Aleksander Bronikowski

ZAWIEPRZYCE

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

II.

III.

IV.

V.

VI

VII.

VIII.

IX.

X.

XI.

XII.

XIII.

XIV.

ZAWIEPRZYCE

Powieść historyczna

Przełożona z rękopismu niemieckiego przez J. K. O.

Bronikowski Aleksander

Jeśli czytelnik ma ochotę pójść jeszcze raz w tej książce za niezupełnie może obcym sobie przewodnikiem w te okolice, które od wschodu Dniepr a od zachodu Prośna oblewa; to niechaj raczy towarzyszyć mu do Województwa Lubelskiego. Tu w obwodzie, który swoje nazwisko trzyma od stolicy, w jednej z mniej powabnych okolic, nad brzegiem Wieprza, na wzgórzu pięknym trawnikiem okrytem, leży zamek Zawieprzyce (*). Okolica ta, co do wspaniałości i wrażenia, jakie obudzą, nie wyrównywa zaiste niektórym okolicom nad Reńskim, ani dolinom Saskiej Szwajcaryi, ani śmiałym ogromom skał w górach Plauen Tharand; roskoszne łąki, góry liściowem i iglastem drzewem ocienione, z lekka zaokrąglone wzgórki, pokryte zbożem, malują się w jasnym błękicie szybko przemykających się fal rzeki, i aby miejsce to, na którem działy się wypadki niniejszej powieści zmysłowo przedstawić niejako tej części moich czytelników, dla której naprzód jest przeznaczona, niech mi wolno będzie porównać je z okolicą Nossen i doliną Muldy, z któremi łożysko Wieprza od Łęczny aż do Kocka nader wielkie ma podobieństwo.

Sam Zamek dumnie i malowniczo wznosi się ponad wierzchołki sąsiednich pagórków, a góra, która go dźwiga, stała się zapomocą sztuki, jeszcze bardziej stroma aż do samego brzegu, aniżeli była przed wybudowaniem jego. Rzeka tworzy wiele małych, drzewami ocienionych wysep, o kilka set zasie kroków, poniżej przy kamiennym moście pieniąc się, przez mocną przedziera się groblę. Po lewej stronie grodu, oddzielonego od pobizkiego lasku wąwozem, odwieczne drzewa, które niegdyś zdobiły zwierzyńce dawnych dziedziców, podnoszą szczyty swoje ku niebu a zaraz naprzeciw, w niejakiej odległości, przy również wysoko położonej wiosce Kijany: mała rzeczka Bystrzyca wpada z taką gwałtownością do Wieprza, że rzucony na niej most niewielki, w ciagłem poruszeniu zostaje. Na wierzchu góry zamkowej rozciąga się do dziś dnia jeszcze dobrze utrzymany ogród, którego ciemne ulice później obyczajem naszego wieku cienistemi drzewami zasadzone zstępują aż na dolinę, skąd w pobliżu dają się widzieć trzy wielkie, ludzką ręką usypane pagórki, noszące nazwisko grobów Tureckich: a jeden z nich pomimo tego nazwania przyozdobiony jest kaplicą, której wysoki, mocno pozłocony krzyż, oświecony promieniem słońca, zdała nakształ słupa ognistego goreje. Co zaś pod temi wzgórkami ukrywa się, w tak blizkim związku zostaje z historyją zabudowania Zawieprzyc, że godna jest zaiste abyśmy to najaw wykryli wprzódy, nim dzień sądu ostatecznego otworzy groby tak Muslemima jako i Chrzcścian, i wyjawi występek, po nad którym przemożna ręka zbrodniarza naderemnie wysypała góry.

Sam zamek, lubo otoczony jest coraz mniej wyraźnemi śladami systematu feudalnego, wyschłemi rowami, osiadłemi wałami i murami, i na zawsze teraz spuszczonym a dawniej zwodzonym mostem; nie nosi przecież na sobie cechy starożytności. Zapewneć to budujący ten zamek, usiłował smak włoskiej architektury, który pod koniec siedmnastego wieku rozpowszechnił się w północnych krajach, połączyć z potrzebą obwarowania, jakiego wiejski dom polskiego pana jeszcze pod tenczas wymagał. Cztery wieże w czworokąt zabudowane kończą regularne, wysokiemi oknami i płaskim dachem opatrzone skrzydła, a mury dolnego piątra, których niepospolita moc, daje wysokie wyobrażenie o zamożności i dostatkach tego, co mógł je wznieść w okolicy tak ubogiej w kamienie, otaczają

Rzeka Wieprz poczyna się niedaleko starego Zamościa i przebiegłszy blizko dwudziestu mil pomiędzy brzegami rozmaitej piękności, wpada do Wisły niedaleko Puław, słynących swojemi ogrodami. Opowiadający przepędził pięć tygodni w czasie lata roku 1822. w Zamku Zawieprzyce, i nieraz oglądał sam ślady wydarzeń wspomnionych w tej powieści pokoje, w których opowiadający sam przemieszkiwał, i które lubo ponure i z wysokiemi sklepieniami, zbudowane wszakże są na taki sposób, jaki jeszcze w dawniejszych pałacach przedmieścia Saint-Germaint w Paryżu widzimy. Z okien wyższych piąter patrzący, używa nader rozmajtego a miłego widoku; wzrok ściga w odległości za rzeką Wieprzem w rozmajitych jej zakrętach, niezliczone wioski wynurzają się z pośród cieniowanej zieloności pól, łąk i lasów; w zamglonej odległości wznoszą się strome pagórki Łęczny, a po nad wierzchołkami gęstych gajów zakrywających przed okiem miasto Lubartów, wznosi się żelazny rycerz olbrzymiej wielkości, herb książęcego rodu Sanguszki, przyozdabiający bramę do jego zaniku; w czasie zaś pogodnej pory, wieże odległego Lublina ograniczają widnokrąg.

Najpiękniejszy atoli gmach w Zawieprzycach, a może i najgodniejszy uwagi, jest to sala na drugiem piętrze. Tworzy ona w regularnym stosunku długi czworobok z uciętemi katami; przyozdobiona jest prosto, ale gustownie, otwartą kolumnadą połączoną z galeryją, która z przedniej strony przez ciągnące się bistrowe okna jest oświecona. Podczas piękniejszej pory roku, ten zakryty portyk dozwala używać nader przyjemnego wpływu światła i powietrza, odbijając gorętsze promienie słońca; a kiedy śnieg i lody przyodziewają pola, kwiaty i rośliny zagraniczne zasłonione od chłodniejszego zimowego wiatru, zamieniają go w kwitnący i tchnący wonią ogród. Me dziw zatem, że przychodzień wstępujący do tego ozdobnego gmachu, doświadcza pogodniejszego i weselszego wrażenia, i niedorozumiewa się, ażeby ta sala mogła kiedy bydź czem innem a nie teatrem przystojnej uciechy i gościnności. — A przecież nie tak się działo dawniejszemi czasy, i była pora, kiedy w poufałej tylko rozmowie, albo w tajemnych poszeptach, wspominano o tej sali, kiedy domownicy ze wstrętem do niej wchodzili, a w czasie nocnym z bojaźnią i przestrachem jej unikali.Jeszcze przed stoma laty, pokazywano tam obraz znacznej wielkości, zakrywający wielką cześć tylnej ściany; ale gdy ten dnia jednego nagle zdjęty został i złożony w jednym z pokojów dolnego piętra, gdzie różne stare sprzęty chowano, opowiadający winien jest tylko samemu przypadkowi, co go jednego wieczora zaprowadził do tego pokoju, możność odmalowania czytelnikowi (o ile tego dozwoliło zepsucie, jakiemu kolory i płótno od wpływu wilgotnego i zamkniętego powietrza przez tak długi czas uległy) tego, co ręka włoskiego sztukmistrza ukształciła.

Dziedziniec zamkowy był sceną całego działania. Korpus budowy i jednoze skrzydeł były już zupełnie wzniesione i całkiem tak ukształcone, jak dzisiaj się znajdują, ale drugie skrzydło ukazywało się dopiero pod dach tylko wyprowadzone i otoczone rusztowaniami i drabinami, na których dawała się widzieć wielka liczba na pół nagich, dzikich postaci, których wydatne rysy twarzy i ciemny kolor skóry okazywały zagraniczne pochodzenie. Na forgruncie obrazu stał jakiś znakomity mąż w ubiorze właściwym szlachcie, ale okryły pancerzem; rysy jego twarzy były surowe, ba nawet możnaby je nazwać twardemi i ponuremi, rozweselone tylko nieco dumnym, prawie szyderczym uśmiechem, co około ust jego unosił się; ręka jego trzymająca laskę hetmańską, w postaci rozkazu wyciągniona była ku tylnej stronie, jak gdyby chciał grozić pracującym i zapalić gorliwość wielu odrażającej postaci ludzi, co potrząsając rozmaitemi narzędzami karnemi z malującem się wyraźnie szyderstwem na nieludzkiej twarzy, zdawali się przynaglać zmordowanych albo opieszałych. Czarne, iskrzące się oko tego pana, zwrócone było na urodziwą postać kobiecą w cudzoziemskim stroju, co nader piękną rospuszczonemi włosów pierścieniami przyozdobioną głowę, błagając ku niemu podniesioną trzymała ze wszelkiemi oznakami przestrachu i boleści, i leżała u nóg jego, i wskazywała na bok na grupę, przeciw której lewa ręka pana groźnie była zaciśniona. Dwaj siepacze, z których jeden, na którego twarzy malował się wyraz tryumfującej złośliwości, a z zewnętrznej postaci do Wójta był podobny: silnemi rękami trzymali jakiegoś młodzieńca w tureckim ubiorze, którego głowę gdy z niej turban zleciał, przeciw zwyczajowi narodu, do którego zdawał się należeć, okrywały gęste kędziory, i który przezwyciężony nareszcie po długim oporze, zdawał się gardzić tem, aby jakim wyrazem, alboli też giestem miał prosić przemożnego o litość i poglądał na klęcząca niewiastę wzrokiem wyrzutu i czułości, jak gdyby chciał ją odwieść od daremnego poniżenia.

Cały rysónek można było nazwać raczej poprawnym aniżeli pięknym, a zachodzącego słońca wieczorna purpura, która nadawała kolorytowi krwawy blask, rzucała tak krzyczące światło i cienie na rozgniewane oblicze głównej figury, że ta w mroku ciasnego pokoju zdawała się patrzącemu jakby oświecona płomieniem piekielnym, i takie czyniła wrażenie iże zdawało się, jakoby groźne rysy poruszały się obdarzone okropnem, pozornem życiem.

Już zaczęło powolej zmierzchać się w pokoju, i niepodobna było czynić dalszych badań nad tern cudownem malowidłem, a opowiadający wyznaje nawet że mu w tej chwili więcej aniżeli kiedykolwiek przyszła na myśl samotności dolnego piętra, które on tylko sam zamieszkiwał, i że prędzej aniżeli zwykł był to czynić, udał się na drugie piętro, gdzie owocześni mieszkańcy zamku w powyżej opisanej sali, w około stołu przy herbacie zgromadzać się zwykli. Tegoż samego jeszcze wieczora starał się nowy badać co o widzianym obrazie, ze starego rządcy domu, któremu sama pani w nieobecności swojej powierzyła dozór nad budową; wszelako stary sługa ukazał się w tej mierze nadzwyczaj skąpym w wyrazy, i kiedy opowiadający około północy weszedł do swego sypialnego pokoju, ogromny zamek, co się zjawił u drzwi od pokoju składowego, dał mu do zrozumienia, że musi zaprzestać dalszego poszukiwania, które z tego lub owego powodu niebardzo przychylnem okiem musiało bydź uważane.

