Emil Zola

ZDOBYCZ

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I

II

III

IV 

V

VII

ZDOBYCZ

Emil Zola

I

W drodze powrotnej, wtłoczona między inne pojazdy sunące brzegiem jeziora, kolaska musiała zwolnić, a w pewnej chwili nawet przystanąć, taki utworzył się zator.

Na październikowym niebie, jasnoszarym, pociętym nad horyzontem wąskimi pasmami chmur, zachodziło słońce. Ostatni jego promień, ześlizgując się z odległego gąszczu drzew koło kaskady, oblewał przyblakłą czerwienią długi rząd znieruchomiałych pojazdów. Błyski złota, rozsiewane migotliwie przez koła, zdawały się zastygać wyżej w postaci jasnożółtych linii obrzeżających ściany kolaski, w której błękitnym pudle odbijały się fragmenty krajobrazu. Wyżej, w pełni rudawego blasku oświetlającego ich od tyłu i zapalającego ognie w mosiężnych guzikach płaszczy z pelerynkami, zwieszających się z kozła, stangret i lokaj — w szafirowej liberii, piaskowych spodniach i kamizelkach w żółte i czarne prążki — tkwili sztywno, poważni i cierpliwi, jak przystało służbie z dobrego domu, której byle zator na drodze nie zdoła wyprowadzić z równowagi. Ich kapelusze, ozdobione czarnymi kokardami, miały w sobie wielką godność. I tylko konie, para wspaniałych gniadoszów, parskały z niecierpliwości.

— Popatrz — odezwał się Maksym — Laura d'Aurigny, tam, w tamtym powozie... No spójrz, Renato.

Renata uniosła się lekko i przymrużyła oczy z tą czarującą minką, której przyczyną był słaby wzrok.

— Myślałam, że czmychnęła — odparła. — Zmieniła kolor włosów, nieprawdaż?

— Tak — podjął Maksym ze śmiechem — jej nowy kochanek nie znosi rudych.

Renata, pochylona do przodu, z dłonią wspartą o niskie drzwiczki kolaski, patrzyła, otrząsnąwszy się ze smutnego zamyślenia, w jakim trwała od godziny, milcząca, wyciągnięta w głębi pojazdu Biby rekonwalescentka na szezlągu. Ubrana była w bladolila jedwabną suknię z fartuszkiem i tuniką przybraną szerokimi plisowanymi wolantami i biały sukienny płaszczyk z wyłogami z biadolila aksamitu; wyglądała w tym niemal wyzywająco. Jej dziwne, jasnopłowe włosy, przypominające kolorem śmietankowe masło, wymykały się swobodnie spod małego kapelusika ozdobionego pękiem bengalskich róż. Nie przestawała mrużyć oczu z miną impertynenckiego chłopaka: czyste czoło przecinała głęboka zmarszczka, górna warga wysunęła się do przodu jak u nadąsanego dziecka. Potem, ponieważ źle widziała, wzięła binokle, męskie binokle w szylkretowej oprawie, i nie nakładając ich, tylko trzymając je w dłoni, przyglądała się grubej Laurze d'Aurigny bez skrępowania, z doskonałym spokojem.

Pojazdy nie ruszyły jeszcze. Pośród jednolitych ciemnych plam powozów, których bardzo dużo znalazło się w Lasku tego jesiennego popołudnia, tu i ówdzie połyskiwał zrąb szyby, wędzidło, srebrny uchwyt latarni, galony lokaja na koźle. Gdzieniegdzie, w jakimś odkrytym landzie zamigotała barwna smuga materiału, skrawek sukni kobiecej, z jedwabiu lub aksamitu. Powoli nad całym tym wygasłym, zastygłym rozgwarem zapanowała wielka cisza. Siedzący w głębi pojazdów słyszeli rozmowy przechodniów. Wymieniano milczące spojrzenia, nikt się już nie odzywał, oczekiwanie przerywał tylko chrzęst uprzęży i postukiwanie niecierpliwych kopyt końskich. W dali zamierały niewyraźne odgłosy Lasku.

Mimo późnej pory roku zjawił się tu cały Paryż: księżna de Sternich w huit-ressorts; pani de Lauwerens w wiktorii o nieskazitelnym zaprzęgu; baronowa de Meinhold w zachwycającym jasnobrązowym kabriolecie; hrabina Wańska i jej srokate kuce; pani Daste ze swymi słynnymi karymi; pani de Guende i pani Teissière w koczu; mała Sylwia w ciemnoniebieskim landzie. I jeszcze don Carlos, w żałobie, ubrany jak zawsze na modłę antyczną i uro-czystą; Selim pasza, w fezie, ale bez guwernera; diuszesa de Rozan, w coupè-ègoiste, hrabia de Chibray w dogkarcie; pan Simpson w nieskazitelnym mail-koczu; cała kolonia amerykańska. Wreszcie dwóch akademików we fiakrach.

Pierwsze pojazdy wyplątały się z zatoru i wkrótce cały korowód począł toczyć się łagodnie. Było to jakby przebudzenie. Zapaliło się tysiące ruchomych blasków, bryzgi światła skrzyżowały się na kołach, z uprzęży wstrząsanej przez konie trysnęły iskry. Na ziemi, na drzewach kładły się szerokie refleksy szyb. Ten migot uprzęży i kół, lśnienie lakierowanych drzwiczek rozjarzonych czerwienią zachodu, żywe nuty różnobarwnych liberii odcinających się wysoko na tle nieba i bogatych toalet wyłaniających się z wnętrza pojazdów, wszystko to uniesione zostało w jednostajnym, głuchym szumie, któremu rytm nadawały kopyta końskie. I sznur zaprzęgów ruszył w tym samym co przedtem rozgwarze i lśnieniu, nieprzerwany i wartki, jak gdyby pierwsze powozy pociągnęły za sobą wszystkie inne.

Renata poddała się lekkiemu szarpnięciu kolaski i opuszczając binokle, z powrotem wyciągnęła się na poduszkach. Gestem osoby zziębniętej podciągnęła skórę niedźwiedzią wypełniającą wnętrze pojazdu jedwabistym, śnieżnym kobiercem. Jej dłonie w rękawiczkach zanurzyły się w przytulnym futrze o długiej, kręconej sierści. Zrywał się wiatr. Łagodne październikowe popołudnie, które przydając Laskowi wiosennego wyglądu ściągnęło tutaj wielkie damy w odkrytych powozach, kończyło się groźbą przejmującego chłodem wieczoru.

Młoda kobieta trwała przez chwilę skulona w cieple swego kącika, poddając się rozkosznemu kołysaniu wszystkich tych kół, co toczyły się przed nią. Później, unosząc głowę w stronę Maksyma, który spokojnie rozbierał wzrokiem kobiety rozparte w sąsiednich powozach i landach, spytała:

— Więc naprawdę ona ci się podoba, ta Laura d'Aurigny? Zachwycaliście się nią wtedy, jak ogłoszono sprzedaż jej brylantów!... A propos, widziałeś naszyjnik i egretę, które twój ojciec kupił mi na tej licytacji?

Młoda kobieta wzruszyła lekko ramionami.

— Trzeba przyznać, że ojciec zgrabnie bierze się do rzeczy — nie odpowiadając na pytanie rzekł Maksym z niedobrym śmiechem.

— Potrafi jednocześnie spłacić długi Laury i ofiarować brylanty żonie.

— Ty urwisie! — szepnęła z uśmiechem.

Lecz młody człowiek wychylił się odprowadzając wzrokiem jakąś damę, której zielona suknia zainteresowała go. Renata opuściła głowę i przymknąwszy powieki spoglądała leniwie to na jedną, to na drugą stronę alei, nic nie widząc. Na prawo przesuwały się łagodnie zarośla, niskie drzewa o porudziałych liściach i wątłych gałązkach; drogą przeznaczoną dla jeźdźców coraz to przemknęła jakaś męska sylwetka wcięta w pasie, a spod kopyt galopujących wierzchowców wzbijały się obłoczki sypkiego piasku. Na lewo, u stóp chylących się ku niemu trawników, przeciętych tu i ówdzie kwietnikami lub gęstwą krzewów, spało jezioro, czyste jak kryształ, nie skażone śladem piany, odcięte wyraźnie po brzegach rydlem ogrodnika. Z przeciwległej strony tego jasnego zwierciadła dwie wyspy złączone, niby szarą kresą, mostem, wznosiły swe wdzięczne, skaliste pobrzeża, kreśliły na pobladłym niebie teatralne linie świerków i innych drzew o upartym listowiu, którego czarna zieleń odbijała się w wodzie podobna do frędzli u zasłon kunsztownie udrapowanych po brzegach horyzontu. Zakątek ten, tę dekorację jak gdyby świeżo wymalowaną, spowijał lekki cień, niebieskawy opar, do reszty przydając jej subtelnego czaru, pozorów rozkosznej ułudy. Na drugim brzegu, Chalet des Iles, jakby świeżo polakierowany, lśnił jak nowa zabawka; wstęgi żółtego piasku, wąskie alejki, które wiły się dokoła jeziora między żelaznymi prętami w kształcie gałęzi, naśladującymi wiejskie szpalery, odcinały się jeszcze dziwaczniej o tej godzinie zmroku od złagodniałej zieleni wody i traw.

Przyzwyczajona do kunsztownego wdzięku tych miejsc, Renata, na nowo poddając się znużeniu, całkowicie opuściła powieki, spoglądała już tylko na swe wąskie palce, wokół których niby na wrzeciona nawijały się długie pasma niedźwiedziej sierści. Lecz nagły wstrząs zmącił regularny trucht ciągnących rzędem pojazdów. Podniósłszy głowę Renata pozdrowiła dwie młode kobiety wyciągnięte jedna obok drugiej w miłosnym rozmarzeniu; ich huit-ressorts opuszczał właśnie z wielkim hałasem aleję nad brzegiem jeziora, aby oddalić się jedną z bocznych alei. Markiza d'Espanet, której mąż, podówczas adiutant cesarza, przyłączył się niedawno z hałaśliwą ostentacją do grona zadąsanej starej szlachty i razem z nią skompromitował, była jedną z najświetniejszych dam Drugiego Cesarstwa; towarzyszka jej, pani Haffner, poślubiła słynnego przemysłowca z Kolmaru, po wielekroć milionera, z którego Cesarstwo zrobiło polityka. Renata znała jeszcze z pensji obie te nierozłączki, jak o nich dowcipnie mówiono, i nazywała je po imieniu: Adelina i Zuzanna. Uśmiechnęła się do nich i miała już wtulić się z powrotem w swój kącik, gdy śmiech Maksyma zmusił ją, aby odwróciła głowę.

— Nie, doprawdy, wcale mi nie jest wesoło, nie śmiej się, to nie są żarty — odezwała się, widząc, że młody człowiek z drwiną obserwuje jej przygnębienie.

— Ktoś ma wielkie zmartwienie, ktoś jest zazdrosny — odparł Maksym komicznym tonem.

Wydała się zaskoczona:

— Ja, zazdrosna! — rzekła; — A to z jakiego powodu?

A później przypominając sobie jakby, dorzuciła z pogardliwą miną:

— Ach, tak, gruba Laura! Daj spokój, ani mi to w głowie. Jeżeli Arystydes — tak jak to wszyscy dajecie mi do zrozumienia — spłacił długi tej dziewczyny i oszczędził jej przez to wyjazdu za granicę, to znaczy, że mniej jest przywiązany do pieniędzy, niż przypuszczałam. Odzyska dzięki temu względy u dam... Poczciwiec, zostawiam mu całkowitą swobodę.

Uśmiechała się, wymówiła „poczciwiec" tonem pełnym przyjaznej obojętności. I nagle na nowo Sposępniała, wodząc dokoła beznadziejnym wzrokiem kobiety, która nie wie, czym by się rozerwać, szepnęła:

— Och, bardzo bym chciała... Ale nie, nie jestem zazdrosna, nie jestem ani trochę zazdrosna.

Urwała, wahając się.

— Widzisz, ja się nudzę — powiedziała nagle, szorstko. Umilkła, zacisnąwszy wargi. Rząd pojazdów sunął wciąż wzdłuż jeziora równym truchtem: przypominało to łoskot odległego wodospadu. Na lewo, między wodą i szosą, wznosiły się nieduże skupienia zielonych drzew o pniach wąskich i prostych, tworząc niezwykłe pęki kolumienek. Na prawo zarośla i krzewy znikły. Lasek rozprzestrzenił się szeroką murawą, niezmierzonym kobiercem traw, spośród których tryskały tu i ówdzie kępy wysokich drzew. Pasma zieleni ciągnęły sic jedne za drugimi, lekko pofalowane aż do bramy de la Muette. Bardzo daleko widać było jej niską kratę, podobną do strzępka czarnej koronki, rozpostartego tuż nad ziemią. Na zboczach, we wgłębieniach terenu, trawa była zupełnie niebieska. Renata spoglądała nieruchomym wzrokiem, jak gdyby to rozszerzenie się widnokręgu, te miękkie łęgi nasiąkłe wieczornym powietrzem dały jej odczuć w sposób bardziej dojmujący pustkę własnej istoty.

Po chwili milczenia powtórzyła z akcentem głuchego gniewu:

— Och, nudzę się, śmiertelnie się nudzę!

— Wiesz co, wcale nie jesteś zabawna — powiedział spokojnie Maksym. — To wszystko nerwy, zaręczam ci.

Młoda kobieta cofnęła się gwałtownie w głąb pojazdu.

— Tak, to nerwy — odparła sucho. A później przybrała ton macierzyński:

— Starzeję się, drogie dziecko; niedługo skończę trzydziestkę. To straszne. Nic mi nie sprawia przyjemności... Jak miałam lat dwadzieścia, żebyś ty wiedział...

— Czy po to zabrałaś mnie ze sobą, żeby mi się wyspowiadać? — przerwał młody człowiek. — To by okropnie długo trwało.

Przyjęła tę impertynencję z nikłym uśmiechem, jak dąsy rozpieszczonego dziecka, któremu wszystko wolno.

— I ty się jeszcze skarżysz! — ciągnął Maksym. — Wydajesz przeszło sto tysięcy franków rocznie na toalety, mieszkasz w olśniewającym pałacu, masz wspaniałe konie, wszystkim dyktujesz swoje kaprysy, gazety piszą o każdej twojej nowej sukni jak o wydarzeniu pierwszej wagi. Kobiety ci zazdroszczą, mężczyźni oddaliby dziesięć lat życia, byle tylko móc ucałować czubki twoich palców... Prawda?

Przytaknęła ruchem głowy zamiast odpowiedzi. Ze spuszczonymi oczyma znów zaczęła nawijać na palce pasma niedźwiedziej sierści.

— Nie bądź za skromna — podjął Maksym. — Przyznaj otwarcie, że jesteś jednym z filarów Drugiego Cesarstwa. Między sobą możemy mówić takie rzeczy. Wszędzie, w Tuileriach, u ministrów, u zwykłych milionerów, wszędzie — od góry do dołu — panujesz niepodzielnie. Nie ma takiej rozrywki, której byś nie zaznała, i gdybym śmiał, gdyby nie powstrzymywał mnie szacunek, jaki ci jestem winien, powiedziałbym...

Przerwał na chwilę ze śmiechem, a później dokończył zawadiacko:

— Powiedziałbym, że nie ma takiego zakazanego owocu, którego nie zakosztowałaś.

Nie zmarszczyła brwi.

— I ty się nudzisz! — podjął miody człowiek z komicznym ferworem. — Ależ to zbrodnia!... Czego chcesz jeszcze? O czym marzysz?

Wzruszyła ramionami na znak, że nie wie. Chociaż pochyliła głowę, Maksym dojrzał, że jest tak poważna, tak zasępiona, iż zamilkł. Objął wzrokiem rząd pojazdów, który przy końcu jeziora rozprzestrzeniał się, wypełniał szerokie rozdroże. Powozy, nie tak ścieśnione, toczyły się z przepysznym wdziękiem; żywszy kłus koni dźwięczał głośno na twardej ziemi.

Kolaska, opisując szeroki łuk, aby podążyć za innymi, zachybotała się, co przejęło Maksyma uczuciem niejasnej rozkoszy. Ulegając chętce dokuczenia Renacie rzekł wówczas:

— Wiesz co? zasługujesz, żeby jeździć fiakrem! Dobrze by ci to zrobiło!... Spójrz no na całe to towarzystwo wracające do Paryża, na całe to towarzystwo, które masz u stóp. Pozdrawiają cię jak królową i niewiele brakuje, aby twój serdeczny przyjaciel, pan de Mussy, przesłał ci pocałunek.

Rzeczywiście, jakiś jeździec kłaniał się Renacie. Maksym przybrał ton pozornie drwiący. Ale Renata ledwo się odwróciła, wzruszyła ramionami. Tym razem młody człowiek zrobił gest całkowitej bezradności.

— Więc naprawdę aż do tego już doszliśmy? — powiedział. — Ależ, mój Boże, masz przecież wszystko, czegóż chcesz jeszcze?

Renata podniosła głowę. W oczach miała ciepłą jasność, żar nienasyconej ciekawości.

— Chcę czegoś innego — odparła półgłosem.

— Ależ skoro masz wszystko — podjął Maksym ze śmiechem — „coś innego" nic nie oznacza... Czego innego chciałabyś?

— Czego?... — powtórzyła.

I urwała. Odwrócona, wpatrywała się w dziwaczny obraz zacierający się poza nią. Była już prawie noc; powolny zmierzch opadał jak miałki popiół. Jezioro, widziane od przodu, w bladym świetle, ścielącym się jeszcze na wodzie, okrąglało, podobne do olbrzymiej płyty cynowej. Po dwóch stronach zielone drzewa, których pnie wąskie i proste zdawały się wynurzać z uśpionej tafli, przypominały o tej godzinie liliowawą kolumnadę. Jej regularna architektura obrysowywała wystudiowane załomy brzegów. Dalej, w głębi wznosił się zbity gąszcz listowia, rozległe plamy czerni zamykały horyzont. Za nimi widniał poblask ognia, na pół przygasły zachód rozpłomieniał już tylko strzęp zszarzałego przestworu. Ponad nieruchomym jeziorem, niskopiennym lasem, całym tym widokiem tak szczególnie płaskim, wklęsłość nieba otwierała się nieskończona, głębsza i bardziej rozległa. Ten wielki płat nieba ponad skrawkiem zaledwie krajobrazu przejmował jakimś dreszczem, jakimś nieokreślonym smutkiem; z bledniejącej wyniosłości spływała na ziemię taka melancholia jesieni, noc tak łagodna i zbolała, że Lasek spowijany zwolna całunem mroku tracił swój światowy wdzięk, olbrzymiał, pełen potężnego uroku puszczy. Turkot pojazdów, których żywe kolory gasły pośród ciemności, przypominał odległy szmer liści i potoków. Wszystko zamierało. I tylko — w tym ogólnym zaniku — żagiel łodzi spacerowej pośrodku jeziora odcinał się wyraźnie i mocno od łuny zachodu. On jeden był jeszcze widoczny — trójkąt żółtego płótna, nadnaturalnych rozmiarów.

Gdy tak patrzyła na krajobraz, którego nie poznawała, na ową naturę artystycznie światową, przemienioną wśród dreszczu nocy w święty las, jedną z bajecznych polan, gdzie dawni bogowie kryli swe gigantyczne miłości, zdrady i boskie wszeteczeństwa, pogrążona w przesycie Renata doznała dziwnego uczucia, odezwały się w niej niemożliwe do wyjawienia żądze. W miarę jak kolaska oddalała się od Lasku, młodej kobiecie wydawało się, że mrok za nią zamyka w swych drżących zasłonach ziemię z marzenia, alkowę pełną sromu, nadludzką, gdzie zaspokoiłaby wreszcie łaknienie swego chorego serca i znużonego ciała.

Kiedy jezioro i zarośla, zatarte w mroku, tworzyły już tylko czarną kresę na skraju nieba, odwróciła się gwałtownie i głosem, w którym były łzy gniewu, podjęła przerwane zdanie:

— Czego?... ależ czegoś innego, mówię! Chcę czegoś innego. Beja wiem czego! Gdybym wiedziała... Ale, widzisz, dosyć mam już balów, przyjęć, wszystkich tych fet. Wiecznie jedno i to samo. Co za męka!... Mężczyźni są śmiertelnie nudni, och, tak, śmiertelnie nudni...

Maksym zaczął się śmiać. Spod arystokratycznych manier wielkiej damy przebijał żar. Nie mrużyła już oczu; zmarszczka na czole żłobiła się twardo, wargi zadąsanego dziecka wysuwały się do przodu w poszukiwaniu rozkoszy, których łaknęła, nie umiejąc ich nazwać. Zobaczyła, że jej towarzysz się śmieje, lecz zbyt była rozedrgana, aby przerwać; na wpół leżąc, poddana łagodnemu kołysaniu pojazdu, ciągnęła krótkimi, suchymi zdaniami:

— Tak, jesteście śmiertelnie nudni... Nie mówię tego o tobie, Maksymie, ty  jesteś za młody... Ale gdybym ci opowiedziała, ile utrapienia miałam z początku z Arystydesem! A z innymi, tymi, co mnie kochali... Jesteśmy parą przyjaciół i wobec ciebie nie muszę się krępować; otóż wiesz, naprawdę, są dni, kiedy tak mam już dość mego życia kobiety bogatej, uwielbianej, szanowanej, że chciałabym być Laurą d'Aurigny, jedną z tych dam żyjących, jak im się podoba.

A ponieważ Maksym śmiał się coraz głośniej, powtórzyła z naciskiem:

— Tak, Laurą d'Aurigny. To przynajmniej nie jest takie mdłe, wciąż jednakowe.

Zamilkła na chwilę, jakby zastanawiała się, jakie życie prowadziłaby będąc Laurą d'Aurigny, a później podjęła z przygnębieniem:

— Cóż, kiedy te damy też na pewno mają swoją nudę. Nic nie jest zabawne na tym świecie. Żyć się wprost odechciewa... Powiedziałam ci już, że chciałabym czegoś innego, rozumiesz, ja sama nie domyślam się czego, ale czegoś innego, co nie zdarza się nikomu, czego nie spotyka się co dzień, jakiejś uciechy rzadkiej, nieznanej...

Ostatnie słowa wypowiedziała wolniej i jakby po omacku, popadając w głębokie zamyślenie. Kolaska jechała pod górę aleją prowadzącą na skraj Lasku. Mrok wzrastał; zarośla pomykały po dwóch stronach niby szarawe mury; żelazne krzesła, pomalowane na żółto, gdzie w pogodne wieczory zasiadają wystrojone odświętnie, mieszczuchy, sunęły wzdłuż chodników, puściutkie, przejmujące czarną melancholią ogrodowych sprzętów, które zaskoczyła zima. Turkot powozów opuszczających Lasek, głuchy i rytmiczny, przeciągał opustoszałą aleją jak smutna skarga.

Maksym zda! sobie niewątpliwie sprawę, że stwierdzić, iż życie jest zabawne, byłoby w złym tonie. Jeżeli był jeszcze dość młody, aby ulegać porywom radosnego zachwytu, to miał w sobie aż nadto egoizmu i szyderczej obojętności, zbyt silnie odczuwał już rzeczywiste znużenie, by nie głosić, że jest zdegustowany, zobojętniały na wszystko, skończony. Zazwyczaj czynił to wyznanie dość chełpliwie.

Wyciągnął się jak Renata i przybrał ton boleściwy.

— Daję słowo, masz rację — powiedział — to już jest nie do wytrzymania. Sądzisz może, że mnie jest weselej niż tobie? Daj spokój! I ja też nieraz już marzyłem o czymś innym... Nic równie głupiego jak podróże. Jeżeli miałbym zdobywać pieniądze, to wolę już je puszczać, chociaż i to nie zawsze jest takie przyjemne, jak sobie człowiek z początku wyobraża. Kochać, być kochanym — raz dwa ma się tego po uszy, prawda?... Och, tak, ma się tego po uszy!

Ponieważ młoda kobieta nie odpowiadała, ciągnął dalej chcąc ją zaskoczyć czymś niebywale bezbożnym:

— Chciałbym, wiesz, żeby pokochała mnie zakonnica. To by dopiero było zabawne, co?... Czy nie pragnęłaś nigdy pokochać człowieka, o którym sama myśl byłaby występkiem?

Renata nie rozchmurzyła się jednak i Maksym widząc, że milczy nadal, sądził, że nie słuchała go widać. Wsparta o miękkie obicie kolaski zdawała się spać z otwartymi oczami. Zadumana, bezwładna, wydana była na łup myślom, które podsycały jej przygnębienie; od czasu do czasu wargi drgały jej nerwowo. Zmrok zagarniał ją zwolna i cały jego smutek, dyskretna rozkosz i utajona nadzieja przenikały ją, spowijały jakby obłokiem niezdrowej tęsknoty. Wpatrując się uparcie w okrągłe plecy lokaja na koźle, rozmyślała zapewne o radościach dnia wczorajszego, o tych zabawach i rozrywkach, które dziś wydawały jej się tak mdłe i których miała już dosyć; widziała swą przeszłość, natychmiastowe zaspokojenie pragnień, przesyt, przytłaczającą monotonię tych samych czułości i tych samych zdrad. Później, niby nadzieja, podnosiła się w niej — budząc dreszcze pożądania — myśl o tym „czymś innym", czego jej napięty umysł nie mógł znaleźć. I tutaj marzenia jej gubiły się. Czyniła wysiłki, lecz słowo, którego szukała, kryło się pośród ciemności nocy, zatracało w nieprzerwanym turkocie pojazdów. Chybot kolaski był jeszcze jednym wahaniem, które nie pozwalało jej sformułować swego pragnienia. Cały bezmiar pokusy wyłaniał się z tej nieokreślonej przestrzeni naokół, z zarośli usypiających w mroku po dwóch stronach alei, ze stukotu kół i miękkiego kołysania powozu, które wprawiało ją w rozkoszne odrętwienie. Tysiące lekkich tchnień muskały jej ciało: niedokończone marzenia, doznania bez nazwy, niejasne życzenia, wszystko — urocze i potworne zarazem — czym powrót z Lasku w godzinie, kiedy niebo blednie, może napełnić znużone serce kobiety. Obie dłonie miała zanurzone w sierści niedźwiedzia, było jej bardzo ciepło w białym sukiennym płaszczyku z wyłogami z biadoliła aksamitu. Aby otrząsnąć się z tego błogostanu, wyciągnęła stopę i musnęła kostką ciepłą nogę Maksyma, który nie zwrócił nawet uwagi na to dotknięcie. Nagły wstrząs wyrwał ją z półuśpienia. Podniosła głowę i objęła dziwnym spojrzeniem swych szarych oczu młodego człowieka rozpartego w całej krasie. W tej chwili kolasa wyjechała z Lasku. Aleja Cesarzowej ciągnęła się prostą linią wśród zmierzchu, ujęta po obu stronach w dwie zielone klamry poręczy z malowanego drzewa, stykających się na widnokręgu. W przyległej alei, przeznaczonej dla jeźdźców, jakiś biały koń, w oddali, jasną plamą rozdzierał szary mrok. Z drugiej strony, zapóźnieni spacerowicze — grupki czarnych punktów — szli powoli w stronę Paryża. W górze, przy końcu ruchomej i niewyraźnej smugi pojazdów, Łuk Triumfalny, ustawiony ukosem, bielał na rozległym płacie nieba koloru sadzy.

Kolaska jechała teraz pod górę nieco szybciej i Maksym, oczarowany angielskim charakterem pejzażu, przyglądał się pałacom o kapryśnej architekturze. Gazony przed nimi zstępowały po obu stronach alei aż do jej krańców. Renata, zadumana, dostrzegła z przyjemnością, jak na horyzoncie zapalały się jedna za drugą lampy gazowe na placu Etoile. W miarę jak te żywe błyski tryskały żółtymi płomykami w zapadającym zmierzchu, zdawało jej się, że słyszy jakieś tajemne wezwania, że rozjarzony Paryż zimowych nocy dla niej okrywa się jasnością, gotuje jej nieznaną rozkosz, o której marzyła w swym przesycie.

Kolaska wjechała w aleję Królowej Hortensji i zatrzymała się u wylotu ulicy Monceau, o parę kroków od bulwaru Malesherbes, przed dużym pałacem wychodzącym z jednej strony na dziedziniec, a z drugiej na ogród. Dwie bramy o złoconych ornamentach, prowadzące na dziedziniec, miały po obu stronach latarnie w kształcie urn jednakowo ozdobionych złoceniami. Płonęły w nich szerokie płomienie gazu. Pomiędzy bramami, w eleganckim budynku przypominającym mgliście świątyńkę grecką, mieszkał dozorca.

W chwili kiedy kolaska miała wjechać na dziedziniec, Maksym wyskoczył z niej zręcznie.

— Słuchaj no — powiedziała Renata przytrzymując go za rękę — siadamy do stołu o wpół do ósmej. Masz przeszło godzinę, żeby się przebrać. Nie każ na siebie czekać. — A później dorzuciła z uśmiechem: — Będą Mareuilowie... Ojciec życzy sobie, żebyś był bardzo szarmancki dla Ludwiki.

Maksym wzruszył ramionami:

— Co za jarzmo! — mruknął nadąsany. — Mogę się z nią ożenić, ale nadskakiwać jej to już nazbyt głupie... Byłabyś bardzo miła, Renato, gdybyś mnie uwolniła od Ludwiki dzisiejszego wieczora.

Przybrał zabawną minę i akcent, jakie zapożyczał od Lassouche'a za każdym razem, kiedy miał powiedzieć jeden ze swych stałych żarcików: — Dobrze, mamusiu kochana?

Renata uścisnęła mu dłoń jak koledze i powiedziała szybko, z nerwową zuchwałością i szyderstwem:

— Coś mi się wydaje, że gdyby nie to, że jestem żoną twego ojca, ubiegałbyś się o moje względy.

Młody człowiek musiał uznać ten pomysł za bardzo komiczny, gdyż skręcił już w bulwar Malesherbes, a wciąż jeszcze nie przestawał się śmiać. Kolaska minęła bramę i zatrzymała się przed wejściem do pałacu.

Wejście to, o stopniach szerokich i niskich, osłaniał ozdobny złoceniami szklany daszek. Dwa piętra pałacu wznosiły się nad pomieszczeniami kuchennymi, których kwadratowe okienka o matowych szybach widniały tuż nad ziemią. Portal pałacu, wysunięty do przodu, ujęty był między chude kolumny wbudowane w ścianę, tak iż na każdym piętrze tworzył występ o półkolistych wnękach, sięgający dachu i zakończony tympanem. Po obu jego stronach na każdym piętrze ciągnęło się regularną linią po pięć okien o zwykłych kamiennych obramowaniach. Dach mansardowy miał duże prostokątne połacie ustawione do siebie niemal pionowo.

Od strony ogrodu fasada pałacu była nieporównanie bardziej okazała. Królewskie wejście prowadziło na wąski taras, biegnący wzdłuż całego parteru; balustrada tego tarasu utrzymana w stylu ozdobnych bram parku Monceau miała jeszcze więcej złoceń niż daszek i latarnie od strony dziedzińca. Dwa skrzydła pałacu tworzyły niby dwie wieże, wtopione częściowo w trzon budowli; wewnątrz pokoje były tam okrągłe. Inna wieżyczka, pośrodku bardziej wsunięta w całość gmachu, stanowiła lekką wypukłość. Okna, wysokie i wąskie w obu skrzydłach, bardziej od siebie oddalone i prawie kwadratowe w płaskich częściach fasady, miały na parterze balustrady z kamienia, a na wyższych (piętrach z kutego i złoconego żelaza. Była to jakaś wystawa, nagromadzenie, przytłaczająca obfitość bogactw. Pałac niknął pod zeźbami. Wokół okien, wzdłuż gzymsów biegły zwoje gałęzi i kwiatów; niektóre balkony podobne były do koszów zieleni. Podtrzymywały je nagie kobiety, przegięte w biodrach, z piersiami podanymi do przodu. Tu i tam przylepione były jakieś nie istniejące tarcze herbowe, grona owoców, róże, wszystko, czym tylko zakwitnąć może kamień i marmur. W miarę jak wzrok podnosił się ku górze, pałac rozkwitał coraz bujniej. Wokół dachu ciągnęła się balustrada, na której w pewnych odstępach stały urny; tryskały z nich kamienne płomienie. I tam, między owalnymi okienkami wtłoczonymi w nieprawdopodobną gmatwaninę owoców i listowia, pyszniła się główna ozdoba tej zadziwiającej dekoracji: frontony mansardowych wykuszowi Pośrodku nich widniały znów duże postaci nagich kobiet bawiących się jabłkami, upozowanych pośród kęp trzciny. Dach, obciążony tymi ornamentami — na samym szczycie miał jeszcze ażurową ołowianą galeryjkę, dwa piorunochrony i cztery olbrzymie, symetrycznie ustawione kominy, również rzeźbione — przypominał jakiś fajerwerk architektoniczny.

Na prawo znajdowała się obszerna oranżeria, przylegająca do pałacu; prowadziły do niej oszklone drzwi jednego z salonów na parterze. Ogród, który dzieliły od parku Monceau niskie żelazne sztachety ukryte za żywopłotem, położony był na dość spadzistym zboczu. Zbyt mały w stosunku do budowli, tak wąski, iż płat murawy i parę kęp zielonych drzew zajmowało całą jego powierzchnię, stanowił jedynie wzniesienie, jakby postument zieloności, na którym usadowił się dumnie pałac w swym galowym stroju. Oglądany z parku, wielki ten budynek, nowy jeszcze, a zupełnie bezbarwny, ukazywał ponad 'starannie utrzymanym trawnikiem i krzewami o połyskujących liściach blade oblicze, nadętą głupotę parweniusza, świadomego swej fortuny — ciężki kapelusz z łupku, złocone balustrady, zalew rzeźb. Był to nowy Luwr w pomniejszeniu, jedna z najbardziej charakterystycznych próbek stylu Napoleona III, tego bogatego bastarda wszystkich stylów. W letnie wieczory, kiedy ukośne promienie słońca rozbłyskiwały złotem w balustradach na białej fasadzie, ludzie spacerujący po parku zatrzymywali się i spoglądali na czerwone jedwabne zasłony udrapowane w oknach parteru. Poprzez szyby — tak duże i jasne, iż wydawały się jak szyby wielkich nowoczesnych magazynów, wstawione po to, by ukazywać przepych wnętrza — ci drobnomieszczanie dostrzegali części mebli, skrawki tkanin, wycinki plafonów, olśniewających bogactwem. Na ten widok nieruchomieli z podziwu i zazdrości na środku alei.

Lecz o tej godzinie zmrok spływał z drzew, fasada spała. Z drugiej strony, na dziedzińcu, lokaj z szacunkiem pomógł Renacie wysiąść. Stajnie o ścianach w pasy z czerwonej cegły otwierały aa prawo, w głębi oszklonego budynku, swe szerokie wrota z pociemniałego dębu. Na lewo, jakby dla stworzenia harmonijnej całości, znajdował się przylegający do ściany sąsiedniego domu bardzo ozdobny wykusz, gdzie z muszli trzymanej w wyciągniętych rękach przez dwa amorki spływała bezustannie struga wody. Młoda kobieta zatrzymała się chwilę u stóp schodów strzepując ręką spódnicę, która nie chciała się ułożyć. Dziedziniec, gdzie rozlegał się niedawno turkot pojazdu, powrócił do swej samotności i arystokratycznego milczenia, przerywanego tylko odwieczną śpiewką Opływającej wody. W czarnym masywie pałacu, gdzie pierwsze z jesiennych przyjęć miało rozjarzyć niedługo świeczniki, płonęły teraz jedynie niskie okienka, rzucając na bruk dziedzińca — regularny i wyraźny jak warcabnica — żywe błyski pożaru.

Pchnąwszy drzwi do przedsionka, Renata znalazła się naprzeciw lokaja swego męża. Ze srebrnym imbrykiem w ręce schodził do kuchni. Był to mężczyzna wspaniałej postaci, wysoki, krzepki; miał białą twarz, nieskazitelne faworyty angielskiego dyplomaty, powagę i godność sędziego.

— Czy pan wrócił, Baptysto? — zapytała młoda kobieta.

— Tak jest, proszę jaśnie pani, przebiera się — odparł lokaj skłaniając przy tym głowę gestem, którego mógłby mu pozazdrościć książę, pozdrawiający tłumy.

Renata ruszyła wolno po schodach, zdejmując rękawiczki.

Przedsionek urządzony był z wielkim przepychem. W pierwszej chwili przytłaczał trochę. Puszysty kobierzec przykrywający podłogę i stopnie schodów, obfite aksamitne draperie maskujące ściany i drzwi napełniały to wnętrze jakimś ociężałym milczeniem, mdłą wonią kaplicy. Bardzo wysoki sufit zdobiła złota siatka, a na niej odstające rozety. Schody o balustradach z białego marmuru i czerwonych aksamitnych poręczach rozgałęziały się lekkim półkolem. Pośrodku tych dwóch rozgałęzień, w głębi, znajdowały się drzwi do głównego salonu. Na pierwszym podeście olbrzymie lustro zajmowało całą ścianę. U stóp rozwidlonych schodów, na marmurowych postumentach dwie postacie kobiece ze złoconego brązu, nagie do (pasa, podtrzymywały duże, pięcioramienne świeczniki.. Ich żywe światło tonowały klosze z matowego szkła. Po obu stronach ciągnęły się rzędem prześliczne Wazy z majoliki, w których kwitły rzadko spotykane kwiaty.

Renata szła po schodach, z każdym stopniem wzrastając w lustrze; i tak jak najpopularniejsze artystki w chwili zwątpienia. zadawała sobie pytanie, czy rzeczywiście jest tak urocza, jak jej to wszyscy mówili.

Później, kiedy znalazła się w swojej sypialni na pierwszym piętrze — okna jej wychodziły na park Monceau — zadzwoniła na Celestynę, pokojówkę, żeby przebrała ją do obiadu. Trwało to dobrych pięć kwadransów. Kiedy ostatnia szpilka została już wpięta, ponieważ w pokoju było bardzo gorąco, Renata otworzyła okno, wsparła się o parapet i zadumała. Za nią Celestyna krążyła dyskretnie, porządkując przybory toaletowe.

Dołem, w parku, kłębiło się morze cienia. Atramentowe korony wysokich drzew kołysały się w nagłych podmuchach wiatru jak nadpływające i odpływające fale, z szelestem zeschłych liści, który przypomina szmer kropel wody na kamienistym brzegu. I tylko żółte ślepia pojazdów ukazując się i znikając pośród drzew, wzdłuż głównej alei wiodącej od ulicy Królowej Hortensji do bulwaru Malesherbes, pruły chwilami ten wir ciemności. W obliczu melancholii jesieni Renata poczuła, jak własne smutki podchodzą jej do serca. Ujrzała znów siebie jako dziecko w domu ojca, w milczącym pałacyku na Wyspie Świętego Ludwika, od dwóch wieków przesycanym mroczną powagą swych właścicieli Beraud Du Chatel, wyższych urzędników w sądownictwie. Później pomyślała o swoim fantastycznym małżeństwie, o tym wdowcu, który sprzedał się, by ją poślubić, i zmienił nazwisko Rougon na Saccard — te dwie suche zgłoski dźwięczały początkowo w jej uszach brutalnie jak grabki krupiera zagarniające złoto. Ten człowiek wziął ją i cisnął w to życie bez żadnych hamulców, pogrążając jej biedną głowę w coraz większym zamęcie. Z dziecinną radością zaczęła marzyć o tym, jak to niegdyś grywała ze swą młodszą siostrą, Krystyną, w tenisa. Pewnego dnia ocknie się z rozpustnego snu, w jakim trwa od dziesięciu łat, zbrukana jakąś spekulacją męża, w której wreszcie i jemu noga się powinie. Było to niby nagłe przeczucie. Drzewa zawodziły coraz głośniej. Spłoszona myślami o wstydzie i karze, Renata uległa drzemiącym w niej instynktom starej i uczciwej rodziny mieszczańskiej: przyrzekła czarnej nocy, że się poprawi, że nie będzie już tyle wydawać na stroje, że poszuka jakiejś niewinnej rozrywki, która mogłaby ją zabawić, tak jak w owych szczęśliwych dniach, kiedy była na pensji i uczennice śpiewały: Nie pójdziemy już do lasu, krążąc wolniutko pod platanami.

W tej chwili wróciła do pokoju Celestyna, która zeszła była na dół, i szepnęła do ucha swej pani:

— Pan prosi, żeby jaśnie pani zeszła. W 'salonie są już goście.

Renata wzdrygnęła się. Nie czuła dotąd, że zimny powiew przejmuje chłodem jej ramiona. Przechodząc przed lustrem zatrzymała się i przyjrzała sobie machinalnie. Uśmiechnęła się mimo woli i wyszła.

Rzeczywiście, zebrali się już prawie wszyscy zaproszeni. Była jej siostra, Krystyna, lat dwudziestu, ubrana z wielką prostotą w białą muślinową suknię; jej ciotka, Elżbieta, wdowa po notariuszu Aubertot, sześćdziesięcioletnia staruszka w czarnym atłasowym stroju, niezmiernie ujmująca; siostra jej męża, Sydonia Rougon, kobieta chuda, mizdrząca się, w nieokreślonym wieku, o twarzy jakby z miękkiego wosku — wyblakła suknia 'podkreślała jeszcze jej bezbarwność. Poza 'tym państwo de Mareuil, ojciec i córka — ojciec, pan de Mareuil, zdjął właśnie żałobę po żonie; był to wysoki, piękny mężczyzna, pełen bezmyślnej powagi, uderzająco podobny do lokaja Baptysty. Córka, ta biedna Ludwika, jak o niej mówiono, siedemnastoletnia, wątła panienka, lekko garbata, prezentowała z chorobliwym wdziękiem suknię z białego fularu w czerwone grochy. Znajdowała się też w salonie grupka poważnych panów, z których każdy miał mnóstwo odznaczeń, 'postaci oficjalnych, bladych i milczących, a za nimi inna znów grupka, młodych ludzi, w głęboko wyciętych kamizelkach; wiało od nich zepsuciem. Otaczali oni pięć czy sześć dam niezmiernie wytwornych, pomiędzy którymi królowały nierozłączki, mała markiza d'Espanet, ubrana na żółto, i jasnowłosa pani Haffner — na fioletowo. Pan de Mussy, jeździec, któremu Renata nie odpowiedziała na ukłon, był tam również, z zaniepokojoną miną kochanka, co czuje, że niedługo zostanie odprawiony. A pośród długich trenów rozścielających się na dywanie, dwaj przedsiębiorcy budowlani, dwaj wzbogaceni murarze, Mignon i Charrier, z którymi Saccard miał dobić następnego dnia targu, przechadzali się ciężko w swych grubych butach, z rękami założonymi do tyłu, ledwo mieszcząc się we frakach.

Arystydes Saccard stojąc koło drzwi, przed grupką poważnych panów, rozprawiał o czymś z werwą i nosowym akcentem południowca, a jednocześnie pozdrawiał nadchodzących gości. Ściskał im ręce, znajdował jakieś miłe słówka. Mały, o wyglądzie niepozornym, a szczwanym, zginał się jak marionetka; tym, co najbardziej rzucało się w oczy z całej jego postaci wątłej, przebiegłej, czarniawej, była czerwona wstążeczka legii honorowej, bardzo szeroka.

Kiedy weszła Renata, rozległ się szmer podziwu. Była doprawdy boska. Na tiulowej spódnicy, przybranej z tyłu pękiem wolantów, miała atłasową, bladozieloną tunikę, obrzeżoną szerokim haftem szwajcarskim, zmarszczoną i podpiętą dużymi pękami fiołków. Jeden jedyny wolant zdobił przód. Bukieciki fiołków połączone girlandami bluszczu przytrzymywały lekką, muślinową draperię. Fryzura i suknia, te spódnice po królewsku obfite i nieco zbyt strojne, miały w sobie wdzięk nieporównany. Wydekoltowana, z pęczkami fiołków na obnażonych ramionach i piersią niemal zupełnie odkrytą, młoda kobieta zdawała się wynurzać, naga, ze spowijających ją tiulów i atłasów, podobna do owych nimf wychylających się spośród świętych dębów, a jej ciało białe i smukłe tak było uszczęśliwione swą połowiczną wolnością, iż patrzący na nią mogli się spodziewać, że suknia osunie się lada chwila jak kostium kobiety kąpiącej się, zdjętej zachwytem dla własnej postaci. Upięte wysoko, na kształt kasku, miękkie, jasne włosy, przeplecione gałązką bluszczu utwierdzoną splotem fiołków, wzmagały jeszcze jej nagość, odsłaniając kark ocieniony wijącym się puszkiem, podobnym do złotych nitek. Na szyi miała kolię z wisiorkami, wspaniałej wody, a na czole egretę ze źdźbeł  srebra usianych brylantami. Zatrzymała się chwilę na progu w swej wspaniałej toalecie; ciepłe pobłyski grą światła obejmowały jej ramiona. Ponieważ zeszła ze schodów szybko, dyszała lekko. Oczy, które ciemność parku Monceau napełniła mrokiem, mrużyły się przed nagłą falą blasku, co nadawało jej ów wyraz wahania, właściwy krótkowidzom, a u niej tak wdzięczny.

Na jej widok malutka markiza podniosła się żywo, podbiegła, ujęła obie jej dłonie i przyglądając się jej od stóp do głów szeptała przymilnym głosikiem:

— Ach! jakaż piękna, jakaż piękna...

Tymczasem w salonie zrobił się ruch, wszyscy goście podchodzili, by przywitać się z piękną panią Saccard, jak nazywano Renatę w towarzystwie. Podała rękę wszystkim prawie mężczyznom. Później uściskała Krystynę pytając, co słychać u ojca, który nigdy nie zjawiał się w pałacu przylegającym do. parku Monceau, i stała nadal uśmiechnięta, odwzajemniając jeszcze ukłony ruchem głowy, ręce opuściwszy miękko. Otoczyły ją panie przypatrując się ciekawie naszyjnikowi i egrecie.

Jasnowłosa pani Haffner nie potrafiła oprzeć się pokusie: zbliżyła się, przyjrzała uważnie klejnotom i odezwała z zazdrością w głosie:

— To ten naszyjnik i egreta, prawda?

Renata przytaknęła ruchem głowy. Wówczas panie rozpłynęły się w pochwałach; klejnoty były zachwycające, boskie. Potem z podziwem pełnym zazdrości zaczęły mówić o licytacji rzeczy Laury d'Aurigny, gdzie Saccard kupił biżuterię żonie. Skarżyły się, że ladacznice zagarniają wszystko, co najpiękniejsze, niedługo zabraknie już brylantów dla kobiet uczciwych. Z ich skarg przebijało pragnienie, by jeden z tych klejnotów, które cały Paryż widywał na szyi słynnej rozpustnicy, dotknął na chwilę ich nagiej skóry; może zwierzyłby im na ucho owe skandale alkowy, koło których z takim upodobaniem krążyły ich myśli wielkich dam. Wiedziały, co było na licytacji najcenniejsze, wspominały o jakimś wspaniałym kaszmirze, olśniewających koronkach. Egreta kosztowała piętnaście tysięcy franków, kolia pięćdziesiąt tysięcy. Cyfry te wzbudziły entuzjazm w pani d'Espanet. Zwróciła się do Saccarda, zawołała doń: ,

— Niechże pan tu przyjdzie, abyśmy mogły panu pogratulować! Oto dobry mąż!

Arystydes Saccard zbliżył się, skłonił z udaną skromnością, lecz jego twarz skrzywiona w uśmiechu zdradzała żywe zadowolenie. Kątem oka spoglądał na obu przedsiębiorców, zbogaconych murarzy, którzy stali o parę kroków dalej, z widocznym szacunkiem przysłuchując się wymienianym cyfrom: piętnaście i pięćdziesiąt tysięcy.

W tej chwili Maksym, który dopiero co się zjawił, uroczo obciśnięty w swym fraku, oparł się poufale na ramieniu ojca i szepnął mu coś, jak koledze, wzrokiem wskazując murarzy. Saccard uśmiechnął się dyskretnie, niby oklaskiwany aktor.

Nadeszło jeszcze paru gości. W salonie było przynajmniej ze trzydzieści osób. Podjęto przerwane rozmowy. W chwilach ciszy zza ściany dobiegało delikatne pobrzękiwanie porcelany i sreber. Wreszcie Baptysta otworzył na całą szerokość jedne z drzwi i majestatycznie wypowiedział sakramentalne słowa:

— Podano do stołu.

Wówczas uformował się zwolna cały orszak. Saccard podał ramię malutkiej markizie; Renata przyjęła ramię pewnego starszego pana, senatora, barona Gouraud, przed którym wszyscy płaszczyli się nader pokornie. Maksym zmuszony był zaofiarować swe usługi Ludwice de Mareuil. Za nimi ruszyła reszta zaproszonych gości. Dwaj przedsiębiorcy szli na samym końcu, kołysząc rękami.

Sala jadalna był to obszerny kwadratowy pokój, na wysokość człowieka wyłożony boazerią z poczerniałego gruszkowego drzewa ozdobionego wąskimi żyłkami złota. Cztery duże panneaux miały najwidoczniej zawierać martwe natury; lecz były puste — właściciel pałacu nie potrafił się zapewne zdobyć na wydatek natury czysto artystycznej. Zaciągnięto je tylko ciemnozielonym aksamitem. Meble, firanki i portiery z tego samego materiału nadawały pokojowi charakter surowej powagi, obliczony na to, by cały przepych światła skoncentrować na stole.

I w tej chwili istotnie, na środku dużego dywanu perskiego o ciemnych tonach, tłumiącego odgłos kroków, w ostrym blasku żyrandola, stół, otoczony krzesłami, których czarne oparcia pożyłkowane złotem obejmowały go ciemną linią, był jak ołtarz, jak okrąg jasności wokół katafalku; na olśniewającej bieli obrusa iskrzyły się płomienie kryształów i sreber. W rozedrganym mroku, za rzeźbionymi oparciami krzeseł boazerie, duży, niski kredens,. rozpostarte tu i tam płaty aksamitu majaczyły zaledwie. Mimo woli wzrok powracał ku stołowi, nasycał się jego przepychem. Środek zajmowało piękne surtout z matowego srebra o połyskującej cyzelurze; przedstawiało ono grupę faunów porywających nimfy; ponad nią, z szerokiego rogu opadały kiście naturalnych kwiatów olbrzymiego bukietu. Ustawione po dwóch krańcach wazy również pełne były kwiatów. Dwa kandelabry, związane z grupą środkową — dwóch satyrów w biegu, unoszących na jednej ręce zemdloną kobietę, a drugą podtrzymujących dziesięcioramienny świecznik — migotem swych świec pomnażały jeszcze blask żyrandola. Pomiędzy tymi ozdobami stały symetrycznie mniejsze i większe grzejniki z pierwszym daniem, a obok nich muszle z przystawkami, porcelanowe kosze, kryształowe czary, płaskie talerze, kompotiery na podstawkach, zawierające część deseru podaną już na stół. Wzdłuż kordonu talerzy armia kieliszków, karafek z wodą i z winem, małych solniczek — cała ta kryształowa zastawa była delikatna i lekka jak muślin, bez jednego rżnięcia, i tak przejrzysta, że nie rzucała ani odrobiny cienia. Surtout i większe nakrycia przypominały fontanny ognia; połyskliwymi ściankami grzejników przebiegały błyski; widelce, łyżki, noże o rękojeściach z perłowej masy tworzyły płomieniste smugi; kieliszki rozpinały tęczowe łuki, a pośród tej ulewy iskier, tej masy rozpalonej do białości, karafki z winem znaczyły obrus plamami czerwieni.

Gdy wchodzili do jadalni, na twarzach gości uśmiechających się do dam, które prowadzili, jawił się wyraz dyskretnej błogości. Kwiaty orzeźwiały nagrzane powietrze. Snuły się w nim lekkie dymki razem z wonią róż. Nad wszystkim górowała jednak ostra woń raków i kwaskowaty zapach cytryn.

Później, kiedy każdy odnalazł już swe nazwisko wypisane na odwrocie karty potraw, rozległ się hałas odstawianych krzeseł, głośny szelest jedwabnych Spódnic. Nagie ramiona usiane diamentami, jeszcze bledsze przez to, że tuż obok czerniły się fraki, łączyły swą mleczną biel z rozblaskiem stołu. Obiad rozpoczął się pośród wzajemnych uśmiechów współbiesiadników i przytłumionego pobrzękiwania łyżek. Baptysta pełnił funkcję maitre'a d'hotel z właściwą mu powagą dyplomaty; oprócz dwóch lokajów miał jeszcze pod swymi rozkazami czterech pomocników, którymi posługiwał się tylko podczas wielkich przyjęć. On odbierał dania i rozdzielał je na osobnym stoliku w głębi pokoju, a trzej służący obnosili je powoli i półgłosem wymieniali nazwę potrawy. Inni nalewali wina, mieli pieczę nad chlebem i karafkami. Przystawki i pierwsze dania zdążyły zejść ze stołu, a perlisty śmiech dam nie nabrał jeszcze ostrzejszych akcentów.

Gości było zbyt wielu, aby rozmowa mogła bez trudności stać się ogólna. Lecz gdy przyszła kolej na pieczyste i wety, a najlepsze wina burgundzkie, pommard i chambertin napełniły kieliszki po leoville i chateau-lafite, rozgwar wzmógł się, a leciutkie kryształy zabrzęczały od wybuchów śmiechu. Renata, pośrodku stołu, miała po prawej stronie barona Gouraud, a po lewej pana ToutinLaroche, ongiś fabrykanta świec, obecnie radnego miejskiego, dyrektora Kredytowego Banku Winniczego, członka rady nadzorczej: Towarzystwa Portów Marokańskich, osobistość chudą i ważką, którą siedzący naprzeciw Saccard nazywał przypochlebnie bądź to „drogim kolegą", bądź też „naszym wielkim zarządcą". Dalej siedzieli panowie zajmujący się polityką: pan Hupel de la Noue prefekt, osiem miesięcy w roku spędzający w Paryżu; trzej, deputowani, pośród których widniała w całej okazałości szeroka, alzacka twarz pana Haffnera; pan de Saffre; czarujący młodzieniec, sekretarz pewnego ministra; pan Michelin, szef wydziału administracji dróg i inni wyżsi urzędnicy. Pan de Mareuil, wiekuisty kandydat na deputowanego, usiadł naprzeciw prefekta i robił do niego słodkie oczy. Co do pana d'Espanet, to nigdy nie towarzyszył on żonie na wizyty. Panie należące do rodziny siedziały między najznamienitszymi z przybyłych gości. Saccard zarezerwował jednak na własny użytek swoją siostrę Sydonię i umieścił ją nieco dalej, między dwoma przedsiębiorcami; mając imć Charrier po prawej, a imć Mignon po lewej strome, trwała tam jak na specjalnie zaufanym posterunku, gdzie należało stoczyć zwycięską bitwę. Pani Michelin, żona szefa wydziału administracji dróg, przystojna, pulchniutka brunetka, siedziała obok pana de Saffre i przyciszonym głosem prowadziła z nim ożywioną rozmowę. Krańce stołu zajmowała młodzież, audytorzy Rady Stanu, synowie wszechpotężnych ojców, przyszli milionerzy. Pan de Mussy rzucał Renacie spojrzenia pełne rozpaczy, a Maksym, obok Ludwiki de Mareuil, zdawał się ulegać jej urokowi. Po pewnym czasie zaczęli się śmiać bardzo głośno. To od nich właśnie wyszły pierwsze wybuchy wesołości.

Tymczasem pan Hupel de la Noue zapytał wytwornie:

— Czy będziemy mieli przyjemność zobaczyć dziś wieczór jego ekscelencję?

— Nie przypuszczam — odparł Saccard z godnością, pod którą kryła się tajona przykrość. — Brat jest tak zajęty... Przysłał swego sekretarza, pana de Saffre, aby przeprosił nas w jego imieniu.

Młody sekretarz, wydany na łup pani Michelin, słysząc swoje nazwisko podniósł głowę i w przekonaniu, że zwrócono się do niego, wykrzyknął na chybił trafił:

— Tak, tak, dziś wieczorem o dziewiątej mają się zebrać ministrowie u ministra sprawiedliwości.

Pan Toutin-Laroche, któremu przerwano, ciągnął z powagą, jak gdyby wygłaszał mowę pośród skupionej ciszy rady miejskiej:

— Wyniki są wspaniałe. Ta pożyczka miejska pozostanie jednym z najpiękniejszych przedsięwzięć finansowych epoki. Ach! panowie...

Lecz w tym miejscu głos jego znów zagłuszyły śmiechy, które wybuchły nagle przy jednym z krańców stołu. Ten powiew wesołości przyniosły ze sobą słowa Maksyma opowiadającego jakąś anegdotkę: „Poczekajcież, jeszcze nie skończyłem. Biedną amazonką zaopiekował się dróżnik. Powiadają, że zajęła się tym, by otrzymał wspaniałą edukację, gdyż zamierza go poślubić. Nie chce, aby jakikolwiek inny mężczyzna prócz jej męża mógł się poszczycić, iż . widział czarne znamię nad jej kolanem," Śmiechy buchnęły ze zdwojoną siłą. Ludwika śmiała się bez najmniejszego skrępowania, głośniej od panów. A pośród tych śmiechów bezszelestnie, jak człowiek głuchy, krążył lokaj wsuwając między biesiadników swą twarz poważną i bladą i ściszonym głosem proponował płaty dzikiej kaczki.

Arystydes Saccard, rozdrażniony, iż nie przyjęto z należytą uwagą tego, co mówił pan Toutin-Laroche, podjął, aby mu pokazać, że przysłuchiwał się jego słowom:

— Pożyczka miejska...

Ale pan Toutin-Laroche nie był człowiekiem, który pozwoliłby przerwać sobie wątek rozpoczętej myśli:

— Ach! panowie — ciągnął, gdy śmiechy umilkły — dzień wczorajszy stał się dniem wielkiego pocieszenia dla nas, których rządy są przedmiotem tylu niecnych ataków. Oskarża się radę miejską, że prowadzi miasto do ruiny, a tymczasem proszę: skoro tylko miasto rozpisuje pożyczkę, wszyscy spieszą do nas z pieniędzmi, nawet ci, co stale wyrzekają.

— Dokonaliście cudów — rzekł Saccard. — Paryż stał się stolicą świata.

— Tak, to doprawdy rzecz wręcz niebywała — przerwał pan Hupel de la Noue. — Proszę sobie wyobrazić, że ja, stary paryżanin, nie poznaję dziś mego Paryża. Wczoraj, idąc z ratusza do Pałacu Luksemburskiego, zabłądziłem. To niebywałe, niebywałe!

Zapadło milczenie. Wszyscy poważni panowie przysłuchiwali się teraz.

— Całkowita przemiana Paryża — ciągnął pan Toutin-Laroche — będzie chwałą Cesarstwa. Lud jest niewdzięcznikiem: powinien całować nogi cesarza. Powiedziałem tego ranka na posiedzeniu rady, kiedy była mowa o wielkim powodzeniu pożyczki: „Panowie, pozwólmy się wygadać tym krzykaczom z opozycji: zbulwersować Paryż — to znaczy użyźnić jego grunt."

Saccard uśmiechnął się przymykając oczy, jakby chciał lepiej rozsmakować się w finezji tego powiedzenia. Przechylił się za plecami pani d'Espanet i odezwał do pana Hupel de la Noue dość głośno, by go usłyszano:

— Co za błyskotliwość umysłu!

Od chwili gdy zaczęto mówić o przebudowie Paryża, imć Charrier wyciągał szyję, jakby chciał wziąć udział w rozmowie. Jego wspólnik Mignon zajęty był wyłącznie panią Sydonią, która starała się już o to, by nie próżnował. Saccard od początku obiadu obserwował obu przedsiębiorców kątem oka.

— Rada miejska — powiedział teraz — spotkała się ze strony tylu mieszkańców z dowodami prawdziwego poświęcenia! Każdy chciał przyłożyć rękę do wielkiego dzieła. Gdyby nie bogate przedsiębiorstwa budowlane, które przyszły mu z pomocą, miasto nigdy nie mogło by sobie pozwolić na tak szybką i owocną przebudowę.

Odwrócił się, rzucając niby brutalne pochlebstwo:

— Panowie Mignon i Charrier wiedzą coś o tym, cni, którzy ponieśli już swoją część trudów i których nie minie należna im część chwały.

Wzbogaceni murarze poddali się błogo tym niespodziewanie wymierzonym w nich słowom. Mignon, do którego pani Sydonia wdzięczyła się właśnie, mówiąc: „Ach, nie, doprawdy, pan mi pochlebia; różowy byłby kolorem zbyt młodym dla mnie...", nie dosłuchał zdania do końca i odpowiedział Saccardowi:

— Pan jest zbyt łaskaw; robiliśmy, co do nas należało. Charrier okazał się bardziej wyrobiony. Dokończył kieliszek pom-

marda i zdobył się na frazes:

— Przebudowa Paryża — rzekł — zapewnia byt robotnikom.

— Niech pan doda jeszcze — podjął pan Toutin-Laroche — że umożliwiła wspaniały rozkwit życia finansowego i przemysłowego.

— Proszę też nie zapominać o stronie artystycznej; nowe arterie pełne są majestatu — dorzucił pan Hupel de la Noue, który uważał się za człowieka o wyrobionym smaku.

— Tak, tak, to piękne dzieło — szepnął pan de Mareuil, aby coś powiedzieć.

— Co do kosztów — oświadczył poważnie deputowany Haffner, który nie zwykł był zabierać głosu w sprawach byle jakich — to pokryją je nasze dzieci, i nic bardziej słusznego!

A ponieważ mówiąc to spoglądał na pana de Saffre, na którego ładniutka pani Michelin zdawała dąsać się od paru chwil, ten, aby dowieść, że przysłuchuje się ogólnej rozmowie, powtórzył:

— W istocie, nic bardziej słusznego!

Każdy z grupki, jaką w środkowej części stołu tworzyli poważni panowie, dorzucił swoje. Pan Michelin, szef wydziału, uśmiechał się kiwając głową; był to jego zwykły sposób uczestniczenia w rozmowie. Miał on specjalne uśmiechy, które służyły mu jako powitanie, odpowiedź, przytaknięcie, podziękowanie, pożegnanie — całą kolekcję uśmiechów, zwalniających go niemal całkowicie z konieczności posługiwania się słowem, co uważał zapewne za bardziej uprzejme i bardziej przy tym korzystne dla swej kariery.

Jedna jeszcze osoba pozostała również milcząca — baron Gouraud, przeżuwający powoli, jak wół o ciężkich powiekach. Aż do tej pory wydawał się pochłonięty widokiem własnego talerza. Renacie, której pieczy został powierzony, nie udawało się wydobyć zeń nic prócz lekkich pomruków zadowolenia. Toteż wszyscy zdziwili się widząc, że podnosi głowę, i słysząc, jak — otarłszy tłuste wargi — mówi:

— Ja, jako właściciel domu, kiedy remontuję i przyozdabiam któreś z mieszkań, podnoszę czynsz lokatorowi.

Zdanie pana Haffnera: „Nasze dzieci pokryją koszty", obudziło również i senatora. Wszyscy przyklasnęli dyskretnie, a pan de Saffre wykrzyknął:

— Ach, cudownie, zamieszczę to jutro w gazetach!

— Macie, panowie, zupełną rację, żyjemy w dobrych czasach — odezwał się pośród uśmiechów i zachwytów, jakie wywołało powiedzonko barona, imć Mignon, jak gdyby wyciągając ogólny wniosek. — Znam niejednego, co nieźle zaokrąglił fortunkę. A byle tylko człowiek robił pieniążki, wszystko jest w porządku.

Te ostatnie słowa zmroziły poważne towarzystwo. Rozmowa przerwała się raptownie i każdy usiłował nie patrzeć na sąsiada. Odezwanie się murarza dosięgło tych panów z całym impetem swej prostodusznej niezręczności. Michelin, który dotąd spoglądał miło na Saccarda, przestał się uśmiechać, przerażony, iż mogło się przez chwilę wydawać, że odnosi słowa przedsiębiorcy do osoby pana domu. Ten ostatni rzucił porozumiewawcze spojrzenie pani Sydonii, która na nowo zagarnęła w swe władze Mignona, mówiąc: „Więc pan lubi różowy kolor?..." Saccard wypowiedział dłuższy komplement pod adresem pani d'Espanet; jego czarniawa, przebiegła twarz dotykała prawie śnieżnych ramion młodej kobiety, która odchylała się do tyłu, śmiejąc się urywanie.

Nadeszła pora deseru. Lokaje żywiej krążyli wokół stołu. Była chwila przerwy, służba kończyła podawać owoce i słodycze. W tej stronie, gdzie siedział Maksym, śmiechy stawały się coraz przejrzystsze; słychać było ostry głosik Ludwiki: „Zapewniam was, że Sylwia w roli Dindonetki miała suknię z niebieskiego atłasu", a jakiś inny dziecinny głos dorzucił: „Tak, ale przybraną białą koronką." Powietrze nagrzewało się. Twarze, zaróżowione, topniały jakby od wewnętrznej błogości. Dwóch lokai obeszło stół nalewając alikant i tokaj.

Od chwili gdy rozpoczął się obiad, Renata wydawała się zaprzątnięta jakąś myślą. Obowiązki pani domu wypełniała z machinalnym uśmiechem. Przy każdym wybuchu wesołości dobiegającym z tego końca stołu, gdzie Maksym i Ludwika żartowali jak para kolegów, rzucała w tamtą stronę rozbłysłe spojrzenie. Nudziła się. Towarzystwo poważnych panów nużyło ją śmiertelnie. Pani d'Espanet i pani Haffner posyłały jej rozpaczliwe spojrzenia.

— A następne wybory jakże się zapowiadają? — spytał nagle Saccard pana Hupel de la Noue.

— Ależ doskonale — odparł ten z uśmiechem — nie mam jednak jeszcze kandydatów przeznaczonych do mego departamentu. Ministerium waha się jak gdyby.

Pan de Mareuil podziękował wzrokiem Saccardowi, iż poruszył ten temat: wyglądał teraz jakby był na rozżarzonych węglach. Zaczerwienił się lekko i skłonił parokrotnie z zażenowaniem, kiedy prefekt, zwracając się do niego, ciągnął:

— Wiele słyszałem o panu w naszych stronach. Pańskie znaczne posiadłości jednają panu licznych przyjaciół, a pana oddanie cesarzowi jest ogólnie znane. Ma pan wszelkie szanse.

— Papo, prawda, że ta mała Sylwia w 1849 sprzedawała papierosy w Marsylii? — zawołał w tym momencie Maksym z końca stołu.

A ponieważ Arystydes Saccard udał, że nie dosłyszał, młody człowiek dodał ciszej:

— Ojciec znał ją dobrze.

Rozległy się przytłumione śmiechy. Tymczasem podczas gdy pan de Mareuil kłaniał się nadal, pan Haffner podjął sentencjonalnie:

 — Oddanie cesarzowi jest jedyną prawdziwą cnotą, jedynym patriotyzmem w tych czasach demokracji, która kieruje się tylko własnym interesem. Każdy, kto kocha cesarza, kocha Francję. Toteż ze szczerą radością powitalibyśmy pana jako naszego kolegę.

— I tak się też stanie — odezwał się z kolei pan Toutin-Laroche. — Wielkie fortuny powinny skupiać się wokół tronu.

Renata była już u kresu wytrzymałości. Naprzeciwko niej markiza tłumiła ziewanie. Widząc, że Saccard ma zamiar podtrzymywać rozmowę, żona zwróciła się doń z miłym uśmiechem:

— Przez litość, drogi przyjacielu, dajmy już spokój tej wstrętnej polityce.

Wówczas pan Hupel de la Noue, szarmancki jak przystało na prefekta, poparł ją gorąco, mówiąc, że panie mają rację. I zaczął opowiadać pewną śliską historyjkę, jaka wydarzyła się w głównym mieście jego departamentu. Markiza, pani Haffner i pozostałe panie uśmiały się serdecznie z pewnych szczegółów. Opowiadał w sposób niezmiernie pikantny, półsłówkami, niedomówieniami i zabarwieniem głosu nadając sens jak najbardziej nieprzyzwoity zwrotom jak najbardziej niewinnym. Później gawędzono o pierwszym proszonym wtorku u diuszesy, o granej poprzedniego dnia grotesce, o śmierci pewnego poety i o ostatnich biegach jesiennych. Pan Toutin-Laroche, który potrafił być miły, porównał kobiety do róż, a pan de Mareuil, poruszony widokami, jakie się przed nim otworzyły jako przed kandydatem na deputowanego, zdobył się na parę głębokich uwag tyczących nowego fasonu kapeluszy. Renata w dalszym ciągu zaprzątnięta była własnymi myślami.

Biesiadnicy przestali już jeść. Zdawało się, iż jakiś ciepły wiatr powiał nad stołem, pogasił błyski kieliszków, rozsiał okruchy chleba, przyczernił skórki od owoców na talerzykach, zakłócił piękną symetrię nakryć. Więdły kwiaty w rogach z cyzelowanego srebra.

I w obliczu tych szczątków deseru goście, nie mając siły wstać, pozwolili sobie na chwilę błogiego zapomnienia. Z jedną ręką na stole, z pustym spojrzeniem, pochyleni ku przodowi, trwali w nieokreślonym bezwładzie, w jaki odmierzone i przyzwoite użycie trunków wprawia ludzi z towarzystwa, którzy upijają się po troszeczku. Ucichły śmiechy, słowa padały coraz rzadziej. Wypito i zjedzono wiele, co przydało jeszcze godności bandzie jegomościów z odznaczeniami. Panie czuły, jak w ociężałym powietrzu jadalni wilgotnieje im czoło i kark. Poważne, nieco przybladłe, jakby zakręciło im się lekko w głowie, czekały na przejście do salonu. Pani d'Espanet była różowiutka, gdy tymczasem ramiona pani Haffner nabrały woskowej bladości. Pan Hupel de la Noue przypatrywał się oprawie noża; pan Toutin-Laroche rzucał jeszcze od czasu do czasu panu Haffnerowi strzępy zdań, które ten przyjmował kiwaniem głową; pan de Mareuil marzył spoglądając na pana Michelin, a ten uśmiechał się doń subtelnie. Co do ślicznej pani Michelin, to od dawna już nie odzywała się ani słowem; bardzo czerwona, jedną rękę miała opuszczoną. Pan de Saffre trzymał ją zapewne w swojej, gdyż opierał się niezręcznie na krawędzi stołu, ze ściągniętymi brwiami i miną kogoś, kto rozwiązuje zadanie algebraiczne. Pani Sydonia również odniosła zwycięstwo: imć panowie Mignon i Charrier, obaj podparci na łokciach i zwróceni w jej stronę, zdawali się zachwyceni, iż darzy ich zaufaniem. Zwierzała im się, że najbardziej lubi nabiał i że boi się duchów. I sam nawet Arystydes Saccard — z przymkniętymi oczyma, przejęty błogą świadomością, iż godnie spoił swych gości — nie myślał o tym, by wstać od stołu. Z pełnym szacunku rozczuleniem wpatrywał się w barona Gouraud — ociężały, pochłonięty trawieniem, rozpostarł on na bieli obrusa prawą dłoń, dłoń zmysłowego starucha, krótką, tłustą, pokrytą fioletowymi plamami i rudo owłosioną.

Renata dopiła machinalnie parę kropli tokaju, jakie pozostały na dnie kieliszka. Na twarz biły jej ognie; jasny puch nad czołem i na karku wymykał się w niesfornych kosmykach, jakby przesycony jakimś wilgotnym powiewem. Wargi i nos zaostrzyły się nerwowo, miała milczącą twarz dziecka, które napiło się czystego wina. Jeżeli mrok parku Monceau tchnął w nią zacne mieszczańskie myśli, to zatracały się one teraz w podnieceniu wywołanym jedzeniem, napojami, blaskiem świateł, niepokojącą atmosferą, którą przesycało gorąco oddechów i nagłych wybuchów wesołości. Nie wymieniała już spokojnych uśmiechów ze swą siostrą Krystyną i ciotką Elżbietą, dwiema skromnymi osobami, które starały usunąć się w cień i nie odzywały prawie wcale. Jej twarde spojrzenie sprawiło, że biedny pan de Mussy spuścił oczy. Oparta o (poręcz krzesła (trąc o nią, atłas jej sukni wydawał łagodny szelest), choć starała się teraz nie odwracać i pozornie wydawała się zaprzątnięta własnymi myślami, wzdrygała się jednak ledwo dostrzegalnie za każdym wybuchem śmiechu, dobiegającym od tej strony, gdzie pośród zamierającego gwaru rozmów Maksym i Ludwika dowcipkowali wciąż jednakowo głośno.

Za nią, na granicy cienia, dominując wzrostem ponad stołem w nieładzie i zdjętymi niemocą biesiadnikami, stał Baptysta, blady, poważny, z pogardliwym wyrazem lokaja, który aż do obżarstwa nasycił swych panów. On jeden tylko, w powietrzu ciężkim od oparu trunków, w ostrym, coraz bardziej żółtym blasku świecznika, nie stracił nic ze swej poprawności. W srebrnym łańcuchu na szyi, z chłodnymi oczyma, w których widok ramion kobiecych nie zapalał ani jednego płomyka, miał wygląd eunucha służącego paryskim schyłkowcom i zachowującego przy tym swą godność.

Wreszcie Renata podniosła się nerwowym ruchem. Wszyscy zrobili to samo. owarzystwo przeszło do salonu, gdzie podano kawę.

Główny salon pałacu była to obszerna, długa komnata, rodzaj galerii łączącej  jeden pawilon z drugim i zajmującej całą fasadę od strony ogrodu. Szerokie oszklone drzwi wychodziły na taras. Sala ta jaśniała od złota. Sufit, sklepiony lekkim łukiem, zdobiły kapryśne sztukaterie okalające wielkie złocone medaliony lśniące jak tarcze. Rozety, połyskliwe girlandy obrzeżały sklepienie; złote żyłki, podobne do strużek roztopionego metalu, spływały po ścianach stanowiąc obramowanie panneaux, wybitych czerwonym jedwabiem; zwoje róż, górą tryskających w rozkwitłe pęki, oplatały zwierciadła. Na parkiecie dywan z Aubusson rozpościerał swe purpurowe kwiaty. Meble obite czerwonym adamaszkiem, portiery i firanki z tej samej tkaniny, olbrzymi staroświecki zegar na kominku, chińskie wazy ustawione na konsolach, nogi dwóch długich stołów zdobnych w mozaiki florenckie, nawet żardiniery we wnękach okien, wszystko kapało od złota, ociekało złotem. W czterech rogach wznosiły się cztery duże lampy na postumentach z czerwonego marmuru przymocowane do nich łańcuchami z pozłacanego brązu, opadającymi z wdzięczną symetrią. Z sufitu zwisały trzy świeczniki o kryształowych wisiorkach opływających kroplami różowej i niebieskiej światłości; ich ogniste błyski rozpalały wszystko złoto salonu.

Panowie wycofali się wkrótce do palarni. Pan de Mussy ujął poufale pod ramię Maksyma, którego znał ze szkoły, choć był od niego o sześć lat starszy. Pociągnął go na taras. Zapalili cygara, a później pan de Mussy począł się gorzko skarżyć na Renatę.

— Ależ co jej się stało, niech pan powie? Widziałem ją wczoraj, była czarująca. A tu dzisiaj traktuje mnie tak, jakby wszystko między nami było skończone. Jakiejż zbrodni mogłem się dopuścić? Byłoby to bardzo ładnie z pana strony, drogi Maksymie, gdyby zechciał ją pan wybadać i powiedzieć jej, jak przez nią cierpię.

— Ach, co to, to nie! — odparł śmiejąc się Maksym. — Renata miewa swoje humory, nie pragnę bynajmniej ściągnąć na siebie gromów. Musi pan jakoś z tego wybrnąć, sam dać sobie radę. I wypuściwszy wolno kłąb dymu z hawańskiego cygara dorzucił: — Ładną mi pan rolę przeznacza!

Lecz pan de Mussy zaczął go wówczas zapewniać o swej gorącej przyjaźni i oświadczył młodemu człowiekowi, że czeka tylko na sposobność, by dowieść, jak mu jest oddany. Taki jest nieszczęśliwy, tak kocha Renatę!

— No dobrze, zgoda! — rzekł wreszcie Maksym. — Szepnę jej słówko; ale niech pan pamięta, że niczego nie obiecuję; odprawi mnie z kwitkiem, to pewne!

Wrócili do palarni i wyciągnęli się na szerokich, wygodnych fotelach. Tam przez pół godziny pan de Mussy zwierzał się Maksymowi ze swych utrapień; po raz dziesiąty opowiedział mu, jak zakochał się w jego macosze i jak to ona zechciała go wyróżnić. Maksym, dopalając cygara, dawał mu rady, tłumaczył naturę Renaty, wskazywał, w jaki sposób powinien postępować, by ją ujarzmić.

Ponieważ w pewnej chwili Saccard usiadł o parę kroków od nich, pan de Mussy zamilkł, a Maksym taką wyciągnął konkluzję:

— Ja, na pana miejscu, poczynałbym sobie bardzo śmiało. Ona to lubi.

Palarnia sąsiadująca z głównym salonem mieściła się już w jednej z wieżyczek i stąd jej okrągły kształt. Urządzona była bardzo bogato a jednocześnie z wielkim umiarem. Obita imitacją skóry kordobańskiej, firanki i portiery miała w różnokolorowe pasy, a dywan z mokietu w perski deseń. Umeblowanie kryte szagrynem składało się z pufów, foteli i półokrągłej kanapy wypełniającej częściowo wklęsłość pokoju. Niewielki świecznik, ozdoby gerydonu i (kominka były z florenckiego, bladozielonego brązu.

Z damami pozostało zaledwie kilku młodych ludzi i kilku starców o twarzach bladych i zwiotczałych, którzy nie cierpieli 'tytoniu. W palarni śmiech towarzyszył bardzo swobodnym żartom. Pan Hupel de la Noue ubawił tych panów opowiadając im po raz drugi historyjkę, którą opowiedział już w czasie obiadu, ale uzupełnioną teraz jak najdrastyczniejszymi szczegółami. Była to jego specjalność: miał zawsze dwie wersje tej samej anegdoty, jedną dla pań, a drugą dla panów. Później, kiedy zjawił się Arystydes Saccard, otoczono go składając mu gratulacje, a ponieważ udawał, że nie rozumie dlaczego, pan de Saffre powiedział — a wszyscy gorąco przyklasnęli — iż prawdziwie zasłużył się ojczyźnie nie dopuszczając, by piękna Laura d'Aurigny przeszła w ręce Anglików.

— Ależ nie, doprawdy, panowie, mylicie się — bąkał Saccard z udaną skromnością.

— Nie brońże się tak — zawołał doń żartobliwie Maksym. — W twoim wieku to bardzo ładnie!

Młody człowiek odrzucił cygaro i przeszedł z powrotem do salonu, który znów się zaludnił. Pełno w nim było panów we frakach, którzy rozmawiali półgłosem, stojąc, a spódnice dam rozpościerały się szeroko na kozetkach. Lokaje zaczynali obnosić srebrne tace z lodami i ponczem.

Maksym chciał porozmawiać z Renatą, przeszedł więc przez całą długość salonu, wiedział bowiem, gdzie ma szukać tych pań. Na drugim końcu galerii, tworząc pendant do palarni, znajdował się okrągły pokój; urządzono tam rozkoszny mały salonik. Jego obicia, firanki i portiery z żółtego atłasu miały jakiś zmysłowy urok, posmak czegoś oryginalnego i wyszukanego. Blask świecznika o niezmiernie delikatnej cyzelurze zestrajał wszystkie te tkaniny koloru słońca w ściszoną żółtą symfonię. Był to jakby potok łagodnych promieni, senny zachód nad łanem dojrzałych zbóż. Dołem światło przygasało wsiąkając w dywan z Aubusson usiany zeschłymi liśćmi. Hebanowe pianino inkrustowane kością słoniową, dwie niewielkie serwantki pełne widocznych przez szybki bibelotów, stół w stylu Ludwika XVI i żardiniera z olbrzymią kępą kwiatów stanowiły umeblowanie. Kozetki, fotele, pufy obite były żółtym pikowanym atłasem i ozdobione szerokimi pasmami czarnego atłasu haftowanego w jaskrawe tulipany. Znajdowały się tam także krzesełka niskie, składane, wszelkie eleganckie i dziwaczne odmiany taburetu. Drewniane części tych mebli nie były widoczne; atłas pokrywał wszystko. Oparcia odchylały się do tyłu nęcąc swą miękką krągłością jak poduszki. Były to jakby dyskretne łóżka, gdzie można było spać i kochać w puchach, pośród zmysłowej symfonii ściszonych żółtych tonów.

Renata lubiła ten salonik. Jedne z jego oszklonych drzwi prowadziły do wspaniałej cieplarni przylegającej do pałacu. W ciągu dnia spędzała tam godziny bezczynności. Złoto  obić zamiast gasić płową barwę jej włosów zapalało w nich dziwne błyski; jej głowa odcinała się pośród tej poświaty jutrzenki, różowa i biała jak głowa Diany jasnowłosej, budzącej się w świetle poranka; i dlatego zapewne lubiła ten pokoik, gdzie jej uroda uwypuklała się jeszcze.

W tej chwili była tam w gronie najbliższych. Siostra i ciotka pożegnały się niedawno. Teraz znajdowały się tu same tylko szalone głowy. Wpół leżąc na kozetce Renata słuchała zwierzeń swej przyjaciółki Adeli, która szeptała jej coś do ucha z miną kotki, od czasu do czasu wybuchając śmiechem. Zuzanna Haffner otoczona była młodymi ludźmi, którzy skupili się wokół niej bardzo ciasnym kręgiem. Ona jednak nie traciła nic ze swego leniwego wdzięku Niemki, ze swej bezczelności prowokującej, nagiej i chłodnej jak jej ramiona. W jednym z kącików pani Sydonia pouczała ściszonym głosem młodą kobietę o dziewiczych rzęsach. Nieco dalej Ludwika rozmawiała, stojąc, z jakimś wysokim, nieśmiałym młodzieńcem, który czerwienił się co chwila. Baron Gouraud, w pełnym świetle, drzemał w fotelu, rozpościerając swe zwiotczałe ciało, swą postać wyblakłego słonia, pośród kruchego wdzięku i jedwabistej delikatności sylwetek kobiecych. Na atłasowe suknie o fałdach sztywnych i lśniących jak porcelana, na ramiona, których mleczna biel iskrzyła się brylantami, osypywał się złoty blask jak w bajce. Czyjś nikły głosik, czyjś śmiech podobny do gruchania rozlegał się czasem z przejrzystością kryształu. Było bardzo gorąco. Wachlarze poruszały się wolno jak skrzydła, nasycając ociężałe powietrze wonią piżma, jaką tchnęły suknie.

Kiedy Maksym ukazał się w drzwiach, Renata, która słuchała markizy z roztargnieniem, podniosła się żywo i udała, że musi wypełnić obowiązki pani domu. Przeszła do dużego salonu, a młody człowiek poszedł za nią. Uśmiechnięta zrobiła parę kroków, zamieniając uściski dłoni. Później odciągnęła Maksyma na bok.

— Widzę — rzekła półgłosem, ironicznie — że jarzmo nie jest znowu tak ciężkie, a nadskakiwanie komuś takie głupie.

— Nie rozumiem — odparł młody człowiek, który zamierzał ująć się za panem de Mussy.

— Wydaje mi się, że dobrze zrobiłam nie uwalniając cię od Ludwiki. Nie tracicie czasu oboje! I dorzuciła jakby gniewnie: — To było wręcz nieprzyzwoite, przy stole!

Maksym zaczął się śmiać.

— Ach, tak, opowiadaliśmy sobie różne historyjki. Nie znałem dotąd tej małej. Zabawna jest. Istny chłopak.

A ponieważ Renata nadal miała poirytowaną minę kobiety cnotliwej, młody człowiek, który pierwszy raz widział u niej podobne oburzenie, podjął ze zwykłą mu uśmiechniętą poufałością:

— Czy myślisz może, mamusiu, że szczypałem ją pod stołem? Przecież, u licha, wiem chyba, jak przystoi zachowywać się wobec narzeczonej!... Mam ci coś ważniejszego do powiedzenia. Posłuchaj... Słuchasz mnie?...

Jeszcze bardziej zniżył głos.

— Otóż... Pan de Mussy jest bardzo nieszczęśliwy, powiedział mi to przed chwilą. Sama rozumiesz, że to nie należy do mnie: godzić was, jeżeliście się posprzeczali. Ale, widzisz, znam go jeszcze ze szkoły, a że wydał mi się naprawdę zrozpaczony, obiecałem mu, że porozmawiam z tobą...

Urwał. Renata spoglądała nań w sposób nie dający się określić.

— Nic nie odpowiadasz?... — ciągnął. — Trudno, ja wywiązałem się ze swego zadania. Teraz już wy róbcie sobie, co chcecie... Ale, doprawdy, uważam, że jesteś okrutna. Żal mi było tego biednego chłopca. Na twoim miejscu przesłałbym mu chociaż jakieś cieplejsze słówko.

Renata, która nie przestała wpatrywać się w Maksyma gorejącym wzrokiem, odparła wówczas:

— Powiedz panu de Mussy, że mam go dosyć.

I ruszyła spokojnie dalej między grupkami gości, rozdzielając uśmiechy, ukłony, uściski dłoni. Maksym stał przez chwilę jak wryty, a potem roześmiał się bezgłośnie.

Nie spieszyło mu się bynajmniej, aby wykonać zlecenie, jakie otrzymał, okrążył więc cały salon. Przyjęcie dobiegało końca, pyszne i banalne, jak wszystkie przyjęcia. Była prawie północ, goście rozchodzili się po trochu. Nie chcąc wracać do domu pod wrażeniem nudy, Maksym postanowił poszukać Ludwiki. Mijał właśnie drzwi wejściowe, gdy dostrzegł w westybulu śliczną panią Michelin, którą mąż spowijał delikatnie w niebiesko-różową narzutkę.

— Był czarujący, czarujący — mówiła młoda kobieta. — Przy obiedzie cały czas rozmawialiśmy o tobie. Pomówi z ministrem; tylko że te sprawy nie należą do niego...

A że obok nich lokaj otulał pelisą barona Gouraud, dorzuciła szeptem do ucha męża, który wiązał jej pod brodą troczki kapturka:

— To ten grubas mógłby wszystko załatwić. Rządzi się w ministerstwie jak u siebie w domu. Trzeba się będzie jutro u Mareuilów postarać...

Pan Michelin uśmiechał się. Poprowadził żonę ostrożnie, jakby trzymał w ręku jakiś przedmiot kruchy a cenny. Maksym, stwierdziwszy, że Ludwiki nie ma w westybulu, poszedł prosto do małego saloniku. I rzeczywiście, była tam jeszcze, niemal sama. Czekała na ojca, który spędzał widocznie wieczór w palarni, z politykami.

Markiza i pani Haffner pożegnały się już. Została tylko pani Sydonia — opowiadała kilku żonom urzędników, jak to ona 'kocha zwieirzęta.

— Ach, oto mój mężuś! — zawołała Ludwika. — Niech pan siada i niech mi pan powie, gdzie, w jakim fotelu mógł zasnąć mój ojciec. Widocznie wydało mu się, że jest w Izbie.

Maksym odpowiedział jej w 'tym samym tonie i oboje młodzi znów zaczęli się głośno śmiać jak przy obiedzie. Maksym siedział u stóp Ludwiki, na niziutkim krzesełku. Ujął jej dłonie, zabawiając się jak z kolegą. Bo i rzeczywiście, w swej sukni z białego fularu w czerwone grochy, zapiętej pod szyję, płaska, o brzydkiej i przebiegłej buzi wyrostka podobna była do chłopca przebranego za dziewczynę. Lecz chwilami jej wątłe ramiona, jej nieforemna postać nabierała bezwładnej miękkości, a na dnie dziecinnych jeszcze oczu pojawiał się płomień, chociaż igraszki Maksyma nie wywoływały na jej twarz ani cienia rumieńca. I oboje zaśmiewali się w najlepsze, przekonani, że są sami, nie dostrzegając Renaty, która stała pośrodku cieplarni, na pół ukryta, i przyglądała się im z daleka.

Szła aleją, gdy nagle widok Maksyma i Ludwiki kazał jej przystanąć za krzewem. Stała tam już chwilę. Wokół niej cieplarnia, podobna do nawy kościelnej (wąskie żelazne kolumienki wspierały sklepione łukiem wielkie okno), rozpościerała swą bujną roślinność, powierzchnie olbrzymich liści, wezbrane strumienie zieloności.

Pośrodku, w owalnym basenie, nie wystającym ponad ziemię, żyła tajemniczym i modrozielonym życiem roślin wodnych cała flora słonecznych wód południa. Cyklantery, dźwigając swe zielone pióropusze, monumentalnym otokiem obejmowały fontannę podobną do utrąconego kapitolu jakiejś gigantycznej kolumny. Dalej, po dwóch krańcach, wielkie tornelie wznosiły swe dziwaczne chaszcze, swe pnie suche, nagie, skręcone jak chore węże, i opuszczały ku ziemi napowietrzne korzenie niby rozwieszone sieci rybackie. Przy brzegu pandan jawajski tryskał ku górze snopem zielonkawych, biało prążkowanych liści, wąskich jak ostrze szpady, kolczastych i ząbkowanych jak malajskie sztylety. Na powierzchni wody, lekko ogrzewanej od spodu, w sennym jej cieple lilie wodne rozwierały gwiaździste różowe kielichy, a rozłożnie rozpościerały okrągłe liście, okryte trądem, przywodzące na myśl owrzodziałe grzbiety jakichś monstrualnych ropuch.

Jako trawnik, szeroki pas widliczki otaczał basen. Ta karłowata paproć tworzyła gęsty kobierzec jasnozielonego mchu. Po drugiej stronie szerokiej, biegnącej kołem alei cztery olbrzymie grupy drzew prężyły się aż ku sklepieniu: palmy wdzięcznie pochylone rozpościerały swe wachlarze, pyszniły się krągłością wierzchołków, zwieszały ku ziemi liście niby wiosła znużone nie kończącym się wędrowaniem wśród błękitu powietrza. Wielkie bambusy indyjskie stały proste, wiotkie, a twarde, rozpryskując z wysokości drobny deszcz liści. Pielgrzan, drzewo podróżnych, tworzyło jakby bukiet niezmiernej wielkości wachlarzy chińskich; nieco w głębi drzewo bananowe, obciążone owocami, wyciągało na wszystkie strony długie poziome liście, na których mogłoby się ułożyć dwoje kochanków przytulonych do siebie. Po rogach rosły wilczomlecze, te najeżone kolcami świece, pokraczne, pełne wstydliwych gruzłów, ociekające trucizną. Pod drzewami, by zakryć nagość ziemi, niskie paprocie, złotowłosy, orlice rozpościerały delikatne koronki, finezyjne ażury. Gatunek wysokich lasówek piętrzył jedne ponad drugimi warstwy symetrycznych sześciokątnych gałęzi tak regularnie, iż rzekłbyś, że to wielkie fajansowe naczynia przeznaczone na owoce jakiegoś gigantycznego deseru. Pas begonii i popłanów otaczał grupy palm; begonie o krętych liściach spryskanych pysznie purpurą i zielenią, popłany, których liście jak ostrza lanc, białe o zielonych żyłkach, przypominały szerokie skrzydła motyle — dziwaczne listowie o mrocznym lub bladawym pobłysku jakichś niezdrowych kwiatów.

Za grupami palm biegła wokół cieplarni druga, węższa aleja. Tam, na stopniach zakrywających częściowo rury grzejne, kwitły aksamitowce, łagodne w dotyku, gloksynie o fioletowych dzwonkach, draceny podobne do płytek lśniącej laki.

Lecz jednym ze szczególnych uroków tego zimowego ogrodu były — po czterech krańcach — głębokie nisze zieloności, altany zasłonięte gęstymi firankami lian. Skrawki dziewiczego lasu wznosiły w tych miejscach ściany swych liści, nieprzebyty gąszcz łodyg — zwinne pędy czepiały się gałęzi, jednym śmiałym rzutem przesadzały pustą przestrzeń, opadały spod sklepienia, niby chwasty bogatej draperii. Waniliowiec, którego dojrzałe strąki pachniały przejmująco, spowijał portyk porośnięty mchem; okrągłe liście jadowicy obrastały kolumienki; nadwoje o czerwonych gronach, kwiskwalisy, których kwiaty zwieszały się niby naszyjniki ze szkła, snuły się, przewijały, splatały ze sobą jak cienkie żmije prężące się w igraszkach aż w nieskończoną czerń wszystkiej tej zieloności.

Pod bramkami, pośród grup drzew, wisiały na łańcuszkach koszyki, a w nich orchidee, dziwaczne rośliny puszczające na wszystkie strony pędy mięsiste, gruzłowate i pokrzywione jakby kalekie członki. Były. tam pantofelki Matki Boskiej o kwiatach podobnych do cudownego pantofelka, którego obcasik zdobią skrzydła ważek; powietrzniki o tak delikatnym zapachu; storczyki o kwiatach bladych, cętkowanych, których oddech cierpki i silny, niby z gorzkiej gardzieli ozdrowieńca, z daleka już jest wyczuwalny.

Lecz tym, co na każdym zakręcie alei uderzało wzrok, był wielki ślazowiec chiński, olbrzymią taflą zieleni i kwiatów okrywający całą ścianę pałacu, do której przylegała cieplarnia. Szerokie purpurowe kwiaty tej gigantycznej malwy, co chwila rozkwitające, żyją zaledwie parę godzin. Rzekłbyś — rozchylone, zmysłowe usta kobiece, czerwone, miękkie i wilgotne wargi jakiejś olbrzymiej Mesaliny, zgniecione pocałunkami i bez przerwy się odradzające ze swym uśmiechem nienasyconym i 'krwawiącym.

Stojąc obok basenu, Renata drżała pośród tej wspaniałej roślinności. Za nią wielki sfinks z czarnego marmuru przysiadłszy na granitowym bloku, z głową zwróconą w stronę akwarium, uśmiechał się jak kot przyczajony i okrutny; był niby mroczne bóstwo tej ziemi ognistej, bóstwo o lśniących udach. O tej porze matowe szklane kule rzucały na listowie mleczne kręgi światła. Posągi, głowy kobiet odrzucone do tyłu, o szyjach nabrzmiałych śmiechem, bielały pośród drzew, a plamy cienia wykrzywiały ich twarze w szaleńczej wesołości. W gęstej i sennej wodzie basenu igrały dziwaczne błyski oświetlając jakieś nieokreślone kształty, skupiska modrej zieloności niby zarysy potworów. Na śliskie liście pielgrzanu, na połyskliwe wachlarze latanii spływała fala białego blasku, a krople jasności spryskiwały koronkę paproci. W górze między mrocznymi wierzchołkami wysokich palm iskrzyły się refleksy światła na szybach. A naokoło piętrzyła się ciemność. Altany zasłonięte draperiami lian tonęły w pomroce, jak legowiska uśpionych gadów.

Objęta ostrym blaskiem, Renata dumała spoglądając z daleka na Ludwikę i Maksyma. Nie było to już płochliwe rozmarzenie, szara pokusa zmierzchu w chłodnych alejach Lasku. Jej myśli nie kołysał już i nie usypiał kłus koni jadących wzdłuż światowych gazonów i zarośli, gdzie mieszczanie spożywają familijne obiady w niedzielę. Teraz ogarniało ją pragnienie dojmujące i jasne.

Ogrom miłości, potrzeba rozkoszy unosiła się w tej zamkniętej nawie, gdzie wrzały gorące soki tropikalnych roślin. Potężna noc miłosna ziemi, noc, której owocem była ta głęboka zieleń, te olbrzymie łodygi naokół, zagarnęła młodą kobietę. Cierpkie warstwy tego ognistego zalewu, bujny rozkwit lasu, nawał roślin rozpalonych żarem trzewi, co je żywiły, słały ku niej wyziewy niepokojące, które odbierały przytomność. Basen u jej stóp, woda ciepła, zgęstniała od soku pływających w niej pędów, spowijała jej ramiona płaszczem ciężkiego oddechu, mgłą, co rozgrzewała skórę niby dotyk dłoni zwilgotniałej od rozkoszy. Nad głową wyczuwała strzelistość palm i ich aromat. Bardziej niż duszne wyziewy, niż ostre światła i kwiaty ogromne, jaskrawe, podobne do twarzy roześmianych lub skrzywionych grymasem wśród liści, od wszystkiego bardziej wprawiały ją w zamęt zapachy. Woń nie dająca się określić, silna, podniecająca, unosiła się tu, złożona z tysiąca woni: potu ludzkiego, oddechu kobiet, zapachu włosów. Tchnienia łagodne i mdłe, tak że robiło się słabo, mąciły nagle tchnienia zatrute, ostre, jadowite. Lecz w tej dziwacznej muzyce zapachów, melodyjną frazą, która powracała stale, tłumiąc, zagłuszając słodycz drzewa waniliowego i cierpkość orchidei, była owa woń ciała ludzkiego, przejmująca, zmysłowa, woń miłości, jaka dobywa się rankiem z zamkniętej sypialni dwojga młodych małżonków.

Renata oparła się wolno o granitowy cokół. W swej sukni z zielonego atłasu, o twarzy i ramionach różowiejących, spryskanych przejrzystymi kroplami brylantów, podobna była do dużego kwiatu, różowego i zielonego, do jednej z lilii wodnych, omdlałej z gorąca. O tej godzinie jednoznacznych wizji wszystkie jej dobre postanowienia rozwiewały się na zawsze, zamroczenie ucztą na nowo ogarniało głowę, wszechwładne, zwycięskie, zdwojone jeszcze żarem cieplarni. Nie myślała już teraz o świeżości nocy, co przyniosła jej ukojenie, o rozszeptanych mrokach parku, którego głosy doradzały jej pogodny spokój. Jej zmysły kobiety namiętnej, kaprysy kobiety zblazowanej budziły się. Ponad nią wielki sfinks z czarnego marmuru śmiał się tajemniczym śmiechem, jak gdyby odczytał pragnienie — wreszcie sformułowane — które poruszyło to martwe serce, pragnienie przez długi czas nieuchwytne, owo „coś innego" na próżno poszukiwane przez Renatę w chybocie kolaski, w prószącym popiołem wieczorze, a które teraz w ostrym blasku lamp, pośród tego ognistego ogrodu objawił jej widok Ludwiki i Maksyma, roześmianych i zabawiających się z sobą, z dłońmi w dłoniach.

W tej chwili jakieś głosy rozległy się w jednej z sąsiednich altan, dokąd Arystydes Saccard zaprowadził imć panów Mignon i Charrier.

— Nie, doprawdy, panie Saccard — mówił gruby głos tego ostatniego — nie możemy odkupić tego od pana po więcej niż dwieście franków za metr.

A kwaśny głos Saccarda zaprotestował z oburzeniem:

— Ależ ja swoją część płaciłem po dwieście pięćdziesiąt za metr gruntu! Tak mi policzyliście!

— No to niech będzie po dwieście dwadzieścia pięć.

I głosy ciągnęły swoje dalej, brutalnie, dziwacznie brzmiące pod liśćmi palm. Lecz dla pogrążonej w marzeniu Renaty były one tylko pustym dźwiękiem. Przed nią — zawrotnie kuszący — jawił się obraz rozkoszy nieznanej, pulsującej występkiem, bardziej drapieżnej niż te, jakich zaznała kiedykolwiek, ostatniej, jaka pozostała jej jeszcze do wypicia. Nie czuła się już znużona.

Krzew, co zakrywał ją częściowo, była to roślina przeklęta, tanginia z Madagaskaru, o szerokich liściach bukszpanu, o białawych łodygach; każde najdrobniejsze ich naczyńko sączy zatrute mleko. W chwili gdy pośród żółtych błysków, w świetle zachodu wypełniającym mały salonik, Ludwika i Maksym zaśmiali się głośniej, Renata, wpółprzytomna, uchwyciła wyschłymi, niespokojnymi wargami gałązkę  tanginii, znajdującą się na wysokości jej ust, i wgryzła się w jeden z gorzkich liści.

II

Arystydes Rougon spadł na Paryż nazajutrz po 2 Grudnia, kierowany owym węchem drapieżnych ptaków, który pozwala im z daleka wyczuć pobojowisko. Przyjechał z Plassans— podprefektury na Południu — gdzie jego ojcu udało się wreszcie złowić w mętnej wodzie ostatnich wydarzeń od dawna upragnione stanowisko poborcy podatkowego. Sam Arystydes, młody jeszcze, skompromitował się jak głupiec, bez żadnego pożytku ani chwały, i musiał zadowolić się tym, że wdało mu się wyjść cało z zamętu. Zjawiał się w stolicy wściekły, że pobłądził, przeklinając prowincję, ostrząc sobie zęby na Paryż, przysięgając, że „nie będzie już takim durniem"; przenikliwy uśmiech, jaki towarzyszył tym słowom, nabierał straszliwej wymowy" na jego wąskich wargach.

Przybył w pierwszych dniach 1852 roku. Towarzyszyła mu żona, Aniela, osoba jasnowłosa i bez wyrazu; ulokował ją w mieszkanku przy ulicy Saint-Jacques, jak zawadzający mebel, którego spieszno mu było się pozbyć. Młoda kobieta nie chciała rozstać się z córeczką, małą Klotyldą, dzieckiem czteroletnim, którym ojciec chętnie byłby obarczył rodzinę. Ustąpił życzeniu Anieli jedynie pod warunkiem, że zostawią w szkole w Plassans syna Maksyma, chłopca jedenastoletniego; babka obiecała, że się nim zaopiekuje. Arystydes chciał mieć swobodę ruchów. Żona i dziecko wydawały mu się ciężarem dostatecznie przytłaczającym dla człowieka zdecydowanego przezwyciężyć wszelkie przeszkody, choćby miał przy tym skręcić kark czy unurzać się w błocie.

W dniu przyjazdu, wieczorem, kiedy Aniela rozpakowywała walizki, ogarnęło go dojmujące pragnienie, aby wyjść do miasta, posłyszeć, jak jego grube buciory prowincjusza stukają o bruk paryski, który — liczył na to — miał trysnąć dlań milionami. Brał miasto w posiadanie: szedł ulicami, byle iść, jak w podbitym kraju. Jasno uzmysławiał sobie walkę, jaką rozpoczął, i nie wzdrygał się bynajmniej przed porównywaniem samego siebie do zręcznego włamywacza, który — podstępem czy też siłą — wydrze złośliwie mu dotąd odmawianą część ogólnego bogactwa. Gdyby odczuł potrzebę jakiegoś usprawiedliwienia, natychmiast zagłuszyłby ją, przywołując na pamięć swe pragnienia tłumione przez lat dziesięć,, nędzne życie na prowincji, a przede Wszystkim swe błędy, za które, jego zdaniem, ponosiło odpowiedzialność całe społeczeństwo. Lecz w tym momencie, ogarnięty podnieceniem gracza wreszcie kładącego rozpalone dłonie na zielonym stoliku, doznawał jedynie radości, radości jemu właściwej — była w niej i satysfakcja człowieka zazdrosnego, i nadzieje bezkarnego dotąd łotrzyka. Powietrze Paryża upajało go, miał wrażenie, iż w turkocie pojazdów słyszy makbetowe głosy wołające doń: „Będziesz bogaty!" Przez blisko dwie godziny przemierzał tak jedne ulice za drugimi, z lubością rozsmakowując się we własnym występku. Paryża nie widział od owego szczęśliwego roku, jaki spędził tu na studiach. Zapadała noc: marzenia jego coraz to olbrzymiały w ostrym świetle kawiarni i sklepów; zabłądził.

Kiedy podniósł oczy, znajdował się mniej więcej w połowie Faubourg Saint-Honore. Jeden z jego braci, Eugeniusz Rougon, mieszkał na sąsiedniej ulicy, ulicy de Penthievre. Arystydes, decydując się na przyjazd do Paryża, liczył przede wszystkim na Eugeniusza, jednego z najczynniejszych współorganizatorów zamachu stanu,,a obecnie szarą eminencję, skromnego adwokata, w którym wykluwał się wielki polityk. Przesądny jednak jak gracz, Arystydes nie chciał zapukać tego wieczora do drzwi brata. Zawrócił wolno na ulicę Saint-Jacques, rozmyślając o Eugeniuszu z głuchą zazdrością, przyglądając się swemu ubogiemu odzieniu, pokrytemu jeszcze podróżnym pyłem, i usiłując znaleźć pociechę w marzeniach o bogactwie. Lecz i te marzenia zabarwiły się goryczą. Gorączkowa potrzeba działania wypchnęła go do miasta, handlowe ożywienie Paryża wprawiło w radość, a teraz wracał rozdrażniony szczęściem, które zdawało się przemykać ulicami, jeszcze bardziej okrutny, wyobrażając sobie zacięte walki, co dadzą mu rozkoszną sposobność pobicia i oszukania tego tłumu, potrącającego go na chodnikach.

Nigdy jeszcze nie odczuwał pragnień tak rozległych, żądzy użycia równie niecierpliwej.

Następnego dnia wczesnym rankiem zjawił się u brata. Eugeniusz zajmował dwa duże, zimne pokoje, prawie puste. Zmroziło to Arystydesa. Spodziewał się, iż zastanie brata tarzającego się w niesłychanym przepychu. Tymczasem ten pracował przy małym czarnym stoliku. — Ach, to ty, spodziewałem się ciebie — powiedział tylko swym powolnym głosem, uśmiechając się przy tym.

Arystydes był bardzo cierpki. Oskarżał Eugeniusza, że pozwolił mu wegetować, że nie zdobył się nawet na rzucenie mu jałmużny w postaci dobrej rady, widząc, jak grzęźnie w prowincjonalnym błotku. Nie mógł sobie darować, że aż do 2 Grudnia pozostał republikaninem, była to rana wciąż otwarta, wieczne udręczenie. Eugeniusz spokojnie podjął pióro.

— Cóż, każdy błąd można naprawić — rzekł, kiedy tamten skończył. — Przyszłość jest przed tobą.

Wypowiedział te słowa głosem tak dobitnym, towarzyszyło im spojrzenie tak przenikliwe, iż Arystydes opuścił głowę czując, że brat dosięga najskrytszej głębi jego istoty.

— Przyszedłeś, abym wystarał ci się o jakieś stanowisko, tak? — ciągnął ten z przyjacielską brutalnością. — Myślałem już o tobie, ale nic jeszcze nie znalazłem. Sam rozumiesz, że nie mogę cię umieścić byle gdzie. Muszę ci znaleźć posadę, która służyłaby twoim interesom, nie narażając przy tym na niebezpieczeństwo ani mnie, ani ciebie... Nie oburzaj się, jesteśmy sami i możemy sobie powiedzieć pewne rzeczy...

Arystydes uznał, że najlepiej będzie się roześmiać.

— Och, ja wiem, że jesteś inteligentny — ciągnął Eugeniusz — i że nie popełniłbyś już więcej żadnego bezcelowego głupstwa... Jak tylko trafi się jakaś dobra okazja, ulokuję cię. A gdybyś do tego czasu potrzebował kiedy dwudziestofrankówki, przyjdź do mnie.

Rozmawiali jeszcze chwilę o powstaniu na Południu, dzięki któremu ich ojciec uzyskał stanowisko poborcy. Gawędząc Eugeniusz ubierał się. Na ulicy, gdy mieli się rozstać, zatrzymał brata jeszcze na chwilę i powiedział ściszonym głosem:

 — Prosiłbym cię bardzo, żebyś nie kręcił się po Paryżu, tylko czekał spokojnie w domu, aż znajdę ci obiecane zajęcie... Byłoby mi bardzo niemiło, gdybym się dowiedział, że mój brat antyszambruje...

Arystydes miał szacunek dla Eugeniusza, uważał go za nie byle jakiego chwata. Nie darował mu jego nieufności ani szorstkich nieco słów prawdy, ale posłusznie zamknął się na ulicy Saint-Jacques. Przyjechał z pięciuset frankami pożyczonymi od ojca żony. Pozostałe po zapłaceniu kosztów podróży trzysta franków starczyło mu na miesiąc. Aniela była bardzo łakoma; uznała poza tym, że musi odświeżyć swą odświętną suknię przybraniem z lilaróżowych wstążek. Ten miesiąc wyczekiwania dłużył się Arystydesowi w nieskończoność. Spalał się z niecierpliwości. Kiedy siadał przy oknie i kier dy czuł, jak tam w dole krząta się Paryż, gigantyczny w swym trudzie, ogarniała go nieprzytomna chęć, by jednym susem rzucić się w to rozgorzałe palenisko i miesić tam złoto swymi rozgorączkowanymi dłońmi, niby miękki wosk. Wdychał podmuchy, mgliste jeszcze, jakie napływały ku niemu z wielkiego miasta, podmuchy rodzącego się Cesarstwa, zaprawione już wonią alków i oszustw finansowych, żarem rozpusty. Te lekkie powiewy mówiły mu, że jest na° tropie, że zwierzyna pomyka jego drogą, że wielkie łowy cesarskie — polowanie na przygo«dy, kobiety i miliony — rozpoczynają się wreszcie. Nozdrza mu drgały, instynktem wygłodniałego zwierzęcia chwytał w locie każdą zapowiedź gorącej jeszcze zdobyczy; Paryż miał stać się widownią jej podziału.

Dwa razy zachodził do brata, aby przyśpieszyć jego starania. Eugeniusz przyjął go szorstko, powtarzając, że pamięta o nim, ale że trzeba jeszcze poczekać. Wreszcie dostał list wzywający go na ulicę de Penthievre. Udał się tam z sercem bijącym mocno, jak na schadzkę. Eugeniusza zastał przy nieśmiertelnym czarnym stoliku, w wielkim lodowatym pokoju, który służył mu jako gabinet. Widząc brata adwokat podał mu jakiś papier i rzekł:

— Masz, dostałem to dla ciebie wczoraj. Zostałeś mianowany pomocnikiem urzędnika drogowego w magistracie. Będziesz miał dwa tysiące czterysta franków pensji rocznej.

Arystydes stał bez ruchu. Zbladł i nie wziął podawanego mu papieru, przekonany, że brat drwi sobie z niego. Spodziewał się posady z pensją co najmniej sześciu tysięcy franków rocznie. Eugeniusz odgadł, co się z nim dzieje, odwrócił krzesło i założył ręce:

— Czyżbyś był głupcem? — zapytał ze złością w głosie. — Chodzą ci po głowie jakieś panieńskie mrzonki, co? Chciałbyś mieć piękne mieszkanie, służbę, dobrze jeść, sypiać w jedwabiach i zaspokoić natychmiast swe żądze w ramionach pierwszej napotkanej kobiety, w buduarze urządzonym w dwie godziny... Ty i tobie podobni, gdybyśmy zostawili wam swobodę działania, opróżnilibyście skrzynie, zanim zdążyłyby się napełnić. Miejże trochę cierpliwości, na Boga! Spójrz, jak ja żyję, i zadaj sobie przynajmniej ten trud, by się schylić, jeżeli chcesz zagarnąć fortunę.

Mówił to z głęboką pogardą dla szkolarskiej niecierpliwości brata. W jego twardych słowach wyczuwało się ambicje wyższego rzędu, czystą żądzę władzy. Naiwna chciwość Arystydesa musiała mu się wydawać niesmaczna i dziecinna.

— Zapewne — ciągnął nieco łagodniej, uśmiechając się przebiegle — posiadasz doskonałe cechy i skłonności i nie zamierzam bynajmniej ich krępować. Ludzie tacy jak ty są cenni. Przyjaciół dobierzemy sobie właśnie spośród najbardziej wygłodzonych. Możesz być spokojny, będziemy prowadzić dom otwarty i nawet największy głód da się nasycić przy naszym stole. To jeszcze najdogodniejszy sposób rządzenia... Ale zlitujże się, poczekaj, aż nakryją, i uwierz mi, że warto, byś sam pofatygował się do kuchni po talerze.

Arystydes nadal był ponury. Łagodzące porównania brata nie potrafiły go rozchmurzyć. Wówczas Eugeniusza znów ogarnął gniew:

— Słowo daję! — wykrzyknął — że miałem rację mówiąc, że jesteś głupi! Więc czegóżeś się spodziewał? co, według ciebie, miałem zrobić z tak wybitną osobistością jak ty? Nie miałeś nawet dość wytrwałości, by skończyć prawo; zagrzebałeś się na dziesięć lat jako urzędniczyna w podprefekturze; zjawiasz mi się tu z fatalną opinią republikanina, którego nawrócił dopiero zamach stanu. I wyobrażasz sobie może, że przy wszystkich tych danych stanowisz; materiał na ministra?... Och, wiem, co za tobą przemawia: nieposkromiona chęć zrobienia kariery za wszelką cenę. To wielki walor, przyznaję, i to właśnie miałem na względzie wprowadzając cię do magistratu.

Podniósł się i wręczając nominację Arystydesowi ciągnął:

— Weź to, podziękujesz mi kiedyś. Ja sam wybrałem ci to stanowisko i wiem, co możesz z niego wydobyć... Wystarczy, żebyś patrzył i słuchał. Jeżeli jesteś inteligentny, zrozumiesz i weźmiesz się do dzieła... A teraz zapamiętaj sobie, co ci jeszcze powiem. Wkraczamy w okres, kiedy da się zrobić każdą fortunę. Zbijaj majątek, to ci pozwalam; ale żadnych głupstw, żadnego zbyt głośnego skandalu, bo cię utrącę.

Ta groźba odniosła skutek, jakiego nie potrafiły odnieść obietnice. Cała gorączka Arystydesa rozpłomieniła się od nowa na myśl o fortunie, o której mówił brat. Miał uczucie, że wreszcie pozwalają mu dorwać się do bójki i mordować ludzi, ale zgodnie z literą prawa, bez nadmiernego hałasu. Eugeniusz dał mu dwieście franków, żeby dociągnął do końca miesiąca.

Później zamyślił się.

— Zamierzam zmienić nazwisko — powiedział wreszcie. — Ty też powinieneś zrobić to samo... Mniej krępowalibyśmy się wzajemnie.

— Jak chcesz — odparł spokojnie Arystydes.

— Nie będziesz się musiał o nic starać, wszystkie formalności biorę na siebie... Czy chcesz przyjąć panieńskie nazwisko żony, Sicardot?

Arystydes podniósł oczy do sufitu i powtórzył wsłuchując się w muzykę sylab:

— Sicardot... Arystydes Sicardot... Nie; to brzmi rozlaźle i zalatuje bankructwem.

— To poszukaj czegoś innego — rzekł Eugeniusz.

— Wolałbym już po prostu Sicard — podjął tamten po chwili milczenia. — Arystydes Sicard... nie najgorzej, co? Może trochę za wesoło...

Podumał przez chwilę i nagle wykrzyknął triumfująco:

— Mam, znalazłem!... Saccard, Arystydes Saccard... przez dwa c... Hę, słyszy się pieniążki w tym nazwisku, co? Jakby kto liczył pięciofrankówki!

Żarty Eugeniusza bywały niekiedy okrutne. Pożegnał brata mówiąc z uśmiechem:

— I owszem, nazwisko, z którym można dorobić się milionów albo ciężkiego więzienia.

W kilka dni później Arystydes był już w magistracie. Dowiedział się, że tylko dzięki wielkim wpływom Eugeniusza przyjęto go tam, poniechawszy zwykłych dociekań.

Rozpoczęło się teraz dla Saccardów monotonne życie rodziny urzędniczej. Wrócili do swych obyczajów z Plassans. Lecz że zawiodły ich marzenia o natychmiastowej fortunie, własna wegetacja ciężyła im jeszcze bardziej, odkąd traktowali ją jako okres próby, którego czasu trwania nie potrafili przewidzieć. Być biednym w Paryżu, to znaczy być podwójnie biednym. Aniela przyjmowała ubóstwo z uległością kobiety anemicznej: spędzała dnie w kuchni lub bawiła się na podłodze z córeczką, i dopiero przy ostatnim franku podnosiła lament. Ale Arystydes dygotał z wściekłości, uwięziony w tej biedzie, w tej czarnej egzystencji, niby zwierzę w klatce. Był to dla niego okres niewypowiedzianych cierpień: jego duma krwawiła, niezaspokojone żądze smagały go jak biczem. Brat jego dostał się do Zgromadzenia Ustawodawczego, jako deputowany okręgu Plassans, i Arystydes cierpiał z tego powodu jeszcze bardziej. Zbyt jasno uświadamiał sobie wyższość Eugeniusza, żeby odczuwać niemądrą zazdrość, lecz zarzucał mu, iż nie robi dlań tego, co by mógł zrobić. Parokrotnie zmuszony był zapukać do jego drzwi i prosić o pożyczkę. Eugeniusz dawał pieniądze, ale wyrzucał mu twardo, że nie dość ma wytrwałości i woli. Od tej pory Arystydes jeszcze bardziej stężał wewnętrznie. Przysiągł sobie, że nie pożyczy już od nikogo ani grosza, i dotrzymał słowa. Przez ostatni tydzień każdego miesiąca Aniela jadła suchy chleb, wzdychając. Ta szkoła dokończyła straszliwej edukacji Saccarda. Wargi zwęziły mu się jeszcze bardziej; nie był już tak niemądry, żeby głośno marzyć o milionach; jego chuda osóbka zamilkła, wyrażała jedną tylko wolę, jedną upartą myśl hołubioną każdej godziny. Przemykał z ulicy Saint-Jacques do ratusza, twardo postukując wykrzywionymi obcasami, obciskał na sobie wytarty surdut niby schronienie swej nienawiści, a jego lisi pyszczek węszył naokół. Kanciasta postać zawistnej nędzy myszkującej po bruku Paryża, obnoszącej tam swe plany fortuny i marzenie o ich urzeczywistnieniu.

Z początkiem roku 1853 Arystydes został mianowany urzędnikiem drogowym. Zarabiał teraz cztery tysiące pięćset franków. Podwyżka przyszła w samą porę: Aniela nikła w oczach, mała Klotylda była bledziusieńka. Arystydes pozostał w swym ciasnym mieszkaniu złożonym z dwóch pokoi — w jadalni meble były orzechowe, a w sypialni mahoniowe — i nadal prowadził ten sam surowy tryb życia, unikając długów; nie chciał korzystać z cudzych pieniędzy dopóty, dopóki nie będzie mógł zanurzyć w nich rąk aż po łokcie. Sprzeniewierzał się własnym instynktom, pogardzając tymi paroma groszami więcej, jakie dostał, i — czatował. Aniela była teraz idealnie szczęśliwa. Kupiła sobie parę łaszków i co dzień przypinała broszkę. Nie pojmowała ani trochę milczącej wściekłości męża, jego posępnej miny człowieka, który rozwiązuje jakiś groźny problem.

Arystydes stosował się do rad Eugeniusza: patrzył i słuchał. Kiedy poszedł podziękować bratu za awans, ten zrozumiał, jaka się w nim dokonała gwałtowna przemiana, i pogratulował mu „dobrej postawy". Urzędnik, wewnętrznie stężały z zawiści, na zewnątrz stał się giętki i ujmujący w obejściu. W ciągu kilku miesięcy wyrósł zeń wspaniały komediant. Ocknęła się w nim cała jego południowa werwa i posunął swą sztukę tak daleko, że koledzy z ratusza uważali go za poczciwca, którego bliskie pokrewieństwo z deputowanym predestynowało do wysokiego 'stanowiska. To pokrewieństwo jednało mu również przychylność szefów. Tak więc cieszył się poważaniem większym, niżby to wynikało z jego pozycji, dzięki czemu mógł otwierać niektóre drzwi i zaglądać  do niektórych teczek, a jego niedyskrecja nie wydawała się nikomu wykroczeniem. Przez dwa lata widywano go stale, jak krążył po korytarzach, przesiadywał w rozmaitych pokojach, podrywał się dwadzieścia razy na dzień, aby porozmawiać z jakimś kolegą, przekazać czyjeś polecenie, przejść się po wszystkich biurach. Te nie kończące się spacery sprawiły, że koledzy mówili o nim: „Ten diabelski Prowansalczyk ani chwili nie usiedzi na miejscu, ciągle go gdzieś nosi." Najbliżsi współpracownicy uważali ,go za lenia, a ten zacny człowiek śmiał się, gdy mu zarzucali, że czyha tylko, by urwać parę minut urzędowania. Nigdy nie popełnił tego błędu, by podsłuchiwać pod drzwiami, ale miał zwyczaj otwierać je śmiało, przechodzić przez pokój z jakimś papierem w ręku, z miną zaabsorbowaną, krokiem tak wolnym i równym, że nie tracił ani słowa z toczących się rozmów. Była to genialna taktyka; po pewnym czasie przestano je przerywać na widok tego urzędnika tak czynnego, co prześlizgiwał się w półmroku biur i zdawał być całkowicie pochłonięty swym zajęciem. Miał jeszcze inną metodę: był niesłychanie uczynny, ofiarowywał swą pomoc każdemu z kolegów, który miał zaległą pracę, i ze skupioną czułością studiował wówczas rejestry i dokumenty, jakie tylko wpadły mu pod rękę. Jednym z jego niewinnych grzeszków było przyjaźnienie się z gońcami. Posuwał się aż do tego, że podawał im rękę. Wyciągał ich na godzinne rozmowy po kątach, od czasu do czasu parskał stłumionym śmiechem, opowiadał im różne historyjki, prowokował . zwierzenia. Uwielbiali go, mówili o nim: „No, chociaż jeden, co nie zadziera nosa!" Gdy tylko zdarzył się jakiś skandal, on pierwszy był o nim poinformowany. I tak oto po upływie dwóch lat ratusz nie miał dlań już żadnych tajemnic. Personel znał aż do ostatniego lampiarza, a papiery aż do rachunków za pranie włącznie.

Dla człowieka tego pokroju co Arystydes Saccard Paryż stanowił w owej epoce widowisko niezmiernie interesujące. Dopiero co proklamowane zostało Cesarstwo, po słynnej podróży, w czasie której księciu prezydentowi udało się rozniecić entuzjazm paru bonapartystowskich departamentów. Na trybunie parlamentarnej i w gazetach zapanowała cisza. Społeczeństwo, raz jeszcze uratowane od zguby, cieszyło się tym, odpoczywało, pławiło się w lenistwie, teraz kiedy silny rząd wziął je w swoją opiekę, odejmując mu nawet trud myślenia i kłopotania się o swe sprawy. Najpoważniejszym zajęciem było wynaleźć jak najprzyjemniejszy sposób spędzania czasu. Jak to trafnie określił Eugeniusz Rougon, Paryż siadał do stołu, a przy deserze marzyły mu się sprośności. Polityka budziła przerażenie, niby jakiś niebezpieczny lek. Znużone umysły zwracały się ku interesom i rozrywkom. Ci, którzy coś posiadali, odgrzebywali swe pieniądze, ci, co nie posiadali nic, szukali zapomnianych skarbów po kątach. Z dna zamętu, pośród głuchego dygotu, dobywał się już brzęk pięciofrankówek, jasne śmiechy kobiet, nikły jeszcze hałas naczyń, dźwięki pocałunków. W wielkiej ciszy zaprowadzonego ładu, w płaskim spokoju nowego panowania rozlegały się rozmaite miłe odgłosy, obietnice ociekające złotem i rozkoszą. Wrażenie było podobne do tego, jakie odnosimy mijając jeden z owych ustronnych domków, gdzie za starannie zasuniętymi firankami majaczą cienie kobiet i słychać, jak dzwoni złoto rzucane na marmur kominka. Cesarstwo miało przemienić Paryż w lupanar Europy. Garstce awanturników, co ukradli tron, potrzebne było takie panowanie:skandale, sprzedane sumienia, kupione kobiety, pijaństwo zajadłe i powszechne. W mieście, gdzie dopiero co usunięto plamy krwi, jaka pociekła w grudniu, wzrastała już — nieśmiała jeszcze wprawdzie — owa żądza użycia, która miała wtrącić kraj w obłęd zgnilizny i hańby.

Od pierwszych dni pobytu w Paryżu Arystydes Saccard wyczuł, jak wzbiera fala spekulacji mająca zalać wkrótce całe miasto. Śledził jej przybór z głęboką uwagą. Znajdował się w samym środku owego deszczu złota, jaki bębnił o dachy cite. Krążąc bezustannie po Ratuszu wywąchał rozległy plan przebudowy Paryża, plan burzenia pewnych jego partii, wytyczania nowych arterii i wznoszenia nowych dzielnic — zalążek fantastycznego aziotażu na sprzedaży terenów i nieruchomości, obejmującego wszystkie cztery krańce miasta płomieniem walk finansowych i rozwydrzeniem zbytku. W tej chwili jego krzątanina miała już cel. W tym okresie przemienił się w poczciwca. Przytył nawet nieco i przestał uganiać się po ulicach jak kocur czyhający na zdobycz. W biurze stał się bardziej rozmowny, bardziej uczynny niż kiedykolwiek. Brat, któremu składał czasem na półoficjalne wizyty, gratulował mu, że tak szczęśliwie wprowadza jego rady w czyn. Z początkiem 1854 roku Saccard zwierzył mu się, że ma na widoku rozmaite interesy, ale że konieczne są do tego dość znaczne sumy.

— Trzeba poszukać — rzekł Eugeniusz.

— Masz rację, poszukam — odparł bez najmniejszego niezadowolenia; zdawał się nawet nie dostrzegać, że brat odmawia mu kapitału zakładowego.

Od tej pory paliła go myśl o tym kapitale. Plan miał już gotowy, z dniem każdym bardziej dojrzały. Ale gdzie znaleźć pierwsze parę tysięcy franków? Jego wola napięła się jeszcze bardziej; łudzi mierzył teraz spojrzeniem nerwowym i głębokim, jakby w każdym szukał wierzyciela. W domu Aniela żyła nadał swym życiem nikłym i szczęśliwym. On wypatrywał tymczasem okazji, a jego poczciwe śmieszki brzmiały coraz ostrzej, w miarę jak ta okazja zwlekała z nadejściem.

Arystydes miał w Paryżu siostrę. Sydonia Rougon wyszła za mąż za kancelistę z Plassans, który razem z nią przybył do stolicy. Osiedliwszy się na ulicy Saint-Honore próbowali szczęścia w handlu południowymi owocami. Kiedy brat ją odnalazł, ani po mężu, ani po sklepie od dawna nie było już śladu. Sydonia zajmowała na ulicy Faubourg-Poissonniere trzypokojowe mieszkanie w antresoli. Wynajmowała również na parterze, pod swoim mieszkaniem, ciasny i tajemniczy sklepik, gdzie, jak twierdziła, sprzedawała koronki. I rzeczywiście w oknie wystawowym były tam skrawki gipiury i walansjenki rozwieszone na pozłacanych prętach. Ale wnętrze, wykładane połyskliwą boazerią, bez najmniejszego śladu towarów, przypominało raczej przedpokój. Drzwi i witryna zasłonięte lekkimi firaneczkami izolowały sklep od spojrzeń z ulicy i ostatecznie już nadawały mu charakter przedsionka prowadzącego do nieznanej świątyni. Rzadko widywano jakąś klientką wchodzącą do pani Sydonii; najczęściej nawet klamka u drzwi była wyjęta. Sydonia opowiadała w całej dzielnicy, że sama zanosi koronki bogatym damom. Sklepik wynajęła tylko dlatego, że wewnętrznymi schodami łączył się z antresolą. W istocie, sprzedawczyni koronek stale była w mieście; dziesięć razy w ciągu jednego dnia widywano ją, jak wychodziła i wracała z miną osoby, która się spieszy. Nie ograniczała się zresztą do handlu koronkami; wykorzystywała również i mieszkanie, gromadziła tam rozmaite towary kupione na wyprzedaży, pościągane nie wiadomo skąd. Sprzedawała przedmioty gumowe, płaszcze, obuwie, szelki; później zjawiały się tam kolejno: nowy rodzaj oliwy na porost włosów, aparaty ortopedyczne, automat do parzenia kawy, wynalazek opatentowany, którego wykorzystanie przysporzyło jej wiele trudu. Kiedy brat ją odwiedził, kolej była na pianina, całe mieszkanie pełne było tych instrumentów, stały nawet w sypialni, której kokieteryjne urządzenie kontrastowało z rozgardiaszem pozostałych dwóch pokoi. W prowadzeniu obu swych przedsiębiorstw obrała doskonałą metodę: klienci zjawiający się po towary w antresoli wchodzili i wychodzili bramą od ulicy Papillon. Trzeba było być wtajemniczonym w istnienie wewnętrznych schodów, aby zorientować się, że sprzedawczyni koronek prowadzi podwójny interes. W antresoli nazywała się Touche, po mężu, nad drzwiami sklepu natomiast umieściła tylko swe imię i dlatego też nazywano ją powszechnie panią Sydonią.

Pani Sydonia miała trzydzieści pięć lat, ale tak nie przykładała wagi do ubrania, tak mało miała w sobie kobiecości, że wyglądała na znacznie starszą. W rzeczywistości pozbawiona była wieku. Chodziła w nieśmiertelnej czarnej sukni, wyświeconej w załamaniach fałd, zmiętej i wyblakłej od ciągłego noszenia, przywodzącej na myśl togi adwokackie wytarte o kratki sądowe. W czarnym kapeluszu nasuniętym na czoło, tak że zasłaniał włosy, w grubych butach, dreptała ulicami, z koszyczkiem, 'którego rączka wielokrotnie naprawiana była sznurkiem. Koszyk ten — a nie rozstawała się z nim nigdy — stanowił świat sam w sobie. Kiedy uchylała wieczko, wyglądały stamtąd wszelkiego rodzaju próbki, notesiki, portfele, a przede wszystkim pliki papierów urzędowych; odczytywała te gryzmoły z niesłychaną wprawą. Było w niej coś z maklera i coś z komornika. Weksle oddane do protestu, pozwy, nakazy płatnicze — to był jej żywioł. Wystarczyło, by sprzedała za pół franka pomady czy koronek, a już potrafiła wkraść się w łaski swej klientki, stawała się jej pełnomocnikiem, biegała dla niej po kancelariach adwokackich i sądach. Całymi tygodniami nosiła na dnie swego koszyka akta spraw, zadawała sobie mnóstwo trudu, równym truchcikiem przemierzała Paryż z jednego krańca w drugi, nigdy nie korzystając z pojazdów. Trudno byłoby powiedzieć, jaki zysk przynosiło jej podobne zajęcie; oddawała mu się przede wszystkim przez wrodzone zamiłowanie do spraw podejrzanych i wybiegów prawnych, a poza tym łowiła przy okazji całą masę drobnych korzyści: jakieś obiadki' na prawo i lewo, to znów franka tu albo tam. Ale najbardziej bezspornym zyskiem były zwierzenia, jakie zbierała po drodze; dzięki nim to trafiała na trop dobrych interesów i niespodziewanych gratek. Tkwiąc w życiu i sprawach innych osób, była prawdziwą księgą ofert i zapotrzebowań, wiedziała, gdzie jest jakaś panna, którą należy natychmiast wydać za mąż, rodzina zmuszona pożyczyć trzy tysiące franków, starszy pan, gotów pożyczyć trzy tysiące franków, ale z solidną gwarancją i na wysoki procent. Znane jej były i rzeczy delikatniejszej natury; smutki pewnej jasnowłosej damy, której mąż nie rozumiał i która wzdychała do tego, by być zrozumianą; sekretne pragnienia poczciwej mamusi, by dobrze umieścić swe dziewczątko; upodobania pewnego barona lubiącego kolacyjki i młodziutkie panienki. I ze swym bladym uśmiechem kolportowała te oferty i zapotrzebowania; robiła po parę kilometrów, by zetknąć ze sobą różnych ludzi. Barona posyłała do poczciwej mamusi, starszego pana skłaniała do pożyczenia trzech tysięcy franków rodzinie w potrzebie, znajdowała pociechę dla jasnowłosej damy i nie odznaczającego się nadmiarem skrupułów małżonka dla panny, którą należało wydać za mąż. Miała również i sprawy większej wagi, do których mogła się przyznać na głos i które kładła w uszy każdemu, z kim się stykała: pewien zadawniony proces, nad którym pieczę powierzyła w jej ręce zrujnowana rodzina szlachecka, i dług zaciągnięty przez Anglię wobec Francji, jeszcze za czasów Stuartów; jego wysokość, wliczając procenty, sięgała blisko trzech miliardów. Ten trzymiliardowy dług to był jej konik; udzielała na ten temat jak najszczegółowszych objaśnień, urządzając przy kolacji wykłady historii, a jej policzki, zazwyczaj wiotkie i żółte jak wosk, różowiały z entuzjazmu. Czasem, między pójściem do komornika a wizytą u przyjaciółki, sprzedała jakąś maszynkę do kawy, gumowy płaszcz, kupon koronki lub wynajęła komuś pianino. O te rzeczy kłopotała się najmniej. Później pomykała szybko z powrotem, bo umówiła się z klientką, która chciała obejrzeć sztukę chantilly. Nadchodziła klientka i wślizgiwała się jak cień do dyskretnego, zasłoniętego sklepiku. Zdarzało się nieraz, że jakiś pan wchodził w tej samej chwili bramą od ulicy Papillon i udawał się obejrzeć pianino u pani Touche, w antresoli.

Jeżeli pani Sydonia nie dorabiała się fortuny, to dlatego, iż często działała przez samą miłość dla sztuki. Wielbicielka chodzenia po trybunałach zaniedbywała własne sprawy dla cudzych i pozwalała pożerać się komornikom, czerpiąc z tego zresztą rozkosze znane jedynie pieniaczom. Kobieta w niej obumierała; była tylko człowiekiem interesów, agentem handlowym przemierzającym bezustannie ulice Paryża; w swym legendarnym koszyku miewała towary jak najbardziej podejrzane, sprzedawała wszystko, marzyła o miliardach i wnosiła skargi w sądzie pokoju w imieniu ulubionej klientki o dziesięć spornych franków. Mała, chuda, wyblakła, w swej żałosnej sukni, jakby wykrajanej z adwokackiej togi, skurczyła się, i kiedy tak przemykała wzdłuż domów, wziąłbyś ją raczej za gońca w przebraniu kobiety. Cera jej miała cierpiętniczą bladość urzędowych papierów. Wargi uśmiechały się bezbarwnym uśmiechem, a oczy zdawały  się tonąć w zamęcie zajęć i spraw, którymi miała nabitą głowę. Dyskretna i cicha w obejściu, zalatująca nieokreślonym zapaszkiem konfesjonału i pokoju akuszerki, przybierała łagodne i macierzyńskie tony zakonnicy, co wyrzekłszy się doznań tego świata lituje się nad niedolą serc ludzkich. Nie mówiła nigdy o swoim mężu, tak jak nie mówiła o swym dzieciństwie, rodzinie i interesach. Jedyną rzeczą, której nie sprzedawała, była ona sama, nie dlatego, by powstrzymywały ją skrupuły, lecz że tego rodzaju transakcja nie mogła przyjść jej do głowy. Była sucha jak rachunek, zimna jak protest, obojętna i brutalna w głębi duszy jak egzekutor podatkowy.

Saccard, świeżo przybyły z prowincji, nie potrafił zrazu zgłębić delikatnych tajni rozlicznych zawodów pani Sydonii. Ponieważ miał ukończony rok prawa, z poważną miną wszczęła z nim kiedyś rozmowę na temat trzech miliardów, z czego wywnioskował, że nie grzeszy nadmiarem inteligencji. Któregoś dnia wpadła na ulicę Saint-Jacques, pomyszkowała po kątach, jednym spojrzeniem otaksowała Anielę — i od tej pory powracała tam tylko wtedy, gdy wypadała jej tamtędy droga lub odczuwała potrzebę pogadania o trzech miliardach. Aniela połknęła haczyk i pośredniczka dosiadała ulubionego konika; przez godzinę pławiła się w złocie. Była to skaza tego bystrego umysłu, łagodne szaleństwo, którym kołysała nędzę swego życia trawionego na pokątnych usługach, przynęta, którą upajała wraz z sobą co łatwowierniejsze ze swych klientek. Przekonana zresztą do głębi o powadze sprawy, zaczęła w końcu mówić o tych milionach jak o własnej fortunie, którą sądy zwrócą jej wcześniej czy później, co roztaczało cudowną aureolę wokół jej żałosnego czarnego kapelusza, gdzie chwiało się parę wyblakłych fiołków, o łodyżkach przeświecających metalem. Aniela szeroko otwierała oczy. Parokrotnie wspominała mężowi z szacunkiem o swej szwagierce, mówiąc, że pani Sydonia wzbogaci ich kiedyś jeszcze. Saccard wzruszał ramionami; obejrzał sklepik i mieszkanie przy ulicy Faubourg-Poissonniere i wywęszył tam jedynie rychłe bankructwo. Chciał poznać zdanie Eugeniusza o siostrze, lecz ten spoważniał i odparł tylko, że nie widuje jej nigdy, wie, że jest bardzo inteligentna, ale trochę może kompromitująca. Jednakże gdy Arystydes zjawił się następnym razem na ulicy de Penthievre, wydało mu się, iż dostrzega czarną suknię pani Sydonii wychodzącej z mieszkania brata i przemykającej szybko wzdłuż domów. Pobiegł w tę stronę, ale nie odnalazł czarnej sukni. Pozbawiona wyrazu sylwetka pośredniczki łatwo gubiła się w tłumie. Arystydes zamyślił się i od tej pory poświęcał siostrze więcej uwagi. Wkrótce przejrzał niezmierną zapobiegliwość tego bladego, nikłego stworzenia, którego cała twarz zdawała się zezować i roztapiać. Nabrał dla niej szacunku. Poznał w niej krew Rougonów, tę samą żądzę pieniędzy, potrzebę intryg, charakteryzujące całą rodzinę. Tyle tylko, że w niej, aa skutek wpływu środowiska, w jakim się zestarzała, wpływu Paryża, gdzie musiała dobrze nabiegać się rano, by mieć co zjeść wieczorem, ogólne właściwości rodu wypaczyły się nieco, wytwarzając ów dziwaczny hermafrodytyzm, kobietę, co stała się istotą bezpłciową, człowiekiem interesu i rajfurką jednocześnie.

Kiedy powziąwszy swój plan Saccard zaczął szukać koniecznych funduszów, pomyślał od razu o siostrze. Potrząsnęła głową i westchnęła coś na temat trzech miliardów. Lecz urzędnik nie miał żadnej wyrozumiałości dla jej szaleństwa, beształ ją ostro za każdym razem, gdy powracała do sprawy długu Stuartów; uważał, że ta mrzonka przynosi dyshonor jej tak praktycznej inteligencji. Pani Sydonia, która z całkowitym spokojem i bynajmniej nie słabnąc w swej wierze znosiła najbrutalniejszą nawet ironię brata, wyjaśniła mu z wielką przenikliwością, że nie znajdzie nigdzie ani grosza, bo nie może dać żadnych gwarancji. Rozmowa odbywała się przed Giełdą, gdzie pani Sydonia umieszczała swe oszczędności. Co dzień koło trzeciej można ją było tam zastać opartą o balustradę, na lewo, od strony urzędu pocztowego; tam to udzielała audiencji rozmaitym indywiduom podejrzanym i nieokreślonym jak ona sama. W chwili gdy brat miał już odejść, szepnęła z żalem: „Ach, gdybyś tak nie był żonaty!..." To niedomówienie, o którego całkowity i dokładny sens nie chciał pytać, wprawiło Saccarda w  szczególną zadumę.

Upłynęły miesiące, wybuchła wojna krymska. Paryż, obojętny dla tej odległej wojny, z. jeszcze większą zajadłością rzucił się w wir spekulacji i rozpusty. Saccard, dławiąc się z wściekłości, był świadkiem, jak wzrastało opętanie, które dawno już przewidział. Uderzenia młotów wykuwających złoto w tej gigantycznej kuźni wstrząsały nim, budząc gniew i niecierpliwość. Jego inteligencja i wola tak były napięte, że żył jak we śnie, niby lunatyk spacerujący skrajem dachu, smagany biczem swej idee fixe. Toteż gdy pewnego wieczora zastał Anielę w łóżku chorą, zdziwił się i zirytował. Życie domowe, uregulowane jak w zegarku, doznało zakłócenia; wyprowadziło go to z równowagi, jak wyrachowana złośliwość losu. Biedna Aniela skarżyła się cichutko — zaziębiła się.

Wezwany lekarz zaniepokoił się bardzo; powiedział Saccardowi na schodach, że żona ma zapalenie płuc i że nie odpowiada za jej życie. Od tej chwili urzędnik opiekował się chorą bez złości. Nie poszedł do biura, został przy niej, a kiedy spała, rozpalona od gorączki, dysząc, spoglądał na nią z nie dającym się określić wyrazem. Pani Sydonia mimo nawału zajęć znajdowała czas co wieczór, by przyjść naparzyć ziółek, których głosiła nieporównaną skuteczność. Do wszystkich swych zawodów dołączyła jeszcze zawód pielęgniarki z powołania — lubowała się w cierpieniu, w lekarstwach, w bolesnych rozmowach przy łożu umierających. Poza tym wydawało się, iż powzięła czułą sympatię dla Anieli — kochała kobiety z przymilnością kotki, zapewne dla rozkoszy, jaką dają mężczyznom, odnosiła się do nich z delikatną troskliwością, jaką sprzedawczynie otaczają najcenniejsze sztuki towaru, mówiła do nich: „moja śliczna, moja milutka", gruchała, popadała w ekstazę, jak mężczyzna wobec kochanki. Chociaż Aniela należała do gatunku kobiet, po których nie mogła się spodziewać żadnego pożytku, traktowała ją tak samo pieszczotliwie jak inne, bo taki już miała zwyczaj. Kiedy młoda kobieta zachorowała, wylewność pani Sydonii nabrała charakteru płaczliwego; wypełniła milczący pokój swym poświęceniem. Z zaciśniętymi ustami, jakby pogrążony w niemej boleści, spoglądał Arystydes na jej krzątaninę.

Nastąpiło pogorszenie. Pewnego wieczora lekarz wyznał, że chora nie przetrzyma nocy. Pani Sydonia zjawiła się wcześnie, zatroskana, i spoglądała na brata i Anielę swymi załzawionymi oczkami, w których zapalały się krótkie błyski. Kiedy lekarz wyszedł, przykręciła lampę; zapanowało głębokie milczenie. Śmierć wkraczała wolno do tej sypialni nagrzanej i wilgotnej, gdzie nieregularny oddech umierającej rozlegał się jak urywane tykanie psującego się zegara. Pani Sydonia dała spokój wywarom, pozwalając chorobie dokonać swego dzieła. Usiadła przed kominkiem, obok brata, który nerwowo poprawiał głownie, od czasu do czasu mimo woli spoglądając na łóżko. Wreszcie, jakby rozdrażniony dusznym powietrzem i żałosnym widokiem, wycofał się do sąsiedniego pokoju. Zamknięto tam małą Klotyldę, która grzeczniutko bawiła się lalką na. skraju dywanu. Górka uśmiechała się do niego, kiedy wśliznęła , się pani Sydonia, odciągnęła go w kąt i zaczęła szeptać. Drzwi zostały otwarte. Słychać było lekkie rzężenie Anieli.

— Twoja biedna żona... — łkała pośredniczka. — Wydaje mi się, że to już koniec. Słyszałeś, co mówił lekarz?

Saccard ograniczył się do ponurego skinienia głową.

— Dobra  z niej była osoba — ciągnęła tamta, jakby Aniela już nie żyła. — Znajdziesz może kobiety bogatsze, bardziej światowe, ale takiego serca nigdy już nie znajdziesz.

A ponieważ przerwała ocierając oczy i zdawała się szukać jakiegoś przejścia:

— Czy masz mi coś do powiedzenia? — zapytał Saccard bez ogródek.

— Tak, zajęłam się twoją sprawą, wiesz jaką, i mam wrażenie, że znalazłam coś odpowiedniego... Ale w takiej chwili... Serce mi się kraje... Znów otarła oczy. Saccard nie zareagował na to, milczał. Wówczas zdecydowała się:

— Jest pewna młoda panienka, którą chciano by natychmiast wydać za mąż — rzekła. — Biedną dziecinę spotkało nieszczęście. Jej ciotka gotowa byłaby poświęcić...

Przerywała, coraz to pojękując i wypowiadała każde zdanie tak płaczliwie, jakby wciąż jeszcze użalała się nad biedną Anielą. Chciała zniecierpliwić w ten sposób brata i sprowokować go do pytań, tak aby nie musiała sama ponosić całej odpowiedzialności za ofertę, jaką mu robiła. I rzeczywiście urzędnika ogarnęło głuche rozdrażnienie.

— Skończże wreszcie! — powiedział. — Dlaczego chcą wydać za mąż tę pannę?

— Ukończyła właśnie pensję — podjęła pośredniczka cierpiącym tonem — i pewien mężczyzna zgubił ją, na wsi, u krewnych jej przyjaciółki. Ojciec zorientował się, co się stało. Chciał ją zabić. Aby uratować biedną dziecinę, ciotka ułożyła razem z nią historyjkę, którą opowiedziały ojcu: że winowajca jest uczciwym człowiekiem i pragnie naprawić chwilę, w której pobłądził.

— Więc ten jegomość ze wsi — odezwał się Saccard tonem zdziwionym i jakby gniewnym— ożeni się z panną?

— Nie, nie może, jest żonaty.

Zapadło milczenie. Rzężenie Anieli rozlegało się teraz boleśniej w rozedrganym powietrzu. Mała Klotylda przestała się bawić; spoglądała na panią Sydonię i na ojca wielkimi oczami dziecka skłonnego do zadumy, jakby pojęła ich słowa. Saccard zaczął zadawać krótkie pytania:

— Ile lat ma panna?

— Dziewiętnaście.

— W ciąży od kiedy?

— Od trzech miesięcy. Na pewno poroni.

— Rodzina jest bogata i uczciwa?

— Mieszczanie z dziada pradziada. Ojciec był wyższym urzędnikiem sądowym. Piękna fortunka.

— Ile poświęciłaby ciotka?

aty Sto tysięcy franków.

I znów zapanowało milczenie. Pani Sydonia przestała pochlipywać: załatwiała teraz sprawy handlowe, jej głos brzmiał metalicznie jak głos przekupki dobijającej targu. Brat, spoglądając na nią spod oka, dorzucił z pewnym wahaniem:

— A ty, co byś za to chciała?

— Zobaczymy później — odparła. — Kiedyś ty mi oddasz jakąś przysługę.

Odczekała kilka sekund, a ponieważ milczał, zapytała wręcz:

— No więc, co postanawiasz? Te biedne kobiety są w rozpaczy. Nie chcą dopuścić do skandalu. Obiecały jutro powiedzieć ojcu nazwisko winowajcy... Jeżeli się zgadzasz, poślę im twój bilet wizytowy przez posłańca.

Saccard jakby ocknął się ze snu, zadrżał i odwrócił się lękliwie w stronę sąsiedniego pokoju; wydało mu się, że dobiegł go stamtąd lekki szelest.

— Ależ ja nie mogę — rzekł z trwogą — sama wiesz, że nie mogę...

Pani Sydonia spoglądała na niego uparcie, wzrokiem zimnym i pogardliwym. Wszystka krew Rougonów, wszystkie piekące żądze podpłynęły mu do gardła. Wyjął z portfelu bilet wizytowy i podał siostrze. Ta włożyła go do koperty, starannie wytarłszy przedtem adres. Później wyszła. Nie było jeszcze dziewiątej.

Zostawszy sam, Saccard podszedł do okna i oparł czoło o lodowate szyby. Zapomniał nawet o zwykłym wystukiwaniu palcami po szkle. Lecz noc była tak mroczna, ciemności na dworze kłębiły się tak dziwacznie, iż poczuł się nieswojo i machinalnie wrócił do pokoju, gdzie umierała Aniela. Zapomniał o niej i doznał straszliwego wstrząsu widząc ją wpółleżącą, opartą o poduszki: oczy miała szeroko otwarte, fala życia zdawała się napływać z powrotem do jej ust i policzków. Mała Klotylda, z lalką na ręku, siedziała na brzegu łóżka; ledwo ojciec był się odwrócił, wśliznęła się do sypialni, skąd ją przedtem wyprawiono, a gdzie ciągnęła ją ciekawość rozbawionego dziecka. Saccard, z głową nabitą tym, co opowiedziała mu siostra, ujrzał teraz swe marzenia obrócone wniwecz. Jakaś straszliwa myśl musiała zabłysnąć w jego oczach. Aniela, przerażona, chciała rzucić się w głąb łóżka, do ściany. Ale śmierć nadchodziła, to ocknięcie się w agonii było ostatnim błyskiem gasnącej lampy. Umierająca nie miała siły się ruszyć, osunęła się bezwładnie i nadal wpatrywała się szeroko otwartymi oczami w męża, jakby śledząc każdy jego ruch. Saccard, któremu wydało się w pierwszej chwili, że nastąpiło jakieś diaboliczne zmartwychwstanie, wymyślone przez los po to, by na zawsze przykuć go do nędzy, odzyskał pewność siebie widząc, że nieszczęśliwa kobieta nie przeżyje nawet godziny. Pozostało mu jedynie uczucie nieznośnego skrępowania. Oczy Anieli mówiły, że słyszała rozmowę męża z panią Sydonią i że lęka się, by jej nie zadusił, gdyby nie umarła dość prędko. I było jeszcze w jej oczach straszliwe zdziwienie istoty łagodnej i nieszkodliwej, która w ostatniej chwili życia spostrzega podłość tego świata i drży na myśl o długich latach spędzonych u boku bandyty. Powoli jednak spojrzenie jej łagodniało; nie bała się już i widać wybaczyła temu nędznikowi uświadamiając sobie, jak zawziętą walkę prowadził od dawna z losem. Saccard odprowadzany nieustępliwym spojrzeniem umierającej, w którym czytał tak daleko wstecz sięgający wyrzut, opierał się o meble, szukał ciemnych kątów. Później, tracąc już siły, chciał odegnać koszmar, co przyprawiał go o szaleństwo, i wszedł w krąg światła. Lecz Aniela dała mu znak, by nic nie mówił. I spoglądała na niego wciąż z tym wyrazem zgrozy i zalęknienia, w którym przebłyskiwała już obietnica wybaczenia. Pochylił się, aby wziąć Klotyldę. na ręce i przenieść ją do drugiego pokoju. Ruchem warg zabroniła mu i tego także. Żądała,  by został. Zagasła cichutko, nie spuszczając zeń wzroku, a czym stawał się bledszy, tym bardziej łagodniał. Wydając ostatnie tchnienie — darowała. Zmarła, tak jak żyła, ustępliwie, zatarła się w śmierci, jak zacierała się w życiu. Saccard stał, przejęty dreszczem wobec tych oczu zmarłej, które pozostały otwarte i nadał towarzyszyły mu w swym znieruchomieniu. Mała Klotylda kołysała lalkę przysiadłszy na skraju łóżka, cichutko, by nie obudzić matki.

Kiedy wróciła pani Sydonia, było po wszystkim. Wprawnie, jak kobieta przywykła do tej czynności, zamknęła oczy Anieli, co przyniosło Saccardowi dziwną ulgę. Później, ułożywszy spać małą, w okamgnieniu nadała właściwy wygląd pokojowi. Kiedy zapaliła dwie świece na komodzie i podciągnęła starannie kołdrę aż pod brodę zmarłej, rozejrzała się dookoła z satysfakcją i wyciągnęła w fotelu, gdzie drzemała aż do świtu. Saccard spędził noc w sąsiednim pokoju pisząc zawiadomienia o śmierci żony. Chwilami przerywał, zapominał się, dodawał kolumny cyfr na skrawkach papieru.

Wieczorem w dniu pogrzebu pani Sydonia zabrała Saccarda do swej antresoli. Tam zostały powzięte ważne decyzje. Urzędnik postanowił odesłać małą Klotyldę do brata, Pascala Rougon, lekarza w Plassans. Nie ożenił się on, pochłonięty miłością do nauki, i kilkakrotnie już zaofiarowywał się wziąć do siebie bratanicę, by rozweseliła jego milczący dom uczonego. Pani Sydonia dała następnie Saccardowi do zrozumienia, że nie może już dłużej zostać na ulicy Saint-Jacques. Wynajmie mu na miesiąc elegancko umeblowany apartament w pobliżu ratusza; postara się, aby to mieszkanie było w jakimś mieszczańskim domu, tak by meble wyglądały na jego własne. Co do urządzenia z ulicy Saint-Jacques, sprzeda je, by zatrzeć nawet najlżejszą woń przeszłości. Pieniądze zużyje na kupno przyzwoitej bielizny i ubrań. W trzy dni później Klotyldę powierzono pewnej starszej pani udającej się akurat na Południe. Ary-stydes Saccard, triumfujący, zaróżowiony i jakby obrośnięty już warstwą tłuszczu po tych trzech dniach, kiedy fortuna zaczęła się do niego uśmiechać, zajmował w dzielnicy Marais, na ulicy Payenne, w kamienicy surowej i wzbudzającej szacunek, wykwintne pięciopokojowe mieszkanie i przechadzał się po nim w haftowanych pantoflach. Było to mieszkanie pewnego młodego księdza, który wyjechał niespodziewanie do Włoch, zostawiając służącej polecenie znalezienia lokatora. Służąca ta była przyjaciółką pani Sydonii, która miała słabość do księży; żywiła dla nich instynktownie tę samą tkliwą sympatię co dla kobiet, wyczuwając może pewne pokrewieństwa systemu nerwowego między sutanną a jedwabną spódnicą. Od tej chwili Saccard był gotów do odegrania roli, którą ułożył po mistrzowsku; czekał teraz bez drgnienia na trudności wynikające z delikatnej sytuacji, w jakiej znalazł się ze swej woli. Owej straszliwej nocy, kiedy konała Aniela, pani Sydonia wiernie streściła w paru słowach sytuację rodziny Beraud. Głowa rodu, pan Beraud Du Chatel, rosły starzec lat sześćdziesięciu, był ostatnim przedstawicielem starej rodziny mieszczańskiej, której tytuły sięgały czasów dawniejszych niż tytuły niejednej rodziny szlacheckiej. Jeden z jego przodków był towarzyszem Stefana Marcel. Ojciec zginął w 93 na szafocie, powitawszy wprzódy Republikę z całym entuzjazmem paryskiego mieszczanina, w którego żyłach płynęła rewolucyjna krew citè. On sam był jednym z tych republikanów na modłę spartańską, marzących o rządzie, który gwarantowałby całkowitą sprawiedliwość i mądrą swobodę. Zestarzawszy się w sądownictwie, gdzie nabrał właściwej swemu zawodowi surowej sztywności, złożył w 1851, po zamachu stanu, rezygnację, ze stanowiska przewodniczącego Izby, odmówiwszy wzięcia udziału w jednej z komisji mieszanych, które przynosiły hańbę sądownictwu francuskiemu. Od tego czasu żył odludnie w samotności swego pałacyku położonego na samym krańcu Wyspy Świętego Ludwika, niemal naprzeciwko pałacu Lambert. Żona jego umarła młodo., Jakiś tajemny dramat, który pozostawił po sobie ranę nieustannie krwawiącą, bardziej jeszcze zasępił twarz pana Beraud. Miał już. ośmioletnią córeczkę, Renatę, kiedy żona jego zgasła dając życie drugiej córce. Tę ostatnią, imieniem Krystyna, zabrała do siebie siostra pana Beraud Du Chatel, zamężna za notariuszem Aubertot. Renatę odesłano do klasztoru. Pani Aubertot, która nie miała dzieci, pokochała jak matka wychowywaną przez siebie Krystynę. Po śmierci męża przywiozła małą z powrotem do ojca i pozostała już między tym milczącym starcem i tą uśmiechniętą blondyneczką. O Renacie zapomniano; nadal przebywała w klasztorze. W czasie wakacji napełniała pałacyk takim hałasem, że ciotka oddychała z ulgą, odwożąc ją wreszcie z powrotem do panien wizytek, u których chowała się od chwili, gdy skończyła osiem lat. Internat opuściła dopiero mając lat dziewiętnaście. Pojechała wtedy na wakacje do rodziców swej przyjaciółki Adeliny; mieli oni piękną posiadłość ziemską w Niwerneńskiem. Kiedy wróciła stamtąd w październiku, ciotka Elżbieta zdziwiła się widząc jej powagę i głęboki smutek. Pewnego wieczora zobaczyła niespodziewanie, jak skulona na łóżku w spazmie straszliwej boleści Renata tłumiła łkanie, wcisnąwszy głowę w poduszkę. Obezwładniona rozpaczą dziewczynka opowiedziała jej rozdzierającą historię: kiedy była na wsi, zgwałcił ją — a ona nie umiała ani nie śmiała się bronić — pewien czterdziestoletni mężczyzna; bogaty, ożeniony z młodą i uroczą panią, która też tam spędzała lato. To wyznanie przejęło zgrozą ciotkę Elżbietę; obwiniała sama siebie, jakby ponosiła współodpowiedzialność za to, co się stało, i wyrzucała sobie, że zawsze wolała Krystynę, przeświadczona teraz, że gdyby była zabrała do siebie także i Renatę, nie spotkałoby jej nieszczęście. Od tej chwili, by zagłuszyć ten piekący wyrzut, szczególnie bolesny dla natury tak wrażliwej, wzięła winną w obronę. Przyjęła na siebie pierwszą falę gniewu ojca, któremu przez sam nadmiar ostrożności zdradziły straszliwą prawdę. W zamęcie swej troski wymyśliła ów dziwaczny projekt małżeństwa, gdyż wydało jej się, że rozwiąże ono wszystko — ułagodzi ojca, a Renacie przywróci imię kobiety uczciwej; na haniebną stronę i fatalne skutki tego kroku zamykała oczy.

Nigdy nie wyszło na jaw, w jaki sposób pani Sydonia zwietrzyła tę zdobycz. Honor rodziny Bèraud poniewierał się w jej koszyku razem z zaprotestowanymi wekslami paryskich ladacznic. Kiedy zapoznała się z całą sprawą, niemal że narzuciła osobę swego brata, którego żona była konająca. Ciotka Elżbieta doszła ostatecznie do przekonania, że winna jest wdzięczność tej kobiecie tak cichej, tak pokornej, której oddanie dla nieszczęsnej Renaty sięgało tak daleko, iż wybrała jej na męża kogoś ze swej rodziny. Pierwsze spotkanie ciotki z Saccardem odbyło się w antresoli przy ulicy Faubourg-Poissonniere. Urzędnik, który wszedł bramą od ulicy Papillon, przeniknął — widząc, iż pani Aubertot nadeszła po schodkach prowadzących do sklepu — dowcipny mechanizm dwóch wejść. Okazał wiele taktu i wyrobienia. Małżeństwo to potraktował jak interes, ale z godnością światowca, który pamięta o obowiązku regulowania długów honorowych. Ciotka Elżbieta była o wiele bardziej przejęta niż on, jąkała się i nie śmiała wspomnieć o obiecanych stu tysiącach franków.

On sam pierwszy poruszył tę kwestię pieniężną, z miną adwokata omawiającego sprawę klienta. Jego zdaniem sto tysięcy franków to suma śmiesznie mała jak na męża panny Renaty. Słowo „panna" wymawiał z pewnym naciskiem. Pan Bèraud Du Chatel jeszcze bardziej pogardzałby swym zięciem, gdyby ten był biedny; oskarżałby go, iż ten uwiódł jego córkę dla majątku, może zechciałby nawet dowiadywać się czegoś bliższego na własną rękę. Pani Aubertot, przerażona, zmieszana spokojem i uprzejmością Saccarda, straciła głowę i zgodziła się podwoić sumę, kiedy ten oświadczył, że niżej dwustu tysięcy franków nigdy nie ośmieliłby się prosić o rękę Renaty, gdyż nie chce uchodzić za niecnego łowcę posagów. Poczciwa dama wyszła poruszona do głębi nie wiedząc, co myśleć o jegomościu, który miał takie skrupuły, a jednocześnie godził się na podobną transakcję.

Po tym pierwszym spotkaniu nastąpiła oficjalna wizyta, jaką ciotka Elżbieta złożyła Arystydesowi Saccard w jego mieszkaniu na ulicy Payenne. Tym razem przybywała w imieniu -pana Beraud. Nie chciał on widzieć „tego człowieka", jak nazywał uwodziciela córki, dopóki nie ożeni się z Renatą; jej zresztą również zabronił pokazywać się w swym domu. Pani Aubertot miała pełne upoważnienie, by omówić całą sprawę. Wydała się niezmiernie rada, że Saccard zajmuje tak luksusowo urządzone mieszkanie; bała się, żeby brat owej pani Sydonii w pomiętych spódnicach nie okazał się jakimś prostakiem. Przyjął ją udrapowany w rozkoszny robdeszan. Był to moment, kiedy awanturnicy z 2 Grudnia, spłaciwszy długi, odrzucali precz swe powykrzywiane buciory, wytarte na szwach surduty, golili zarośnięte brody i stawali się ludźmi comme il faut. Saccard znalazł się wreszcie w ich gronie, czyścił sobie teraz paznokcie i używał samych tylko najlepszych pudrów i pachnideł. Tym razem zabawił się w wytworność; zmienił taktykę, okazał niesłychaną bezinteresowność. Kiedy starsza pani wspomniała o umowie, machnął ręką, jakby dając do zrozumienia, że mu na tym nie zależy. Od tygodnia przeglądał kodeks i rozmyślał nad tą ważną kwestią, od której miała zależeć w przyszłości jego swoboda aferzysty. — Błagam — powiedział — skończmy już tę niemiłą kwestię finansową. Moim zdaniem panna Renata powinna pozostać panią swego majątku, a ja panem mego, formalności załatwi notariusz.

Ciotka Elżbieta całkowicie się z nim zgodziła; drżała, by ten jegomość o żelaznej ręce (wyczuwała to niejasno), nie zechciał wyciągnąć jej również i po posag Renaty. Zaczęła następnie mówić o tym posagu.

— Majątek mego brata — rzekła — stanowią głównie posiadłości ziemskie i nieruchomości. Nie jest to człowiek, który miałby karać córkę ujmując coś z części, jaką jej przeznaczył. Daje jej posiadłość w Sologne, szacowaną na trzysta tysięcy franków, i dom w Paryżu, wartości około dwustu tysięcy franków.

Saccard był olśniony; nie spodziewał się takiej sumy. Odwrócił się nieco, by ukryć falę krwi, jaka napłynęła mu do twarzy.

— Razem stanowi to pięćset tysięcy franków — ciągnęła ciotka — ale nie chcę przed panem taić, że posiadłość w Sologne przynosi tylko dwa procent rocznego zysku.

Uśmiechnął się i powtórzył swój gest całkowitej bezinteresowności, mający wyrażać, że to go przecież nie dotyczy, skoro postanowił nie mieszać się do spraw majątkowych żony. Siedział w fotelu i z doskonale udaną obojętnością i nieuwagą, czubkiem stopy zabawiając się pantoflem, przysłuchiwał się temu, co mówiła pani Aubertot, jakby z czystej tylko uprzejmości. Pani Aubertot zacinała się, z trudem dobierała słów, gdyż przez wrodzoną dobroć bała się, by go nie zranić.

— Wreszcie — podjęła — i ja też chcę obdarować Renatę. Nie mam dzieci, cały mój majątek przypadnie kiedyś w udziale siostrzenicom, a to, że jedna z nich jest dzisiaj we łzach, nie może stać się przyczyną, bym miała pozbawiać ją czegokolwiek. Ich podarki ślubne od dawna już są przygotowane. Renata dostanie rozległe tereny od strony Charonne, wartości, sądzę, dwustu tysięcy franków. Tylko że...

Usłyszawszy słowo „tereny" Saccard zadrżał lekko. Pozornie obojętny słuchał wszystkiego z głęboką uwagą. Ciotka Elżbieta zmieszała się nie znajdujszyc widocznie właściwych słów.

— Tylko że — ciągnęła czerwieniejąc — życzeniem moim jest, aby tereny te zostały zapisane na pierwsze dziecko Renaty. Pojmuje pan, dlaczego mi na tym zalety. Nie chcę, by to dziecko miało być dla pana kiedyś ciężarem. W razie gdyby umarło, Renata zostanie jedyną właścicielką tych terenów.

Saccard nie drgnął nawet, ale jego ściągnięte brwi świadczyły o wysiłku myśli. Tereny w Charonne nasunęły mu niezliczone koncepcje. Pani Aubertot, (przekonana, że uraziła go wspominając o dziecku Renaty, zamilkła i nie wiedziała, jak podjąć rozmowę.

— Nie powiedziała mi pani, na jakiej ulicy znajduje się nieruchomość szacowana na dwieście tysięcy franków — zapytał, z powrotem przybierając ton pogodnej dobroduszności.

— Na ulicy Pepinière — odparła — prawie że na rogu ulicy Astorg.

To proste zdanie wywarło wrażenie decydujące. Saccard nie potrafił już zapanować nad swym zachwytem; przysunął fotel i zaczął mówić prędko, jak prawdziwy Prowansalczyk, pieszczotliwie:

— Droga pani, skończmy już raz wreszcie z tymi przeklętymi pieniędzmi... Proszę mnie tylko posłuchać, chcę wyspowiadać się pani z bezwzględną szczerością, gdyż byłbym niepocieszony, gdybym nie zasłużył sobie na szacunek z pani strony. Niedawno straciłem żonę, jestem obarczony dwojgiem dzieci, ale praktyczny przy tym i rozsądny. Mój ożenek z pani siostrzenicą to interes jednakowo korzystny dla obu stron. Jeżeli ma pani jeszcze jakieś zastrzeżenia w stosunku do mnie, to znikną one później, gdy już osuszę wszystkie łzy i wzbogacę nawet moich prawnuków. Powodzenie to złoty płomień, co oczyszcza wszystko. Pragnę, aby sam pan Beraud wyciągnął do mnie rękę i podziękował mi...

Rozpędził się. Mówił długo z szyderczym cynizmem wyzierającym niekiedy spod jego udanej dobroduszności. Nie omieszkał pochwalić się swym bratem — deputowanym, i ojcem — poborcą podatkowym w Plassans. W końcu podbił całkowicie ciotkę Elżbietę, która z mimowolną radością postrzegała, jak pod dotknięciem tego zręcznego człowieka gnębiący ją od miesiąca dramat przemienia się niemal że w wesołą komedię. Wizytę u notariusza ustalono na dzień następny.

Ledwo pani Aubertot wyszła, Saccard udał się do ratusza i cały dzień spędził tam szperając w rozmaitych, jemu wiadomych dokumentach. U notariusza wysunął pewną trudność, stwierdził, że posag Renaty stanowią wyłącznie grunta i nieruchomości i że lęka się dla niej w związku z tym wiele kłopotów; jego zdaniem przezorniej było sprzedać przynajmniej nieruchomość przy ulicy Pepinière i nabyć za to akcje państwowe. Pani Aubertot chciała porozumieć się co do tego z panem Beraud Du Chatel, który w dalszym ciągu nie opuszczał swego mieszkania. Saccard aż do wieczora krążył po mieście. Poszedł na ulicę Pèpinière, przemierzał Paryż wzdłuż i wszerz z zamyślonym wyrazem twarzy generała w przeddzień decydującej bitwy. Następnego dnia pani Aubertot oznajmiła, że pan Beraud Du Chatel zdaje się całkowicie na nią. Kontrakt spisano według umówionych już poprzednio danych: Saccard wnosił dwieście tysięcy franków, Renata otrzymywała w posagu posiadłość. w Sologne i nieruchomość przy ulicy Pèpiniere, którą zobowiązała się sprzedać; poza tym, w razie śmierci pierwszego dziecka, pozostawała jedyną właścicielką terenów w Charonne, jakie dostawała od ciotki. Umowę zawarto na zasadzie rozdzielności majątkowej, gwarantującej małżonkom dysponowanie własnym majątkiem. Ciotka Elżbieta, uważnie przysłuchująca się słowom notariusza, wydawała się całkowicie zadowolona, w przekonaniu, że ta zasada zapewni niezależność siostrzenicy i zabezpieczy jej fortunę przed jakimikolwiek zakusami. Saccard, widząc, jak poczciwa dama przytakuje ruchem głowy każdej klauzuli 'kontraktu, uśmiechał się w nieokreślony sposób. Ślub miał odbyć się w jak najkrótszym terminie.

Po dokonaniu wszelkich formalności, Saccard udał się do Eugeniusza i uroczyście obwieścił mu swe małżeństwo z panną Renatą Beraud Du Chatel. To mistrzowskie posunięcie zaskoczyło deputowanego. Widząc jego zdziwienie urzędnik rzekł:

— Powiedziałeś mi, żeby szukać, więc szukałem i znalazłem. Eugeniusz, początkowo zbity z tropu, domyślił się wówczas prawdy i jedwabistym głosem rzekł:

— Zręczny z ciebie człowiek, daję słowo... Przyszedłeś poprosić mnie na świadka, prawda? Możesz na mnie liczyć... Jeżeli trzeba, przyprowadzę na twoje wesele całe prawe skrzydło Zgromadzenia Ustawodawczego; zrobiłoby to niezłe wrażenie...

A później, kiedy otwierał już drzwi, dodał ciszej:

— Słuchaj no... wolałbym nie kompromitować się zbytnio w tej chwili, mamy przedstawić Zgromadzeniu projekt ustawy, która nie przejdzie lekko... Powiedz mi chociaż, czy ciąża nie jest zbyt widoczna?

Saccard rzucił mu spojrzenie tak przejmujące, że Eugeniusz powiedział do siebie, zamykając drzwi: „No, gdybym nie był Rougonem, ten żarcik sporo by mnie kosztował."

Ślub odbył się w kościele Świętego Ludwika na Wyspie. Saccard i Renata zobaczyli się dopiero po raz pierwszy w wilię tego wielkiego dnia. Spotkanie odbyło się wieczorem, o zmroku, w niskiej sali pałacyku Bèraudów. Narzeczeni przyjrzeli się sobie ciekawie. Renata, od kiedy sprawa jej małżeństwa była w toku, odzyskała swą pustotę wartogłowa. Była to wysoka dziewczyna o urodzie niepospolitej i bujnej, wyrosła w całkowitej swobodzie swych pensjonarskich pomysłów. Saccard wydał jej się mały i brzydki, ale brzydotą niespokojną i inteligentną, która nie była odrażająca; jego ton i maniery 'były zresztą nieskazitelne. On skrzywił się lekko ,na jej widok; wydała mu się niewątpliwie za wysoka, wyższa od niego. Zamienili parę słów bez skrępowania. Gdyby ojciec Renaty znajdował się tam, mógłby rzeczywiście przypuścić, że znają się od dawna i że wiąże ich jakaś wspólna wina. Ciotka Elżbieta, obecna przy spotkaniu, czerwieniła się za nich.

Nazajutrz po ślubie, który stał się wydarzeniem na Wyspie Świętego Ludwika dzięki obecności Eugeniusza Rougon, wsławionego niedawnym przemówieniem, nowożeńcy zostali wreszcie dopuszczeni przed oblicze pana Beraud Du Chatel. Renata rozpłakała się widząc, że ojciec postarzał się, spoważniał jeszcze i sposępniał. Saccard, który jak dotąd ani na chwilę nie stracił pewności siebie, teraz poczuł, jak chłód i półmrok pokoju i surowy smutek tego wysokiego starca, świdrującego go wzrokiem aż do dna sumienia, przejmuje go lodowatym zimnem. Pan Beraud złożył powolny pocałunek na czole córki, jakby na znak, że jej przebacza, a zwracając się w stronę zięcia rzekł tylko:

— Wycierpieliśmy wiele. Mam nadzieję, że postara się pan, byśmy zapomnieli jego przewiny.

I wyciągnął do niego rękę. Lecz Saccard nadal pozostał drżący. Myślał o tym, że gdyby pan Beraud Du Chatel nie ugiął się pod tragicznym ciężarem hańby Renaty, jednym swym spojrzeniem, jednym posunięciem byłby unicestwił zabiegi pani Sydonii. Ta, poznajomiwszy ciotkę Elżbietę ze swym bratem, wycofała się przezornie. Nie przyszła nawet na ślub. Saccard był bardzo gładki wobec starca, wyczytawszy w jego wzroku zdziwienie, że uwodziciel córki jest mały, brzydki i ma czterdzieści lat. Nowożeńcy spędzili pierwsze noce w pałacyku Bèraudów. Przed dwoma miesiącami wysłano stamtąd Krystynę, by ta czternastoletnia dziewuszka nie domyśliła się dramatu rozgrywającego się w tym domu spokojnym i cichym jak klasztor. Po powrocie i ona zdumiała się na widok męża siostry, który jej także wydał się stary i brzydki. Tylko Renata zdawała się prawie nie dostrzegać wieku ani lisiej miny męża. Traktowała go bez pogardy i bez czułości, z całkowitym spokojem zabarwionym niekiedy wyniosłą ironią. Saccard rozgościł się tymczasem, zadomowił, a przez swą werwę i łatwość obejścia zyskiwał sobie powoli sympatię wszystkich. Kiedy nadeszła chwila przeprowadzki do wspaniałych apartamentów w nowym domu na ulicy Rivoli, spojrzenie pana Beraud Du Chatel nie wyrażało już zdziwienia, a mała Krystynka bawiła się ze szwagrem jak z kolegą. Renata była wówczas w czwartym miesiącu ciąży. Mąż zamierzał wysłać ją na wieś, licząc, że uda mu się później zataić datę urodzenia dziecka, gdy tymczasem, zgodnie z przewidywaniami pani Sydonii, Renata poroniła. Tak ściskała się gorsetem, by nikt nie zauważył zmian w jej figurze, niewidocznych zresztą pod obfitymi spódnicami, że' musiała następnie przez parę tygodni leżeć w łóżku. Saccard był zachwycony tym obrotem rzeczy, nareszcie szczęście zaczynało mu sprzyjać: zrobił złoty interes, złowił olbrzymi posag, żonę tak piękną, iż za pół roku mógł się spodziewać orderu, i nie ponosił żadnych ciężarów. Za to, że dał nazwisko poronionemu płodowi, na który matka nie chciała nawet spojrzeć, zapisano na jego imię dwieście tysięcy franków. Od tej chwili oddawał się z lubością rozmyślaniom o terenach w Charonne. Na razie jednak pochłaniała go przede wszystkim pewna spekulacja, która miała stać się podwaliną jego fortuny.

Mimo wysokiej pozycji zajmowanej przez rodzinę żony, nie zrzekł się tak od razu stanowiska urzędnika drogowego. Wspominał o pracach, jakie zostały mu jeszcze do wykończenia, o konieczności poszukania nowego zajęcia. W rzeczywistości chciał aż do końca pozostać na polu bitwy, gdzie rozgrywał swe pierwsze posunięcia. Czuł się tam jak u siebie w domu, łatwiej mu było oszukiwać.

Ułożony przez niego plan zdobycia fortuny był prosty i praktyczny. Teraz, kiedy miał do swej dyspozycji więcej pieniędzy, niż kiedykolwiek marzył, zamierzał urzeczywistnić swe projekty na wielką skalę. Znał Paryż jak własną kieszeń; wiedział, że deszcz złota siekący jego mury padać będzie coraz rzęsiściej. Człowiekowi zręcznemu wystarczyło teraz otworzyć sakiewkę, by napełniła się natychmiast. I on też — odczytując przyszłość w biurach ratusza — dostał się pomiędzy tych zręcznych. Jego funkcje otworzyły mu oczy na to, ile można ukraść przy kupnie i sprzedaży nieruchomości i terenów. Przejrzał na wylot mechanizm wszelakich klasycznych oszustw: wiedział, jak sprzedać za milion to, co kosztowało pięćset tysięcy; jak nabywa się prawo skrytego podbierania kas państwa, które uśmiecha się tylko i przymyka oczy; jak wytyczając bulwar poprzez żywe ciało jakiejś starej dzielnicy, żongluje się, przy poklasku wszystkich oszukanych, sześciopiętrowymi kamienicami. Tym, co w owej godzinie jeszcze nie skrystalizowanej, kiedy wrzód spekulacji zbierał  dopiero, czyniło zeń gracza straszliwie niebezpiecznego, był fakt, iż lepiej od własnych szefów orientował się w przyszłości tynków i kamieni Paryża. Tyle się był naszperał, zebrał tyle danych, iż mógł przepowiedzieć wygląd nowych dzielnic w roku 1870. Idąc ulicą spoglądał czasem na niektóre domy. szczególnym wzrokiem, jak na znajomych, których los, jemu tylko wiadomy, wzruszał go głęboko.

Na dwa miesiące przed śmiercią pierwszej żony zaprowadził ją którejś niedzieli na wzgórza Montmartre. Biedna Aniela uwielbiała chodzić do restauracji, była szczęśliwa, gdy po dłuższym spacerze siadali przy stoliku w jakimś przedmiejskim szynku. Tego dnia znaleźli się na szczycie wzgórz, w restauracji, której okna wychodziły na Paryż, na ten ocean domów o niebieskawych dachach, szczelnie wypełniający niezmierzony horyzont zalewem swych fal. Stolik mieli koło okna. Widok dachów wprawił Saccarda w dobry humor. Przy deserze kazał podać butelkę burgunda. Uśmiechał się w przestrzeń, dla żony był miły jak nigdy. Jego spojrzenia kierowały się miłośnie ku żywemu, wciąż przybierającemu morzu, skąd dobywał się głęboki głos ciżby ludzkiej. Było to jesienią; pod rozległym, przybladłym niebem Paryż przygasał w łagodnej szarości, zmąconej tu i ówdzie plamami ciemnej zieleni, przywodzącymi na myśl szerokie liście nenufarów, pływające po jeziorze. Słońce zachodziło w czerwonej chmurze, głąb widnokręgu napełniała się leciutką mgłą, a złocisty pył, złocista rosa skrapiała prawy brzeg, od strony kościoła Św. Magdaleny i Tuilerii. Był to niby zaczarowany zakątek jakiegoś miasta Z tysiąca i jednej nocy, o drzewach ze szmaragdów, dachach z szafirów i rubinowych chorągiewkach na dachach. W pewnej chwili promień prześliznąwszy się między dwiema chmurami rozbłysł tak wspaniale, iż objęte płomieniem domy zdawały się topić jak sztabka złota w tyglu.

— Och, popatrz — rzekł Saccard śmiejąc się jak dziecko — deszcz dwudziestofrankówek spadł na Paryż!

Aniela roześmiała się także, zarzucając im, że nie tak łatwo je pozbierać. Jej mąż wstał i opierając się o parapet okna powiedział:

— To kolumna Vendôme, prawda, tak tam błyszczy?... A tutaj, na prawo, jest kościół Św. Magdaleny... Piękna dzielnica, wiele tam jest do zrobienia... Ach, tym razem wszystko się spali! Widzisz?... Można by pomyśleć, że cała dzielnica przetapia się w alembiku jakiegoś chemika.

Głos mu spoważniał i nabrał akcentów wzruszenia. Sam był uderzony porównaniem, jakie mu się nasunęło. Wypił przedtem burgunda i teraz stracił kontrolę nad sobą, mówił dalej, wyciągając rękę, by pokazać Paryż Anieli, która oparła się obok niego na oknie:

— Tak, tak, dobrze powiedziałem, niejedna dzielnica stopi się, a na palcach tych, co będą podgrzewali kadź i mieszali w niej, zostanie złoto. Ach, to naiwniątko, Paryż! Spójrz, jaki jest wielki i jak zasypia słodko! Głupie one są, te duże miasta. Nie przypuszcza wcale, że pewnego pięknego ranka weźmie się do niego cała armia kilofów. Niejeden z tych pałaców na ulicy d'Anjou nie błyszczałby tak wspaniale w zachodzącym słońcu, gdyby wiedział, że zostało mu już tylko trzy czy" cztery lata życia.

Aniela myślała, że mąż żartuje. Lubił czasem żarty monstrualne i niepokojące. Śmiała się, lecz z nieokreślonym lękiem, kiedy tak patrzyła na tego małego człowieczka górującego nad olbrzymem rozpostartym u jego stóp i wygrażającego mu pięścią, z ironicznym grymasem ust.

— Już się do tego zabrano — ciągnął. — Ale to dopiero nieśmiały początek. O, popatrz, tam gdzie są Hale, podzielono Paryż na cztery...

I wyciągniętą dłonią jak  nożem rozkroił miasto w powietrzu na czworo.

— Mówisz o ulicy Rivoli i o tym nowym bulwarze, który przebijają? — zapytała żona.

— Tak, o wielkiej krzyżownicy, jak to oni nazywają. Odsłaniają Luwr i ratusz. Dziecinna igraszka, dobra w sam raz, żeby rozochocić publiczność... Dopiero kiedy te pierwsze arterie zostaną ukończone, rozpocznie się prawdziwy taniec. Sieć następnych ulic podziurawi miasto we wszystkich kierunkach, żeby połączyć przedmieścia z głównymi arteriami. Posypie się tynk... Spójrz tylko, to ci pokażę. Od bulwaru du Temple do rogatki du Trône jedno cięcie; później, z tej strony, drugie cięcie, od kościoła Św. Magdaleny do płaszczyzny Monceau. Trzecie cięcie w tym kierunku, potem w tamtym, jeszcze jedno tu i tam dalej, cały Paryż pocięty jak szablą, z pootwieranymi żyłami, żywiący setki tysięcy robotników ziemnych i murarzy, udostępniony wspaniałym drogom strategicznym, które w samym sercu starych dzielnic umieszczą forty.

Zapadała noc. Jego dłoń suchą i nerwowa rozcinała wciąż powietrze. Aniela drżała lekko, spoglądając na ten żywy nóż, na te palce z żelaza, siekące bez litości nieogarnione skupisko mrocznych dachów. Od pewnej chwili mgły nagromadzone na horyzoncie zaczęły osuwać się łagodnie i wydawało jej się, że z ciemności gromadzących się dołem dobiegają jakieś odległe trzaski, jak gdyby dłoń jej męża naprawdę porobiła cięcia, o których mówił, rozłupując Paryż od jednego krańca aż po drugi, łamiąc belki, miażdżąc kamienie, pozostawiając za sobą długie i straszliwe rany rozpadających się murów. Ta drobniutka dłoń, pastwiąca się bez litości nad gigantyczną zdobyczą, przejmowała ją niepokojem; kiedy tak rozszarpywała bez wysiłku wnętrzności potężnego miasta, rzekłbyś, iż w niebieskawym mroku nabiera dziwacznych pobłysków stali.

— Będzie jeszcze trzecia sieć — podjął Saccard po chwili milczenia, jakby mówiąc do samego siebie. — Ta jest zbyt odległa w czasie, nie widzę jej tak dokładnie. Znalazłem tylko nieliczne wskazówki... Ale to będzie już czyste szaleństwo, piekielny wyścig milionów, Paryż rzężący i pijany!

Zamilkł znów, ze wzrokiem utkwionym żarliwie w miasto, coraz to gęstszym napełniające się mrokiem. Zapewne chciał wybadać przyszłość zbyt odległą, która mu się wymykała. Potem zapadła noc, zarysy miasta majaczyły już tylko niewyraźnie. Słychać było, jak oddycha głęboko, niby morze ukazujące jedynie blade grzbiety fal. Tu i tam bielały jeszcze jakieś mury; jeden za drugim żółte płomyki lamp gazowych jęły przekłuwać ciemności, podobne do gwiazd rozpalających czerń burzliwego nieba.

Aniela otrząsnęła się z niepokoju i podjęła żart, jaki mąż rzucił przy deserze.

— Napadało ich dosyć, tych dwudziestofrankówek! Paryżanie liczą je teraz. Spójrz na te równiutkie rulony poukładane tam w dole.

Pokazywała ulice zstępujące w dół naprzeciw wzgórz  Montmartre. Lampy gazowe ciągnęły się dwoma rzędami złotych krążków.

— A tam — zawołała wskazując palcem rojowisko gwiazd — jest na pewno Kasa Generalna!

Saccard roześmiał się. Stali jeszcze parę chwil przy oknie, zachwyceni tym potokiem „dwudziestofrankówek", który rozpłomienił w końcu cały Paryż. Schodząc z Montmartre urzędnik drogowy pożałował zapewne swej gadatliwości. Wyrzekał na burgunda i poprosił żonę, żeby nie powtarzała nikomu tych „głupstw"; chciał, jak twierdził, być człowiekiem poważnym.

Saccard dawno już przestudiował te trzy sieci ulic i bulwarów, których plan w chwili zapomnienia dość dokładnie nakreślił Anieli. Kiedy umarła, nie zmartwił się bynajmniej, że zabrała ze sobą do ziemi jego gadaninę na wzgórzach Montmartre. W owych cięciach, jakimi rozpłatał serce Paryża, krył się jego majątek i Saccard nie zamierzał dzielić się z nikim swą koncepcją wiedząc, że w dniu podziału łupów dość będzie kruków 'kołujących nad rozprutymi wnętrznościami miasta. Jego pierwotnym zamiarem było nabyć po niskiej cenie jakąś nieruchomość, o której wiedziałby z góry, że w niedługim czasie ma być rozebrana, i zagarnąć  potem do kieszeni zysk, jaki przyniosłoby mu wysokie odszkodowanie. Byłby się może zdecydował zaryzykować przedsięwzięcie nie mając ani grosza i kupił dom na kredyt po to, żeby zainkasować później jedynie różnicę między ceną kupna i sprzedaży, jak na giełdzie — kiedy tymczasem ożenił się po raz drugi i otrzymał ową dwustutysięczną premię, która ostatecznie utwierdziła i rozszerzyła jego plan. Teraz był on całkowicie gotów: na nazwisko jakiegoś pośrednika, tak że , on sam w ogóle nie będzie występował, kupi od żony dom przy ulicy Pèpinière i dzięki umiejętnościom nabytym w kuluarach ratusza i dobrym stosunkom z pewnymi wpływowymi osobami potroi wysokość swych wkładów. Jeżeli zadrżał wówczas, gdy ciotka Elżbieta wskazała mu położenie nieruchomości, to dlatego, iż znajdowała się ona w samym środku trasy, o której na razie mówiono jedynie w gabinecie prefekta departamentu Sekwany. W przyszłości całą ją miał połknąć bulwar Malesherbes. Był to dawny projekt Napoleona I, który zamierzano zrealizowa ś, „aby — jak mówili ludzie poważni — stworzyć normalny wylot dla dzielnic zagubionych za labiryntem ciasnych ulic, na stokach wzgórz zamykających Paryż". Ta oficjalna formułka nie wyjawiała oczywiście faktu, że Cesarstwu zależało na tańcu złota, na tych coraz to nowych wykopach i nasypach na wielką skalę, utrzymujących robotników w nieustannej zadyszce. Saccard pozwolił sobie pewnego dnia obejrzeć u prefekta ów słynny plan Paryża, na którym „dostojna ręka" nakreśliła czerwonym atramentem główne linie drugiej sieci ulic. Te krwawe pociągnięcia krajały Paryż głębiej niż dłoń urzędnika drogowego. Bulwar Malesherbes, który obalał wspaniałe pałace na ulicy d'Anjou i de la Ville-l'Evêque i wymagał znacznych robót ziemnych, miał być przebijany jeden z pierwszych. Oglądając nieruchomość przy ulicy Pèpinière Saccard przypomniał sobie ów jesienny wieczór i obiad z Anielą na Montmartre, kiedy to w zachodzącym słońcu spadł na dzielnicę Św. Magdaleny tak rzęsisty deszcz luidorów. Uśmiechnął się; pomyślał, że ta promienista chmura rozwarła się u niego, nad jego podwórzem, i że będzie zbierał teraz dwudziestofrankówki.

Pośród przepychu apartamentów na ulicy Rivoli, w samym sercu nowego Paryża, którego miała zostać królową, Renata rozmyślała nad przyszłymi toaletami i próbowała sił w roli wielkiej damy, gdy tymczasem jej mąż hołubił swe pierwsze wielkie przedsięwzięcie. Odkupił najpierw od żony dom przy ulicy Pèpinière, dzięki pośrednictwu niejakiego Larsonneau, którego spotykał myszkującego jak on sam po biurach ratusza; tamten był jednak na tyle nieostrożny, iż pozwolił zaskoczyć się pewnego dnia, gdy szperał w szufladach prefekta. Larsonneau założył sobie kantorek pośrednictwa handlowego w głębi mrocznego i wilgotnego podwórza w dolnej części ulicy Saint-Jacques. Jego duma i pożądliwość cierpiały tam okrutne męki. Znajdował się w tym samym punkcie kariery co Saccard, zanim się ożenił po raz drugi; i on również, jak mówił, wynalazł „maszynkę do robienia pieniędzy", lecz brakowało mu pierwszych funduszów, by wykorzystać swój wynalazek. Wystarczyło parę półsłówek, a już porozumiał się z dawnym kolegą i spisał się tak dzielnie, że kupił dom za sto pięćdziesiąt tysięcy. Renata po upływie paru miesięcy potrzebowała już pieniędzy. Mąż skwapliwie upoważnił ją do sprzedaży. Kiedy transakcja została przeprowadzona, poprosiła męża, by ulokował gdzieś w jej imieniu sto tysięcy franków, które powierzyła mu z całą ufnością, chcąc go wzruszyć zapewne i sprawić, by przymknął oczy na to, iż pozostałe pięćdziesiąt tysięcy zatrzymała w kieszeni. Saccard uśmiechnął się chytrze; rozrzutność żony leżała w jego interesie. Pięćdziesiąt tysięcy franków, roztrwonione na koronki i biżuterię, jemu miały przynieść sto tysięcy czystego zysku. Tak był zadowolony z tej pierwszej transakcji, że posunął swą uczciwość aż do tego, iż rzeczywiście ulokował sto tysięcy Renaty i wręczył jej akcje. Żona nie mogła ich odstąpić, był pewien, że znajdzie je w gniazdku, gdyby ich kiedyś potrzebował.

— To na twoje gałganki, moja droga — rzekł z frywolną uprzejmością.

Kiedy wszedł już w posiadanie domu, w przeciągu miesiąca potrafił dwukrotnie odprzedać go podstawionym ludziom, za każdym razem podnosząc cenę kupna. Ostatni nabywca zapłacił ni mniej ni więcej tylko trzysta tysięcy franków. Przez ten czas Larsonneau, który występował jako pełnomocnik kolejnych właścicieli, obrabiał lokatorów. Bezlitośnie odmawiał przedłużenia umowy najmu, o ile lokator nie godził się na potężną podwyżkę komornego. Lokatorzy, którzy zwietrzyli już, że niedługo będą musieli się wyprowadzać, byli w rozpaczy; w końcu jednak przyjmowali podwyżkę, zwłaszcza gdy Larsonneau dorzucał pojednawczo, że przez pierwszych pięć lat będzie ona fikcyjna. Tych zaś, co okazali się oporni, zastąpiono kreaturami, którym wynajęto mieszkania za darmo, uzyskując od nich podpis, na czymkolwiek tylko zażądano. Była to podwójna korzyść: komorne zostało podwyższone, a odszkodowanie należne lokatorowi z racji umowy najmu miało przypaść Saccardowi. Pani Sydonia chciała pomóc bratu i w jednym ze sklepów na parterze umieściła skład fortepianów. Saccard i Larsonneau, ogarnięci gorączką, posunęli się przy tej okazji trochę za daleko: sporządzili fikcyjne księgi handlowe, sfałszowali podpisy po to, by ustalić niezmiernie wysoką cyfrę przychodu ze sprzedaży pianin. Przez kilka nocy gryzmolili coś razem. Po tych zabiegach dom potroił swą wartość. Dzięki ostatniemu aktowi sprzedaży, podwyżce komornego, fałszywym lokatorom i przedsiębiorstwu pani Sydonii, można było przed komisją odszkodowań ocenić go na pięćset tysięcy franków.

Mechanizm wyceniania domów przeznaczonych na rozebranie, mechanizm tej wszechmocnej machiny, która w ciągu piętnastu lat wywracała na nice Paryż, rujnując i pozwalając dorobić się fortuny, jest niezmiernie prosty! Z chwilą kiedy postanowiona została budowa nowej ulicy, urzędnicy drogowi sporządzają plan parceli i szacują posiadłości. Zazwyczaj, jeśli chodzi o nieruchomości, po przeprowadzeniu wywiadu obliczają ogólną sumę dochodów z czynszu i na tej podstawie określają w przybliżeniu wartość domu. Komisja odszkodowań, złożona z członków rady miejskiej, oferuje zawsze kwotę nieco niższą, gdyż wiadomo jest, że interesanci domagać się będą więcej i że przyjdzie do wzajemnych ustępstw. Jeżeli nie dochodzi do porozumienia, sprawa zostaje przedstawiona specjalnemu jury, które rozstrzyga ją ostatecznie, bądź to na korzyść miasta, bądź też usuwanego właściciela czy lokatora.

Saccard, który pozostał w magistracie aż do decydującej dla niego chwili, miał w momencie, kiedy rozpoczęły się prace przy wytyczaniu bulwaru Malesherbes, bezczelny zamiar wejścia w skład takiej komisji odszkodowań, by samemu ocenić wartość swego domu. Zląkł się jednak, iż sparaliżowałoby to jego wpływ na pozostałych członków komisji. Postarał się więc, by wybrano jednego z kolegów, młodzieńca cichego i uśmiechniętego, nazwiskiem Michelin; jego żona, niebywałej urody, usprawiedliwiała go czasem wobec szefów, gdy nie mógł przyjść do biura z powodu chwilowej niedyspozycji. Niedyspozycje te zdarzały  się bardzo często. Saccard spostrzegł, że śliczna pani Michelin, wślizgująca się tak skromnie przez uchylone drzwi, była wszechpotężna; Michelin awansował po każdej chorobie, robił karierę kładąc się do łóżka. W czasie jednej z jego nieobecności — pani Michelin zjawiała się wtedy niemal każdego ranka w biurze, żeby donieść, jak mąż się czuje — Saccard spotkał go dwukrotnie na bulwarach zewnętrznych, palącego cygaro z właściwym mu wyrazem tkliwego zachwytu na twarzy. Wzbudziło to sympatię Arystydesa dla tego miłego młodzieńca, dla tęgo szczęśliwego stadła, tak roztropnego i praktycznego. Żywił on podziw dla wszystkich „maszynek do robienia pieniędzy", umiejętnie wykorzystywanych. Kiedy za jego sprawą wybrano Michelina do komisji odszkodowań, Saccard udał się z wizytą do jego uroczej żony, chciał przedstawić ją Renacie, mówił o swym bracie, deputowanym, słynnym mówcy. Pani Michelin zrozumiała.

Od tego dnia mąż jej miał dla kolegi uśmiechy jak najbardziej przymilne. Saccard, który nie chciał wtajemniczać poczciwego chłopca w swe sprawy, ograniczył się do tego, iż w dniu, kiedy tamten miał przystąpić do szacowania nieruchomości przy ulicy Pèpinière, znalazł się przypadkiem w tym samym pokoju i pomógł mu. Michelin — całkowite zero i głupiec, jakiego tylko można sobie wyobrazić — podporządkował się wskazaniom żony, która przykazała mu, by starał się we wszystkim zadowolić pana Saccard. Nie domyślał się zresztą niczego; sądził, że tamten chce po prostu jak najprędzej skończyć robotę, aby pójść z nimi do kawiarni. Umowy najmu, kwity za komorne, słynne księgi pani Sydonii, wszystko to przesuwało się przed jego oczami, a on nie miał nawet czasu sprawdzić cyfr, odczytywanych na głos przez kolegę. Larsonneau, obecny przy tym, traktował wspólnika jak nieznajomego.

— Niech pan pisze pięćset tysięcy franków — rzekł wreszcie Saccard. — Dom wart jest więcej... Pośpieszmy się, zdaje mi się, że w magistracie zapowiadają się jakieś zmiany personalne; chciałbym pogadać o tym z panem, żeby uprzedził pan żonę.

I w ten sposób sprawa została załatwiona. Ale Saccard miał jeszcze pewne obawy. Lękał się, by suma pięciuset tysięcy franków nie wydała się nieco wygórowana komisji odszkodowań; było rzeczą oczywistą, że dom niewart jest więcej niż dwieście tysięcy. Potężna zwyżka cen nieruchomości jeszcze wówczas nie nastąpiła. Gdyby przeprowadzono wywiad, mogłoby go to narazić na poważne nieprzyjemności. Miał w pamięci słowa brata: „Żadnego zbyt głośnego skandalu, bo cię utrącę", i wiedział, że jest to człowiek, który wykonałby swą groźbę. Chodziło o to, by panowie z komisji zechcieli łaskawie zamknąć oczy. Wzrok Saccarda skierował się na dwóch wpływowych ludzi, których życzliwość pozyskał sobie ukłonami, jakimi witał ich spotykając na korytarzu. Trzydziestu sześciu członków rady miejskiej wybieranych było starannie przez samego cesarza spośród kandydatów przedstawionych przez prefekta; byli to senatorowie, deputowani, adwokaci, lekarze, wielcy przemysłowcy — nabożnie zgięci przed władzą; lecz spomiędzy nich wszystkich baron Gouraud i pan Toutin-Laroche zasługiwali swą gorliwością na szczególne względy Tuilerii.

Cały baron Gouraud zawierał się w krótkiej 'biografii: mianowany baronem przez Napoleona I w nagrodę za spleśniałe suchary, jakie dostarczał Wielkiej Armii, był parem kolejno za panowania Ludwika XVIII, Karola X, Ludwika Filipa i senatorem za Napoleona III. Był to wielbiciel tronu, czterech pozłacanych desek obitych atłasem; ten, kto na nim zasiadał, niewiele go obchodził. Brzuchaty, o twarzy wołu i postawie słonia, popełniał swe łotrostwa z wdziękiem; sprzedawał się z godnością, a najgrubszych podłości dopuszczał się w imię obowiązku i nakazów sumienia. Lecz człowiek ten bardziej przecie zadziwiał swym zepsuciem. Krążyły nim historyjki nie nadające się do powtórzenia na głos. Jego siedemdziesiąt osiem lat nurzało się w jak najohydniejszej rozpuście. Dwukrotnie trzeba było tuszować jakieś brudne sprawy, by jego haftowany strój senatora nie znalazł się na ławie oskarżonych.

Pan Toutin-Laroche, wysoki i chudy, dawny wynalazca mieszaniny łoju ze stearyną do wyrobu świec, marzył o senacie. Stał się nieodłącznym towarzyszem barona Gouraud; ocierał się o niego w niejasnym przeświadczeniu, iż przyniesie mu to szczęście. W rzeczywistości był to człowiek bardzo praktyczny i gdyby nadarzyła się sposobność kupienia senatorskiego fotela, zajadle targowałby się o cenę. Cesarstwo miało wydobyć na widownię tę złaknioną nicość, ten ciasny mózg genialnie uzdolniony do matactw. On pierwszy sprzedał swe nazwisko jakiejś podejrzanej spółce, jednemu z tych towarzystw, co wyrosły jak trujące grzyby na gnojowisku spekulacji Cesarstwa. W owym czasie można było zobaczyć na murach afisz, który wielkimi czarnymi literami obwieszczał: Towarzystwo Portów Marokańskich; nazwisko pana Toutin-Laroche i jego tytuł radnego miejskiego roztaczały tam swój splendor na czele listy członków rady nadzorczej, jednych bardziej nie znanych od drugich. Sposób ten, którego następnie nadużywano, okazał się cudowny w skutkach: akcjonariusze napływali tłumnie, chociaż sprawa portów marokańskich nie była bardzo jasna, i poczciwcy, co przynosili pieniądze, sami nie potrafiliby wyjaśnić, do jakich celów zostaną zużyte. Afisz głosił wspaniałą myśl zakładania punktów handlowych wzdłuż wybrzeży Morza Śródziemnego. Od dwóch lat pewne dzienniki wynosiły pod niebiosa te epokowe przedsięwzięcia, co trzy miesiące o ton głośniej mówiąc o jego coraz to pomyślniejszym rozwoju. W radzie miejskiej pan Toutin-Laroche uchodził za osobistość niezastąpioną w administracji publicznej; był on jednym z miejscowych mędrców i jego cierpka tyrania wobec kolegów nie miała sobie nic równego — chyba tylko jego własne nabożne płaszczenie się przed prefektem. Pracował już wówczas nad założeniem wielkiej spółki finansowej, Kredytowego Banku Winniczego, kasy pożyczkowej dla właścicieli winnic. Jego niedomówienia na ten temat i towarzysząca im powaga obejścia rozpalały pożądliwość głupców.

Saccard zyskał sobie przychylność tych dwóch osobistości oddając im usługi, których wagi z właściwą mu zręcznością zdawał się nie dostrzegać. Zaznajomił barona, uwikłanego wówczas w jedną z brudniej szych historyjek, ze swą siostrą. Zaprowadził ją do niego pod pozorem, iż szuka dla niej poparcia: biedna kobieta już od dawna stara się o zezwolenie na dostawę firanek dla Tuilerii. Lecz kiedy zostawił ich samych, tak się jakoś złożyło, że to pani Sydonia obiecała baronowi porozmawiać z pewnymi ludźmi, tak dalece nieobytymi, iż nie czuli się zaszczyceni sympatią, jaką pan senator raczył okazać ich dziecku, dziewuszce dziesięcioletniej. Do pana Toutin-Laroche zabrał się Saccard sam; niby to przypadkiem spotkał go na korytarzu i wszczął z nim rozmowę na temat słynnego Kredytowego Banku Winniczego. Po pięciu minutach tuz administracji, oszołomiony, zaskoczony zdumiewającymi rzeczami, jakich się dowiadywał, ujął bezceremonialnie urzędnika pod ramię i jeszcze przez godzinę trzymał go w korytarzu. Saccard podszepnął mu sztuczki z dziedziny finansów, genialne w swej prostocie. Rozstając się z nim pan Toutin-Laroche wymownie uścisnął mu rękę, mrużąc przy tym oko na sposób wolnomularski.

— Będzie pan do niej należał — szepnął — musi pan do niej należeć!

W sprawie oszacowania domu Saccard okazał się niezrównany. Ostrożność swą posunął tak daleko, iż między baronem Gouraud a  panem Toutin-Laroche nie doszło do żadnego sekretnego porozumienia. Każdego z nich odwiedził z osobna i każdemu z osobna wsączył do ucha słówko na rzecz przyjaciela, który miał być usunięty ze swego domu przy ulicy Pèpinière. Nie zapomniał tu dodać, że żadnemu z pozostałych członków komisji nic na ten temat nie będzie wspominał, że jest to rzecz bez wielkiego znaczenia, ale że liczy jednak na przychylność swego rozmówcy.

Nie na próżno urzędnik drogowy powziął pewne obawy i poczynił odpowiednie kroki. Tak się akurat złożyło, że kiedy teczka z papierami tyczącymi jego nieruchomości znalazła się przed komisją odszkodowań, jeden z jej członków mieszkał na ulicy d'Astorg i znał ten dom. Zaprotestował gwałtownie przeciwko sumie pięciuset tysięcy franków, którą, jego zdaniem, należało zmniejszyć więcej niż o połowę. Arystydes zażądał był bezczelnie siedmiuset tysięcy. Tego dnia pan Toutin-Laroche, zazwyczaj i tak bardzo niemiły dla kolegów, był w jeszcze fatalniejszym humorze. Rozgniewał się, wziął w obronę właścicieli.

— My wszyscy jesteśmy właścicielami, panowie! — krzyczał. — Cesarz chce dokonać wielkich rzeczy, nie bądźmy skąpi, kiedy idzie o drobiazgi... Dom wart jest pięćset tysięcy franków; sumę tę ustalił jeden z naszych urzędników... Doprawdy, można by powiedzieć, że żyjemy w lesie Bondy; niedługo zaczniemy podejrzewać się nawzajem.

Baron Gouraud, rozparty ociężale w swym fotelu, spoglądał spod oka, z wyrazem zdziwienia na pana Toutin-Laroche, tak żarliwie ujmującego się za właścicielem z ulicy Pèpinière. Nasunęło mu się pewne podejrzenie. Ale ponieważ, ostatecznie, to gwałtowne wystąpienie zwalniało go od konieczności zabrania głosu, począł kiwać łagodnie głową na znak całkowitej aprobaty. Członek komisji zamieszkały na ulicy d'Astorg obstawał przy swoim, zbuntowany, nie chcąc ugiąć się przed tymi dwoma tyranami, którzy w danym wypadku mniej byli kompetentni od niego. Wówczas pan Toutin-Laroche, zauważywszy potakiwania barona, szybko zagarnął teczkę i rzekł sucho:

— Dobrze. W takim razie rozproszymy pana wątpliwości... Pozwólcie, panowie, że ja sam zajmę się tą sprawą, a baron Gouraud przeprowadzi wywiad razem ze mną.

— Tak, tak — odezwał się z powagą baron — naszych decyzji nie powinien plamić nawet cień jakiegoś podejrzenia.

Teczka zniknęła już w obszernych kieszeniach pana Toutin-Laroche. Komisji nie pozostało nic innego, jak wyrazić swą zgodę.

Znalazłszy się na bulwarze nadbrzeżnym obaj jegomoście popatrzyli na siebie bez śmiechu. Czuli, że wspólnie maczają palce w tej sprawie, co dodawało im pewności siebie. Między ludźmi niższego pokroju doszłoby do jakichś wyjaśnień. Oni dalej ujmowali się za właścicielami nieruchomości, jakby ktoś mógł ich jeszcze słyszeć, i wyrażali ubolewania z powodu ducha nieufności, jaki wkradał się wszędzie. W chwili gdy mieli się rozstać, baron powiedział z uśmiechem:

— Ach, zapomniałem, drogi kolego, że czeka mnie jeszcze dzisiaj wyjazd na wieś. Byłbym panu bardzo wdzięczny, gdyby zechciał pan przeprowadzić ten wywiadzik beze mnie... I niech mnie pan, broń Boże, nie zdradzi, ci panowie i tak się skarżą, że za często biorę sobie urlopy.

— Może pan być spokojny — odparł pan Toutin-Laroche — prosto stąd idę na ulicę Pèpinière.

I w pogodzie ducha zawrócił do domu, podziwiając barona, że potrafi tak zręcznie rozwiązywać delikatne sytuacje. Teczki nie wyjmował z kieszeni, a na następnym posiedzeniu komisji tonem nie uznającym sprzeciwu oświadczył w imieniu barona i swoim, że między ofertą miasta na sumę pięciuset tysięcy franków i żądaniem siedmiuset tysięcy franków ze strony właściciela, należy wybrać złoty środek, przyznając sześćset tysięcy. Nikt nie zgłosił najmniejszego sprzeciwu. Członek komisji zamieszkały na ulicy d'Astorg, który niewątpliwie zdążył się był zastanowić, oznajmił dobrodusznie, że się omylił: myślał, że to chodzi o sąsiednią kamienicę.

W ten to sposób Arystydes Saccard odniósł pierwsze zwycięstwo. Kapitał włożony przez niego wzrósł w czwórnasób, a on sam zyskał sobie dwóch wspólników. Jedno go tylko zaniepokoiło: kiedy chciał zniszczyć słynne księgi handlowe pani Sydonii, nie znalazł ich. Pobiegł do Larsonneau, który bez mrugnięcia okiem przyznał, że — w istocie — ma je i że je zatrzyma. Arystydes nie rozgniewał się bynajmniej; powiedział tylko, że jeżeli poczuł się zaniepokojony, to jedynie ze względu na drogiego przyjaciela, o wiele bardziej niż on narażonego na kompromitację przez te rachunki prawie bez wyjątku pisane jego ręką; skoro jednak znajdują się one w jego posiadaniu, to jest już zupełnie spokojny. W rzeczywistości byłby chętnie zadusił „drogiego przyjaciela"; pamiętał o pewnym kompromitującym dokumencie, fałszywym inwentarzu, który miał nieostrożność sporządzić i zostawił w jednym z rejestrów. Larsonneau, sowicie opłacony, założył biuro pośrednictwa handlowego na ulicy Rivoli i urządził je z takim przepychem, jakby to były apartamenty ladacznicy. Saccard wycofał się z magistratu i dysponując znacznym kapitałem obrotowym zaczął spekulować bez opamiętania, Renata zaś, upojona, nieprzytomna, napełniała Paryż turkotem swych ekwipaży, błyskiem brylantów i zawrotną wibracją swego życia, rozkosznego i hałaśliwego.

Czasami mąż i żona, te dwa rozpalone pożądania pieniędzy i uciech, wybierali się razem w lodowate mgły Wyspy Świętego Ludwika. Mieli wrażenie, że wkraczają do jakiegoś wymarłego miasta.

Pałacyk Béraudów, wybudowany z początkiem siedemnastego wieku, była to jedna z tych kwadratowych budowli, czarnych i dostojnych, o oknach wysokich i wąskich. Domy takie często widuje się w dzielnicy Marais, wynajęte zarządcom pensjonatów, fabrykantom wody selcerskiej, właścicielom komisów win i alkoholi. Tyle tylko, że posiadłość Béraudów doskonale się zachowała. Na ulicę Świętego Ludwika na Wyspie wychodziły trzy kondygnacje. Dwa piętra, wysokości od. piętnastu do dwudziestu stóp, i parter, bardziej przysadkowaty, poznaczony otworami okien, w których widniały olbrzymie sztaby żelazne, złowieszczo zatopione w mrocznej głębi murów. Półokrągła brama, prawie tej samej wysokości co szerokości, z młoteczkiem z lanego żelaza, pomalowana była na kolor ciemnozielony i zdobna w olbrzymie ćwieki, układające się na obu skrzydłach w gwiazdy i romby. Brama i dwa odboje, ukosem wbite w ziemię i ujęte w szerokie żelazne obręcze, charakterystyczne były dla owych budowli. Widać było, iż środkiem sieni, w lekkim wgłębieniu bruku, ciągnął się niegdyś ściek; pan Beraud zdecydował się jednak zamknąć jego łożysko pokrywając sień asfaltową nawierzchnią. Było to zresztą jedyne ustępstwo wobec współczesnych budowniczych, na jakie przystał kiedykolwiek. Okna dwóch wyższych kondygnacji, zdobne w wąskie barierki z kutego żelaza, ukazywały potężne brunatne ramy i małe zielonkawe szybki. Górą, w przerwach dachu między mansardami biegła w powietrzu rynna odprowadzająca wodę deszczową do rur odpływowych. W żadnej porze roku na te kamienne ściany, blade i melancholijne, nie padało słońce i całkowity brak okiennic i żaluzji podkreślał jeszcze ascetyczną nagość fasady. Dostojna i po mieszczańsku surowa, drzemała czcigodnie w skupionej ciszy tej dzielnicy, niezmąconej hałasem pojazdów.

Wewnątrz pałacyku znajdował się kwadratowy dziedziniec otoczony arkadami — jakby Place Royale w pomniejszeniu — wyłożony olbrzymimi płytami z kamienia, co ostatecznie już nadawało temu martwemu domowi wygląd klasztoru. Naprzeciw bramy, z fontanny — była to zatarta głowa lwa, o widocznej już tylko paszczy na wpół rozwartej, z żelazną rurą w środku — ociężale i monotonnie ściekała woda do zbiornika pozieleniałego od mchu i wygładzonego po brzegach od dotykania. Woda była lodowata. Spomiędzy płyt wyrastały trawy. Latem wąski promień słońca przedostawał się na dziedziniec. Ten rzadki gość wybielił jeden z załomów muru, południowy, gdy tymczasem trzy pozostałe ściany, posępne i czarniawe, poznaczone były smugami pleśni. Tam, w głębi tego dziedzińca, chłodnego i milczącego jak studnia, rozjaśnionego bladym światłem zimowym, człowiek czuł się odległy o sta mil od nowego Paryża, gdzie pośród zgiełku milionów jarzyły się płomienie wszelakich rozkoszy.

Wnętrze pałacyku miało w sobie smutny spokój i zimne dostojeństwo dziedzińca. Schody o żelaznej poręczy, na których kroki gości rozlegały się głośno jak pod sklepieniem kościoła, prowadziły aa poszczególne piętra. Pokoje, obszerne i wysokie, ciągnęły się w długich amfiladach, a stare meble z ciemnego, karłowatego drzewa zdawały się w nich gubić. Panujący tam półmrok zaludniały jedynie blade i niewyraźne postaci z gobelinów. Cały zbytek dawnego mieszczaństwa paryskiego znajdował tu swój wyraz, zbytek nieprzydatny w życiu codziennym i pozbawiony miękkości; dębowe fotele, ledwo że wyściełane, łóżka o sztywnych przykryciach, skrzynie na bieliznę, których szorstkość dziwnie kłóciłaby się z wiotką naturą modnych ubiorów. Pan Beraud Du Chatel urządził swoje apartamenty w najbardziej mrocznej części pałacyku, między ulicą a dziedzińcem, na pierwszym piętrze. Znajdował tam ciszę, mrok i skupienie. Kiedy otwierał jedne za drugimi drzwi, przemierzając dostojne pomieszczenia krokiem powolnym i pełnym powagi, rzekłbyś, iż to jeden z członków dawnych parlamentów (portrety ich wisiały na ścianach) wraca do siebie pogrążony w myślach po debacie, w czasie której wypowiedział się przeciwko udzieleniu pożyczki królowi.

Lecz w tym martwym domu, w tym klasztorze, znajdowało się gniazdko ciepłe i wibrujące życiem, kącik słoneczny i wesoły, przystań rozkosznego dzieciństwa, przewiewna i jasna. Trzeba było przejść cały szereg wąziutkich schodów, minąć dziesięć czy dwanaście korytarzy, znów zejść i znów piąć się pod górą, odbyć istną podróż, by dotrzeć wreszcie do obszernego pokoju, rodzaju belwederu zbudowanego na dachu, od tyłu pałacyku, ponad wybrzeżem de Béthune. Pokój ten wychodził wprost na południe. Okno otwierało się tak szeroko, iż cały błękit nieba i wszystkie jego promienie zdawały się tam przenikać. Przycupnięty wysoko jak gołębnik, miał długie skrzynki z kwiatami, olbrzymią ptaszarnię i ani jednego mebla. Rozpostarto jedynie matę na podłodze. Był to „pokój dziewczynek". Znano go w całym pałacyku i nazywano w ten sposób. Dom był tak zimny, dziedziniec tak wilgotny, że ciotka Elżbieta bała się dla Krystyny i Renaty chłodnego powiewu idącego od murów; nieraz gniewała się na nie, że biegają pod arkadami i zanurzają rączki w lodowatej wodzie zbiornika. I otóż kiedyś wpadła na pomysł, żeby urządzić dla nich ten zapomniany strych, jedyne miejsce, gdzie docierało słońce igrając — osamotnione od blisko dwóch wieków — pośród pajęczyn. Dała dziewczynkom matę, ptaki, kwiaty. Były zachwycone. Podczas wakacji Renata spędzała tam całe dnie kąpiąc się w złocie słońca, które zdawało się uszczęśliwione, że tak pięknie urządzono jego schronienie i że przysłano tutaj te dwie jasne główki. Pokój przemienił się w raj i cały rozbrzmiewał śpiewem ptaków i świegotem dziewuszek. Odstąpiono go im na całkowitą własność. Mówiły o nim „nasz pokój" i były tam u siebie; czasem zamykały się. nawet na klucz, żeby sobie dowieść, że są jedynymi tutaj paniami. Co to za kącik szczęścia! Lawina zabawek zaścielała matę w jasności słońca.

Największą uciechą tego dziecinnego pokoju był rozległy widok, jaki się stamtąd rozpościerał. Pozostałe okna pałacyku wychodziły na czarne mury innych domów tuż naprzeciw. Z tego widać było cały szmat Sekwany, cały szmat Paryża między cité a mostem de Bercy, płaski i ogromny, przywodzący na myśl jakieś stare holenderskie miasto. W dole, na wybrzeżu de Béthune widniały na pół zawalone drewniane budy, piętrzyły się stosy belek i połamane dachy. Biegały tam szczury; dziewczynki przyglądały im się często z niejasnym lękiem, iż mogłyby wdrapać się na ściany domu. Lecz dalej rozpoczynała się już zaczarowana kraina. Tama, wznosząca rzędy swych pali, swe przypory gotyckiej' katedry i most Konstantyna, powiewny, kołyszący się jak koronka pod stopami przechodniów, odcinały się pod kątem prostym, zdawały się przegradzać i zatrzymywać potężną masę rzeki. Naprzeciwko drzewa otaczające Halę win i — dalej — wielkie kępy zieleni w Ogrodzie Botanicznym ciągnęły się aż po horyzont. Z drugiej strony wody wybrzeże Henryka IV i wybrzeże de la Rapée ukazywały zabudowania niskie i nierówne, szereg domów przypominających z wysoka małe domki z drzewa i z tektury, jakie- dziewczynki miały w pudełkach z zabawkami. W głębi, na prawo, niebieścił się ponad drzewami łupkowy dach Salpêtriére. Środkiem zstępowały aż ku Sekwanie szerokie, wykładane kamieniami brzegi, tworząc dwie długie, szare drogi; rząd beczek, zaprzęgnięty wózek, statek z drzewem lub węglem znaczyły się tu i ówdzie na ich tle ciemniejszymi plamami. Lecz duszą tego wszystkiego, duszą wypełniającą krajobraz, była Sekwana, rzeka żyjąca; zjawiała się z daleka, z zatartego i drżącego krańca horyzontu, wyłaniała się stamtąd, z marzenia, i nadpływała prosto ku dziewczynkom w swym spokojnym majestacie, wezbrana potężnie, i rozpościerała się w całej okazałości u ich stóp, przy cyplu wyspy. Dwa przecinające ją mosty, most de Bercy i most d'Austerlitz, zdawały się stworzone po to, by zatrzymać jej bieg7 nie dopuścić, by wtargnęła do pokoju małych. Lubiły tę olbrzymkę, napełniały oczy jej płynnym ogromem, nieustającym przypływem szumiącej fali, co toczyła się ku nim, jakby chciała ich dosięgnąć, a rozdzierała się na dwoje i znikała z prawej i lewej strony w nieznanym, z uległością ujarzmionego tytana. W pogodne dni, w błękitne poranki zachwycały się pięknymi strojami Sekwany; mieniły się one poprzez tysiące odcieni nieskończenie delikatnych, przechodziły z niebieskiego w zielony — rzekłbyś, jedwab, na którym pełgają białe płomyki, przybrany riuszkami z atłasu. Statki, co schroniły się przy brzegu, wykańczały całość czarną aksamitną wstęgą. Zwłaszcza w oddali materiał, z którego była owa szata, stawał się szczególnie piękny, niby zaczarowana gaza tuniki jakiejś boginki. Cień mostów opasywał Sekwanę obcisłą szarfą ciemnozielonego atłasu, dalej pławiły się złote plastrony i zwoje plisowanej spódnicy o kolorze słońca. Nad tą wodą, nad rzędami niskich domów i zielenią obu parków drążyła się niezmierzona głąb nieba.

Znużona tym  nieobjętym horyzontem Renata, spora już i z rozbudzoną w internacie ciekawością spraw ciała, zerkała niekiedy na pływalnię Petita, którego statek przycumowany był u cypla wyspy. Poprzez rozwieszone na sznurkach płócienne zasłony, które tworzyć miały sufit, usiłowała dojrzeć mężczyzn w spodenkach kąpielowych; ich nagie brzuchy majaczyły tam niewyraźnie.

Koniec wersji demonstracyjnej.

III

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IV 

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

V

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VII

Trzy miesiące później, w jeden z tych smutnych poranków wiosennych, co przynoszą Paryżowi przyćmione światło i brudną wilgoć zimy, Arystydes Saccard wysiadł z powozu na placu Chateau-d'Eau i razem z czterema innymi panami skierował się w stronę rumowisk tworzących jakby lej — przyszły bulwar Księcia Eugeniusza. Była to komisja rozpoznawcza, jaką kolegium rozstrzygające wysyłało dla oszacowania tych nieruchomości, których właściciele nie doszli do porozumienia z zarządem miejskim.

Saccard powtarzał po raz drugi swoje szczęśliwe posunięcie z ulicy Pèpinière. Aby nazwisko żony wymazać całkowicie, zainscenizował najpierw sprzedaż placu i café-concert. Larsonneau ustąpił całość podstawionemu wierzycielowi. Akt sprzedaży opiewał na kolosalną sumę trzech milionów franków. Była to suma tak wygórowana, że gdy w imieniu fikcyjnego właściciela pośrednik w sprawach ekspropriacji zażądał odszkodowania w wysokości ceny sprzedaży, komisja miejska, mimo kreciej roboty pana Michelin i przemówień pana Toutin-Laroche i barona Gouraud, zgodziła się przyznać tylko dwa miliomy pięćset. Saccard spodziewał się tej porażki; odrzucił ofertę i pozwolił, by akta zawędrowały do kolegium. Przypadek — któremu przyszedł zapewne z pomocą — chciał, że on sam i pan de Mareuil byli członkami kolegium. I w ten sposób na nim, wraz z czterema kolegami, spoczął obowiązek oszacowania własnej nieruchomości.

Pan de Mareuil towarzyszył mu. Co do trzech pozostałych członków jury jeden był lekarzem — palił cygaro i absolutnie nie interesował się zwaliskami, po których stąpał — a jeszcze dwaj byli przemysłowcami. Jeden z nich, fabrykant instrumentów chirurgicznych, był niegdyś ulicznym szlifierzem.

Droga, jaką ruszyli panowie, była okropna. Przez całą noc padał deszcz. Rozmokła ziemia między burzonymi domami zmieniła się w rzekę błota. Po obu stronach trasy wytyczanej w tym rozoranym gruncie, gdzie wózki-wywrotki grzęzły aż po osie, stały jeszcze połacie murów porozdzieranych oskardem. Wysokie budowle o rozprutych brzuchach ukazywały zsiniałe wnętrzności, puste klatki schodowe, pokoje zawisłe w powietrzu, podobne do wyłamanych szuflad jakiejś wielkiej, brzydkiej szafy. Trudno było o coś bardziej żałosnego od tapet, kwadratów żółtych lub niebieskich, zwisających w strzępach, ukazujących, na wysokości piątego czy szóstego piętra, aż po sam dach, te biedne pokoje, wąskie klitki, w których zawierało się niegdyś, być może, czyjeś całe życie. Po obnażonych murach pięły się ponure w swej czerni, załamujące się raptownie wstęgi kominów. Na jakimś dachu skrzypiała zapomniana blaszana chorągiewka, a na pół poodrywane rynny zwisały, podobne do łachmanów. Ten lej, wydrążony wśród ruin, był niby wyrwa uczyniona strzałem armatnim; jezdnia, ledwo zaznaczona . dopiero, pełna gruzu, wyboista, z głębokimi kałużami, ciągnęła się pod szarym niebem, w ponurej bladości wapiennego pyłu, jak żałobną opaską ujęta po obu stronach w czarne wstęgi kominów.

Lśniące kamaszki, żakiety i cylindry tych panów stanowiły dziwaczny akcent w tym pejzażu błotnistym, brudnożółtym, zaludnionym jedynie przez robotników o twarzach bezbarwnych, konie zachlapane aż po grzbiet i wózki pokryte grubą skorupą błota. Członkowie kolegium szli jeden za drugim, przeskakiwali z. kamienia na kamień, wymijali kałuże, a gdy czasem zanurzyli się w jakiejś aż po kostki, przeklinali i otrząsali błoto z kamaszków. Saccard proponował, by poszli ulicą Charonne, oszczędzając sobie w ten sposób przechadzki po wybojach. Niestety jednak mieli do zlustrowania parę nieruchomości położonych wzdłuż linii bulwaru, dlatego też, a trochę i przez ciekawość, postanowili brnąć samym środkiem robót. Interesowało ich to bardzo. Czasem zatrzymywali się na jakimś spadłym w głąb koleiny odłamie muru, podnosili nos do góry i przyzywali się nawzajem, by pokazać sobie jakiś strzęp podłogi, rurę komina sterczącą w powietrzu, belkę, co spadła na dach sąsiedniego domu. Ten wycinek zburzonego miasta, u wylotu ulicy du Temple, wydawał im się czymś bardzo zabawnym.

— To bardzo ciekawe, doprawdy — mówił pan de Mareuil. — O, proszę, niech pan spojrzy, panie Saccard, na tę kuchnię, tam w górze. Nad kuchnią wisi stara patelnia, widzę zupełnie wyraźnie.

Lekarz, z cygarem w zębach, zatrzymał się przed jakimś rozwalonym domem, z którego pozostał tylko parter, pełen gruzu z innych pięter. Jedna tylko połać muru wysterczała z rumowiska. Aby zburzyć ją od jednego razu, opasano ją liną, za którą ciągnęło jakichś trzydziestu robotników.

— Nic z tego nie będzie — mruknął lekarz. — Ciągną za bardzo na lewo.

Czterej pozostali panowie - zawrócili, by zobaczyć, jak ściana runie. I wszyscy pięciu, z wytężonym wzrokiem, z zapartym tchem czekali, drżąc rozkosznie. Robotnicy zwalniali linę, a później naprężali ją gwałtownie, wołając: „Cio-ą-gnij!"

— Nic z tego nic będzie — powtarzał lekarz.

— Chwieje się, chwieje się — rzekł radośnie jeden  z  przemysłowców po paru sekundach trwogi.

Gdy ściana ustąpiła wreszcie i runęła ze strasznym łoskotem wzbijając tumany wapiennego kurzu, panowie spojrzeli na siebie z uśmiechem. Byli zachwyceni. Ich żakiety pokrył drobny pył, który ubielił im ramiona i rękawy.

Podjęli swój ostrożny marsz pośród kałuż i rozmawiali teraz o robotnikach. Niewielu jest między nimi porządnych ludzi. Wszystko to leniuchy i marnotrawcy, a uparci przy tym i o jednym tylko marzą: żeby zrujnować pracodawców. Pan de Mareuil, który od paru chwil obserwował z drżeniem dwóch biedaków, uczepionych na skraju dachu i oskardem rozbijających mur, wyraził pogląd, że ludziom tym nie można odmówić prawdziwej odwagi. Panowie zatrzymali się zn,ów i podnieśli wzrok na robotników utrzymujących równowagę, zgarbionych, kujących z całej mocy; spychali kamienie nogą i patrzyli ze spokojem, jak rozpryskiwały się na dole; jeden niecelny cios oskarda i sam tylko rozmach, z jakim uderzali, strąciłby ich w przepaść.

— To kwestia przyzwyczajenia — rzekł lekarz, podnosząc z powrotem do ust cygaro. — To prostacy.

Tymczasem doszli do jednej z nieruchomości, jakie mieli obejrzeć. Po kwadransie byli już gotowi i ruszyli dalej. Błoto nie budziło w nich już takiej zgrozy; szli między kałużami tracąc powoli nadzieję, że uda im się uchronić kamaszki. Kiedy minęli ulicę Ménilmontant, jeden z przemysłowców, były szlifierz, stał się niespokojny. Przyglądał się uważnie ruinom wokoło, nie poznawał już tej dzielnicy. Powiedział, że przed trzydziestu laty, po przyjeździe do Paryża, mieszkał tutaj i chętnie odszukałby to miejsce. Nie przestawał myszkować wzrokiem, gdy wtem widok jednego z domów, rozłupanego już na pół ciosami łomu, zatrzymał go pośrodku drogi. Wpatrywał się w bramę, w okna, a później wskazał palcem jakiś zakamarek rozwalistka i wykrzyknął:

— To ten, poznaję!

— Co takiego? — zapytał lekarz.

— Mój pokój! To ten!

Był to na piątym piętrze mały pokoik, który niegdyś wychodzić musiał na podwórze. Wybita ściana ukazywała go w całej nagości, napoczęty już z jednej strony. Tapeta w wielkie żółte liście, rozerwana, drżała na wietrze. Z lewej strony wnętrze szafy ściennej wysłane było niebieskim papierem. Obok widniał otwór, z którego wystawał kawałek ,rury od pieca.

Dawnego robotnika ogarniało wzruszenie.

— Przeżyłem tu pięć lat — szepnął. — Za dobrze mi się wtedy nie powodziło, ale co z tego, byłem młody... Widzicie, panowie, tę szafę: w niej uskładałem trzysta franków, grosz do grosza. A tę dziurę koło pieca — przypominam sobie jeszcze dzień, kiedy ją wybiłem. W pokoju nie było kominka i ziąb trzymał straszny, zwłaszcza że nieczęsto zdarzało się człowiekowi być we dwoje.

— No — przerwał żartobliwie lekarz — nikt od pana nie wymaga poufnych zwierzeń. Ma pan swoje grzeszki na sumieniu jak każdy.

— To prawda — ciągnął naiwnie szacowny jegomość. — Pamiętam jeszcze taką jedną praczuszkę  z  domu naprzeciwko... O, widzicie, panowie, łóżko stało tu, na prawo, koło okna... Ach, mój biedny pokoik, co też z nim zrobili!

Był naprawdę zasmucony.

— Niechże pan da spokój — odezwał się Saccard — czyż to źle, że rozwalają takie stare budy? Postawią na ich miejsce piękne domy z kamienia... Gzy mieszkałby pan jeszcze w takiej ruderze? A na nowym bulwarze doskonale może pan zamieszkać.

— To prawda — odparł fabrykant i wydał się całkowicie pocieszony.

Komisja rozpoznawcza zatrzymywała się jeszcze przed dwiema nieruchomościami. Lekarz zostawał przed bramą, palił cygara, spoglądał w niebo. Kiedy doszli na ulicę des Amandiers, domy przerzedziły się, mijali już tylko wielkie, puste parcele, jakieś lepianki na pół ugrzęzłe w ziemi. Ta przechadzka wśród ruin rozweseliła Saccarda. Przypomniał sobie wieczór spędzony niegdyś z pierwszą żoną na wzgórzach Montmartre; pamiętał doskonale, jak ostrzem dłoni wskazał kierunek cięcia, jakie miało rozpłatać Paryż od placu Chateau-d'Eau aż po rogatkę du Tróne. Urzeczywistnienie się tej odległej przepowiedni zachwycało go. Zagłębiał się w to cięcie z sekretną radością twórcy, jak gdyby to on swą żelazną dłonią zadał pierwsze ciosy oskardem. Przeskakiwał kałuże myśląc o tym, iż pod gruzami zwalonych domów, u kresu tej gęstej rzeki błota czekają na niego trzy miliony.

Panowie mieli teraz wrażenie, iż znaleźli się na wsi. Droga ciągnęła się między ogrodami; otaczające je murki były zburzone. Tu i tam widniały wielkie kępy irysów w pąkach. Zieleń była jasna, bardzo delikatna. Każdy z tych ogródków stanowił osobny zakątek zamknięty opończą liści, z niedużym basenem, miniaturową kaskadą, fragmentem muru, na którym wymalowane były trompel'oeil: altanka, widziana w skrócie, niebieskawe tło krajobrazu. Domki, położone dość daleko od siebie i dyskretnie ukryte, podobne były do budowli włoskich czy świątyń greckich; podstawy gipsowych kolumn zżerał mech, a w szparach frontonów pienił się chwast.

 — To są „małe domki" — rzekł lekarz mrużąc oko.

Widząc jednak, iż panowie go nie rozumieją, wyjaśnił, że markizowie za Ludwika XV mieli' takie ustronne posiadłości, gdzie kryli swe uciechy. Taka była moda. I podjął:

— Nazwano to „małe domki". W tej dzielnicy jest ich pełno... Dużo można by mówić, co się tutaj działo...

Członkowie komisji rozpoznawczej słuchali teraz z wielką uwagą. Dwaj przemysłowcy mieli oczy błyszczące, uśmiechali się i z żywym zainteresowaniem przypatrywali się tym ogródkom, tym domkom, na które przed objaśnieniami kolegi nawet nie spojrzeli. Teraz długo stali przed jakąś grotą. Gdy jednak lekarz, na widok pewnego budyneczku, ruszonego już oskardem, powiedział, iż poznaje domek hrabiego de Savigny, słynny z orgii urządzanych przez tego szlachcica, cała komisja opuściła bulwar, by obejrzeć ruiny. Weszli na rumowisko, a potem przez okno do pokojów na parterze. Ponieważ robotnicy jedli akurat śniadanie, panowie mogli rozgościć się tu swobodnie. Zostali na dobre pół godziny, przyglądając się rozetom na sufitach, malowidłom nad drzwiami, wszystkim tym gipsowym rzeźbom i ozdobom, pokaleczonym i pożółkłym ze starości." Lekarz odtwarzał dawne wnętrze.

— Tu w tej sali odbywały się na pewno uczty — mówił. — Tam w tym wgłębieniu musiała stać wielka sofa. I wiecie co, panowie, jestem nawet pewien, że nad sofą wisiało lustro, o proszę, tu są miejsca, gdzie było zaczepione... Och, już tamte szelmy potrafiły korzystać z życia!

Nie byliby oderwali się od tych starych kamieni, mile łechcących ich ciekawość, gdyby Arystydes Saccard, któremu pilno było w drogę, nie Dowiedział do nich ze śmiechem:

— Na darmo szukacie, panowie, tych pań już tu nie ma... Wracajmy do naszych spraw.

Zanim jednak wyszli, lekarz wszedł na kominek i delikatnie odłupał od ściany malowaną główkę amorka, a następnie schował ją do kieszeni żakietu.

Wreszcie dotarli do kresu wyprawy. Dawne tereny pani Aubertot były bardzo rozległe; café-concert i park stanowiły zaledwie połowę, na pozostałej części wybudowanych było parę domów bez znaczenia. Nowy bulwar przecinał ten wielki równoległobok na ukos, co uspokoiło jedną z obaw Saccarda; przez długi czas wyobrażał sobie, że zawadzi on tylko o café-concert. Dlatego też Larsonneau otrzymał polecenie, by stawiać się bardzo głośno, tereny przylegające miały zwiększyć swą wartość co najmniej pięciokrotnie. Groził nawet zarządowi miejskiemu, iż skorzysta z wydanego niedawno dekretu, który upoważniał właściciela do oddawania miastu jedynie gruntów niezbędnych do przeprowadzenia prac użyteczności publicznej.

Na miejscu przyjął panów pośrednik od spraw ekspropriacji. Oprowadził ich po parku i café-concert, pokazał grubą teczkę akt. Lecz dwaj przemysłowcy wycofali się zaraz w towarzystwie lekarza, wypytując go nadal o domek hrabiego dc Savigny, który nie dawał spokoju ich wyobraźni. Stanęli wszyscy trzej koło beczki śmiechu i tam, z otwartymi ustami, słuchali lekarza, a on opowiadał im o pani Pompadour i o miłostkach Ludwika XV, gdy tymczasem pan de Mareuil i Saccard sami przeprowadzali wywiad.

— No, to robota skończona — rzekł Saccard wróciwszy do parku. — Jeżeli panowie pozwolą, zajmę się sporządzaniem raportu.

Fabrykant instrumentów chirurgicznych nie usłyszał nawet jego słów. Myślą przeniósł się w czasy regencji.

— Swoją drogą co za śmieszna epoka! — szeptał.

Na ulicy Charonne znaleźli fiakra i odjechali, ubłoceni po kolana, zadowoleni z odbytej przechadzki, jak z wycieczki za miasto. We fiakrze rozmowa zeszła na inny temat, mówili o polityce, stwierdzili, że cesarz dokonuje wielkich rzeczy. Nigdy nie widziano nic podobnego jak to, co oni teraz widzieli. Ta wielka, prosta arteria będzie wspaniała, gdy staną wzdłuż niej domy.

Raport zredagował Saccard i kolegium przyznało trzy miliony. Spekulant gonił resztkami, nie mógł już czekać ani miesiąca dłużej. Te pieniądze ratowały go od ruiny, a może nawet i od kratek. Pięćset tysięcy franków na konto miliona, jaki był winien, dał tapicerowi i przedsiębiorcy, którzy urządzali pałac w parku Monceau. Zapchał inne jeszcze dziury, pozawierał nowe spółki, ogłuszył Paryż brzękiem prawdziwych tym razem monet rzucanych garściami na półki żelaznej szafy. Rzeka złota miała wreszcie swe źródło. Lecz nie była to jeszcze fortuna solidna, płynąca uregulowanym korytem, równo i bez przerw. Saccard, uratowany od klęski, uważał, że te resztki trzech milionów, jakie mu zostały, to nędza, i mówił w prostocie ducha, że jest jeszcze zbyt biedny, by zaprzestać robienia interesów. I po krótkim czasie ziemia znów zaczęła usuwać mu się spod nóg.

Larsonneau tak pięknie znalazł się w sprawie Charonne, że Saccard, po krótkim wahaniu, posunął swą uczciwość aż do wypłacenia mu obiecanych dziesięciu procent i trzydziestu tysięcy łapówki. Pośrednik w sprawach ekspropriacji założył wówczas bank. Kiedy jego były wspólnik wytykał mu zrzędliwie, że jest bogatszy od niego, piękniś w żółtych rękawiczkach odpowiadał ze śmiechem:

— Widzi pan, drogi mistrzu, pan doskonale umie sypać pięciofrankówkami, ale nie potrafi ich pan zbierać.

Pani Sydonia, korzystając ze szczęścia, jakie dopisało bratu,   pożyczyła  od niego dziesięć tysięcy franków i pojechała na dwa miesiące do Londynu. Wróciła bez grosza. Nie dowiedziano się nigdy, na co poszło te dziesięć tysięcy.

— Cóż, to kosztuje — odpowiadała tym, co ją wypytywali. — Szperałam po wszystkich bibliotekach. Miałam trzech sekretarzy do pomocy.

A kiedy ją pytano, czy zdobyła wreszcie jakieś pewne dane co do trzech miliardów, uśmiechała się najpierw tajemniczo, a później szeptała:

— Jesteście wszyscy niedowiarki... Nie zdobyłam nic, ale to nie ma znaczenia. Zobaczycie, zobaczycie jeszcze kiedyś...

Nie całkiem jednak zmarnowała czas, jaki spędziła w Anglii. Brat minister skorzystał z jej podróży i obarczył ją pewną delikatną misją. Po powrocie otrzymała wielkie zamówienia z ministerstwa. Wcieliła się teraz w nową rolę. Zawierała umowy z rządem, podejmowała się wszelkich możliwych dostaw. Sprzedawała żywność i broń dla wojska, meble dla prefektur i urzędów, opał dla biur i muzeów. Pieniądze, jakie zarabiała, nie potrafiły jej nakłonić do zmiany odwiecznych czarnych sukien; również i twarz miała nadal tak samo żółtą i boleściwą. Saccard utwierdził się wówczas w przekonaniu, że to ją widział niegdyś, jak opuszczała ukradkiem mieszkanie Eugeniusza. Musiała zawsze utrzymywać z nim sekretne kontakty w sprawach nikomu poza tym nie znanych.

Pośród tych transakcji, chciwości piekącej i nigdy nie zaspokojonej, Renata konała. Ciotka Elżbieta nie żyła; siostra po zamążpójściu opuściła pałacyk Béraudów, gdzie w surowym mroku wielkich pokojów pozostał sam tylko jej ojciec. Renata w ciągu jednego sezonu przejadła spadek po ciotce. Grała teraz w karty. Natrafiła na salon, w którym panie siadywały przy zielonym stoliku aż do trzeciej nad ranem, i przegrywały setki tysięcy franków jednej nocy. Usiłowała pić, ale nie mogła, ogarniał ją nieprzezwyciężony wstręt. Od kiedy została sama na unoszącej ją fali życia światowego, poddawała jej się coraz bezwładniej, nie wiedząc, czym zabić czas. Próbowała wszystkiego. Nic jednak w bezmiernej, przytłaczającej nudzie nie potrafiło jej poruszyć. Starzała się, oczy miała podbite, nos jej się zaostrzył, bywało, że wybuchała nagle śmiechem bez przyczyny. Był to koniec.

Gdy Maksym poślubił Ludwikę i wyjechał z nią do Włoch, Renata przestała interesować się kochankiem, wydawało się nawet, iż zapomniała o nim całkowicie. A kiedy po pół roku Maksym wrócił sam, pogrzebawszy „garbuskę" w jakimś lombardzkim miasteczku, Renata przyjęła go z nienawiścią. Odżyło w niej wspomnienie Fedry i tej zatrutej miłości, której Ristori użyczała swych łkań. Aby więc nie spotykać więcej młodego człowieka w swym domu, by otworzyć przepaść hańby między ojcem a synem, zmusiła męża, by dowiedział się o kazirodczej miłości; opowiedziała mu, iż w dniu kiedy zastał ją z Maksymem, ten — od dłuższego już czasu nastający na jej cześć — usiłował ją zgwałcić. Saccardowi okrutnie nie na rękę była nieustępliwość, z jaką żona starała się otworzyć mu oczy. Musiał pogniewać się z synem, przestać go widywać. Młody wdowiec, wzbogacony posagiem żony, prowadził teraz żywot kawalerski w małym pałacyku przy Alei Cesarzowej. Zrezygnował ze stanowiska audytora w Radzie Stanu, hulał. Była to jedna z ostatnich satysfakcji, jakich zaznała Renata. Mściła się, ciskała w twarz obu mężczyznom upodlenie, w jakie oni ją zepchnęli; mówiła sobie, że teraz nie zobaczy już więcej, jak trzymając się pod rękę niczym dwaj kompani wyśmiewają się z niej po społu.

Wszystkie jej uczucia runęły w gruzy i nadeszła taka chwila, że jedyną osobą, jaką obdarzała jeszcze sympatią, była pokojówka. Z biegiem czasu przywiązała się do Celestyny jak matka. Być może, iż ta dziewczyna — ostatni ślad miłości. Maksyma, jaki odnajdywała wokół siebie — przypominała jej godziny rozkoszy, umarłe na zawsze. A może wzruszała ją po prostu wierność służącej, poczciwego stworzenia, którego spokojnej troskliwości o nią nic, rzekłbyś, nie potrafiło zamącić. Pełna w głębi duszy poczucia winy, Renata wdzięczna była Celestynie, iż — mimo że patrzyła na jej hańbę — nie odeszła od niej z obrzydzenia. By zrozumieć spokój służącej w obliczu kazirodztwa, jej lodowate dłonie i posługi oddawane z szacunkiem i bez najmniejszego podniecenia, Renata wyobrażała sobie życie Celestyny jako pełne ascetycznych wyrzeczeń i samozaparcia. Przywiązanie dziewczyny cieszyło ją tym bardziej, iż wiedziała, że jest uczciwa i oszczędna, nie ma kochanka ani złych nałogów. Czasem, w chwilach smutku, mówiła do niej:

— To ty, moje dziecko, zamkniesz mi oczy.

Celestyna nie odpowiadała i uśmiechała się dziwnie. Pewnego ranka oświadczyła spokojnie, że wyjeżdża, wraca w rodzinne strony. Renata zadrżała, jakby spotykało ją wielkie nieszczęście. Protestowała, zasypywała pokojówkę pytaniami. Dlaczego chce ją opuścić, skoro żyły w takiej zgodzie? Zaproponowała, iż podwoi jej pensję.

Lecz na wszystkie te dobre słowa służąca z, niewzruszonym uporem mówiła „nie" ruchem głowy.

— Żeby mi pani nawet obiecywała i złote góry — odparła wreszcie — i tak nie zostałabym ani tygodnia dłużej. Pani mnie nie zna, proszę pani!... To już osiem lat, jak to u pani jestem, prawda? No więc zaraz pierwszego dnia powiedziałam sobie: „Jak tylko uzbieram pięć tysięcy franków, wrócę, kupię dom w Lagache i będę sobie żyła szczęśliwie..." Takem sobie obiecała, widzi pani. I od wczoraj, jak mi pani wypłaciła pensję, mam już te pięć tysięcy.

Renata poczuła chłód w sercu. Zobaczyła Celestynę snującą się tam i na powrót za nią i Maksymem złączonymi uściskiem, niewzruszoną, doskonale obojętną, zaprzątniętą myślą o pięciu tysiącach. Lecz mimo to usiłowała ją jeszcze zatrzymywać, przerażona pustką, w jakiej miała żyć, pragnąc1 wbrew wszystkiemu zachować przy sobie to uparte zwierzątko, w którym nie przywiązanie było, lecz egoizm. Tamta uśmiechała się i nadal kręciła głową szepcząc:

— Nie, nie, to niemożliwe. Własnej matce, a i to bym odmówiła... Kupię dwie krowy, a może i sklepik jaki założę... U nas tam jak w raju. Jakby mnie też tak pani kiedy odwiedziła, co?. To niedaleko Caen. Zostawię pani adres.

Renata przestała nalegać. Kiedy została sama, spłakała się rzewnymi łzami. Następnego dnia w jej chorej głowie powstała kapryśna myśl, by odwieźć Celestynę na Dworzec Zachodni własnym powozem. Obdarowała ją jednym ze swych koców, dała coś ze srebra, troszczyła się o nią jak matka o córkę udającą się w uciążliwą i długą podróż. W powozie spoglądała na nią wilgotnymi oczami. Celestyna była rozmowna, opowiadała, jak się cieszy, że wyjeżdża. Później, ośmielona, przeszła do zwierzeń i rad dla swej pani.

— Ja, proszę pani, to bym tam nie mogła żyć tak jak pani. Nieraz, jakem widziała panią i pana Maksyma, tom sobie mówiła: „Że teła można tak od rozumu odchodzić dla mężczyzn!" To się zawsze źle kończy... Już tara ja to się zawsze miałam na ostrożności!

Przechylała się do tyłu ze śmiechem.

— Ładnie by wyglądały moje pieniążki — ciągnęła — a ja sama też bym dziś tylko oczy wypłakiwała, nic więcej. Ale też ledwom jakiego mężczyznę zobaczyła, zaraz łapałam za miotłę... Nie miałam nigdy śmiałości powiedzieć pani tego wszystkiego. Zresztą każdy patrzy swego, pani robiła, co chciała, a moja rzecz. była uczciwie zapracować na pensję.

Na dworcu Renata kupiła jej na własny koszt bilet pierwszej klasy. Ponieważ do odjazdu było jeszcze troszkę czasu, zatrzymywała ją, ściskała jej ręce, powtarzała:

— A uważaj na siebie, dbaj o siebie, moja poczciwa Celestyno!

Dziewczyna biernie przyjmowała te czułości, szczęśliwa, hoża i uśmiechnięta; oczy jej pani zasnute były łzami. W pewnej chwili wspomniała coś o przeszłości. I wówczas tamta wykrzyknęła nagle:

— Byłabym zapomniała: nie opowiedziałam pani o Baptyście, pana pokojowcu... Nie chcieli pani tego mówić...

Młoda kobieta przyznała, że rzeczywiście nie wie o niczym.

— Pamięta pani, jakie to on stroił godne miny, jak pogardliwie spoglądał, sama mi pani kiedyś mówiła... Wszystko to czysta komedia... Nie lubił kobiet, nie schodził nigdy do służbowego, jak my tam byłyśmy, i nawet — teraz to już mogę powtórzyć — mówił, że w salonie na obrzydzenie mu się zbiera przez te dekoltowane suknie. Pewno, że nie lubił kobiet!

Pochyliła się do ucha Renaty; wywołała na jej twarz rumieniec, sama nie tracąc nic ze swego niewzruszonego spokoju dziewczyny uczciwej.

— Kiedy nowy chłopiec stajenny — ciągnęła — powiedział o tym panu, pan wolał wypędzić Baptystę niż oddać go policja. Podobno, że te obrzydlistwa już od lat działy się w stajniach... i pomyśleć, że ten drab niby tak lubił konie! A to on stajennych lubił, a nie konie!

Dzwonek przerwał jej słowa. W pośpiechu zabrała te osiem czy dziesięć pakunków, z  którymi nie chciała się była rozstać. Pozwoliła ucałować się Renacie i odeszła nie obejrzawszy się.

Renata została na dworcu aż do gwizdka lokomotywy. Kiedy pociąg odjechał, zrozpaczona nie wiedziała, co ma robić; czekające ją dni rozpostarły się przed nią puste jak ta wielka sala, gdzie została sama. Wsiadła do powozu i powiedziała stangretowi, żeby wracał do pałacu. Jednak w drodze zmieniła decyzję; przeraziła ją myśl o własnym pokoju, o nudzie, jaka ją tam czekała; nie miała nawet odwagi przebrać się na swą codzienną przejażdżkę dokoła jeziora. Potrzebowała słońca, tłumu.

Kazała stangretowi jechać do Lasku.

Była czwarta. Lasek otrząsał się z ociężałości ciepłego popołudnia. Wzdłuż Alei Cesarzowej wznosiły się obłoki kurzu, a w dali widać było rozesłane kobierce zieloności, zamknięte wzgórzami Saint-Cloud i Suresnes, uwieńczone szarawą sylwetką Mont-Valérien. Słońce przetaczało się wysoko po horyzoncie, prószyło złotym pyłem między gałęzie, zapalało te, co były najwyżej, przemieniało ten ocean liści w ocean światła. Za fortyfikacjami aleję Lasku prowadzącą do jeziora skropiono właśnie wodą; powozy sunęły po ziemi brunatnej jak po gęstym pluszu wpośród świeżości i unoszącego się zapachu wilgoci. Po obu stronach drzewka zagajników przebijały swymi młodymi pniami niskie krzaki i gubiły się gdzieś daleko w zielonkawym półcieniu rozjaśnionym tu i ówdzie żółtymi przesiekami światła. Im bliżej jeziora, tym więcej było krzeseł na chodnikach, a rozsiadłe tam rodziny przyglądały się spokojnie i w milczeniu nie kończącemu się szeregowi kół. Na rozstaju, koło jeziora, olśnienie: słońce świecące z ukosa przemieniało krąg wody w wielkie lustro z polerowanego srebra, w którym odbijało się jaśniejące oblicze gwiazdy. Przymrużone oczy nie mogły rozróżnić nic prócz ciemnej plamy łodzi spacerowej, tuż przy brzegu, na lewo. Parasolki w powozach skłaniały się w stronę tej wspaniałości ruchem łagodnym i jednakowym, a podniosły się dopiero w alei, nad wodą, która — widziana z góry — nabierała metalicznej czerni pręgowanej złotem. Na prawo lekki fiolet drzew iglastych, ciągnących się kolumnadą pni delikatnych i prostych, barwił się czerwienią w płomieniach nieba; na lewo, trawniki skąpane w świetle, podobne do pól szmaragdowych, rozpościerały się aż po odległą  koronkę bramy de la Muette. Koło kaskady znów otwierał się półmrok zagajników, a wyspy z drugiej strony jeziora ukazywały w błękicie powietrza swe złocone brzegi i mocne cienie świerków, u stóp których Chalet wydawał się zagubioną w wielkiej puszczy dziecinną zabawką. Cały las drżał rozkosznie i uśmiechał się w słońcu.

Renata zawstydziła się swego powozu, swego ciemnobrązowego jedwabnego kostiumu w ten prześliczny dzień. Wsunęła się nieco głębiej, lecz przez opuszczone szyby patrzyła na potoki światła spływające na wodę i zieleń. Na zakrętach alei dostrzegła rząd kół obracających się jak złote gwiazdy w długiej smudze oślepiających blasków. Lakierowane pudła karet, błyski mosiądzu i stali, żywe barwy toalet sunęły w takt miarowego kłusa koni, tworzyły na tle Lasku szeroką, żywą kresę, spadły z nieba promień, wydłużający się i posłuszny załomom drogi. Przymrużając oczy młoda kobieta wyławiała chwilami z tego promienia to jakiś jasny kok, to czarne plecy lokaja, to białą grzywę konia. Połyskliwe kopuły parasolek mieniły się jak metalowe księżyce.

W obliczu tej światłości, tych połaci słonecznych, przypomniała sobie miałki popiół zmroku, jaki opadał pewnego wieczora na pożółkłe liście. Maksym towarzyszył jej wtedy. Było to w okresie, kiedy zaczynała pożądać tego chłopca. Pojawiły się znów przed nią trawniki zroszone wieczornym powietrzem, zagajniki nasiąkłe mrokiem, opustoszałe aleje. Powozy sunęły wtedy turkocząc smętnie wzdłuż wyludnionych krzeseł, gdy tymczasem dziś stukot kół, tętent kopyt rozbrzmiewał jak radosna fanfara. Później przypomniały jej się wszystkie przejażdżki po Lasku. Było to jej. życie, Maksym dorastał obok niej, na poduszkach kolaski. Był to ich park. Deszcz ich tam zastawał, słońce przywodziło znowu, a noc nie zawsze potrafiła ich stamtąd wypłoszyć. Byli tam przy pochmurnym i przy pogodnym niebie, przeżywali troski i radości. Spustoszonej wewnętrznie, zesmutniałej po wyjeździe Celestyny, wspomnienia te sprawiały gorzką radość. Jej serce mówiło: „Już nigdy więcej! nigdy więcej!" Przejął ją lodowaty chłód, gdy wywołała z pamięci pejzaż zimowy, jezioro skrzepłe i zmatowiałe, po którym jeździli na łyżwach; niebo było koloru sadzy, śnieg obrębiał drzewa białą gipiurą, ostry wiatr sypał im w. oczy i usta drobnym piaskiem.

Tymczasem na lewo, na drodze przeznaczonej dla jeźdźców, dojrzała diuka de Rozan, pana de Mussy i pana de Saffré Larsonneau. zabił matkę diuka przedstawiając jej, w terminie płatności, weksle na sto pięćdziesiąt tysięcy franków, wystawione przez syna, a diuk, zostawiwszy pierwsze pięćset tysięcy w rękach Laury, d'Aurigny, drugą połowę miliona przejadał teraz z Blanką Mueller, Pan de Mussy opuścił ambasadę angielską dla włoskiej, wrócił do swych dawnych manier i prowadził kotyliona z nowym wdziękiem. Co do pana de Saffré to pozostał tym samym sceptykiem i viveurem  najmilszym w świecie. Renata zobaczyła go, jak kierował konia w stronę powozu hrabiny Wańskiej, w której, jak mówiono, był do szaleństwa zakochany, od dnia gdy zobaczył ją u Saccardów jako gałązkę koralu.

Wszystkie te panie były tu zresztą: księżna de Sternich w swym nieśmiertelnym huit-ressorts; pani de Lauwerens, a przed nią baronowa de Meinhold i malutka pani Daste, w landzie; pani Teissiére i pani de Guende w wiktorii. Pośród nich rozpierały się na poduszkach wspaniałej karety Sylwia i Laura d'Aurigny. Mignęła także i pani Michelin w powozie; urodziwa brunetka odwiedziła główne miasto departamentu pana Hupel de la Noue i po powrocie stamtąd zjawiła się w Lasku w powozie, a miała nadzieję, iż  niedługo będzie się mogła pokazać w jakimś pojeździe odkrytym. Renata dostrzegła również markizę d'Espanet i panią Haffner, nierozłączki, ukryte pod parasolkami, wyciągnięte jedna obok drugiej i wpatrzone w siebie z czułym uśmiechem.

Za nimi jechali panowie: pan de Chibray w mail-koczu; pan Simpson w dogkarcie; ichmoście Mignon i Charrier — którzy mimo swych marzeń o rychłym wycofaniu się z interesów trzymali się ich coraz zajadlej — jechali w powozie, lecz, od czasu do czasu wysiadali zeń, by przejść się kawałek pieszo; pan de Mareuil, jeszcze w żałobie po córce, wypatrywał, czy ktoś mu się nie kłania po jego pierwszym gwałtownym wystąpieniu dnia poprzedniego w Izbie, i obwoził swą ważność polityczną w powozie pana T,outin-La-roche, któremu raz jeszcze udało się uratować Kredytowy Bank Winniczy znad przepaści, gdzie sam go popchnął. Jako senator jeszcze był chudszy i jeszcze bardziej godny.

Wreszcie na końcu, zamykając ten pochód, rozpościerał się ciężko na podwójnych poduszkach majestat barona Gouraud. Ze zdziwieniem i niesmakiem dostrzegła Renata obok stangreta bladą twarz i uroczystą postać Baptysty. Był on teraz w służbie u barona.

Tymczasem zarośla uciekały wciąż, woda jeziora mieniła się w promieniach słońca coraz to bardziej ukośnych, od jadących powozów padały ruchliwe blaski. Młoda kobieta, sama unoszona tym prądem uciech, zdawała sobie niejasno sprawę, ile w słońcu wokół niej skłębiło się łakomych chęci. Nie oburzała się na tych zjadaczy ochłapów, jakie po polowaniu ciska się psom. Nienawidziła ich . jednak za ich radość, za ten ich triumf rozpanoszony w złocistości prószącej z. nieba. Byli pyszni i uśmiechnięci; kobiety wystawiały się na pokaz, białe i tłuste; mężczyźni mieli żywość spojrzenia, promienny sposób bycia kochanków szczęśliwych w miłości. A ona, w głębi swego opustoszałego serca, czuła tylko znużenie i głuchą zazdrość. Czy była lepsza od innych, że tak się ugięła pod ciężarem światowych rozkoszy? czy też to tamtych należało właśnie pochwalić, że mocniejsi byli od niej? Nie wiedziała, tęskniła do nowych pragnień, by rozpocząć życie od nowa, gdy wtem odwróciwszy głowę, na chodniku biegnącym wzdłuż zagajnika, ujrzała widok, który zadał jej cios ostateczny.

Saccard i Maksym szli drobnym kroczkiem, trzymając się pod rękę. Ojciec musiał zapewne złożyć wizytę synowi i teraz obaj przyszli Aleją Cesarzowej aż do jeziora, gawędząc.

— Głuptas z ciebie, słyszysz — powtarzał Saccard. — Jak się ma tyle pieniędzy co ty, to się ich nie tłamsi po szufladach. Interes, o którym ci mówię, gwarantuje sto procent czystego zysku. Lokata zupełnie pewna. Wiesz dobrze, że nie chciałbym cię nabierać.

Lecz młody człowiek wydawał się znudzony tym naleganiem. Uśmiechał się, ładny jak zawsze, przyglądał się pojazdom.

 — O, spójrz na tę malutką, tę w liliowej sukni. — odezwał się nagie. — To praczka, którą puścił w kurs ten drab de Mussy.

Przyjrzeli się kobiecie w liliowej sukni. Później Saccard wyjął z kieszeni cygaro i zwrócił się do. Maksyma, który palił:

— Daj mi ognia.

Zatrzymali się na chwilę i przybliżyli twarze.

— Byłbyś skończonym głupcem — ciągnął ojciec zapaliwszy cygaro i spoglądając na ramię syna, ściskając je mocno — gdybyś mnie nie posłuchał. No co, przyniesiesz mi jutro te sto tysięcy? Zgoda?

— Wiesz dobrze, że nie bywam w twoim domu — odparł Maksym zaciskając wargi.

— Bzdury! To się musi wreszcie skończyć.

Parę kroków [przeszli w milczeniu, a Renata, czując, iż robi się jej słabo, wtuliła głowę w miękkie oparcie powozu, by jej nie dostrzeżono, i w tej właśnie chwili wzdłuż linii pojazdów przebiegł szum. Na chodnikach ludzie zatrzymywali się, odwracali i z otwartymi ustami wpatrywali się w coś, co się przybliżało. Koła zaterkotały żywiej, ekwipaże usunęły się z szacunkiem i pojawiło się dwóch jezdnych w zielonej liberii i okrągłych czapeczkach ze złotymi chwastami. Pędzili, nieco pochyleni, na rosłych gniadoszach. Za nimi była przestrzeń pusta. I w tej pustej przestrzeni ukazał się cesarz.

Jechał landem, sam na tylnym siedzeniu. Ubrany był czarno, w surducie zapiętym pod samą szyję, w bardzo wysokim cylindrze zsuniętym leciutko na bok i połyskującym. Naprzeciw niego siedziało dwóch panów ubranych z poprawną elegancją, tak mile widzianą w Tuileriach; pełni powagi, z dłońmi złożonymi na kolanach, milczący, byli 'jak dwaj goście weselni obwożeni pośród ciekawości gapiów.

Renata stwierdziła, że cesarz się postarzał. Pod wypomadowanym, bujnym wąsem usta rozchylały się nieco bezwładnie. Powieki opadały tak ciężko, iż do połowy przysłaniały zagasłe oczy, których żółtawa  szarość wydawała się jeszcze bardziej mętna. I tylko nos rysował się linią suchą i wyraźną w tej twarzy o konturach zatartych.

Damy w powozach uśmiechały się dyskretnie, a tymczasem ci, co szli pieszo, pokazywali sobie księcia.

Jakiś grubas upierał się, że cesarz to ten pan, co siedzi tyłem do stangreta, po lewej stronie. Kilka dłoni wzniosło się do oklasków.. Lecz Saccard, który zdjął kapelusz, jeszcze zanim przejechali dwaj słudzy na koniach, odczekał, aż pojazd cesarski znalazł się na wprost niego, i wtedy krzyknął głośno ze swym prowansalskim akcentem:

— Niech żyje cesarz!

Cesarz, zdziwiony, odwrócił się, prawdopodobnie poznał entuzjastę i oddał mu ukłon z uśmiechem. I wszystko znikło w słońcu, pojazdy zsunęły się z powrotem, a ponad grzywami koni, między plecami tokajów, Renata widziała już tylko zielone czapeczki dwóch jezdnych, ze złotymi chwastami.

Przez chwilę jej oczy szeroko otwarte pełne były tej wizji, co Była przypomnieniem innej godziny jej życia. Wydało jej się, że cesarz, włączywszy się w sznur pojazdów, przydał mu tego ostatniego, brakującego jeszcze blasku, nadał sens tej triumfalnej defiladzie. Teraz była to już pełnia chwały. Wszystkie te koła, wszyscy ci mężczyźni z odznaczeniami w klapach, wszystkie te kobiety w rozmarzonych pozach, wszystko to sunęło w rozbłysku i turkocie cesarskiego landa. Uczucie to było tak dojmujące i tak bolesne, że młoda kobieta doznała nieprzepartej potrzeby ucieczki od tego triumfu, od tego okrzyku Saccarda, brzmiącego jej jeszcze w uszach, od tego widoku ojca i syna wędrujących drobnym kroczkiem, pod rękę, gawędząc. Zastanawiała się chwilę, z rękami na piersi, jakby palił ją jakiś ogień wewnętrzny; i z nagłą nadzieją znalezienia ulgi i zbawiennej ochłody wychyliła się i rzekła do stangreta:

— Do pałacu Béraudów!

Podwórzec zachował swój chłód klasztorny. Renata przeszła pod arkadami uszczęśliwiona wilgocią opadającą jej na ramiona. Podeszła do fontanny, której basen pozieleniały był od mchu i wygładzony po brzegach od dotykania; spojrzała na zatartą głowę lwa o paszczy na wpół otwartej, skąd przez zieloną rurę ściekała strużka wody. Ileż to razy ona i Krystyna brały tę głowę w dłonie i pochylały się, by sięgnąć wody i poczuć na swych małych rączkach jej lodowate tryskanie. Potem weszła na szerokie milczące schody i dostrzegła ojca w głębi amfilady przestronnych sal, jak — wyprostowany w całej swej wysokości — zagłębiał się wolno w mrok starego domostwa, w mrok tej wymarłej samotności, w jakiej zamknął się, jak w klasztorze, od chwili śmierci siostry. I pomyślała wówczas o ludziach z Lasku, o innym starcu, o baronie Gouraud, obwożącym swe cielsko w słońcu, rozparte na poduszkach. Poszła jeszcze wyżej, korytarzami, schodami służbowymi wybrała się w podróż do pokoju dziecinnego. Kiedy już była na samej górze, na gwoździu, tym samym co niegdyś, znalazła klucz, wielki zardzewiały klucz, osnuty pajęczyną. Zamek od drzwi zaskowyczał żałośnie. Jakże smutny był pokój dziecinny! Ze ściśniętym sercem ujrzała, jaki jest pusty, szary, milczący. Zamknęła drzwi do ptaszarni, które ktoś zostawił otwarte, i przez głowę przebiegła jej niejasna myśl, iż to tędy zapewne uleciała radość jej dzieciństwa. Zatrzymała się koło żardynierek pełnych jeszcze ziemi, stwardniałej i popękanej jak zeschłe błoto, i ułamała gałązkę rododendronu. Ten szkielet rośliny, chudy i biały od kurzu, oto było wszystko, co pozostało z ich grządek żywej zieloności. Nawet mata, wypłowiała, pogryziona przez szczury, rozpościerała się melancholijnie, jak całun od lat wyczekujący na obiecaną mu zmarłą. W jakimś kącie, pośród tej milczącej rozpaczy, tego opuszczenia płaczącego ciszą, znalazła jedną ze swych dawnych lalek. Trociny wysypały się przez dziurę, porcelanowa buzia uśmiechała się malowanymi ustami ponad sflaczałym ciałkiem, jakby wyniszczonym jakąś lalczyną rozpustą.

Renata dusiła się w tym skażonym powietrzu swego dzieciństwa. Otworzyła okno, spojrzała na pejzaż nieobjęty w swej rozległości. Nic tu nie było zbrukane. Odnajdywała nieśmiertelną radość, nieśmiertelną młodość przestworza. Słońce, poza nią, zniżyło się i z nieskończoną słodyczą złociło ten skrawek miasta znany jej tak dobrze. Była to niby ostatnia pieśń dnia, refren wesela usypiający zwolna na wszystkiej rzeczy. Na dole tama połyskiwała płowo, a most Konstantyna obrysowywał czarną koronką żelaznych wiązań biel. filarów. Na prawo cienie Hali win i Ogrodu Botanicznego tworzyły rozlewisko o wodach nieruchomych i omszałych, których zielonkawa powierzchnia grabiła się gdzieś w mgłach nieba. Na lewo wybrzeże Henryka IV i wybrzeże de la Râpée ukazywały rząd domów, tych domów, które dziewuszki oglądały przed laty dwudziestu, z tymi samymi brunatnymi plamami składów i różowawymi kominami fabryk. Ponad drzewami, łupkowy dach Salpêtrière, rozniebieszczony słonecznym pożegnaniem, pojawił się jej naglę jak stary przyjaciel. Lecz największy spokój, najbardziej rzeźwiące tchnienia słały ku niej szare brzegi rzeki — Sekwana, olbrzymia zdążająca z końca horyzontu wprost ku niej, jak w tych szczęśliwych czasach, kiedy Renata lękała się, by nie wezbrała i nie wdarła się przez okno. Przypomniała sobie ich czułość dla rzeki, miłość dla jej płynnego ogromu, dla tej wody szumiącej i rozedrganej, rozpościerającej się u ich stóp, rozwierającej wokół nich, za nimi, w dwoje ramion, niewidocznych już, a obejmujących mocną i czystą pieszczotą. W dni pogodne małe kokietki mawiały, iż Sekwana włożyła swą piękną suknię z zielonego jedwabiu, spryskaną białymi płomykami; tam, gdzie prąd wody marszczył jej powierzchnię, jawiły się riuszki z atłasu, a w ,dali, za przepaską mostów, rozpościerała się w blaskach materia koloru słońca.

Renata podniosła oczy i spojrzała w jasnobłękitną otchłań nieba, powoli zasnuwającą się mrokiem. Pomyślała o mieście — współuczestniku w złem, o rozgorzałych nocach na bulwarze, o piekących popołudniach w Lasku, o bezbarwnych i cierpkich dniach w wielkich nowych pałacach. Później, gdy spuściła głowę i raz jeszcze objęła wzrokiem spokojny horyzont swego dzieciństwa, ten zakątek mieszczański i robotniczy, gdzie marzyła o życiu wolnym od burz, poczuła na wargach gorycz ostatnią. Splótłszy dłonie łkała w zapadającej nocy.

Następnej zimy, gdy Renata zmarła na ostre zapalenie opon mózgowych, jej długi pospłacał ojciec. Rachunek u Wormsa wyniosił dwieście pięćdziesiąt siedem tysięcy franków.