanej marszruty, regularnie i bez wypadków.

Na każdej s k i e l i podróżni jedni wysiadali, inni wsiadali. Tu parowiec zatrzymywał się dłużej nieco, ówdzie tyle tylko, ażeby wyrzucić worek z listami i depesze zabrać. Kiedy zatrzymał się na chwilkę w Radujewcu, doktor, doktorowa, mister Wayton, Stojan znajdowali się na pokładzie i, z wyjątkiem Anglika, mieli miny uroczyste, jakby w oczekiwaniu na niezwykłe jakieś zdarzenie. Parowiec ruszył; w kwadrans później na prawym brzegu Dunaju, śród zarośli wodnego zielska i łoziny, ukazał się budynek na słupach, z drewnianą galerią dokoła i z żerdzią sygnałową, obok której stał człowiek na strzelbie oparty. Budynek ten był lichy i obdarty; człowiek, chociaż uzbrojony w pistolety i jatagan, nie miał jednak miny żołnierza z profesji.

— Co to?... — zapytał mister Wayton.

— Ostatnia serbska strażnica... — odpowiedział mu doktor.

Anglik rzucił okiem na doktorową i zapylał:

— Co to?... pani płacze?

Na słowa te doktorowej łzy obfite po policzkach spłynęły.

Anglik wzrokiem, jakim się zazwyczaj patrzy, gdy nagle przedstawi się zagadka jakaś do odgadnienia, spojrzał na doktora.

I doktor miał powieki wilgotne.

— Ja tu nic nie rozumiem!... Co to jest?...

— To... — odparł doktor rękę wyciągając. — To... ziemia nasza... Bułgaria. Nie widzieliśmy jej lat tyle!

— Widok jej wzruszył was?

— Ach! jak wzruszyć nie miał!... Anglik ramionami lekko ruszył.

— Niech cię to nie dziwi, przyjacielu.

— Nie dziwię się, tylko sobie w umyśle fakt ten zaznaczam, jako fakt pożyteczny, wyrażający się w ten sposób, że widok ziemi rodzinnej ludziom łzy z oczu wyciska. Słyszałem o tym, alem tego nie widział; w tej chwili widzę i przekonywać się zaczynam, że miłość ziemi ojczystej nie jest wymysłem żadnym. Jeżeli co mnie dziwi, to jedno chyba to, że sam, przyjeżdżając do Anglii, nigdy wzruszenia podobnego nie doznawałem.

Doktorowa na to ręką machnęła, innej odpowiedzi dać jeszcze nie mogła, doktor jednak, któremu wrażenie prędzej przeminęło, odparł:

— Bo Anglia nie znajduje się w położeniu Bułgarii. Boś ty dla Anglii nie zbierał tak po świecie całym ziarn, ażeby ją życiem zapłodnić, jak my dla Bułgarii. Gdybyś był na miejscu naszym, to i tobie by serce żywiej w piersi zakołatało na widok tych płaszczyzn i tych siniejących na widnokręgu gór.

— Nie wiem tego. Może. Wierzę wam na słowo i... przed uczuciem waszym czoło chylę. Nie umiem, zdaje rai się, czuć, ale umiem rozumieć.

Podał doktorowi dłoń. Doktor uścisnął ją w milczeniu, doktorowa uśmiechnęła się i głową ku panu Wayton skinęła — tak zakończyła się ta zaimprowizowana, mimo woli i wiedzy aktorów, scena rozrzewnienia, której świadkami było kilku ludzi, ale której nikt nie rozumiał z wyjątkiem Anglika.

Do granicy serbskiej towarzyszyły podróżnym naszym widoki górskie, przedstawiające się pod postacią szeregu pejzażów w ramach ciasnych, zmieniających się co chwila pod względem kombinacji przedmiotów i barw w nich zawartych. Tu przemagała zieleń roślinności ubierającej spadki, ówdzie posępna mszystość dzikich skał, tu widok cały ogniskował się w wąwozie, ówdzie w urwisku lub też w garbie załamanym w sposób szczególny. Poniżej Milanowca Dunaj załamuje się nagle ku północy, wchodzi pomiędzy dwie ściany opoczyste, wysokie a prostopadle ścięte, i w punkcie tym za widok służy smug nieba w górze, pokazujący się niby z głębi przepaści. W miejscu tym góry się rozwarły dla otworzenia przejścia rzece słowiańskiej; zdaje się, że olbrzymy jakieś wyciosały w kamienistym ich łonie kanał głęboki, przerywając w ten sposób groble i wypuszczając tą przerwą wody, które niegdyś zalewały Panonię całą.

Minąwszy granicę serbską postać rzeczy zmienia się nagle. Na prawo i na lewo otwiera się horyzont szeroki. Na prawo widać przestrzenie ogromne, pogarbione w pochyłości, o spadkach łagodnych i oparte o smugi obłoczyste, zarysowujące się na niebie. Na lewo wzrok się gubi w dali roztaczającej się morzem zieleni, nieboskłon za widnokrąg mającej.

I Dunaj rozlewa się szerzej, i świat dunajski przybiera charakter odmienny. Ponad rzeką co chwila przeciągają z krzykiem stada gęsi dzikich, uwijają się rybitwy, przelatują czaple i kaczki, powietrze napełnia wrzawa ptactwa wodnego, a na kępach, na tle zieleni, ukazują się tu i ówdzie długie szeregi łabędzi i pelikanów. Na lewo Wołosza, na prawo Bułgaria; pierwszej wybrzeża dunajskie rozlewają się w trzęsawiska trzciną zarosłe, drugiej rozwijają się w stepy bujną trawą okryte i mającymi źródła swoje w Bałkanach rzekami poprzerzynane.