Nie wszyscy atoli mieszkańcy Zawieprzyc byli równic skryci jakich przełożony; udało się opowiadającemu, to w tej to w owej porze, zasiegnąć niektórych wiadomości o przedmiocie ciekawości swojej, a z tego, co mu w różnych czasach i od rozmajitych osób, rozumie się pod warunkiem najgłębszej tajemnicy, której tu autor pozwala sobie nadużyć, i z wielką ważnością powierzone było: rzecz następnej prawie treści można było wydobyć.

Malowidło, które widział zdobiło dawniej jak już powiedziano wyżej, jednę ze ścian niewielkiej sali bawialnej w tern miejscu, które i dziś jeszcze przy pilniejszej uwadze rozróżnić można, aż nareszcie przed laty zdjęte zostało. Głowna figura wyobraża założyciela tego zamku Jana Nepomucena Granowskiego, Kasztelana Lubelskiego, towarzysza broni Króla Jana Trzeciego Sobieskiego. I on także znajdował się z Królem przy odsieczy Wiednia i otrzymał od niego w podarunku za swoje bohatyrskie czyny, a mianowicie w nagrodę stanowczego attaku na czele polskich kopijników na Spahi tureckie, dwa tysiące muzułmańskich jeńców, których użył do budowli zamku Zawieprzyc. Aże Jan Granowski był nader surowy pan, wczasie tedy budowli tysiąc sto ze wzmiankowanych brańców z przyczyny okrutnego obejścia się z nimi, i z powodu nadzwyczajnej pracy zginęło, a ciała ich pogrzebione zostały pod owemi wzgórkami, noszącemi tureckich grobów nazwisko; kiedy reszta ich, za nadejściem czasu wymiany jeńców i odkupu, zaledwie żywych i w najopłakańszym stanie porzuciła twardą usługę. Porta zasmucona ich dola zaniosła w tej mierze skargi do Rzeczy pospolitej Polskiej, Król i stany widzieli się bydź zmuszonymi upomnieć Kasztelana ostrym wyrazem. Lecz ta okoliczność tak obraziła dumę starego Pana, że wymawiając Królowi z gwałtownością swoje długoletnie usługi, postanowił zdala od interesów państwa i niewdzięcznych, jak nazywał swojich współobywateli, resztę życia w Zawieprzycach przepędzić. Jakoż dotrzymał słowa i żył starając się przez uczty i biesiady osłodzić tęsknotę samotności, bo go bezczynny sposób życia jeszcze bardziej ponurym i porywczym uczynił. Chcąc zatem pokazać żegardzi naganą, która go spotkała, rozkazał tyrańskie swoje postępki uwiecznić malowidłem, które wykonał jeden z włoskich malarzy, znajdujący się podówczas w Warszawie. Ale zaledwie żądany obraz ukończony został przez artystę na zamek w tym celu przywołanego i zawieszony na wspomnionem miejscu, aż Pan Granowski stał się jeszcze dzikszym aniżeli był dotąd, tak, że żyjącym podówczas sługom zdawało się, jak gdyby trapiony był dręczącą jaką niespokojnoscią. Powziął on głęboką nienawiść do Artysty, słyszano jednego dnia w małej sali głośną rozmowę pomiędzy nim a malarzem i w krotce potem Włoch niepojętym sposobem i bez wieści zniknął.

Coby zaś dwie inne znaczniejsze figury tego malowidła miały znaczyć, o tern opowiadający nie mógł powziąść dokładnej wiadomości, wszelako niektórzy z zapytywanych mniemali, że obraz ten musiał przypominać jakiś czyn okrutniejszy jeszcze i skrylszy, aniżeli powszechnie wiadome obchodzenie się z jeńcami wojennymi, i że pod temi usypanemi wzgórkami, może nie samych tylko Turków kości spoczywały; bo i do dziś dnia jeszcze jeden z nich zdobi kaplica i krzyż, a takie ozdoby nic przystoją zaiste grobom niewiernych.

Inni znowuż mniemali, że ten obraz czyli raczej jego przedmioty, mają blizki związek z naglą śmiercią Kasztelana Granowskiego, której zaprawdę osobliwsze towarzyszyły okoliczności. Znajduje się bowiem w zamku Zawieprzyce niejakieś przybudowanie, które wydawca tej powieści widział w Polszcze po niektórych zamkach, ale w Niemczech nie zdarzało mu się napotkać. Od samej podstawy dolnego piętra wznosi się to drewniane zamknięcie o mur oparte, w kształcie wieży, aż do najwyższych piąter. Wnętrze jego zawiera w sobie krzesło z poręczami, które utrzymywane na sznurach według upodobania może bydź albo na górę wyciągnięte albo też na dół spuszczone; a tym czasem w każdem piętrze znajdują się drzwi wychodzące do tego przybudowania, i dozwalające wyjścia lub przyjścia osobie, która dla wieku czy też dla słabości, czy wreszcie dla wygody, nie mogąc lub nie chcąc iść po schodach, tym sposobem prędko i bez trudu z jednego piętra na drugie udać się może.

Jednego zatem wieczora, jak mówi podanie, Jan Granowski wyszedł w wielkiem poruszeniu z małej sali, rozkazując piorunującym głosem ludziom zatrudnionym wywindowaniem krzesła, aby je spuścili na dół. A gdy ci gotowi do spełnienia swojej posługi, otworzyli drzwiczki, Kasztelan wykrzyknął straszliwym głosem nazwisko Włoskiego malarza, chciał w tejże samej chwili usiąść na krześle, potknął się, i co przy tak małej przestrzeni prawie jest nie dopojęcia, spadł w wydrążenie drewnianej wieży ze straszliwym łoskotem na posadzkę kamienną znajdującą się na dole i tam prawie całkiem zdruzgotany, wydobyty od swojich sług wkrótce potem miotając najokropniejsze przeklęctwa umarł. Od tego czasu, mówi dalej dosyć niewyraźna powieść świadomych ludzi w Zawieprzycach, źle się działo, jak powiadano im, na zamku, a osobliwie w małej sali j słyszano tam często w nocy jęczenia jakby kobiecego głosu, przerywane dzikim szyderskim śmiechem i grożącemi słowami, w których mniemano rozpoznawać głos starego pana; potem pospolicie miała się wszczynać żywa kłótnia we włoskim języku, w której domowi słudzy mniemali słyszeć i poznawać mowę zniknionego malarza; w czasie takiego nocnego gwaru, okna portyku odbijać miały migotliwe płomienie, które wyraźnie w Kijanach widziano, i duszące dymy przeciskały się przez szczeliny, a od ich jadowitego wyziewu, jedna z blizko przy zamku stojących jodeł zeschła, jak to i teraz jeszcze na oko się zdaje. Potem łoskot ten rozszerzał się dalej po zamku, a osobliwie w pobliżu owego podnoszącego się krzesła, słyszano często zapomniane teraz imię Wiocha przerażającym głosem powoływane, znowu przeciągły łoskotliwy upadek, jakby ciężkiego ludzkiego ciała; słowem zamek siał się pomieszkaniem piekielnych duchów, i niezdolnym dać przytułku ludziom. — Dziedzic Kasztelana Lubelskiego, objąwszy te dobra po stryju, przez krótki tylko przeciąg w nich bawił, pod czas którego częstokroć miał tajemne rozmowy z tamtejszym proboszczem w Firlejach, słynącym z wielkiej nauki i uważanym nawet od niektórych za wielkiego exorcystę; i gdy zapewne za poradą jego wybudować rozkazał kaplicę i wznieść krzyż na jednym z grobów tureckich, opuścił na zawsze i zamek i okolicę.

Po ukończeniu tego, miłego bez wątpienia Bogu dzieła, rzadziej już, wszelako jednak co roku w dzień Świętego Bartłomieja i przez dwanaście nocy, widywano tam jeszcze strachy, aż nareszcie gdy dziedzictwo przeszło do innego plemienia, nowy pan kazał ten obraz wyroczny zdjąć ze ściany, gdzie wisiał i złożyć go w pokoju składowym, gdzie i teraz leży, i skąd, jeżeli może kiedy i co strasznego się zdarza, to nie rozchodzi się przynajmniej po innych częściach zamku.

Jeden ze sług, na którym środki namowy opowiadającego największe podobno sprawiły wrażenie, zaczął go po wszystkich tych przedwstępnych przygotowaniach pytać, azaliż mu w sali, którą czy to od kształtu budowy, czy z innych powodów nazywano Włoską, nie wpadło czasem w oczy co osobliwego? A gdy ten odpowiedział że nie, zaczął zapewniać że śladu jaki zdjęty obraz zostawił po sobie, podobnie jak inne obrazy, które przez długi czas wiszą na jednem miejscu, wszelkie usiłowania zniszczyć nie mogły. — Juz to nie jeden raz — mówił on: — Panowie Zawieprzyc kazali tę małą salę malować na nowo i bogato złocić — ale zawsze przestrzeń, którą niegdyś malowidło zakrywało, pozostała ciemna i nie odpowiedna całkowitemu tłu, i gdy nieboszczyk mąż naszej teraźniejszej pani chcąc zniszczyć pamięć dawno wydarzonej zbrodni, kazał na kilka cali szerokie ramy dać na wiadomej wam ścianie, to to na krótki tylko czas zapobiegło temu, jak o tem sami każdej godziny przekonać się możecie, jeżeli wam się podobać będzie.

I ażeby oddać hołd niezaprzeczonej prawdzie, ten, co czytelnikowi niniejsze karty przedstawia, dostrzegł w rzeczy sanie) dawniej na ścianie przyozdobionej snycerską robotą, ciemną plamę, nakształt tej, jaką częstokroć zamurowane drzwi zostawują po sobie, i której to okoliczności przypisywał owe niejednostajność kolorów, co zadziwiało nic jako, że się w tak pięknym gmachu znajduje.

Zdaje się iż nie potrzeba tłómaczyć czytelnikowi, że czy to blizkość straszliwego obrazu i napomknienie o tem coby się dziać mogło w pokoju co go ukrywał, czy to z innych powodów, pobyt w zamku nad Wieprzem stał się mu wkrótce potem mniej przyjemny; krótko mówiąc opuścił on zamek Jana Granowskiego nie udzieliwszy bynajmniej tamtejszym mieszkańcom jego, zupełnie obcym i plemieniu założyciela i tyczącej się jego powieści, swojich odkryć, które bez wątpienia wszystkim, a osobliwie damom byłyby przyczyną postrachu; ale opuścił go z tym zamiarem, aby przez ciąg swojego przez kilka niedziel jeszcze trwać mającego pobytu w tej okolicy, ile możności coś więcej mającego bliższy związek z fundatorem Zawieprzyc i z jego czynami wyśledził.

