David Asher

ZARYS USTAWY

Konwersja: Nexto Digital Services

ZARYS USTAWY ANGIELSKIEJ

Skreślony w dwóch odczytach na Kupieckiem Stowarzyszeniu w Lipsku, d. 21 i 28 Listopada 1861 r.

Asher David

Najdoskonalszym bez zaprzeczenia, na starym lądzie, jest system rządu reprezentacyjnego w Anglii. Nim naród angielski wzorowej Ustawy swojej się dorobił, przeszedł koleje, jakie rzadko w dziejach innych narodów spostrzegamy. Umiał korzystać z własnych nieszczęść i nauczony doświadczeniem, stanął na granitowym fundamencie prawa, które jest częścią ogólnego prawa, częścią znów z potrzeb jego szczególnych wyrosło. Nie schodząc nigdy z drogi prawa, które sam uchwalił, szczyci się potęgą nieznaną dotychczas w historyi. Poznać to prawo w jego kardynalnych rysach, przyjrzeć się temu że tak powiem wcielonemu sumieniu narodowemu, będzie zapewne uczącą i zajmującą rzeczą. W tym też celu podajemy polskiemu czytelnikowi popularny obraz, godnej z wielu względów uwagi. Ustawy Angielskiej.

D. 2 kwietnia 1863 r.
Tłumacz.

W ostatnim moim odczycie o indywidualnym charakterze, odmalowałem panom człowieka jako istotę metafizyczną (Zoon metaphysicon); uważałem go w jego jednostkowości: dziś postanowiłem przedstawić go z innej strony, t. j. jako istotę polityczną (Zoon politicon). Nie będę was jednak bawił oderwanenii spekulacyami, lecz jak już z ogłoszenia mojego odczytu mogliście się dorozumieć, wezmę pod uwagę fakt konkretny, i postaram się zobrazować wybitne rysy Ustawy angielskiej. Wiem doskonale, że zewnętrzna polityka Anglii nie liczy w kraju wielu zwolenników, i że od r. 1848 przywykliśmy tak niegdyś sławiony kraj z ciemnej uważać strony, a nawet szkalować jego ustawy i poniewierać zarząd wewnętrzny.

Daleki jestem od chwalenia wszystkiego, co w rzeczywistości istnieje, ani też nie jestem tak zapalonym anglomanem, i mimo nieudanej sympatyi dla Anglii tak zaślepionym, bym nie widział wielu niedostatków i chorób, jakie w tym kraju panują i na jaw wychodzą, tem bardziej, żem tak długo żył śród Anglików; jednakże w tem wszystkiem co wielkiej ogólnej strony ich Ustawy dotyczy, tylko uprzedzenie, nienawiść lub zazdrość coś jej zarzucać mogą.

My tu właśnie mamy na uwadze tę ogólną stronę angielskiej Ustawy, o ile ta w ciągu sześciu wieków lub mówmy raczej w ciągu lat tysiąca się rozwinęła i w dzisiejszej formie istnieje. Angielski poeta, sławny Alexander Pope objawił w poemacie swoim "Essay on Man" często cytowane zdanie mniej więcej takie: iż ta ustawa bywa najlepsza, która najlepiej jest stosowana, i że tylko głupcy mogą się sprzeczać o formy rządu. W istocie więc wszystko to jedno, czy państwo jest despotycznie, czy arystokratycznie, czy demokratycznie rządzone; teorya ta znalazła niejakich zwolenników. Przytaczają też nieraz słowa dobrze znane szwedzkiego kanclerza Oxenstierna: "Uważ, mój synu, jak mało trzeba mądrości do rządzenia ludźmi, '' mające niby dowodzić łatwości sprawy rządzenia. Ci, którzy na podobne zdania przysięgają i nad niemi się unoszą, są to pospolicie albo płytkie głowy, albo też tacy co się Machiawelskiej trzymają zasady: iż dosyć jest poznać słabości ludzkie, a łatwo będzie niemi rządzić lub trzymać na pasku. Dla dzieciucha, który swego nauczyciela, dla żony która swojego męża, dla sługi który swojego pana opanować usiłuje, taka zasada wystarcza; ale nigdy dla monarchy, któremu na sercu leży dobro jego poddanych. Inaczej jak Pope i Oxenstierna rozumieli ten przedmiot wielcy wszystkich czasów filozofowie. Plato w głównem swojem dziele mówi o państwie czyli rzeczypospolitej, Arystoteles bogate swoje doświadczenia przekazał nam w równie znakomitem dziele zwanem "Polityką," w którem położył pomnik swojej mądrości i uczoności wszechstronnej. Podobnież filozofowie nowszych czasów poświęcili głębokie poszukiwania zbadaniu istoty rządu; toć jasna, że tego przedmiotu jedną sen-tencyą odprawić ani wyczerpać niepodobna. W tylko co przytoczonej "Polityce" mówi Aristoteles, iż to rzecz oczywista, że ta ustawa jest najlepsza, pod którą człowiek dobrze i szczęśliwie żyje. Brzmi to troche inaczej jak owo zdanie Pope'go. Bada tedy najprzód, jakie życie jest najszczęśliwsze, czy życie cnotliwe jest najpożądańsze, czy życie polityczne i praktyczne zasługuje na pierwszeństwo, czy też oddalone od wszelkich stosunków zewnętrznych, życie medytacyjne; krótko mówiąc: czy polityczne czy filozoficzne życie więcej warto, i podług tego przebiega rozmaite ustawy poddając je ścisłej krytyce.

Nie jest moim zamiarem powtarzać tu jego szerokie wywody. Zwracam tylko uwagę, że starożytnym snuł się po głowie ideał takiej ustawy, jaką ma Anglia. Szczególniej zaś wielki historyk Tacit, równie jak poprzednik jego Cicero, uważał ustawę mieszaną t. j; taką, w której żywioły: monarchiczny, arystokratyczny i demokratyczny się łączą, za najlepszą; sądził jednak za niemożliwą do osiągnięcia. Uważa on, iż łatwiej ją chwalić, aniżeli wprowadzić w rzeczywistość, a gdyby i przyszła do skutku, to na czas bardzo krótki. Tymczasem mogę dziś ten ideał jako urzeczywistniony okazać, i obawy Tacita ogłosić za bezzasadne. Brytyjskiej wyspie przeznaczone było wprowadzić w życie ów ideał, i za wzór wystawić innym państwom. Po tych kilku ogólnych uwagach, przejdźmy teraz do samego założenia.

Koniec wersji demonstracyjnej.