Wbiegające pomiędzy rzeki te, w miejscach niektórych odskoki Bałkanów tworzą urozmaicenie nadające krajowi z pokładu oglądanemu wdzięk nie do opisania.

Najpierwszym miastem bułgarskim, przy którym parowiec się zatrzymał, był Widdyń, warownia turecka. Ponieważ jest to najważniejszy punkt handlowy w tej części kraju, przeto statki parowe, Dunaj obsługujące, zatrzymują się przy nim na godzin parę.

Podróżni nasi skorzystali z okoliczności tej. Mister Wayton chciał mieć przedsmak Wschodu. Wysiedli z ostrożnością, mimo zapełniających przystań kadzi z dziegciem, beczek z oliwą, kup węgla i worów z różnymi artykułami handlu miejscowego przeszli i do miasta się dostali. Anglik oglądał się ciekawie dokoła.

— Och!... och!... — wywoływał co chwila.

— Chodźmy dalej... — zachęcała doktorowa.

— Och, och!

Stawał co moment, głowę podnosił i wąchał.

— Co to panu?

— Nie mogę zadowolnić zmysłu widzenia, próbuję, azali zmysł powonienia szczęśliwszym nie będzie.

— To nie Londyn ani Heidelberg — wtrącił doktor.

— Przyznają ci słuszność, przyjacielu — odparł Anglik. — Masz rację. Pragnąłbym jednak widzieć coś więcej nad mury zagadkowe i nad ściany bez okien.

— Pragnieniu twemu, niestety! zadosyć stać się  nie może, chybabyś przekroczył próg jednej z tych furtek zakazanych.

Tu wskazał doktor na furtkę w murze z progiem wysokim.

— A za tąż furtką co?

— Przybytek szczęśliwości... eden ziemski wyznania proroka.

— Ciekaw bym był zajrzeć do edenu tego, ale to nie podobna, trudno. A zresztą...

Ręką od niechcenia machnął.

— Co? — zapytała doktorowa.

— Można przedstawić to sobie w wyobraźni, w upiększeniu. Tyle się o tym czytało! W rzeczywistości haremy tureckie wyglądać muszą inaczej trochę aniżeli w opisach. Pani wie coś o tym zapewne.

— Znam wnętrza haremowe.

— I cóż?

Doktorowa ramionami wzruszyła; Anglik zaś na odpowiedź jej nie czekał, uwagę jego zwróciło na siebie Turczynek kilka, osłoniętych j a s z m a k a m i, okrytych długimi, po ziemi wlokącymi się płaszczami i zbliżających się krokiem powolnym z powodu p a p u c z i niezgrabnych, które im iść swobodnie przeszkadzały. Podróżni nasi zatrzymali się, Turczynki przeszły. Mister Wayton głową pokiwał i rzekł:

— Są to gąsienice, które się w motyle zmieniają i na odwrót. Powiem jednak coś, co się państwu może paradoksem wyda. Turcy względem kobiet swoich szczersi są aniżeli my. Oni kobiety zamykają pozostawiając dla nich alternatywę gąsieniczą i motylą; my zaś trzymamy je wiecznie w stanie motylim i zamykamy nie kobiety wprawdzie, ale przed kobietami świat ten, w którym one mogłyby zostać czym innym niż motylami. Są one u nas wolne niby; wolność ta jednak formami tylko od tureckiej niewoli się różni. Co pani na to?

— Paradoks pański nie jest bez podstaw pewnych — odparła doktorowa.

Ulica wszakże nie jest miejscem do prowadzenia dyskusji, takiej zwłaszcza obszernej, jak ta, która by się wywiązać mogła z potrąconego przez Anglika przedmiotu. Trzeba było iść dalej i pośpieszać, ażeby obejść labirynt ulic i uliczek plączących się w Widdyniu i nie spóźnić się na parowiec.

Podróżni nasi obejrzeli wszystko godne widzenia, oglądali pałac gubernatorski, meczety i studnie, wyszli na wały cytadeli, rzucili okiem na przedmieścia sadami zapełnione, odpoczęli w kawiarni i powrócili na parowiec na minut kilka przed odbiciem onego od brzegu.

Anglik odetchnął obcierając pot z czoła i wachlując się chustką od nosa.

— Jakież wrażenie? — zapytała doktorowa po chwili.

— Hm? wrażenie? Niech mi pani zostawi trzy dni czasu do namysłu, ażebym sobie samemu najprzód z wrażenia zdał sprawę. W tej chwili bowiem doznaję wrażenia przechadzki po lesie i nie uporządkowałem sobie w myśli przedmiotów, jakie w lesie tym widziałem. W perspektywie miasto inaczej wygląda.