 (*) Autor pisząc niniejszą powieść dla Niemców i chcąc ich dokładnie oznajomić z rzeczami polskiemi, nie opuścił nawet etymologicznego znaczenia Polskich Imion własnych i nazwał Zawieprzyce w niemieckim języku: das Schlosz am Eberflusz, samę zaś rzekę, nad którą ten zamek leży, tlómaczy także nawiasowo przez wyraz Eberstrom. Zdaje się atoli że takie tłómaczenie nazwisk, lubo z jednej strony rzecz uważając nie jest bez korzyści, wszelako dla cudzoziemców, którzy więcej rzeczy szukają w dziejach obcych aniżeli wyrazów, to tłómaczenie jest bezużyteczne.

II.

Wieści powszechnie krążące pomiędzy ludźmi zamkowymi, wyobrażały mu zawsze księdza, który pod tenczas zarządzał parafiją w Firlejach, jako powiernika młodego Granowskiego; można się zatem było spodziewać, że w jego puściznie (o ile tej jeszcze cokolwiek po tylu upłynionych latach pozostawało) znajdować się mogły najlepsze objaśnienia tyczące się owych osobliwszych wydarzeń. A ten co podjął się tu udzielić wiadomości w tej mierze, znał dobrze owoczesnego proboszcza, a nawet wielki foliał pod tytułem: Theatrum mundi, (o którym zapewne czytelnicy nawet nigdy i niesłyszeli), co już dawniej jeszcze dał mu niejakieś wyobrażenie o sposobie życia tego kapłana, a oraz i o tera, co opowiadano w okolicy, że zbyt mało szczegółów jego postępowania doszło do naszych czasów. Kilkaset napisów w łacińskim języku, po części płodów w dziwacznym nieco, poetyckim duchu samegoż proboszcza, po części wziętych ze starożytnych rzymskich rymotworców i ojców kościoła pierwszych wieków chrześcijaństwa wiernie spisanych w owej zapomnianej księdze, co za jego czasów zdobiły w dziwnej mieszaninie ściany budowli probostwa, tudzież wzgórki Kalwaryi, groty świętej Magdaleny, i pogańskie kościoły, które w małych przestrzeniach i w osobliwszym natłoku zapełniały niebardzo obszerny ogród, i jeszcze po upłynieniu więcej niż ośmiudziesięciu lat, chociaż jedne nieczytelne, a drugie już poczęści zepsute, były tu i owdzie pomnikami szczególniejszego ukształcenia umysłu tego, któremu winny były swoje bytność. Gdy zatem okoliczności ówczesnego położenia wydawcy, sprowadziły go do Firlejów, siedliska niegdyś dostojnego i juz oddawna wygasłego rodu, z którego członków może kiedy niejeden rozpatrującemu się w dawnych Sarmackich malowidłach bliżej znajomym będzie; nie zaniechał więc odwiedzić probostwa, chcąc bliżej rozpoznać przedmioty swojich badań. Znalazł on w późnym następcy ojca Stefana, uprzejmego gospodarza, co go chętnie oprowadzał pomiędzy szczątkami prawic nie do poznania, fantastycznych utworów swego poprzednika; i gdy rozmowa zwróciła się ku przedmiotowi, coby więcej aniżeli przed stoma laty działo się w Zawieprzycach, wyznał że nie tylko w schowaniu u niego, znajduje się coś ściągającego się do tych okoliczności, ale nawet na drugi dzień oddał do przejrzenia ciekawemu, kilka zwitków pergaminowych, które nie bez trudu wpośród zakurzonej kupy starych rękopismów wynalazł. Owoż treść tych starożytnych kart przedstawi się tu czytelnikowi; a on niechaj wybaczyć raczy niekiedy temu, co je podaje, że czasem używa wyrazów autora, których właściwość i odpowiedność przedmiotowi tego pisma, zdawała mu się w cale bydź przyzwoijtą, po oczyszczeniu z niezliczonych łacińskich rymowanych i nie rymowanych sentencyj, któremi stary proboszcz tak swoje pisma jako tez swoje pomieszkanie pzyozdobił.

Pierwszy zwitek tak się zaczyna "W dzień Sancti Bartholomaei roku pańskiego tysiąc siedmset dwudziestego piątego, a dwudziestego siódmego panowania Najjaśniejszego Pana, Augusta drugiego, Króla Polskiego i t. d. Książęcia Saskiego, Świętego Rzymskiego Państwa Marszalka, i Elektora i t. d, "

Owoż ja Stefan Odonicz, niegodny sługa kościoła, Canonicus minor katedry Lubelskiej i proboszcz w Firlejach, dziś powtórnie wypełniłem pobożną powinność, którą przyjąłem na siebie od kilku lat, i odprawiłem mszę świętą za tych, na których popełniona zbrodnia i doznana niesprawiedliwość, więcej cięży, aniżeli centnarowe ciężary grobowca, które oni ramionami swojemi podnoszą i na bok usuwają jak lekkie zdziebło słomy, aż przyjdzie ich godzina i powrócą do milczącego grobu. — Lecz w dniu dzisiejszym, w tym dniu urocznym, w czasie służby Bożej, wydarzyły mi się dziwne rzeczy, i opuściłem święty przybytek nie tak jak dawniej, wesoły na umyśle, ale małoduszny i wątpliwy. Zdawało mi się bowiem (ale moji chłopcy, służący do mszy wcale nic widzieli tych rzeczy), jakoby w pobocznych kaplicach przesuwały się owe trzy, które znam dobrze, z wyrytym smutkiem na bladych obliczach, i jedno poglądało na mnie nader posępnie i potrząsając głową, niby przecząc i bez pocieszenia. Wówczas zebrałem mój umysł, modlitwa moja była gorętsza; wszelako widziałem że jeszcze nieprzyszedł dzień, w którym spełnić się ma wyraz requiescant in pace, i wyszedłem z kościoła. A tam u muru, stał ten, który zaiste nie może się zbliżyć do domu pańskiego, i oblicze jego jaśniało w ciemności nocy jakby odbijając promienie krwistego koloru, tak właśnie jak to widzieć się daje na owem malowidle, i jam zrobił znak krzyża świętego i modliłem się: Panie przepuść nam nasze skryte winy, potem doszedł do mnie od tej strasznej postaci głos, podobny niby do westchnienia boleści, a przecież był także podobny i do szyderczego śmiechu, połączonego ze zgrzytaniem zębów. A skorom powrócił do mojego domu, postanowiłem to u siebie zapisać i pójść na zajutrz tam, na zamek Zawieprzycki, abym się mógł dowiedzieć co się wydarzyło. "

Na drugiej stronie karty pergaminowej były następne wyrazy:

" Dzisiejszego poranku po mszy świętej, przyszedł do mnie młody pan August, syn mego kościelnego Mecenasa, Jaśnie Oświeconego Księcia Lubomierskiego, który tu bierze nauki nim się uda do uniwersytetu Paryzkiego, i kiedym mu zastawił śniadanie składające się z miodu i małej kiełbasy, na co dom proboszcza zdobyć się może, prosił mnie ażebym zaprowadził go do ogrodu, życząc sobie widzieć tam nowe snycerskie roboty, tudzież inscriptiones, które dopiero przed kilką dniami ułożyłem. A więc pokazałem mu w czasie przechadzki, górę Parnassum cum Apolline et Musis, która wzniesiona jest tuż obok ostatniej stacyi naszego Pana i Zbawiciela (*), i którą ozdobnie obsadziłem palmami, mirtami i laurami; aże te zagraniczne drzewa w naszym klimacie udać się nie mogą, byłem więc przymuszony naśladować je przez wysoko wystrzeloną paproć, bukszpan i wiśniowe gałązki, odpowiednie owym figurom, i dostatecznie opatrzyłem napisami, tudzież adagiis Publii Ovidii Nasonis, przy czem nie zapomniałem także wyexplikować je dla lepszego zrozumienia, zapomocą kilku przezemnie spisanych i ułożonych rymów, według teraźniejszej łaciny, wyexplikować mówię in succum et sanguinem. A gdy młody Augustus, pochopny do nauki alumnus okazywał wielka chęć obeznania się bliżej z takiemi curiosami, to nie zaniedbałem dać mu naukę podług mojego obyczaju i upomniałem, ażeby stosownie do powołania swojego pomiędzy Camoenami, Clio atque Uraniae zawsze dawał pierwszeństwo, albowiem cześć tych dwóch bogiń najprzyzwojitsza jest jego stanowi.

Kiedy tak ta sokratyczna rozmowa trwała z półtory godziny, poprowadziłem pana Augusta dalej, tak może o piętnaście kroków, do wizerunku męczarni świętego Paulina, którą z wielką starannością i z niemałem poruszeniem umysłu wyexekwowałem. To też wizerunek ten nader wielkie wrażenie sprawił na młodej szlachetnej duszy, a chociaż dla szczupłości przestrzeni pięknie z desek wyrznięte i pomalowane figury, właściwie tylko wystawiały popiersia, zapobieżono jednak temu niedostatkowi zapomocą ozdoby wyrobionej z muszel i zasadzonych roślin. Będąc dobrze przeświadczony o mojej intencyi, w jakiej ten utwor sztuki zrobiłem, i mając pod czas roboty przytomne w umyśle originalium; zapytałem pana Lubomirskiego coby o tern trzymał? — Na co on odpowiedział: że rzymski namiestnik Lucius, nader brzydko i okropnie wygląda. — I pocieszyło mnie to słowo w duszy, bo wówczas przekonałem się wyraźnie, że mój wizerunek dobrze się udał; i ten bowiem którego on reprezentował sub rosa, był także odrażającym na obrazie mnie znajomym. — Zaczem powtórnie wziąłem stąd pochop do wszelkich pięknych upomnień, i ostzegałem go jak powinien zaiste baczyć, aby nie stał się podobnym rzymskiemu namiestnikowi, którego widział w obrazie, — i jak on potem mówił, iże spodziewa się, że go niebo nie będzie tak karało, by kiedy miał naśladować taką potworę: a ja pochwaliłem go o to, napomykając mu serjo że i w chrześcijaństwie także nie zbywa na Luciuszach; — a którzyby zasie o tem wiedzieli, a podług tego nie czynili, to będą cierpieli podwójną karę, jak to okazuje niejeden straszliwy przykład, którego nawet daleko i szukać nie trzeba. Gdy zatem po tej rozmowie młody Mecenas mój pożegnał się ze mną i gdym go prosił przystojnie ażeby mnie swojej ciotce, Pani Księżnej Sapieżynie w Kozłówce, trwałej łasce i faworowi zalecił, bo tego dnia zaproszony był od niej na łowy; puściłem się w imię boże w drogę, która przedsięwziąłem.

Kiedy więc potem przybyłem do Zawieprzyc i przyjawszy posiłek apud vicarium loci udałem się na zamek; usłyszałem niestety potwierdzenie tego, co przeczuwałem, z owych postaci które mi ukazały się w kościele. — Owoż dzisiejszej nocy strachy daleko niesforniej broiły aniżeli kiedy, i cała służba domowa rejterować się musiała. — A skoro mnie ujrzano wszyscy wyszli naprzeciw mnie z płaczem i skargami zapewniając. — ze niepodobna iest wytrzymać w tak niespokojnych murach, i że za wolą Bożą od śmierci starego murgrabiego, zdaje się że jeszcze jeden przyłączył się do burzycieli nocnej spokojności. Zamyślają tedy wszyscy razem zamek porzucić, gdyż pan nigdy już zapewne nie powróci; bo i ostatnie listy donosiły że zawsze jeszcze znajduje się w Rzymie, lecz przy tem doszły do nas i inne wiadomości, z których jedne powiadają, że przebywa w klasztorze świętej Trójcy na górze i myśli tam odbydź nowicyat, a drudzy że złożony jest śmiertelną chorobą i oczekuje swojego zgonu co godzina.

Dawszy zatem duchowną pociechę sługom, jak tylko mogłem, zachęciwszy ich do cierpliwości, i jeszcze raz rzuciwszy wzrokiem litości na pyszną budowę, w której po krótkich Uciechach jęki potępienia nastąpiły, a nareszcie W cichej modlitwie poleciwszy Bogu ostatniego potomka plemienia, którego kwiaty pełne nadzieji tak prędko uschły od tchnienia grzechu; powróciłem znowu do mego spokojnego domu proboskiego w Firlejach, aby podziękować Bogu ze mi dozwolił cieszyć się niewinnemi rzeczami, co nikomu szkody nie przynoszą a nie jednemu pożytecznemu bydź mogą i oddawając się ciągle obowiązkom mojego duchownego powołania i prosić o uspokojenie dusz nieszczęśliwych."

Odczytywanie tego pisma zajęło opowiadającego aż do późnej nocy; nazbyt ozdobny a przeto mniej czytelny charakter starego Firlejskiego proboszcza, tudzież spłowiały atrament, utrudziły mu jeszcze bardziej rozwikłanie tego osobliwszego pisma, aniżeli zdarzać się zwykło czytelnikowi w przebieżeniu liter, w jakich mu to przedstawiane zostało: odłożył zatem na drugi dzień rozpoznanie reszty, udał się na spoczynek i zasnął wesoło i spokojnie.

Na drugi dzień skoro urządził sprawy swoje domowe, pobudzona a nie zaspokojona ciekawość powołała go znowu do probostwa. Życzył on sobie ile możności wyśledzić szczątki owego męczeństwa o którem Stefan Odonicz napomknął, ściągające się wyraźnie do historyi zamku Zawieprzyckiego, o czem kilka wyrazów rękopismu wzmiankowało.

Po zwyczajnem zatem powitaniu i po odpowiedzi na zapytania duchownego jak daleko postąpił w odczytywaniu powierzonych mu rękopismów, zwrócił mowę na wzmiankowaną grupę i prosił gospodarza ażeby mu dopomógł w jej wynalezieniu. Proboszcz słuchał go z uśmiechem i był zdania, że nie można obiecywać sobie ażeby pomnik z tak nikłych cząstek złożony po upłynieniu tylu lat mógł znajdować się jeszcze w takim stanie, by z pewnością można było wnosić o jego znaczeniu. — A z resztą — mówił dalej: — lubo ja, ile do mnie należało, dosyć sumiennie oszczędzałem szczątki pozostałe aż do mojego przybycia; wszelako jakto Wy przy pierwszem zwiedzeniu ogrodu dostrzegliście zapewne, niektórzy z duchownych następców szanownego Odonicza, a mojich poprzedników, nie tyle byli dyskretni w tej mierze. Wielu z nich więcej szacowało rzeczywistość aniżeli spróchniałe zabytki dzikiej fantazyi, i przeniosło włoszczyznę nad naśladowane palmy i laury Pana Stefana. Zresztą ręczyć nie mogę ażeby Apollo z dziewięcią muzami w czasie jakiej twardej zimy nic posłużyły przypadkiem do rozpalenia ognia na kominie, gdy tymczasem święte przedmioty, które do upodobania naprzemiany z tamtemi pomieszane stały, mogły zostać ofiarą wpływu czasu działającego na wątłą materyję.

Wszelako jeżeli mi towarzyszyć zechcecie, to może nam posłuży szczęście w odkryciu tego, czego szukamy.

I dobrze powiedział proboszcz; — nic już nie pozostało z góry Kalwaryjskiej oprócz trzech z kamienia wyciosanych krzyżów ostatniej stacyi, a Parnas zupełnie się zapadł; tylko wybujała paproć, dumna starożytnością dziedzictwa swego, wznosiła się ponad głowami kapusty i po nad krzakami kartofli, a kilka starodawnych na pół uschłych wiszni wskazywało miejsce, gdzie niegdyś karłowata świątynia Muz wznosiła się.

Wszelako to wszystko na chwile tylko zająć mogło baczność poszukującego. Mierzył on według podania rękopismu, od tego miejsca gdzie stał, piętnaście kroków w rozmajitych kierunkach, i po wielu nadaremnych doświadczeniach, znalazł małe, dawnemi, pokruszonemu muszlami zapełnione miejsce, napół potrzaskanemi kamieniami pokryte, a widok jego zdawał się ukazywć prawdo-podobieństwo, że S. Paulin i jego oprawcy znajdowali się stamtąd niedaleko.

Część sztucznych robót, któremi Stefan Odonicz niezupełną formę swojich wizerunków dopełniał, jeszcze znajdowała się przy murze i podobna była, lubo dosyć niekształtnie, do krzesła kurulnego Rzymian. A więc gdzie się to znajdowało, musiał tez i Pretor bydź niedaleko. — I w rzeczy samej, proboszcz i gość jego odkryli w niejakiemś wydrążeniu na pół zakryty gruzami opadającego muru i wijącym się powojem, czarny jakiś przedmiot. Udało się nam nie bez trudu wydobyć go na wierzch — i trzymaliśmy w naszem ręku prawie na piętnaście cali długą, szczególniej ukształconą deskę. Gdy zatem według wszelkiego podobieństwa do prawdy, ten kawał drzewa musiał kiedyś z postacią ludzką mieć podobieństwo, winniśmy więc samemu tylko przypadkowi odkrycie, że ten wizerunek w profilu był wydany; bo w czem sztuka i kolor przyczyniały się do tego, to wiater i deszcz oddawna zatarły. Wszelako uważając bliżej, zdawało się nam widzieć, że wizerunek musiał bydź czerwono-brunatnego koloru zapewne, a to naśladując odbicie wieczornej zorzy, które obliczu Jana Granowskiego tak straszliwy wyraz na owem malowidle nadawało. Rysy Pretora były nader odrażające tak, iż bynajmniej nie mogłem mieć za złe młodemu księciu Lubomirskiemu, że nic życzył sobie wcale bydź kiedy podobnym temu Rzymianinowi; jednakowoż zadowolnienie z jakiem szanowny Stefan to oświadczenie młodzieńca usłyszał, nie zdawało się nam bydź bardzo ugruntowanem, gdyż podobieństwo tego dziwotworu chyba tylko w imaginacyj jego mogło mieć miejsce z utworem owego włoskiego artysty.

Ten co zbierał wiadomości niniejszej powieści niepoślednie zadowolniony tem, co znalazł, opuścił Firlejskiego pasterza, chcąc śledzić pomiędzy pismami jego poprzednika tego, co mu snycerstwo odmówiło.

(*) Ten ułamek opisu owoczesnego ogrodu Proboszcza Firlejskiego ma wielkie podobieństwo do prawdy.

III.

Drugi zwitek pergaminowy większej nieco objętości niż pierwszy, zszyty był z kilku zapisanych zupełnie kart i służył całej paczce za obwicie, a to co zawierał, było następnego brzmienia:

" Działo się w domie proboskim w Firlejach pierwszego dnia Bożego narodzenia, roku zbawienia Pańskiego tysiąc siedemset dwadzieścia pięć, zaraz po północy.

Przed kilką chwilami powróciłem z Radzyna, gdzie na wspaniałym zamku znajdowałem się na uczcie Bożego narodzenia, którą Jaśnie Wielmożny Pan Sieniawski, Wojewoda Podlaski, Jaśnie Wielmożnego Hetmana Wielkiego, świeć

Panie nad duszą jego dostojny syn, i jego żona, starym obyczajem dla swego dziecięcia przygotowali. Znajdowało się tam wiele znakomitych osób, jako Jaśnie Oświecona Pani Kanclerzowa (Lubomirska ) z Radzyna ze swojim siostrzeńcem, a mojim młodym mecenasem, z którym się spotkałem; młody jeszcze Starosta Kocki, siostrzeniec Kasztelana Lubelskiego (książe Jabłonowski), który już za młodu zapowiada mędrca, i że in litteris będzie z czasem bardzo biegły pan; potem Jaśnie Wielmożny Biskup Chełmski, z którym wszelako nie konwersowałem naumyślnie, a to z powodu jego poróżnienia ze Stolicą i Kapituła Katedralną Lubelską, której ja jestem niegodnym kanonikiem; wreszcie panowie na Tenczynie Ossoliński z Włodawy, i dziedzic na Lubartowie.

Chociaż w tem miejscu bardzo się przyjemnie bawiłem i mogę się pochlubić, że mi wiele grzeczności i życzliwości wielka cześć dostojnych i znakamitych gości okazywała; wszelako bardzom się cieszył powróciwszy znowu do mojej samotnej celi, chcąc użyć spoczynku, którego w mojim wieku potrzebować się zwykło, i przysposobić do spełnienia godnie w ciągu pozostałych dni świątecznych, obowiązków mego powołania, kiedy te niestety! musiałem pierwszego dnia Bożego narodzenia zdać na Wikarego z powodu owych wyżej wzmiankowanych zaprosin; bo lubo Bogu więcej potrzeba bydź posłusznym aniżeli ludziom, wszelako przyzwojita jest, a osobliwie w tych niespokojnych czasach, wdzięcznie przyjmować łaskę okazywaną nam od potężnych i wielkich dobroczyńców duchowieństwa.

Ale radość moja zamieniła się w strumienie łez, a mój umysł zasmucony jest i głęboko wzruszony listem, który doszedł do mnie z poza tamtej strony Alp, ze świętego miasta Rzymu; a co zasie stamtąd przychodzi, to zaprawdę musi bydź korzystnem a miłem Bogu; zaczem niech się spełni jego wola a nie moja. Gdybym ja był to pismo jeszcze wczoraj przeczytał, tobym nie był obowiązany, jak mniemałem, unikać nie jednego nalegającego zapytania ze strony młodego państwa i podeszłych dam, które mnie wielce oppugnowały ażebym im odkrył to, co wiedziałem o wydarzeniach na zamku Zawieprzyckim i o teraźniejszym pobycie mojego pana i przyjaciela Theophili Granovii Starosty Urzędowskiego i Janowskiego. Wszelako wiedziałem, że jego życzeniem było, ażeby bliższa wiadomość popełnionej zbrodni została ukrytą aż do jego śmierci i do wygaśnienia jego rodu, a czego nie spodziewałem się aby było tak blizkiem; albo raczej lękałem się, gdyż on był dla mnie nader drogim panem.

Owoż to, co znalazłem w otrzymanym liście, sprawiło na mnie nader wielkie wrażenie, tak że czuje się źle i nie jestem w usposobieniu, jakiego wykonywanie ministerii mei nie wspominając różnych duchownych i świeckich obowiązków, które na siebie przyjąłem, wymaga. Wszelako gdy te mają na celu chwałę Bożą a zbawienie wielu dusz potrzebujących pomocy, to nie przystoji mi uwalniać się od wzmiankowanych powinności, ale raczej je wykonywać według niedołężnych sił mojich."

Na tych wyrazach kończyła się pierwsza połowa karty: a to, co było w środek wszyte, tak zaczynało się w łacińskim języku:

" Kochany i dostojny w Bogu, Katedry Lubelskiej Canonice minor, proboszczu firlejowski!

Kiedy do niezbędnych powinności należy, spełniać życzenie umierającego, o ile to nie sprzeciwia się statutom kościelnym; a zatem my, Przeor najstarszy Konwentu delia santissima trinita del monte w Rzymie, nie chcieliśmy zwłaczać w przesłaniu waszej dostojności, pisma niedawno zmarłego w Bogu brata Peregrina, na świecie kiedyś nazwiskiem Theophila Granowskiego zwanego. — On to sam przed pięcia laty przybył do stolicy świata chrześcijańskiego, z wielkim wprawdzie orszakiem, tak jak zwyczajnie wielu jego współrodaków, wszelako nic tak jak tamci czynić zwykli, zaraz od początku swojego pobytu unikał wszelkich uciech światowych, nie opuszczał pomieszkania swojego, chyba jedno kiedy obecnym chciał być na służbie Bożej, która w przyzwojitej czystości i powadze odbywa się w tym świętym Rzymie, jako też aby wybrał sobie dusznego poradnika, pomiędzy po bożnymi ojcami zakonu naszego. —

Wiadome są tobie zaiste przewielebny bracie, powinności stanu duchownego, i nie masz tu w cale potrzeby podawać wam objaśnienia we względzie tego, co wam powierzonem zostało, a z czem wy, jak to z wielu napomknień nie żyjącego już teraz okazuje się, dostatecznie obeznani jesteście. Dosyć więc zatem, ażebyśmy wam objawili to, co on powielekroć w pobożnych rozmowach z duchownymi tego klasztoru wzmiankował; jako, lubo sam byt grzesznym człowiekiem, więcej atoli pokutował za cudze zbrodnie, które go przecież z blizka obchodziły i których skutków poniewolnie przez długi czas doświadczał wyrzekając się świata i jego uciech, aniżeli za własne winy. Użył on więc swojich bogatych dochodów na to, ażeby wiele domów Bożych a osobliwie quello della trinita del monte udarował, a tych, co dochodziły go z pewnych dóbr i niejakiegoś zamku, którego dzikobrzmiące nazwisko Przewielebność Wasza zapewne w załączonem tu piśmie wyczyta, a który w sąsiedztwie Waszem ma się znajdować, wszelaki raz nietknięte Collegia de propaganda fide odsyłał zwyraźnem objawieniem, że te, są przeznaczone na to, by ich użyto na nawracanie takich odszczepieńców, co wyznają się bydź zwolennikami mniemanego kościoła greckiego jako prawowierni.

Już więcej aniżeli rok temu, jak świętej pamięci Theophil Granowski, zaczai ukazywać się częściej aniżeli zwyczajnie w parlatorium naszego klasztoru, i oświadczył dnia jednego swoje życzenie i wolą odbycia nowiciatu w naszym zakonie; na co my Przeor i starsi ojcowie, wystawialiśmy mu łagodnie i przystojnie, że lubo jego przedsięwzięcie było chwalebne, wymaga atoli dojrzałej rozwagi i zastanowienia; że i po za klauzurą świątobliwe życie prowadzić można, jak to o nim według zdania ludzi powiedzieć wypada, i że on będąc jeszcze w kwitnących latach, nie powinien puszczać na zatracenie swego szlachetnego rodu, którego nadzieje na nim tylko samym, jako na ostatnim polegają szczepie. — Na te słowa wyżej wzmiankowany zdawał się bydź niespokojny i odpowiedział: — że przygotował się dostatecznie do tak ważnego kroku i że te pobudki, któremiśmy go postanowili odwieść od jego przedsięwzięcia, bardziej jeszcze powodują go aby poszedł za niem.

Nie każdy ród — powiadał, — miły jest Bogu i ludziom, jakkolwiekby wysokie dostojeństwa posiadał; a chcieć utrzymać byt jakiego niebłogosławionego plemienia, może bydź grzechem i niesprawiedliwością względem drugich: — co wszystko obecny jego spowiednik a brat nasz potwierdził.

Owoż, gdyśmy w ten sposób dostatecznie przekonali się o szczerem postanowieniu jego i powołaniu, przyjęliśmy go zatem do liczby naszych laików, a on w czasie trwania nowiciatu, wszystkie powinności przez zakon na siebie włożone spełniał z nadzwyczajną surowością, nie mając względu na siebie samego; i chociaż Przeor i starsi bracia zakonu mając baczenie na coraz bardziej słabiejące zdrowie, chcieli go uwolnić od części jego powinności, wszelako on wzbraniał się ciągle korzystać z tego ułaskawienia. A tak tedy po ukończeniu roku próby, w obecności wielu kardynałów i znakomitych duchownych przywdział suknią zakonną, i odtąd ciągle był pobożnym a przykładnym księdzem, aż cielesna słabość wzięła górę nad jego duszą i złożyła go na łożu choroby, z którego nie miał już nigdy powstać. — A gdy się przybliżał do końca, prosił o pozwolenie, by mógł niektóre familijne stosunki spisać urzędownie, i gdy mu to pozwolono, przepędził jeden dzień i noc jedne na spisaniu tego, co Przewielebność Wasza tu przez nasze ręce otrzymuje.

Wieczorem w dzień świętego Bartłomieja, — była to już godzina dwunasta: — zdarzyło się że laik, który pilnował chorego, oddalił się na chwilę z jego celi; a kiedy powrócił, postrzegł przez szczeliny we drzwiach tak mocne światło, że nie zdawało mu się ażeby to pochodzić mogło z małej lampy palącej się przed ołtarzykiem, gdzie się zwykł był modlić chory, a nawet mniemał zasłyszeć szmer, nakształt lekkich poszeptów dwóch albo trzech głosów. Wszelako kiedy weszedł do celi, znalazł wszystko tak spokojnem jak pierwej, a lubo postrzegł że twarz brata Peregrina była weselsza, zdawało się atoli ze dotknięty był żelazna ręką zbliżającej się śmierci. — I gdy umierający oświadczył chęć widzenia jeszcze raz przed śmiercią braci swojich, udaliśmy się zatem niezwłocznie wszyscy do niego i ze śmiertelnych ust jego słyszeliśmy następne wyrazy:

Ubogo wstąpiłem na świat, ubogo opuszczam go teraz, rozrządziwszy przystojnie skarbami mojemi ziemskiemi; a to, co mi dało niebo w zamkach, miastach i wioskach, przechodzi w cudze plemię według dawnej familijnej ugody: Dozwólcie mi wszelako szanowni bracia i ojcowie, oświadczyć moje ostateczną wolę, tyczącą się nie dóbr i pieniędzy, które nie przystoji zakonnikowi posiadać, ale tylko rzeczy duchownych.

Ten, któremu ja od dawnego czasu wszystkie tajemnice serca mojego powierzyłem, przedstawi wam moje życzenie, i dołączy do niego to, co mu jeszcze powierzyć zamyślam. Owoż chciejcie przesiać moje ostatnią wolę temu, do którego jest zaadressowano, ażeby starannie chodził około mojej i drugich dusz zbawienia."

Potem skinął na swego spowiednika, aby się przybliżył — i kiedy my drudzy ustąpiliśmy na stronę — miał z nim przez kwadrans tajemną rozmowę, i znowu jeszcze raz powtórzył swoje prośbę przerywanemi ale nalegającemi wyrazami; a gdyśmy po przyrzeczeniu naszem oddalili się, usnął wkrótce potem około północy, snem łagodnym i spokojnym.

Gdy więc tego dnia, kiedyśmy świętej pamięci brata naszego Peregrina na łożu wiecznego spoczynku złożyli, spowiednik jego oddał w nasze ręce opieczętowane pismo, ostatnią jego wolę zamykające, a myśmy z niniejszem odesłali je, Jego dostojności Protektorowi Polski: aby przy wydarzonej zręczności to oboje Waszej Przewielebności odesłał; upominamy zatem was po przyjacielsku i po bratersku, ażebyście niezwłocznie wyrażoną w niniejszem piśmie wole naszego brata spełnili, na zbawienie jego a może i drugich dusz. "

Dan w klasztorze della santissima trinità del monte, szesnastego września 1725. roku.

Tu następują podpisy przełożonych zakonu.

IV.

"Nie Theophil to Granowski, którego na świecie nazywano Starostą Urzędowskim a Janowskim i Podskarbim Województwa Lubelskiego, a potem markizem d' Issy," — tak zaczynało się pismo, które włoscy księża przystali Stefanowi Odoniczowi; — "ale pokorny brat Peregrinus, najpośledniejszy w klasztorze Świętej Trójcy na górze, zasyła pozdrowienie swojemu szanownemu przyjacielowi i duchownemu niegdyś powiernikowi, Kanonikowi i Proboszczowi w Firlejach; — a kiedy on odbierze to pismo, już wtedy zakonnik co je pisał, nie będzie się liczył w rzędzie żyjących, ale będzie zasypiał w cichym grobie tego klasztoru, gdzie go oczekuje spoczynek, którego nigdy na świecie nie zaznał od chwili, co mu zwodniczego szczęścia dozwoliła skosztować. Moja to słaba ręka i przytępiony wzrok mój, na łożu śmiertelnem kreślą do was to pismo; chwile moje są policzone: zaczem tak będę krótkim, jak tylko czas, którego mi dozwolono, wystarczy — i wspomnę bez powtórzenia wiadomych Wam już rzeczy o tem tylko, co się wydarzyło odkąd oddaliłem się z sąsiedztwa waszego. —

Wiadomo Wam, że z tego, co ja sam najpierwej, a potem cośmy razem obadwaj widzieli i słyszeli w zamku Zawieprzyckim, z tego co stary murgrabia nam wyjawił, i co wykryło badanie nasze wszystkiego, co tylko los w ręce nam podał: poznałem dostatecznie że nie mogłem pobytu mojego przedłużać w tern miejscu, i postanowiłem tak daleko od niego uchodzić, jak tylko można, zrzekając się wszelkich dostojeństw światowych, których mi szczczególniej łaska najjaśniejszego Augusta w ojczyźnie dozwalała spodziewać się, i przed dwudziestą blizko laty, nazawsze ją porzuciłem. Wprawdzie umysł mój był na ówczas gwałtownie wstrząśniony, wszelako jeszcze nie do tego stopnia jak później: — i mniemałem ze dosyć tylko będzie na samem postanowieniu użycia doczesnych korzyści, jakie mi posiadanie tak obciążonej przeklęctweni własności przynosiło na dobre uczynki, a z reszty, która mi z łaski nieba dostała się w udziale, pocieszyć się mojemi młodemi latami. Nie wiedziałem ja jeszcze pod ów czas, albo raczej starałem się wybić sobie z umysłu, że z jednym fenikiem podobnego dobra niebłogosławieństwo wchodzi w całą owczarnię, a skryta zbrodnia, której karząca ręka sprawiedliwości ludzkiej nie dosięgnęła, poszukiwana bywa na trzeciem i czwartem pokoleniu. Kiedym więc według waszej szanowny kanoniku namowy, rozkazał wybudować na owym wzgórku kaplice i krzyż, i rozradowałem się z Wami; — jechałem zatem do pięknego miasta Paryża na wspaniały zamek Wersalski, gdzie pod ten czas Ludwik, zwany pospolicie wielkim, dwór swój trzymał. Tam dosyć upodobałem sobie i zapomniałem wkrótce przyczyny, która mnie z mojej ojczyzny wygnała. Ale wcale nie myślałem o spełnieniu warunku, pod którym owa, cośmy obadwaj nie raz widzieli, mogła zostawać w spoczynku; zdawało się to dla mnie być okrucieństwem, ażebym ja niewinny człowiek odpokutowując za obce zbrodnie, wyrzec się miał największego szczęścia na ziemi w małżeńskiem pożyciu.

Mniemałem że dosyć będzie Waszej modlitwy i tego co wykonałem, by oddalić przeklęctwo: — i zacząłem oglądać się, azaliż jakiej z pięknych dziewic, które pod ów czas tak w pałacu królewskim, jako też na dworze książecia Orleańskiego, wszystkich oczy na siebie ściągały: azaliż mówię nie upodobani sobie jakiej pomiędzy niemi. — Byłem młody, urodziwy, bogaty; poseł rzeczypospolitej poświadczył o szlachetności niego plemienia — i przyszło do tego, że oświadczenie moje przyjęte zostało od tej, co nader prędko przed wszystkiemi innemi dziewicami potrafiła naprzód moje uwagę a potem i serce uwięzić.

Tak więc prawie całe lato przeszło na uciechach i miłości, a ja z Wersalu jechałem do Paryża, dla poczynienia niektórych koniecznych rozporządzeń do mającego wkrótce nastąpić małżeńskiego związku. — Właśnie w tym czasie jegdnego wieczora przechodziłem późno około Louvru z tej strony, gdzie nowy most i statua Henryka czwartego zbudowana jest na Sekwanie; — stało tam kilku ludzi rozmawiając na pół głośno, i poglądało niekiedy ku jednemu z okien znajdujących się na pierwszem piętrze pałacu, na pół zakratowanemu i opatrzonemu altaną. Zatopiony w myślach o zbliżającej się chwili mojego szczęścia, chciałem ich prędko pominąć, — gdy wtem jeden z nich powiedział:

Otóż jest! — otóż to właśnie jest okno. — Jak to można tu widzieć dzisiaj to, co miało miejsce przed stu sześćdziesięcią kilką laty? Ja tego wcale nie pojmuję ? — Patrzcie! tu oto stał król Karol i strzelał z fuzyi na dyssydentów którzy w pław ratowali się na przedmieście Saint-Germain; bo wtedy nie było jeszcze mostu, ani posagu dobrego Henryka.

To wszystko jedno jakby on żył — mówił z cicha drugi. — Nasze czasy mało są lepsze od tamtych; przypomnijcie sobie tylko Cewennów.

Cicho! — przerwał mu trzeci. — Idźmy dalej; — nie dobrze tu jest dłużej zostawać i rozmawiać o takich rzeczach!

W tej rozmowie o rzeczach od dawna już wiadomych, uderzył mnie tylko wyraz dzisiaj; przypomniałem sobie, że właśnie jest dzień świętego Bartłomieja, pamiętnego we Francyi z nader krwawego wypadku, o którym pod ten czas, a osobliwie od czasu Dragonady, o której zapewne słyszeć musieliście, rzadko kiedy i to z ostrożnością wspominano. Ale ten dzień był także dniem wyroczym i dla rodu mojego, a niespodziewane upomnienie ciężko mi przypadło do serca.

Zamyślony powróciłem do mojego domu i tylko sama nadzieja, że ja tak daleko od brzegów Wieprza nie miałem zaiste czego lękać się tego zamieszania i okropności, jakie mnie tam dręczyły, przywróciła mi nieco spokojności. Jednakowoż wcale inaczej się stało: — wkrótce bowiem przebudził mnie ze snu spokojnego jakiś przeraźliwy łoskot, a mnie z przerażeniem zdawało się, jakobym był przeniesiony do owego zamku, z którego uszedłem; albowiem wszystko, wszystko stało przedemną tak jakeśmy widzieli na ów czas. — Jedna, którą znasz ojcze i w postaci cienia i na obrazie, przystąpiła do mnie przestrachem bez ruchu skrępowanego na łożu, i poszepnęła mi wyraz ostrzeżenia, który boleśnie duszę moję rozranił; straszliwy poglądał na mnie z ponurem szyderstwem, a trzeci stal milczący i posępny zdaleka. — Wkrótce potem zniknęły blade widziadła z przed mojich oczu, ale ja za nadto dobrze wiedziałem, że odejść musiały w to miejsce, które było teatrem zbrodni i kary bożej; co też wkrótce potwierdziło się przez pismo odebrane od tego, któregom zostawił na miejscu okrutnego występku.

Umysł mój przez długi czas stał się łupem najboleśniejszej walki pomiędzy miłością a wyrzutami sumienia; rozmajitemi, czczemi pozorami starałem się odwlekać dzień ślubu mojego, który pierwej chciałem przyspieszyć, i nareszcie postanowiłem jeszcze raz widzieć tę, której moją nazwać nie śmiałem, a potem nazawsze z nią się rozłączyć.

Wszelako — jakże potrafię uniewinnić przed tobą ojcze, moc namiętności której nie zaznałeś nigdy; ty, co od pierwiastkowej młodości twojej używałeś ciągłego pokoju w poświęconym Bogn stanie duchownym, który nakoniec po długich walkach stał się mojim udziałem nad brzegiem grobu! Słowem mówiąc, w jej spojrzeniu zapomniałem przedsięwzięcia mojego, ba nawet przestrachu świata duchownego i wkrótce potem kapłan przy ołtarzu ręce nasze połączył. Bogatemi darami dla kościołów i zakonów chciałem niejako przebłagać gniew Nieba, i ty sam nawet ojcze, ten dar, który ci wtenczas w tym celu przysłałem, nader wielkim bydź rozumiałeś. Tak wiec mniemałem że okupię szczęście i z początku zdawało się ono wiernie mi sprzyjać. W krotce ujrzałem, że związek nasz nie zostanie bez owocu, i żona moja piękną mi córkę powiła.

Daruj Ojcze że tu prędko pomijam wydarzenia, co i dziś jeszcze zbyt gwałtownie wstrząsaja serce zakonnika, co stracony dla ziemskości i przeszłości, tylko za przyszłością niebieską wzdychać i gonić powinien. — Jednej nocy spoczywałem wraz z moją żoną, a przy niej stała kolebka z dziecięciem które ona wbrew obyczajowi swej ojczyzny i stanu, tak mało jak tylko można obcej pieczy powierzała; — gdy oto znowu owe okropne widowisko ukazało się przed mojemi oczyma. — Nadaremnie chciałem mocno śpiąca żonę przebudzić, — jakieś niewidome węzły zdawały się mnie krępować, a ja bezczynny musiałem patrzeć jak ta, którą owe malowidło przedstawia, chwiejącym się krokiem i z bolesnym uśmiechem, pobudzana od ponurego, ścigana wzrokiem wściekłości przez straszliwego, zbliżyła się do kolebki i pochyliła się nad spiacem dziecięciem. — Pierwszy promień poranny padł na małe, skostniałe już członki. — Była to noc druga po świętym Bartłomieju.

Poznałem ja moje powinność, nader wyraźnie palec mi ją Boży wskazywał; ale byłoż podobna opuszczać teraz bolejącą matkę i z nieludzką zatwardziałością, do ciosu, jaki odebrała, drugi cios dodawać ? — Czas, nadzwyczajne wdzięki i przywiązanie żony, którą los nieszczęśliwy zaprowadził w moje objęcia, sączyły powolej balsam w moje serce zranione; mniemałem że jużem odpokutował za to, czegom nie zawinił i postanowiłem na przypadek, gdyby inaczej się rzecz zdarzyła, z odważnem zaprzaniem siebie wystąpić naprzeciw nie zasłużonej niedoli. — O! niedołężna zuchwałości śmiertelnika, którego siła urojona jest tylko tajoną słabością, jest niczem przeciw potężnej ręce, która się groźnie po nad nim unosi.

Żona moja powierzyła mi powtórnie swoje nadzieje, że będzie matką, — i w rzeczy samej w krotce potem powiła mi bliźnięta, chłopcy. — Oczekiwałem ja z niespokojną lękliwością tego zdarzenia, co szczęśliwi ojcowie uważają za najpiękniejszy dar łaski bożej, a ta bojaźń przemieniła się w przestrach, kiedy na obliczu pierworodnego postrzegłem znamie ognia, które lubo go nic szpeciło, wszelako zdawało się jak gdyby jego twarz przez połowę purpurą zachodzącego słońca oświecona była. Przejęty aż do głębi duszy wspomnieniem, które ten widok obudzał, zwróciłem się ze drżeniem ku drugiemu, — i poznałem w ponurych rysach twarzy jego ciemnym włosem przyozdobionej, istny wizerunek drugiego, o którym domyślacie się zapewne. — Zaledwie mogłem przyjść do siebie i dosyć mieć przytomności, jaką mi stan położnicy i obecność kobiet jej krewnych nakazywały; lecz skoro tylko można już było, zacząłem nalegać wszystkiemi siłami na to, aby oddalić dzieci według zwyczaju znakomitszych panów i oddać je do poblizkiej wioski na wychowanie wieśniaczce. — Mniemałem, że zdala odemie będą bespieczniejsi przed zemstą, której głowa moja podlegała; a gdyby żelazna jej ręka dosięgła ich kiedy, to przynajmniej nie byłbym świadkiem tej okropności, której nic zdołałem przeszkodzić. Zamilczałem ja wprawdzie starannie pobudki niego postanowienia, wszelako nie uszedł przed okiem matki ten wstręt, z jakim ja nowonarodzonych oglądałem; uczuła go ona z głęboką boleścią i mniemała go bydź w głębi duszy swojej, skutkiem oziębłości, jaką jej w ostatnich czasach okazywałem.

I w rzeczy samej, dręcząca niespokojność, pochodząca z obawy tego, co ma się wydarzyć, częstokroć mnie od jej boku rzucały w zamęt światowy, w którym spodziewałem się zagłuszyć tę bojaźń, i mojemu umysłowi nadać pozór wesołości, co zaprawdę zdolna była do obudzenia podejrzeń, których szczerze mówiąc nic mogłem odważyć się zniweczyć. Nadto przypadek zbliżył mnie do książęcia de Chartres, podówczas Regenta i opiekuna królewskiego, do książęcia, którego sława na tenczas rzucała niejakąś plamę na obyczaje jego poufałych; a pomiędzy nim i mną zawiązała pewne stosunki, jakie dobry ton i upodobanie w roskoszach częstokroć zwykły kojarzyć. W czasie jego nocnych biesiad, które jeszcze wtedy nie były tak rospustne jak później stać się miały, zapominałem niejako ciężaru co mnie tajemnie przyciskał, a lekkość z jaką na tych zgromadzeniach, nic nieszanując oprócz samej świętości najpoważniejsze i największej wagi przedmioty traktowano, nieraz przywiodły mnie do tego, iżem w dobrowolnem odurzeniu uważał to, czegom doświadczył, za złudzenie imaginacyi i skutek przypadku.

Tak więc zezwoliła wprawdzie żona na moje żądanie oddalenia bliźniąt; ale pokój domowy naruszony został. — Wezwanie książęcia, abym mu towarzyszył do Hiszpanii, dokąd go wojna powoływała, było dla mnie podówczas nader pożądanem. Miałem nadzieję że moje oddalenie wyzwoli życie mojich niewinnych dzieci z niebespieczeństwa, a mniemając że z imieniem mojego starożytnego rodu oddalić potrafię i przeklęctwo, które na nim ciążyło, zacząłem się odtąd nazywać markizem d' Issy, od jednej z posiadłości, co na mnie po dziedziczce jej przypadła. — Pod koniec lata znajdowaliśmy się u stóp Pyreneów i dotąd jeszcze pamiętam tę bo jaźń, z jaką, po upłynieniu straszliwej nocy świętego Bartłomieja, którą bez żadnego widziadła przepędziłem, oczekiwałem w samotnym namiocie wiadomości z Paryża. — Nadeszła wreszcie i zawierała w sobie to, czegom nigdy spodziewać się nie ważył.

Przeminęła tedy straszna chwila i kochane bliźnięta jeszcze były w rzędzie żyjących. — Z ożywionemi siłami życia i z wesołą odwagą leciałem do boju, i nic bez sławy mówiono o czynach markiza d' Issy. Skończyła się wreszcie wojna, a ja zabierałem się powrócić do markizy, zapomnieć przeszłości i wolen od przyciskającego udręczenia, które dawniej niszczyło moje domowe szczęście zacząć miłe życie: gdy oto odebrałem wezwanie, abym przyjął na siebie dyplomatyczne poselstwo. — To zlecenie było tego rodzaju, że niepodobna się było z niego wymówić, a ja w dalekiej tylko przyszłości mogłem wyglądać tej chwili, kiedy znowu obaczę, mojich synów, co mi jeszcze milszymi się stali przez tę troskliwość z jaką dla nich bytem wylany i uściśkać ich matkę, która upamiętawszy się w swojej rospaczy z tęsknotą na mnie oczekiwała.

Interes poruczony mi, tak był zawikłany, tyle nowych zobowiązań z niego wyniknęło: że całe siedm lat upłynęło nim ja wstąpiłem znowu na ziemię francuzką. — Z szybkością ptaka spieszyłem do Paryża. — Moja żona posłuszna mej woli, dotąd jeszcze, jak dowiedziałem się, pozostawiła dzieci nasze we wsi Neuilly, w chatce ich piastunki, którą często nawiedzała by wynagrodzić sobie tę konieczną przewłokę. — Postanowiłem ja w nierozsądnej radości, oddać jej zarazem i dzieci i męża, i w tym zamiarze na ostatniej przed stolicą stacyi pocztowej, z jednym tylko służącym, siadłszy na koń jechałem wkoło granic Paryża do wsi, w której znajdowały się moje kochane dzieci.

Kiedym jechał po nad brzegiem Sekwany — daruj czci godny Ojcze, że wzrok mi się ściemnia i pióro z drzącej ręki wypada: — kiedy mówię jechałem po nad brzegiem rzeki, która zamarzła była nieco pod ówczas (była to bowiem pora zimowa), postrzegłem dwoje pacholąt, co stojąc na bryle lodu, ciekawie przypatrywały się krążącym świetnym kryształom, pędzonym przez rzekę aż do skorupy lodowatej, która zaczęła się kształcić powyżej mostu. — Gdym się ku nim przybliżył chcąc ich ostrzedz aby nie ufali niebespiecznemu lodowi, co w łagodnym klimacie francuzkim rzadko bywa tak mocny, by udźwignąć mógł ciężar ludzkiego ciała, spostrzegłem że zaczęli się sprzeczać pomiędzy sobą i wprzód nim sługa mój, na którego krzyknąłem pospieszył ich rozbronić, jeden z nich blond chłopczyna, porywa drugiego, w około którego małej głowy wiły się czarne kędziory i ciska go w nurty, co go chciwie porywają i unoszą po pod blizki lód pokrywający rzekę.

Zdrętwieli z przestrachu, staliśmy przez chwile oniemiali i nieporuszeni widzowie tego okropnego widowiska. — Aż wnet mały morderca poznawszy swoje zbrodnią wznosi ręce ku Niebu i krzyknąwszy tonem rospaczy: — Ach! mój braciszku! jam cię zamordował! pogląda dzikim wzrokiem na służącego, który się przybliża, aby, go uniósł, i zawoławszy jeszcze: o Boże! zlituj się nademną! — rzuca się w wodę, a bałwany porywają go po pod lśniącą powłokę, by go połączyć z zamordowanym bratem.

Przestrach sądu ostatecznego ogarnął mnie w tej chwili, okolica zakryła się mgłami w mojich zaćmionych oczach, stałem oniemiały, nie słyszałem krzyku wołającego o pomoc sługi mojego, nie widziałem mieszkańców wioski przybywających z narzędziami ratunku i tak przez długi czas stałem bez przytomności. — Długo bardzo pracowano, nim potrafiano lód przełamać, a dłużej jeszcze nim odkryło miejsce, gdzie się znajdowali. Przecież nareszcie wydobyto dwa trupy, trzymające się ręka za rękę, jak gdyby śmierć pojednała zamordowanego z pomimowolnym mordercą. — I ja też przybliżyłem się z drugimi — postrzegłem na twarzy jednego czerwonawe znamie, ujrzałem ciemne kędziory drugiego i jego lice ponure śmiertelną bladością okryte — byty to moje dzieci Stefanie Odoniczu, a dzień, był to piąty stycznia, po którym następuje ostatnia ze dwunastu nocy.

Niee mogłem i słowa przemówić. Podniosłem tylko oczy ku niebu, które mnie celem swojej zemsty obrało rzuciłem wzrok wyzywający i pełen wyrzutów, bo w ten czas jeszcze nie znałem tej pokory i poddania się, którą dopiero po długich, pełnych udręczenia latach poznałem; — potem rozkazałem miłych nieżyjących złożyć w powozie, zaniemiały siadłem naprzeciwko nich i powolej, tak jak gdyby to był kondukt pogrzebowy, jechałem przez ulice Paryża do mojego pomieszkania, w którem spodziewałem się obchodzić uroczystość wesołego powrotu.

Przerażająca prawda stanęła mi odtąd jawnie przed oczami i poznałem, że jeżeli zemsta nieba opóźni się nieco, to tern ciężej potem spada na głowę winowajcy. — Lubo moja duma niechętnie uległa potężnej dłoni wyroku, nie śmiałem jednakże odtąd więcej się jej opierać. Miałemżeli zostawać dłużej w związku, przeciw któremu sprzysięgły się wszystkie potęgi nie widomego świata? Miałemżeli jeszcze dawać życie innym nieszczęśliwym; których przeklęctwo ścigało od chwili urodzenia, i którzyby może przez los zażarty na nich, pociągnieni zostali do rozmyślnej zbrodni, tak jak jeden z nich którego blade szczątki przedemną leżały, popełnił ją bez żadnego zamiaru w dniach swojego dzieciństwa ? I miałżeby ród mój, od którego tajemne zbrodnie błogosławieństwo zabrały, zgasnąć w publicznej hańbie i niesławie ?

Markiza wybiegła naprzeciwko mnie z otwartemi rękami — pierwsze jej wejrzenie padło na nie żywe dzieci, pierwsze pozdrowienie z największą tęsknotą oczekiwanego męża, było wyrzeczeniem wiecznego rozdziału! — Oddaliła się do klasztoru, ale serce jej było zakrwawione tyla okrutnemi, ciężkiemi stratami, i wkrótce też sama poszła połączyć się ze swojemi dziećmi. — Pokój popiołom niewiasty, co nigdy żadnego ze swojich obowiązków nie naruszyła, co z dobrem imieniem na łonie szczęścia, byłaby zakończyła wolne od nagany życie, gdyby potęga miłości nie przykowała ją była do mojego losu.

Zwaśniony z sobą i ze światem opuściłem dom, gdzie każdy zakątek przywodził mi smutne wspomnienia na dni szczęśliwe, które na zawsze dla mnie zniknęły; przywodził mi boleści, których odgłos miał bez ustanku odzywać się w mej duszy, i oddałem go familii mojej żony, co go przyjęła tak jak i inne jej dobra. Jeszcze raz doświadczałem, azaliż nie potrafię zagłuszyć siebie w odmęcie dzikich uciech, co pozostały jedynemi powabami życia, dla tego, który wszystko co miał najmilszego utracił; wszelako nawet i wpośród głośnych biesiad książęcia de Chartres, którego już w tedy księciem Orleanu nazywano, umysł mój był w ciagłem wytężeniu, co już to w dzikiej, szalonej wesołości wydawał się, to zanurzał mnie w nieczułym smutku, tak że weseli i dowcipni moji towarzysze, wkrótce ze wstrętem usunęli się od swego kollegi, którego obecność stała przeszkadzając pomiędzy nimi a uciechą.

Do tego jeszcze świat tak sądził o mojem postępowaniu, jak powinien był sądzić według wszelkich pozorów; z podziwieniem i niechęcią poglądano na męża, co opuścił nieposzlakowanej cnoty żonę, gdy tym czasem nie jeden z pobłażeniem poglądał na słabość mniej niewinnej małżonki, jedynie tylko by uniknąć pośmiewiska ludzi; pozierano dziko na cudzoziemca, co do najszlachetniejszej familii francuzkiej wniósł smutek i upokorzenie; a osobliwie kobiety, które nie miały powodu lękania się dłoni polskiego szlachcica, nie ukrywały bynajmniej tego, że moje ponure oblicze nader już długo snuło się po przed ich oczami. — Ale wcale nie potrzeba juź tego było; juz i tak pobyt w Paryżu stał się dla mnie nieznośnym: odetchnąłem wolniej zostawiwszy daleko za sobą stolice Francii, i spieszyłem przez Pas de Calais do Londynu.

Dwór Królowej Anny wcale był różny od tego, jaki trzymał Ludwik czternasty w Wersalu, gdzie zalotność i pobożność występowały często naprzeciw sobie a nieraz też w zgodzie pomiędzy sobą, podawszy w domniemane harmonii ręce, zgodnie zarazem postępowały. Duch ciemności, rozsiewając marzenia systematyczne, unosił się po nad stolicą, a Londyn byt na ów czas kolebką tak zwanej polityki, co niszcząc to, co ma swoje bytność, na gruzach rzeczywistości wznosi powietrzną budowę, która dopóty tylko trwa aż nowy budowniczy nie wzniesie na miejscu jej drugiej, mającej z koleji uledz w krótce temuż samemu losowi. I wy także szanowny ojcze, przy waszych niepospolitych wiadomościach, słyszeliście zapewne o tem i życzycie zemną, ażeby ponury, zimny cień tego systematu nierozciągnął się ponad naszą ojczyzną, a przynajmniej dopóty, aż ta niezostanie oświeconą i ogrzaną świętością, którą człowiek w swojem sercu zażywia. — Co do mnie, wyznaję Wam w niniejszem piśmie, które z wielu względów podobne jest do spowiedzi, żenowość tego zjawiska mocno przemawiała do mnie. Zdaje się że nieszczęśliwemu nader łatwo jest powątpiewać o wszystkiem, gdyż może powątpiewać nawet i o swojem nieszczęściu: — to też wkrótce połączyłem się ścisłemi związkami z tymi, których pod ów czas uważano za najgłębiej myślących w całej Brytannii.

Zgromadzaliśmy się dosyć często, ażebyśmy płodów naszej regularnie postępującej imaginacii udzielali sobie wzajemnie, a rozmowa nasza podobna była starciu się ciemnych chmur niosących burze, kiedy niekiedy rozwidniona gorzkiemi sarkazmami, podobnemi do zaślepiających błyskawic. Nie oszczędzano też i gorących, napojów, a więc rozchodząc się znajdowaliśmy się w stanie niejakiegoś odurzenia, w które, opiwszy się ciężkich portugalskich win, i cięższego jeszcze napoju hypotez i wniosków, razemeśmy wpadali. Wszelako przez dosyć długi czas zostawałem w tem towarzystwie, którego wpływ, lubo nie zdołał zawarować serca przeciw uczuciu, otoczył je atoli twardą skorupą; lecz i ta łamiąc się za pierwszem uderzeniem, tem boleśniej wystawiała wewnętrzność na rany. Byłbym ja zaiste jeszcze głębiej ukołysał się w głuchym śnie zwodniczego uspokojenia, gdyby nadchodzące wtedy obfite w wypadki dni nie wyprowadziły znowu od kilku lat przerwane owe okropne sceny nocne.

Wszelako pomiędzy niezliczoną liczbą pomieszanych wyobrażeń snujących się przed okiem mej duszy, przyjąłem zdrową zasadę, — wewnętrzne przeświadczenie: że tysiące i miljony dowodów, za niebytnością jakiego przedmiotu upadają, przed jedynym, co bytność jego potwierdza; a tak znowu powróciłem do tego, że wszystkie wydarzenia co działając jedne na drugie kształcą życie i nieżyjącą naturę, przypisałem raczej owemu porywającemu strumieniowi, zapełniającemu światy, zamiast cobym miał poszukiwać w owych niezliczonych oddzielnych źródłach, które na suchyra piasku rzeczywistości wysychają pierwej, nim dosięgną morza wieczności.

Udałem się zatem znowu do Szwajcaryi i obrałem Lozannę za miejsce mojego pobytu. Dla bliskości Genewy wszedłem w niejakieś stosunki z wyznawcami wiary kalwińskiej i zabawiaem się nie raz dysputami, które sam w mojim domu zaprowadzałem a w których nie miałem żadnego innego udziału, oprócz uczestnictwa słuchacza.

Nie lękajcie się o przyjaciela swego czcigodny ojcze; — w krótce bowiem przekonałem się, że świętość znieważoną zostaje, skoro nakształt towaru wystawia się na targ, i rozkłada się, i oglądana jest ze wszystkich stron, i taksowana, i puszczana na handel.—

Zmierziłem sobie światem i jego czynnościami i uciekłem się na samotną dolinę Wallezyjskiego kraju, postanowiwszy odtąd żyć dla siebie i dla rozpamiętywania. W tem to ja ustroniu wiele lat spokojnych przeżyłem i pożegnawszy żyjących, zapomniany od nich, mniemałem się bydź w liczbie umarłych. Pielęgnowałem kwiaty i szczepiłem drzewa, a kiedy te kwiaty i te drzewa rozwinęły się i zapach swój wyziewały w łagodne wiosenne powietrze, w ówczas cieszyłem się, że przecież choć cokolwiek na świecie udaje się pod moją ręką i winno mi byt swój, i z tęsknem uczuciem przypominałem sobie owe szlachetne szczepy, które uschły w samym zawiązku; a kiedy pni w pełnem życiu podnosiły się w górę, i kształcąca się korona cień rozpościerać poczęła: w ów czas pocieszałem się myślą, że przecież pozostanie coś po mnie, kiedy już nie będę na świecie i kiedy z czasem na widok tych pięknych szczepów, wspomni ktoś może zapomniane imie tego, którego kości pod nićmi spoczywaią.

Lecz — to miejsce spoczynku nie było przeznaczone dla mnie. — Jeszcze raz uciecha żywotna stanęła przedemną w postaci miłej Alpejskiej dziewicy. — Nie potępiaj mój ojcze słabości ludzkiej; raczej lituj się nad nią, że pomimo tak licznych okropnych doświadczeń, potrafiła ranie wszelako powolej sprowadzić ze ścieżki wyrzeczenia się, po której gromy padają. W ów czas jeszcze raz głos ostrzegający duchownego świata zabrzmiał w mojich uszach w godzinie nocnej, i na ten raz usłuchałem go przecież.

Przed ołtarzem Bożym oddałem rękę Basi w rękę młodego Szwajcara, który ją oddawna już kochał i od którego ona odwróciła się — i może jedynie tylko przez litość jaką czuła dla cichego cudzoziemca, o którego dobroczynności i bogactwach wiele po okolicy mówiono; a kiedym dopełnił tak ciężkiej ofiary, o! Stefanie Odoniczu! to spieszyłem jak najprędzej sam sobie nie wierząc odtąd, spieszyłem mówię do świętego miasta Rzymu, skąd obfite źródło łaski Bożej rozlewa się po całem Chrześcijaństwie. Tu ja daleki od wrzawy światowej, uskuteczniając bez zewnętrznej okazałości dobroczynne dzieła i modląc się u ołtarza, starałem się zapomnieć o ziemskości, która jeszcze stała pomiędzy mną a zbawieniem tak, że nie mogłem być jeszcze policzony do tego zgromadzenia, co w dobrowolnem zrzeczeniu się najlepszą część istnienia wybrało.

Owoż gdy szanowni Ojcowie klasztoru świętej Trójcy na górze, znaleźli mię być godnym takiej łaski wstąpiłem u nich w nowicijat — i kiedym jego obowiązki według możności i siły, stosownie do reguły zakonnej spełnił, otrzymałem suknią zakonną i święcenie kapłańskię, które mam nadzieję ze odwróciło od mojej głowy przeklęctwo, co już od tylu lat na niej ciężyło. Wszelako śmiertelne ciało nie mogło równym krokiem postępować z nieśmiertelnym duchem w jego dążeniu; przygniecione jest długoletnią niedolą i schyla się już do grobu. Chciej tedy mój przyjacielu duchowny wypełnić prośbę umierającego i jaką własność znajdziesz w owym zaniku, przyjmij do siebie, i obróć na wieczysty fundusz mszy zadusznej w czasie owego wyrocznego dnia świętego Bartłomieja, i piątego stycznia każdego roku: a to za tego, co winy swojej zapewne jeszcze nie odpokutował; bo co się drugich dotyczy, to czuje że nim jeszcze jutrzejszy ranek nastanie spełniony będzie warunek, który dozwoli ich niespokojnym duchom pójść na wieczny spoczynek, a żadnego potomka Jana Granowskiego nie będzie już więcej na świecie.

Jeżeli zasie życzenia moje, mają jeszcze u was jaką wartość: to pamiętajcie aby owe malowidło, o którem wiecie, zdjęte było z sali, by szczęśliwe plemie, co potem wejdzie w te mury, nie znalazło więcej żadnego śladu pokątnych czynów i zbrodni, któreby mogły o nich z przeszłości poświadczać. Odtąd już nie ma żadnej tajemnicy; bo żaden z tych już nie żyje, kogo by plamić mogła ta hańba! — I właśnie w tej chwili opowiada mi brat zakonny, co pilnuje złożonego na śmiertelnem łożu, iże kościoł obchodzi dzisiaj uroczystość świętego Bartłomieja męczennika. — Nie lękam się już ja więcej tego dnia, w którym skończy się pokuta za zbrodnią, ca w nim popełniona została. Owszem nawet nie mogę ująć się życzeniu, abym jeszcze raz oglądał przejednanymi tych, co nie raz nocy moje napełniali przestrachem, i zaniósł z sobą przeświadczenie, że w społeczeństwie z owemi drogiemi dla mnie istotami, które mnie poprzedziły, i z mojimi młodymi aniołami, wyjdą na przeciw mnie po przyjacielsku u forty wieczności i owi także dla których wiecznego spoczynku całe moje szczęście ziemskie przyniosłem w ofierze.

Lecz teraz czuję juz wycieńczone siły moje: bądźcie zatem zdrowi na tej ziemi — z czasem zobaczymy się znowu. Anim to nastąpi pamiętajcie i módlcie się za swego przyjaciela."

Peregrinus.

Opowiadający odczytywał nie bez wzruszenia te wyrazy, które drząca ręka męczennika za cudze winy spisała, i przejęty został uczuciem, jakiego dozna może razem z nim nie jeden z czytelników, któremu wpadną w ręce niniejsze karty, i aż dopiero po niejakim czasie mógł przecie zwrócić baczność na następujące zaraz potem łacińskie pismo:

" Na żądanie mego w Bogu teraz spoczywającego konfitenta, a brata duchownego Peregina, biorę pióro abym Ci czcigodny Ojcze doniósł, że ostatnia jego nadzieja, którą w piśmie swojiem wyraził nic była daremną. Serce bowiem jego już od kilku lat otwarte przedemną leżało, tak jak zapisana tablica — niebyło mi zatem tajnem to, co go spotkało; a wiec i to co mnie powierzy!, i co ja przy jego zgonie widziałem, nie przejęto mnie podziwieniem i przestrachem, ale napełniło pobożnością i radością. — Gdy bowiem, jak ci ojcze on sam donosi, laik pilnujący go oddalił się na krótką chwilę a on spokojnie leżał w omdleniu, oczekując przybliżającej się śmierci, zdawało się mu jakoby niezwyczajne światło rozwidniło jego samotną celę i przybliżyło się ku niemu trzy postaci, z których dwie na owem znajomem Ci malowidle są wydane, a trzecia była tego, co je uskutecznił. — Nie patrzyły one na niego tak, jako dawniej, smutnie i z gniewem; ale poglądały nań z przyjacielskim uśmiechem i

mówiły do niego: — Ciesz się! o bracie! skończyły się twoje cierpienia, — przybyliśmy zabrać cię z sobą do krajiny radości, którąś ty nam otworzył i gdzie oczekuje na ciebie w wiecznej chwale żona i twoje niewinne dzieci!

Kiedy laik weszedł, widzenie już zniknęło, ale ślady niebieskiej spokójności zostawiło w jego duszy; a on czuł się bydź pogodzonym z żyjącymi i umarłymi. — Powierzył to on mnie cichym głosem w obecności starszych, i prosił bym pozostał przy nim aże do jego śmierci. A kiedy oddalili się drudzy a ja udzielałem mu ostatnich dobrodziejstw kościelnych, przyjął zatem odemnie absolutionem in articulo mortis, potem upadł na swoje łoże bez czucia i zaledwie oddychając chociaż powolej i przerywanie. Aż oto cela rozwidniła się znowu, i moje oczy ujrzały trzy postaci, a nie cztery jak dawniej przychodzić zwykło; bo pomiędzy niemi nic było już straszliwego

Wszelako nie zdawało się by umierający je postrzegał. — I te trzy postaci trzymając się ręka za rękę przystąpiły do jego łoża, i pochyliły się nad nim, i pocałowały go w czoło wszystkie trzy zarazem.

A kiedy potem zniknęły — to i dusza jego poszła za niemi, porzuciwszy śmiertelną powłokę, a ja widziałem jako jego oblicze, lubo już blade i strętwiałe, wszelako powleczone było niebieską radością. — Owoż ja to chciałem Tobie bracie donieść; bo z tego jawno, iże po cierpieniach i zrzeczeniu się świata, nagroda wkrótce następuje; — a zatem polecam się twojej życzliwości."

Brat Eustachy.

Koniec wersji demonstracyjnej.

V.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

X.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej