Julian Ursyn Niemcewicz

ZBIGNIEW

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

OSOBY.

DO CZYTELNIKA.

AKT PIERWSZY.

Scena I.

Scena II.

Scena III.

Scena IV.

Scena V.

Scena VI.

Scena VII.

Scena VIII.

Scena IX.

AKT DRUGI.

Scena I.

Scena II.

Scena III.

Scena IV.

Scena V.

Scena VI.

Scena VII.

Scena VIII.

AKT TRZECI.

Scena I.

Scena II.

Scena III.

Scena IV.

Scena V.

Scena VI.

Scena VII.

Scena VIII.

Scena IX.

Scena X

ZBIGNIEW

tragedya z chórami w trzech aktach : rzecz w roku 1109 : wystawiona na Teatrze Narodowym dnia 6. listopada 1819 roku

Niemcewicz Julian Ursyn

OSOBY.

BOLESŁAW KRZYWOUSTY, król Polski.

ZBIGNIEW, brat jego (z pobocznego łoża).

DOBROSŁAWA, potaiemnie mu zaślubiona.

HENRYK V, Cesarz Niemiecki.

SKARBEK, Senator Polski.

GNIEWOMIR, Pomorczyk, przyiaciel Zbigniewa.

KAPŁANI.

RYCERZE POLSCY.

MIESZKO, Obywatel Głogowy.

RYCERZE NIEMIECCY.

SŁUŻBA DWÓCH MONARCHÓW.

CHÓR DZIEWIC.

OBYWATELE GŁOGOWY.

Scena w okolicy Wrocławia, miasta naowczas Polskiego, roku 1109.

DO CZYTELNIKA.

Tragedya ta od pięciu lat była napisany; rozmaite przeszkody spóźniły ią dotąd. Mało znaleść można sztuk Teatralnych, którychby osnowa tak wiernie zgadzała się z ówczasowemi dziejami. Oddalone tylko przez lat kilka w życiu Zbigniewa wypadki zawarłem w iednem objęciu, i w iednym czasie. Charakter jego niespokoyny, burzliwy, zdał mi się niepospolicie Teatralnym. Od poranku życia aż do smutnego zgonu szalona panowania żądza, najazdy, zdrady, spiski, zmowy z postronnemi, napełniały dni Zbigniewa. Syn Władysława Hermana, a brat (z nieprawego łóża) Krzywoustego, niekontent z wydzielonych sobie Prowincyi Mazowsza i Pomorza, łącząc się z Czechami i Niemcami, za życia ieszcze oyca naieźdżał Szląsk, po śmierci tegoż zapalczywiey ieszcze z nienawiścią ku bratu Krzywoustemu wybuchnął. O zamknięciu go w Klasztorze wspomina Długosz pag: 332, Kromer pag: 67. o uwięzieniu go ztamtąd świadczy Marcin Gallus pag: 81. Wolny Zbigniew złączył się nayprzód z Borzywoiem Xi gięciem Czeskim, i Szląsk naieźdźał. Niewyczerpany w dobroci, raczey w przychylności swey ku bratu, Bolesław Krzywousty, zapominał wszystkich krzywd, przebaczał zdrady, i skwapliwie go do przyiaźni swoiey powracał; wszystko atoli na próżno: sama łaskawość Bolesława do nowych zdrad i buntów ośmielała Zbigniewa; tylekroć zbity, tyle kroć poymany, wyniosły i niespokoyny, zapalił nakoniec przeciw bratu i Oyczyźnie Cesarza Henryka V, obiecuiąc mu łatwe opanowanie Królestwa. Wysłał Henryk do Bolesława poselstwo, domagaiąc się mniemanego hołdu, przywrócenia Zbigniewa do państwa całego, lub przynaymniey podzielenia go z bratem. Marcin Gallus pag: 94- Pamiętne było w tey mierze oblężenie Głogowy miasta, wraz z Szląskiem ca-ym należącego na ówczas do Polski; szczegóły onego w Tragedyi dzisięyszey umieszczone wiernie są z dziejopisów wzięte. — O Liście Henryka do Bolesława pisanym, świadczy ówczasowy Marcin Gallus, na karcie 101. Sarnicki list ten i odpis Bolesława z różnych Kronikarzy zebrane, umieścił na karcie 1065. — Znany iest szlachetny Skarbka postępek, wspomina o tem Curreus, diinalium Silesiae pag:47. Długosz pag: 384. Bitwa pod Wrocławiem na mieyscu dotąd psiem polem zwanem, śmierćZbigniewa, zrządzona wątpliwym Bolesława wyrazem, również przez Dziejopisów są przyświadczone.

Cala więc osnowa Tragedyi dzisięyszey, całkiem iest z dziejów wyiętą; przydałem żonę Zbigniewowi, tkliwą, pełną słodyczy i rozsądku, by burzliwą, mężaj zaciętość tem mocniey wystawić.

Ci, co o prawdzie przytoczonych, czynów przekonać się zechcą, bez szperania w dawnych Kronikarzach znaydą ie w 3 Tomie Historyi uczonego i niespracowanego Naruszewicza.

Rzecz cała, charakter i Tragiczny koniec Zbigniewa, doslatecznemi były do napisania porządney Tragedyi; od dawna podawałem tę myśl biegleyszym odemnie, niewidząc atoli w tem skutku, przedsięwziąłem ią sam, w rodzaiu przybliżonym do Tragedyi Greckiey z

Chorami. Przepisane przez Arystotelesa i Francuzkich autorów prawidła, trzech iedności co do czasu i akcyi zachowane są ściśle, co do mieysca surowi zachowywacze reguł francuzkich mogliby poczytać za występek, że scena nie w obwodzie iednego gmachu, lecz w okolicy Wrocławia na milę może rozciągaiącey się odprawia się,

Wolałem iednak oddalić się cokolwiek od ścisłey iedności mieysca, niż trzymaiąc się oney niewolniczym sposobem, nieumieścić wielu scen. interesuiących dla Widzów Polskich.

W sztuce tey miały być (iak to łatwo widzieć można) dwóyne, i poiedyncze śpiewy; lecz trudność znalezienia Aktorów Jęczących piękność głosów z talentem deklamacyi tragiczney znagliła opuścić ie, i Chóry tylko zostawić.

AKT PIERWSZY.

Scena I.

Teatr wystawia wewnątrz Kościoła, słychać głos przytłumionych Organów, lampy kościelne oświecaią scenę i Zakonnicy klęczący w Chórze śpieiwaią na przemiany głosem kościelnym, Zbigniew między niemi w ubiorze Zakonnym.

CHÓR Z PRAWEY STRONY.

Przedwieczny Boże, wielowładny Panie!

Kapłanów twoich chciey wysłuchać prośby,

Odwróć od Polski ciężkie zagniewanie,

I straszne groźby.

CHÓR Z LEWEY STRONY.

Jak Lew żarłoczny z paszczęką otwartą,

Na kray Słowiański ciągnie Henryk mściwy,

Chce widzieć naszą Oyczyznę rozdartą

Wróg zapalczywy.

GŁOS IEDEN KAPŁANA:

Piorunem Twoim skrusz go Wielki Boże.

GŁOS DRUGI KAPŁANA.

O Ty! Którego piekło nieprzemoże,

Niedozwól, żeby buyną żniwem ziemię,

To dzielne Polaków plemię,

Obcy naiezdnik miał kiedy zhołdować.

GŁOS PIERWSZY KAPŁANA.

Day Piastom wiecznie panować !

GŁOS DRUGI.

Zastaw się za nas, day odpór gwałtowi!

GŁOS PIERWSZY.

Przychodź na pomoc twoiemu ludowi,

Bierz ciężką paiź i puklerz niezłomny,

Jak modłom naszym, bądź walkom przytomny.

DWA CHÓRY RAZEM.

Jako gwałtowny wicher niezgoniony,

Proch po powietrzu niesię ciemną dobą,

Tak niech naiezdców miecz Twóy zakrwawiony,

Pędzi przed sobą.

STARSZY Z KAPŁANÓW MÓWI:

Módlmy się za Króla.

(Organ kilku taktów przegrywa, Zbigniew porywa się z niecierpliwością).

ZBIGNIEW.

Ja Zbigniew, ia skrzywdzony, Ja mam być tak podły,

Zebym za Bolesława moie wznosił modły.

(Kapłani przy graniu Organów, śpiewają na przemiany., ieden wiersz iedna strona, drugi druga)

Zachoway Boże Króla Bolesława,

I całe świetne Piastów pokolenie,

W nim Polski całość, swobody, i prawa:

A ieźli dzisiay srogie sprzysięźenie

Zawistnych Ludów, dumnego Mocarza,

Nieprawey woyny płomienie rozżarza,

Jeżeli Henryk wśrod tłumnych orszaków,

Chce wkładać haracz na wolnych Polaków.

WSZYSCY RAZEM.

Boże! wyniosłych gromicielu mściwy

Niewinnych Ludów Sędzio sprawiedliwy,

Skarż pychę wyuzdany, podnieś twą prawicę

I zniszcz tego, co Słowian chce gwałcić granice.

(Zakonnicy przyklęknąwszy, schylała głowę i odchodzą)

Scena II.

ZBIGNIEW

(sam)

Za tego, co mię skrzywdził, Ja mam Nieba prosić ?

(Pokazuiąc na ubior zakonny)

Ja przeznaczon do berła mam tę odzież nosić !

Ja starszy syn Hermana; i Dziedzic Korony,

Dla tego, żem nie z ślubney małżonki zrodzony,

Mam, w tych posępnych murach wieść życie strapione?

Nie; potarga ta ręka więzy narzucone,

Ten, którego małżeński iuż związek kolarzy,

Niespełni innych ślubów u Pańskich ołtarzy.

Zbyt świetne przeznaczenia czeknią Zbigniewa,

Niech umysł pospolity w niesczęściu omdlewa,

Lecz ia tę wielką prawdę mam w sercu przytomną,

Ze dopnie celu swego, kto ma chęć niezłomną.

(spostrzegając Gniewomira)

Lecz przebóg! iakiż Rycerz w te strony się zbliża?

Znana mi iest ta postać, ten ubiór ! Paiźa!

(z przeięciem)

Gniewomir! I cóź taką wzbudza w tobie śmiałość,

Cóź cię tutay przywodzi?

Scena III.

ZBIGNIEW, GNIEWOMIR.

GNIEWOMIR.

Ma przyiaźń, twa całość,

Pomyślnąć wieść przynoszę, twoi przyiaciele,

Henryk, Borzywóy, dzielni krzywd twoich mściciele

Z silnem woyskiem przychodzą popierać twe prawa,

Zniżyć wyniosłą dumę Bolesława,

I na to czoło ku ziemi schylone

Królewską włożyć koronę.

ZBIGNIEW.

Wolnym wprzódy być muszę, niechay uwięziony,

Przez podeyrzłiwą baczność dzień i noc strzeżony,

Przełamię te zapory, te kraty odwieczne,

I uyrzę błękit Niebios, i światło słoneczne.

Zbigniew ieszcze w okowach, i któż ie pokruszy ?

GNIEWOMIR.

Ja, ieźeliś zachował, śmiałość dzielney duszy;

ZBIGNIEW

(z uniesięniem)

Jeźliś zachował! myśl ta iest dla mnie zniewagą;

Na próżno przywłaszczoną Bolesław powagą

Odiął dziedzictwo; prawa deptaiąc natury,

Wepchnął mię w te posępne, w te ohydne mury;

Myli się, ieźli mniema, że gwałty bezczelne,

Poniżą duszę, którą mocarstwa piekielne

Nie zdołaią przełamać: to odludne życie,

Ta cichość, gdzie źałobne smutnych dzwonów bicie,

Albo pokornych modłów, wznoszą się błagania,

Niestłumiły w mem sercu żądzy panowania,

Gdy kazano korzyć się, i milczenie chować,

Jam rozmyślał, iak berło zyskać i królować,

Wygnać Krzywoustego, syn starszy Hermana,

W Zbigniewie wskazać Polscze prawego Jey Pana.

Prowadź mię, prowadź co prędzey

Z tych mieysc pokory i nędzy,

Te smutną odzież pokuty

Zmień wpancerz z stali ukuty.

Ach! iakże wzniosę wesoło

To hełmem okryte czoło.

GNIEWOMIR.

Wielbię ten zapał tak święty,

I twóy umysł nieugięty,

Kto stałość w klęskach zachował,

Godzien, iest żeby panował.

Nietraćmy czasu, skróćmy naszę mowę,

Oszukałem kapłanów, iuż wszystko gotowe;

Zbroia, koń dzielny, i straż do obrony.

ZBIGNIEW.

Lecz w iakież z mieysc tych powiedziesz mię strony?

GNIEWOMIR

Tam, gdzie cię czeka miłość i wierna i tkliwa,

Ta okolica twoię Małżonkę ukrywa,

Dobrosławę w nieszczęściu dla ciebie niezmienna!

Zostawiłeś ią w czasię poymania brzemienna,

Dała ci syna chciwa ciebie widzieć.

ZBIGNIEW.

Umieź iuż Bolesława Syn móy nienawidzić?

GNIEWOMIIR.

Ukrywamy go dotąd od nieprzyiaciela,

Nasze, następców naszych w tem dziecku nadzieie,

ZBIGNIEW.

Prowadź mnie, niech krzywd moich przyszłego mściciela,

Niech żonę moia uyrzę, niech w ich serce wleię

Niezbłagana. nienawiść!

GNIEWOMIR.

Krótkie tylko chwile

Będziesz im mógł poświęcić. Już w ogronmey sile

Niezliczonych narodów Henryk tu przybywa,

Pola, wzgórki, i błonia lud iego okrywa,

Razi oczy blask zbroi, i świetnych szyszaków,

Potężny mocarz słabych rozproszy Polaków,

Jasne sczęścia naszego przeglądam iuż zorze,

Zemści się krzywd swych Zbigniew, zemści się Pomorze.

Pomorze! o Oyczyzno, o kraiu zbyt drogi!

Iląż cię krwie strumieni zlał Bolesław srogi.

Dymią się dotąd zgliszcza grodów popalonych,

Zostawięż ród, przyiaciół, ziomków nieponiszczonych ?

Nie, nigdy;... korzystaymy z potęgi Henryka,

Zgładźmy dzisiay przeciwnika,

A odbierzem po pracach sowite nagrody,

Ty Berło, ia Oyczyste odzyskam swobody.

ZBIGNIEW.

Idźmy, gdzie nas zemsta woła,

Ten, co śmiałym być nieumie,

Nieozdobi laurem czoła,

I Zginie w nieznanych tłumie.

GNIEWOMIR.

Cóż, że świat ten w boiach długich

Zarumieni potok krwawy.

ZBIGNIEW.

Gdy ia nędzą, śmiercią drugich

Wzniosę się do szczytu sławy.

Scena IV.

Teatr wyslawia przyiemną wiejską okolicę, otoczoną drzewami wśród których wiejskie mieszkania: iedno Z nich ozdobnieysze zacieniała bzy, róże, jaśminy: przed wystawą siedzi Dobrosława przędząc i kołysząc uśpione dziecko. W głębi Teatru opodal widać miasto Wrocław, i na przeciw sobie dwóch woysk obozy. Słodka Symfoniia przygrywa.

DOBROSŁAWA.

(pozieraiąc na dziecko)

Spiy dziecię lube, przespiy w snie łagodnym

Dzisieysze burze i trwogi,

A gdy, nieznane iak był los nasz srogi,

Uyrzysz się W wieku dorodnym;

Boday za nasze troski i zawody

Tyś mogł doznawać szczęścia i swobody.

Jak mile Zefirów tchnienie

Owiewa smutne me czoło,

Jaka woń kwiatów, iak te ptasząt pienie

Brzmi w ciemnych gaiach wesoło.

Slepa żądzo panowania

Tyś skłóciła dni spokoyne,

Nad lubą słodycz kochania

Przeniosłaś mordy i woynę.

(Słychać flety Pasterzy idących w pole z trzodami)

DOBROSŁAWA.

O ufne rolników plemię

Nieumiesz klęsk twych przezierać

Rzucasz ziarno, porzesz ziemię,

A naiezdnik będzie zbierać.

(wchodzi grono dziewic wieyskich, trzymaiąc w koszach kwiaty, oddaiąc Dobrosławie bukiety, śpiewa)

CHÓR DZIEWIC.

Wyrokiem niebios zesłana

W zacisz wieyskiego schronienia,

Z dobrodzieystw iedynie znana,

Przyimiy nasze dziękczynienia.

Jak krople poranney rosy

Zażywiaią zwiędłe kłosy,

Tak ty darem łask twych mnogich

Zasilasz nędzę ubogich.

GŁOS IEDEN.

Ty ciężkiey pracy osładzasz nam znoie.

GŁOS DRUGI.

Niech wszystkie będę pogodne dni twoie.

CHÓR CAŁY.

Jak krople poranney rosy etc. etc. etc.

DOBROSŁAWA.

Dobre dziewice, tkliwa wdzięczność wasza

Serca moiego pomnaża przeięcia,

Niechay się głos wasz do nieba podnasza

Zeszosem tego dziucięcia.

(Chór cały dziewic, posypuiąc liściem róż kolebki dziecięcia, Spiewa).

Jak iasne liście tey kwiatów królowey

Zionę woń lubą, wabią oczy chciwe,

Tak niech dni życia całego osnowy

Będą dla ciebie świetne i sczęśliwa,

Scena V.

(Ciż sami, Zbigniew i Gniewomir w zbroiach i z zapusczonemi przyłbicami).

JEDNA Z DZIEWIC.

Już Rycerstwo odkryło i te okolice,

Nieszczęsne domy nasze, o biedni rodzice.

(rozpraszaią się, unosząc kolebkę do domu).

Scena VI.

DOBROSŁAWA, ZBIGNIEW, GNIEWOMIR.

DOBROSŁAWA.

Skutki niesczęsnych woien ! iakiż postrach szerzy

Wspokoynych ludziach widok dwóch zbroynych Rycerzy!

(obracaiąc się do nich).

Rycerze! iakiż powód przywiódł was w te strony,

Niema skarbów ten zakąt pracy poświęcony,

Skromne strzechy Rolnika, ach! raczcie ocalić.

GNIEWOMIR

(podnosząc przyłbicę).

Na przyiście nasze Pani nie będziesz się żalić.

DOBROSŁAWA

(z zadziwieniem).

Gniewomir! chciey uśmierzyć ciężkie niepokoie.

(wskazując na zakrytego ieszcze Zbigniewa).

Lecz któż ten Rycerz? patrząc na ten hełm i zbroię,

Ach iakiei poruszenie w sercu mem powstawa.

ZBIGNIEW

(podnosząc przyłbicę).

Poznay męża twoiego, wroga Bolesława.

DOBROSŁAWA

(rzuca mu się na szyię).

Zbigniew! o niespodziana, o sczęśliwa dobo,

Ach! iakże długo losy dzieliły nas z sobą,

Przez blisko lat dwóch, któreś mieściły cię strony?

ZBIGNIEW.

O hańbo zemsty godna, Zbigniew był więziony,

Czuieszże te obelgę?

DOBROSŁAWA.

Czuię radość żywą,

Widzę cię, nic niepomne, i iestem szczęśliwy.

ZBIGNIEW.

Tyś mą żoną, tyś tyle dni ze mną przeżyła,

A dotądżeś szlachetnych uczuć nienabyła!

DOBROSŁAWA.

Tyś mym mężem, i dotąd tyle starań tkliwych

Nieuśmierzyły w tobie poruszeń burzliwych!

GNIEWOMIR

(spostrzegaiąc niecierpliwość Zbigniewa).

Panie! czas nagli, woysk Polskich orszaki

Okolic twych przednieysze osadziły szlaki,

Przecież ciągiem gór stronnych skrytego wąwozu

Możemy do Germanów przebrać się obozu;

Losy nasze od pilney baczności zawisły.

Idę obeyrzyć wszystko,

(odchodzi).

Koniec wersji demonstracyjnej.

Scena VII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena VIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena IX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

AKT DRUGI.

Scena I.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena II.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena III.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena IV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena V.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena VI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena VII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena VIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

AKT TRZECI.

Scena I.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena II.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena III.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena IV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena V.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena VI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena VII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena VIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena IX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena X

Niedostępny w wersji demonstracyjnej