Uwaga ostatnia odnosiła się do widoku, jaki się przed oczyma z pokładu parowca roztaczał. Miasta tureckie to mają do siebie, że inaczej przedstawiają się z daleka, inaczej z bliska. Z daleka wyglądają na kształt owych ogrodów zaczarowanych, o których baśnie ludowe cuda opowiadają — tyle tam blasków! tak się tam w fantastycznym układzie łamią barwy i kształty! z bliska wstręt budzą. Anglik nasz przypatrywał się Widdyniowi przez czas niejaki i następującą uczynił uwagę:

— Jakiż to obraz piękny ułożyć można... z brudów! Zwrócił się do doktora i spojrzał nań wzrokiem pytającym.

Doktor lekko ramionami ruszył.

— Hę?

— Domyślam się, iż masz w myśli przystosowanie jakieś, ale odgadnąć nie mogę, jakie mianowicie.

— Chcę przenieść ten efekt, jaki sprawia miasto tureckie w perspektywie, na efekt oglądanych, także w perspektywie, czynów ludzkich. Co to za obrazy wspaniałe układają się z wiarołomstw, oszustw, podstępnych kradzieży, otwartej grabieży, gwałtów, kłamstwa i brudów najszkaradniejszych! Czytaliście kiedy z uwagą historię?

A nie czekając na odpowiedź dodał:

— Radzę wam, weźcie do ręki historię pierwszą lepszą, chociażby waszą własną, bułgarską i odczytajcie ją z uwagą, to jest analizując przedmioty, które się na obraz dziejowy składają. Nie znam lektury pożyteczniejszej. Wzmacnia ona umysł i orzeźwia, jak wzmacnia i orzeźwia ciało kuracja zimną wodą. Nie próbowaliście tego?

— Czytaliśmy historię — odparł doktor tonem zakłopotania lekkiego.

— I czy to ona wzbudziła w was miłość do Bułgarii?

— Patrz na niego — odrzekł doktor na Stojana oczami ukazując. — On historii nie zna wcale.

— I kocha Bułgarię?

— Daj mu jeno sposobność dowiedzenia miłości swej dla niej! On ją kocha i ja ją kocham, dlatego że stanowi ona własność naszą przyrodzoną.

— All right! — zawołał Anglik. — Kochacie w niej samych siebie; w jej krzywdach widzicie pokrzywdzenie samych siebie, pogwałcenie natury waszej.

To, to rozumiem. Gdyby mi kto Anglikiem być zabraniał, tobym z nim proces o własność moją przyrodzoną rozpoczął od tego, iżbym mu łeb roztrzaskał.

Frazes ostatni poparł gestem odpowiednim, który w ten wyraził sposób, iż rękę z kułakiem zaciśniętym do góry podniósł i brwi srogo namarszczył.

Tymczasem statek ruszył, Widdyń niebawem znikł z oczów i zamieniły go widoki inne. Natura w całej dziewiczości swojej roztaczała się przed wzrokiem człowieka ucywilizowanego, przyzwyczajonego widzieć kulturę na każdym ziemi kawałku.

Dla Bułgarów była to rzecz zwyczajna. Anglika zajmowało to bardzo żywo. Przypatrywał się, głową kręcił, dziwił się i rozpytywał o szczegóły różne, które bądź mu w oczy wpadały, bądź też na myśl przychodziły.

Rozmowa toczyła się w języku angielskim.

Zanotować tu musimy osobliwość jedną, której milczeniem pominąć się nie godzi. Osobliwość ta tyczy się Stojana. Kiedy go siostra z panem Wayton zapoznała i on się o narodowości swego znajomego dowiedział, to wręcz siostrze oświadczył, że się z nim rozmówić potrafi.

— W jakim języku? — zapytała doktorowa.

— W jakim? Cóż to ma do rzeczy!

— On po bułgarsku nie umie.

— To nic nie znaczy.

— Uczyłeś się po angielsku?

— Mówiłem ci, żem się uczył w Bukareszcie przez lat trzy.

— Po angielsku?

— W każdym języku: po angielsku, po francusku, po łacinie... a nawet i po niemiecku małko rozbiram, pomimo że azbuka niemiecka inną jest aniżeli francuska lub angielska, alem się i tej wyuczył.

Doktorowa nic na to nie odpowiedziała. Stojan jednak słysząc rozmową jej z Anglikiem zapytał:

— Jakimże to językiem z nim hutorisz?

— Po angielsku przecie.

— Bre, bre — odrzekł Stojan głową kiwając. — Już po angielsku umiem, a tu hycz nie rozbiram. Coś w tym być musi. Albo ty z nim nie po angielsku mówisz, albo ja po angielsku nie prawdziwie się wyuczył.

Doktorowa uśmiechnęła się na tę oryginalną brata uwagę, Stojan zaś zachodził, podsłuchiwał, przysłuchiwał się i z podziwu wyjść nie mógł, że nie tylko rozumieć, ale nawet brzmienia żadnego uchem zachwycić nie jest w stanie.

ROZDZIAŁ PIĄTY

NA GRUNCIE TURECKIM

Zatrzymał się statek w miejscach kilku: w Rahowej, Nikopolis, Szistowie, zanim przybył do Ruszczuka, punktu, w którym kończyła się wodna znajomych naszych podróż.

— Jesteśmy tedy u kresu podróży europejskiej — zwiastowała doktorowa Anglikowi. — Przybywamy do stolicy Bułgarii. Proszęż teraz skupić w sobie całą odwagę i całą determinację turysty angielskiego i nie zrobić wstydu reputacji, jaką oni posiadają.

— Niech pani o mnie spokojną będzie — była odpowiedź Anglika. — Jako syn Albionu prawdziwy zwiedziłem zakątki wszystkie, wynotowane w przewodnikach na wyłączny nasz użytek układanych. — Zdarzało się mi więc i piechotą wojażować.

— Myślisz więc pan, że piechotą ma być najgorzej?

— Przynajmniej jest to sposób najpierwotniejszy, jakim zapewne troglodyci wojażowali.

— Zobaczymy, jak się podoba sposób udoskonalony... nasz.

Wyraz ostatni wymówiła z przyciskiem.

— Hm — mruknął Anglik.

Statek uwiązano u przystani i wynosić poczęto pakunki podróżnych.

Wysiadł pasza w perłowym futerku z całym dworem swoim; wysiadł dyplomata pyszny, którego mister Wayton „excellentissime” tytułował; wysiadło podróżnych dużo; hamały (tragarze) cisnęli się na pokładzie, ładując na barki walizy i kufry; doktor zawołał hamałów kilku.

— Na co ci oni! — odezwał się Stojan. — Daj mi węzełki twoje, ja nie mam jak tylko zawiniątko jedno.

— Dziękuję ci. Gdyby to tylko węzełki były, to i sam bym je udźwignął. Ale mam ja tu ze sobą zapasy różne.

I ukazał palcem na pak sporych kilka.

— A toż co, tak dużo!

— Apteka, narzędzia, naczynia, instrumenta, książki.

— Bre, bre — odezwał się Stojan przeciągle. — Cóż się tego nazbierało! Bodaj, czy to jedna h a r a b a zabierze.

— Weźmiemy więcej jak jedną.

Stojan się w głowę podrapał z miną niechętną i rzekł: —Pariczek pójdzie niemało na samo przeniesienie tego do mehany, a cóż dopiero na przeniesienie do Zarnicy.

— Cóż robić!

Stojan myśląc snadź, że go się szwagier o radę pyta, odpowiedział:

— Sprzedać hurtem, jeżeli się kupiec trafi, a nie, to otworzyć w Ruszczuku dugianę i zbyć to powoli. Ruszczuk czarszija gulema (miasto wielkie), tu wszystkiego dostać i wszystko sprzedać można.

Rada ta, acz zdrowa, nie trafiła jednak do przekonania doktora. Paki hamały zabrali i na komorę odnieśli, gdzie przystąpili do nich urzędnicy celni, z którymi rozprawić się trzeba było.

Celnicy ustaloną mają reputację od dawna, od czasów Chrystusa jeszcze. Tureccy celnicy reputacji tej kłamu nie zadają — i gdyby doktor przy pomocy Stojana nie był pilnował, to albo by się naraził na utratę połowy przywiezionych przedmiotów, albo też na opłacenie od nich cła w wysokości niepomiarkowanej. Robiono kwestie o wszystko zaczynając od lekarstw.

— Czyje to? — zapytał przełożony komory. — Moje.

— Jakim prawem?

— Zapłaciłem i przez to na własność je nabyłem. — Pytam się nie o to. Na co ci tego tyle?

— Mam zamiar chorych leczyć, jestem bowiem hekim-baszi.

— Hekim-baszi, e...ii. To co? — zapytał biorąc paczkę jakąś do ręki.

Doktor powiedział nazwę ingrediencji jakiejś aptecznej.

— A to?

Doktor znów odpowiedział.

Przełożony zadawał w ten sposób zapytania po zapytaniach bez celu i sensu, aż nareszcie wziął flakonik jeden, zatknięty szczelnie zatyczką szklaną, odkorkował i do ust poniósł w celu pokosztowania zawartego w nim płynu.

— Na Boga! — krzyknął doktor — trucizna!

— Trucizna — odrzekł przełożony powoli. — To ty truciznę do otomańskiego państwa wprowadzasz, e — głową kiwnął.

— Jest to lekarstwo.

— Lekarstwo? trucizna? Kto to słyszał coś podobnego? uhm — mruknął Turek i w ucho się palcem podrapał.

— Trucizny używają się jako lekarstwa w razach pewnych.

— E... pekii... Żaden hekim tego nie powie.

Doktor odwołać się chciał do świadectwa lekarzy ruszczuckich, lecz Stojan skinął na niego, ażeby zamiaru tego zaniechał, i wcisnął przełożonemu komory do ręki sztuk parę monety, wskutek czego  paki z lekarstwami i truciznami odsunięte zostały na stronę i z kolei otworzono paką z książkami. Były to dzieła wyłącznie naukowe, po większej części medyczne, pisane w językach niemieckim, francuskim i angielskim.

— Ooo! — zawołał Turek biorąc do ręki jedną z książek i oglądając takową ze stron wszystkich, bez zaglądania do środka. — To zakazane.

— Traktat o chorobach oczów?

— Zakazany — odparł Turek stanowczo, biorąc drugą książkę do ręki.

— To „Terapia” — rzekł doktor.

— Zakazana.

— A to o chorobach płuc.

— Zakazana — powtarzał Turek.

— Są to książki — tłumaczył doktor — z których dla państwa najmniejsza wyniknąć nie może szkoda; przeciwnie.

— Bilmem. Ja je muszę zabrać i do Stambułu odesłać. Na książki jest rozkaz wyraźny.

W rzeczy samej, we względzie tym przełożony komory stosował się do rozkazów polecających wszystkie wchodzące do Turcji książki odsyłać do Konstantynopola, zwracać takowe właścicielom po przejrzeniu i sprawdzeniu, że nie ma w nich nic niebezpiecznego. W Turcji atoli obowiązek każdy pojmuje się i praktykuje w połowie tylko, i to w tej, która nakazuje zabrać. O zwracaniu czegokolwiek nikt ani myśli. Książki przeto doktorskie narażone były na niebezpieczeństwo wielkie. Trzeba było chyba z nimi do Konstantynopola jechać, a i to nie dawało rękojmi najmniejszej pod względem uchowania ich od zatraty. Przy tym któż zaręczy, że zbiór ten dzieł naukowych nie wyda się zagrażającym podkopaniem misji cywilizacyjnej, jaką władza turecka, w troskliwości swojej o dobro poddanych, wzięła na siebie! Władza turecka stała się nadzwyczajnie, we względzie książek wszelkich, drażliwą i bojaźliwą, od czasu jak z cywilizacją w bliższe weszła stosunki. Książka, jaka bądź, w ręku poddanego wydaje się jej z góry niebezpieczną — najniebezpieczniejszą zaś taka, której ona sama nie rozumie. Wielkim więc było prawdopodobieństwo, że Traktaty — traktaty, o! — o chorobach ocznych i płucowych, Terapie i inne tym podobne dzieła, za niebezpieczne uznane, skazanymi zostaną na stos.

Doktor wiedział o tym i zadrżał o los książek swoich, tym bardziej że przełożony komory okazywał się niezłomnym w raz powziętym postanowieniu.

— Przecież, effendim, puściłeś trucizny — perswadował mu doktor.

— Trucizny co innego, a książki co innego. Za puszczenie książek, gdyby się  o tym w kanaku dowiedziano, miałbym tu kałabały k... a! Nie można, za nic.

— Ani nawet za jedną secinę gurusz? — wsunął Stojan tonem insynuacyjnym.

— Ani...

— A za dwie?

— Dwie seciny gurusz... — mówił Turek sam do siebie.

— Jeżeli książki do Stambułu odeślesz, to z tego nie przejdzie nic ani tobie, effendim, ani nikomu. Stanie się tylko krzywda hekim-baszi. Tak zaś i hekim-basza krzywdy mieć nie będzie, i ty, effendim, dwieście gurusz do trzosa włożysz.

Argumenta te trafiały do przekonania przełożonemu, myślał bowiem i powtarzał sobie pod nosem:

— Dwieście gurusz.

— Ty człowiek rozumny, effendim, wiesz, że gurusz dwieście na drodze się nie znajduje.

— Hm, to prawda — odrzekł Turek. — Ale... to mało...

— Postąp mu trzysta — szepnął doktor uradowany tym, że się przełamały lody postanowienia niezłomnego.

Stojan głową skinął na znak, że wie, jak z Turkiem postępować sobie, i:

— Mało? — zapytał — gurusz dwie seciny? Każdy gurusz ma par czterdzieści, pomyśl no więc, effendim, co tu par! bodaj nie hiliada?

Turek westchnął.

— Effendim!

— Mało.

— A, na przykład, dwieście dwadzieścia pięć... i k jus jermi besz (225 po turecku)... czy i to jeszcze będzie mało?

— Mało.

— Oj! — krzyknął Stojan, jakby strzałem ugodzony.

— Niech będzie... iki jusotuz (230).

— Ha, niech będzie, niech pariczki te staną się dla ciebie, effendim, gołębiem, wabiącym do trzosa twego tysiące i tysiące.

— Aferim — rzekł Turek, po piersi się dłonią pogładził, pieniądze schował i pakę z książkami wynieść kazał.

Za pakami, które hamały na grzbietach dźwigali, wyszedł doktor ze Stojanem. Doktorowa i mister Wayton czekali na nich przed komorą.

— No? — zapytał ten ostatni. — Cóżeście tam tali długo robili?

— Dobieraliśmy kluczów do sumienia urzędnika tureckiego.

— I dobraliście, nie wątpię.

— Dzięki drobnej monecie.

— Ha! — rzucił Anglik ramionami. — Gdzie stąpisz, wszędzie jedno i to samo, z tą różnicą, że w Turcji trafisz do sumienia za pomocą miedzi, gdzie indziej zaś musisz na ten cel złota używać. Więc, doktorze kochany, złupiłeś, do spółki z urzędnikiem wysokiej porty, skarb turecki?

— Uratowałem od zatraty lekarstwa, instrumenta i książki.

— Niech i tak będzie. Od dawna jestem tego zdania, że złodziejstwa, za które ludzi na Botany-bay wyprawiają, istnieją nie dla czego innego, tylko dla tego, że istnieją — ludziom nadają order podwiązki i tytuł baronetów. Jedno i drugie w ścisłym pozostają związku. Czy nie tak, pani? — zapytał zwracając mowę do doktorowej.

— Pozwolę sobie uczynić panu uwagę jedną — odrzekła zapytana tonem półżartu.

— Jaką?

— Tę, że pan masz zwyczaj rozpoczynać rozmowy o ważnych przedmiotach w miejscach, w których prowadzenie ich absolutnie jest niemożliwym.

— Mam w tym powody moje, bardzo ważne. Unikam przez to wszelkich możliwych obiekcji, tak że co powiem, wydaje mi się wielką prawdą, uznaną. Na obiekcje wyzywam tylko takich lordów, takie ekscelencje i takich „ekscellentissime”, jak ci, którym mieliśmy zaszczyt towarzyszyć z Bazjasz do Ruszczuka i którzy nam tu zniknęli nagle. Ciekawym, co się z nimi stało. O lordzie wiem, że się udał do piramid i krokodylów. Ale ekscelencja w perłowym futerku?

— Ten pozostał w Ruszczuku — odpowiedział doktor krocząc powoli między hamałami niosącymi pakunki do hotelu. — Jest to Zia-pasza, dostojnik wysoki, przeniesiony z Bośni do Bułgarii w celu urządzenia stosunków miejscowych.

— Coś w rodzaju komisarza nadzwyczajnego?

— Coś podobnego. Badać ma na miejscu krzywdy, pretensje i skargi.

— I czynić z nich ten sam użytek, co dyrektor komory celnej z towarów zakazanych — dokończył Anglik.

— Zapewne, nie pierwszy to bowiem raz komisarze zjeżdżają, badają i zmian żadnych na lepsze Me zaprowadzają. Oswoiliśmy się już z tym i liczymy więcej na samych siebie aniżeli na dobrodziejstwa konstantynopolskie, ustawicznie zapowiadane, a nigdy nie dotrzymane.

— Dobrze czynicie, zaprawdę — odrzekł Anglik. — A cóż się z „ekscellentissime” stało?

— Ewaporował się — odpowiedział doktor.

— Nie mógł zrobić nic lepszego. Ha!

Wykrzyknik ten wydał na progu hotelu, przedstawiającego się pod postacią budynku drewnianego, w kwadrat zbudowanego, o piętrze, z galeriami od podwórza, na które wychodziły drzwi pokoi gościnnych. W urządzeniu tym znać było wpływ cywilizacji zachodniej, pomimo że urządzeniu wewnętrznemu brakowało wiele we względzie komfortu, doprowadzonego na Zachodzie do stopnia tak wysokiego! Wielka jednak zachodzi różnica pomiędzy tym hotelem a zwykłą mehaną. Podróżni mieli izby osobne, zaopatrzone w łóżka, w stoliki,, w stoły; mieli na rozporządzenie swoje usługę, głuchą wprawdzie na wezwania, lepszą atoli od żadnej; na żądanie posiłku dostać mogli wszystkiego, z wyjątkiem tego, czego żądali. Mister Wayton był za tym, ażeby w Ruszczuku nie bawić długo.

— Moglibyśmy puścić się w dalszą podróż natychmiast, jeżeli się pani znużoną nie czuje.

— Nie zależy to od znużenia mego, ale od wynalezienia powozów, które by nas do Zarnicy odstawiły — odrzekła doktorowa.

— Więc powozów szukać dopiero potrzeba!

— Już się tym brat mój zajął.

— To nie Anglia, przyjacielu — odezwał się doktor. — Tu uzbroić się trzeba w dwie rzeczy: w wyrozumiałość i cierpliwość.

— I długoż czekać przyjdzie? — zapytał Anglik dobywając zegarek i spoglądając na takowy.

— To zależy... W każdym jednak razie, dziś nie wyruszymy.

— A więc, chcąc nie chcąc, odpoczywać musimy. Ha! odpoczywajmy.

Odpoczywającą jednak rzeczywiście była doktorowa tylko; doktor zaś i Anglik mieli najprzód do uregulowania kwestię paszportową, co zabrało im czasu godzin kilka, a następnie zwiedzali miasto, które z powodu kolei żelaznej, będącej zaprowadzeniem świeżym, przybierać poczęło pozór odmienny nieco od dawniejszego. W oczy się rzucało wciskanie się europeizmu, zajmującego stanowisko, pod postacią budynków europejskich nowych, wystających tu i ówdzie z pośrodka domków drewnianych. Dworzec kolei żelaznej nadawał ruch i życie odbijające raźnie od gnuśności tureckiej, wstydzącej się niejako samej siebie. Na obliczach Turków, starowierców zwłaszcza, prezentujących się w tradycyjnym turbanie i z tradycyjną fajką w ręku, postrzegać się dawało upokorzenie, stąd zapewne pochodzące, że uznawać musieli wyższość tych, którymi pogardzali. Prorok nie przewidział ani telegrafów elektrycznych, ani kolei żelaznych. Koran, księga wszechmądrości, nie mówi o tym ani słowa. Turecka miłość własna cierpi z powodu tego głęboko i cierpienie swoje wyraża milczeniem posępnym, przerywanym niekiedy maksymą z księgi proroczej zaczerpniętą, a głoszącą, że „moc boża wyższą jest nad wszelkie wymysły ludzkie”. W maksymie tej czerpią Turcy pocieszenie; jest ona oraz krytyką wynalazków cywilizacji europejskiej.

— Gdyby Bóg zechciał — powiadają — toby dmuchnął tylko, a wnet to wszystko obróciłoby się wniwecz.

Niejeden Turek szczerze pragnie doczekać się... dmuchnięcia bożego, czuje się bowiem, jakby pod zagrożeniem wydziedziczenia, mającego się dokonać na korzyść giaurów, psów niewiernych, na korzyść tej rai pogardzonej, która wczora jeszcze oblicze do ziemi samej chyliła, a dziś głowę podnosić zaczyna. Taki bowiem zachodzi stosunek, że o ile Turcy czują się przez cywilizację zagrożeni, o tyle rajowie upatrują w niej zbawienie swoje. Dzieje się to instynktownie.

To, cośmy powyżej napisali, jest streszczeniem rozmowy doktora z Anglikiem, jaką toczyli chodząc po mieście i zatrzymując się w punktach rozmaitych, w których przedstawiały się im przedmioty uwagę na siebie ściągające. Anglik zapytywał, doktor odpowiadał i opowiadał.

— Ziomkowie moi — mówił — garną się do cywilizacji nie tak wprawdzie, jakby sobie tego życzyć należało, dosyć jednak znacznie jak na naród w ciemności pogrążony i z tego powodu korzyści światła ocenić należycie niezdolny. Masa zachowuje się jeszcze obojętnie, lecz indywidua pojedyncze, których liczba zwiększa się z dniem prawie każdym, dają przykłady prawdziwie piękne. Jeden z mieszkańców Ruszczuka zapisał blisko pół miliona franków na założenie uniwersytetu bułgarskiego.

— Och! — zawołał Anglik przeciągle. — Myślicie więc naśladować Zachód!

— No? a cóż?

— Chcesz, żebym ci powiedział, jak mi się oświata nasza przedstawia?

— Jak?

— Wyobraź sobie, że w pustyni Sahara, która nic nie produkuje tylko piasek, żadnych innych mieszkańców nie posiada tylko węże i żadnych innych dróg nie zna tylko te, które na niej huragany kreślą, wyobraź sobie, że w pustyni tej zbudował ktoś kolej żelazną. Czyby kolej ta utrzymać się mogła bez ofiar wielkich? Czyby nie była ona przedmiotem zbytku? Owóż to samo z oświatą na Zachodzie zrobiono. W krajach, w których szkółek nie było, w których narody zasypywał piasek niewiedzy ogólnej, pozakładano uniwersytety i akademie. Zrobiono z oświaty przedmiot zbytku, nadano jej od początku charakter ten i skrzywiono ją od razu. I uważaj: od kiedy to Anglia uniwersytetem się chwali, a pomimo to naród angielski brnie w ciemności! od którego to wieku Hiszpania z uniwersytetem wystąpiła, a pomimo to naród hiszpański do najoświeceńszych nie należy! Nie, zdaniem moim, jak kolej żelazna rentować się jeno może tam, gdzie istnieje przemysł, handel, drogi i kanały, tak i uniwersytet tam tylko korzyść rzeczywistą przynosi, gdzie przygotowano dla niego odpowiednio grunt. Bez tego udziela on światła w znaczeniu monopolu i zamiast pomagać, przeszkadza szerzeniu się oświaty, jak monopol wszelki przeszkadza rozwojowi przemysłu lub handlu.

Doktor z uwagą wielką Anglika wysłuchał i nic mu na to nie odrzekł. Ten zaś dodał jeszcze:

— Zdaniem moim, cokolwiek się buduje, budować się powinno zaczynając od fundamentów, nie zaś od dachu, Nie naśladujcie w tym Anglii, Francji, Hiszpanii, Niemiec, Włoch posiadających uniwersytety od wieku trzynastego, czternastego, a dziś dopiero, w wieku dziewiętnastym, poczynających myśleć o oświeceniu ludu. Na cóż się one zdały?

— Wydały znakomitości tyle!

— Bardziej błyskotliwych aniżeli pożytecznych — odparł Anglik. — A za to ile to znakomitości zmarniało dlatego jedynie, że nie miało możności nauczyć się czytać i pisać!

— To prawda! — zawołał doktor jakby uderzony słowami tymi.

Anglik ręką machnął. Poszli dalej. Obeszli miasto całe i powrócili do  hotelu, gdzie Stojan czekał już na nich z wiadomością pomyślną.

— Powozy są?

— Są... Nająłem cztery haraby parokonne. Doktor odpowiedź tę Anglikowi przetłumaczył.

— Jedziemy więc — rzekł ten ostatni.

— Jutro z dnia świtaniem.

— A jakże wieczór spędzimy? Teatrów nie ma tu, o tym wiem, ale jest może ogródek jaki.

Doktor odpowiedział na to sposobem tureckim: cmoknął i głową do góry rzucił.

— Jakże mieszkańcy tutejsi wieczory spędzają?

— W gronach rodzinnych. Wieczór jest to pora, w której odbywają się obiady, po nich następuje tak zwany r a h a t.

Anglik zażądał wytłumaczenia wyrazu ostatniego.

— Rahat jest to włoskie far niente, kończące się snem. Po obiedzie rahat, po rahacie sen, w ten sposób upływa wieczór, łącząc się z nocą przeznaczoną całkowicie na spoczynek. Taki zwyczaj.

— Więc i my zróbmy wedle zwyczaju. Urządźmy sobie ucztę. Uwieńczmy czoła bluszczem, jedzmy, pijmy, niech nam muzyka przygrywa... i potem samo przez się nastąpi rahat.

Słowa te wymówił mister Wayton półżartem, półserio, serio jednak przemagało w nich tak, że doktorowa ze zdziwieniem niejakim spojrzała na niego.

— Och! — rzekł, jakby odpowiadając na spojrzenie doktorowej. — Doznaję niekiedy potrzeby... zagłuszyć się!

To ostatnie powiedzianym było całkiem serio i z takim przyciskiem, jakby z serca pochodziło, co dziwniejszym się jeszcze wydało, albowiem jeżeli o co, to o uczuciowość serdeczną pana Wayton posądzać nie było można. Przebicie się czegoś podobnego przez skorupę ironii, która stanowiła zewnętrzną jego obsłonę, nie mogło nie być zadziwiającym. Doktorowa patrzyła na niego wzrokiem, w którym się malowało pytanie: co to znaczy?

Anglik ręką machnął.

— Eh! — odezwał się i westchnął.

Spojrzał na doktorową, zaśmiał się głośno i zmieniając ton zmienił oraz i treść rozmowy, zwracając takową na przedmiot podróży jutrzejszej. Rzucił frazesów kilka, wyszedł, postał przez chwilę na galerii gwiżdżąc sobie pod nosem, udał się do izby swojej i drzwi za sobą zatrzasnął.

— Czy on deli trochę? — zapytał Stojan pokazując sobie palcem na czoło.

I doktor i doktorowa ramionami ścisnęli.

— Gdy mówi co — ciągnął Stojan motywując zapytanie powyższe — to go nie rozumiem nic a nic, a gdy się patrzę na niego, to zdaje mi się, jakby mu w głowie czegoś brakło. Gdy się śmieje, to tak się marszczy, jakby piołun połykał.

W rzeczy samej, mister Wayton dość oryginalnie wyglądał. Wzrostu słusznego, barczysty, silnie zbudowany, rudy, obdarzony był fizjonomią nie nader powabną, której akcent osobliwy nadawały brwi sterczące, przy samej skórze ostrzyżone włosy i duże bakembardy, rozczochrane w dwie przeciwne strony, co twarzy jego nadawało pozór taki, jakby była uskrzydlona, ale bynajmniej nie w sposób anielski. Myśl o anielskości odpędzały: oczy siwe w głębi orbitu ukryte i wyglądające spod brwi, jakby z zasadzki, nos zwężony u góry i usta wąskie, ułożone do uśmiechu drwiącego. Mister Wayton golił sobie starannie wąsy, pozostawiając brodę. Całość fizjonomii jego ściągała wprawdzie uwagę na siebie, lecz nie miała w sobie nic pociągającego, nie wzbudzała ufności. Niejeden pod wpływem wrażenia, jakie on sprawiał, lękałby się z nim sam na sam pozostawać. Nie dziw przeto, że Stojan posądził go o brak klepki jednej w głowie.

Nakryto do wieczerzy. Doktor poszedł po Anglika. Na pierwsze we drzwi pukanie nie otrzymał odpowiedzi, na drugie usłyszał zapytanie tonem niecierpliwości nabrzmiałe:

— Kto tam?

— To ja, przyjaciel twój, doktor Stanko. Wieczerzę podano, czekamy na ciebie.

— Nie czekajcie! Jestem niewidzialny i nie jedzący do jutra. Dobranoc!

Doktorostwo spożyli wieczerzę we trójkę ze Stojanem, po wieczerzy poszli spać i nazajutrz, jak skoro dzień zaświtał, znaleźli Anglika na galerii, w pogotowiu do podróży.

Na powozy nie czekano długo, upakowanie poszło szybko: apteka i książki zajęły dwa wozy, dwa zaś inne wzięli podróżni dla siebie, na jednym Anglik z doktorem, na drugim doktorowa z bratem, woźnicy pozajmowali miejsca swoje i karawana o wschodzie słońca (wcześniej regulamin nie pozwala) przekroczyła bramę forteczną Ruszczuka, za którą rozchodziły się trzy drogi: jedna na prawo, do Tyrnawy, druga na lewo, do Szumli, trzecia środkowa, prowadząca do Osmanbazar w góry, przez góry do Kazanu, a stamtąd bądź do Karnabatu ku morzu, bądź też do wsławionej różami i wyrobem różanego olejku Islimje (Sliwny). Podróżni nasi puścili się tą ostatnią. Konie dość ochoczo ciągnęły haraby pod górę, prychając na znak, że się podróż pomyślnie odbędzie. Za miastem otoczyła wnet wędrowców atmosfera sielska: skowronek powitał ich piosnką szczebiotliwą, w zbożach odezwały się przepiórki, na prawo i na lewo, bliżej i dalej brzmiały hymny poranne stworzeń witających króla światła, słońce, wzbijające się coraz to wyżej na wschodnim nieboskłonie i rozpraszające tumany białawe, którymi w dali znaczyło się łożysko Dunaju. I woń subtelna unosiła się w powietrzu. Była to woń kwiatów polnych, napojonych rosą nocną, która się pod działaniem ciepła promieni słonecznych ulatniać poczynała.

Anglik wychylił głowę z haraby, oglądał się, pił wonne powietrze płucami całymi i od chwili do chwili powtarzał, mówiąc sam do siebie:

— To Bułgaria, hm... Bułgaria.

Koniec wersji demonstracyjnej.

ROZDZIAŁ SZÓSTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ SIÓDMY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ ÓSMY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ  DZIEWIĄTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ DZIESIĄTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ  JEDENASTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ DWUNASTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ TRZYNASTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ CZTERNASTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ PIĘTNASTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ SZESNASTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ SIEDEMNASTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ OSIEMNASTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ DZIEWIĘTNASTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ DWUDZIESTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej