Joseph Conrad

ZE WSPOMNIEŃ

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

OD AUTORA

PRZEDMOWA BEZ CEREMONII

I

II

III

IV

V

VI

VII

ZE WSPOMNIEŃ

Joseph Conrad

OD AUTORA

Ukazanie się tej książki w nowej postaci nie wymaga właściwie drugiej przedmowy. Ale ponieważ wynurzenia autora są tu bardzo na miejscu, korzystam ze sposobności, aby wspomnieć o dwóch kwestiach, wynikłych z pewnych dotyczących mnie oświadczeń, które niedawno pojawiły się w prasie.

Jedno z nich dotyczy języka. Czułem zawsze, że ludzie patrzą na mnie jak na pewnego rodzaju dziwoląga; jest to opinia, którą tylko cyrkowcy mogą uznać za pożądaną. Trzeba specjalnego usposobienia, aby lubować się w fakcie, że się umie dokonywać dziwacznych rzeczy z rozmysłem i jak gdyby z czystej próżności.

Fakt, że nie piszę w ojczystym języku, był naturalnie często omawiany w recenzjach i notatkach o różnych mych książkach oraz w obszerniejszych artykułach krytycznych. Sądzę, że to było nieuniknione, a komentarze brzmiały naprawdę wyjątkowo pochlebnie. Ale nie mam i nie mogę mieć pod tym względem próżności, którą by można połechtać.

W notatce tej chcę przede wszystkim odrzucić wszelką zasługę, mogącą wypływać z aktu świadomej woli. Rozpowszechniło się jakoś wrażenie, że dokonałem wyboru między dwoma obcymi dla mnie językami, francuskim i angielskim. To wrażenie jest mylne. Zdaje mi się, że wywołał je artykuł Sir Hugh Clifforda, ogłoszony, o ile pamiętam, w roku 1898. Na jakiś czas: przedtem Sir Hugh Ciifford przyjechał mnie odwiedzić.

Wprawdzie nie jest pierwszym przyjacielem, którego pozyskały mi moje książki, ale jest jednym z dwóch pierwszych, obok pana Cunninghame Grahama; ostatni — rzecz charakterystyczna — zachwycił się moją nowelą  Placówka postępu. Te związki przyjaźni przetrwały po dziś dzień i zaliczam je do swych cennych skarbów.

Pan Hugh Clifford (nie miał jeszcze wówczas tytułu) ogłosił był właśnie pierwszy tom szkiców malajskich. Oczywiście wizyta jego ucieszyła mnie niezmiernie, zarówno jak i wszystkie miłe słowa o pierwszych mych książkach oraz o pewnych nowelach imających za tło Archipelag Malajski. Pamiętam, że powiedział wiele rzeczy, od których powinienem był w swej skromności zaczerwienić się po uszy, i w końcu rzekł z bezwzględną, lecz dobrotliwą stanowczością człowieka, zwykłego mówić gorzką prawdę nawet potentatom Wschodu (oczywiście dla ich własnego dobrą), że właściwie nie mam pojęcia o Malajach. Wiedziałem o tym dobrze. Nie uważałem się nigdy za wyrocznię w tych kwestiach i odpaliłem (dziwię się po dziś dzień swej zuchwałości): „Naturalnie że nie mam pojęcia o Malajach. Gdybym wiedział choćby setną część tego, co pan i Frank Swettenham wiecie o nich, to wszyscy by otwarli usta z podziwu." Hugh Clifford w dalszym ciągu patrzył na mnie dobrotliwie (lecz stanowczo) i wreszcie obaj wybuchnęliśmy śmiechem. Podczas tej przemiłej wizyty sprzed lat dwudziestu, którą tak dobrze pamiętam, mówiliśmy o wielu rzeczach — między innymi o charakterystycznych cechach różnych języków — i tego dnia właśnie mój przyjaciel odniósł wrażenie, że zrobiłem świadomy wybór między francuskim i angielskim. Później, gdy przyjaźń (która dla Sir Hugh Clifforda nie jest pustym słowem) pobudziła go do napisania studium o Josephie Conradzie w „North American Review", podzielił się swym wrażeniem z publicznością.

Odpowiedzialność za owo nieporozumienie, gdyż nie było to nic innego, Spada z pewnością na mnie. Widać się  źle wyraziłem w ciągu przyjaznej i poufnej rozmowy, kiedy się słów nie dobiera. Pamiętam, że chciałem rzec co następuje: Gdybym był musiał zrobić wybór między tymi dwoma językami, to — pomimo że znam nieźle francuski i władam nim od dzieciństwa — lękałbym się wypowiadać w języku tak bardzo „skrystalizowanym". Zdaje mi się, że użyłem właśnie tego słowa. Potem przeszliśmy na inne tematy. Musiałem mówić trochę o sobie, a to, co Sir Hugh Clifford opowiadał o swej pracy na Wschodzie, na jego odcinku Wschodu, który poznałem tylko (przelotnie i powierzchownie, było niezmiernie zajmujące. Może obecny gubernator Nigerii nie pamięta tej rozmowy równie dobrze jak ja, lecz jestem pewien, że nie weźmie mi za złe tego, co w języku dyplomatów nazywa się „sprostowaniem"; a sprostowanie to dotyczy słów nieznanego autora, którego Sir Hugh Clifford wyszukał i z którym nawiązał przyjaźń, powodowany szlachetną sympatią.

Prawda polega na tym, że moja właściwość pisania po angielsku przyszła mi tak łatwo jak pierwsza lepsza wrodzona skłonność. Mam szczególne a niezachwiane poczucie, iż ta właściwość była zawsze (nieodłączną częścią mojej istoty. Angielski język nie był dla mnie nigdy kwestią wyboru lub adopcji. Pomysł wyboru nie przyszedł mi nawet do głowy. A co do adopcji — no tak, ta miała istotnie miejsce; ale to ja zostałem zaadoptowany przez ducha języka, który owładnął mną z chwilą, gdym przezwyciężył pierwsze trudności angielskiej mowy; owładnął mną tak zupełnie, że, według mego przekonania, nawet jego idiomy wpłynęły bezpośrednio na moje usposobienie i kształtowały mój charakter, wówczas jeszcze podatny wpływom.

Oddziaływacie to sięgało bardzo głęboko i dlatego zbyt jest tajemnicze, aby można je było wyjaśnić. To jest  równie niemożliwe, jak wyjaśnić miłość od pierwszego wejrzenia. Była w tym związku ta sama prawie fizyczna radość z zetknięcia się, ta sama wzruszona uległość i duma z posiadania, a zarazem zdumienie towarzyszące wielkiemu odkryciu; lecz nie było tam ani śladu strasznego zwątpienia, które pada cieniem na płomień naszych przemijających namiętności. Wiedziałem bardzo dobrze, że to już nie przeminie.

Właściwość pisania po angielsku przypadła mi jak odkrycie, nie otrzymałem jej w spadku, i właśnie niższość mych praw do niej czyni mi ją tym bardziej cenną i obowiązuje do tego, aby okazać się godnym wielkiego szczęścia. Ale zdaje się, że to wszystko brzmi, jakbym usiłował wyjaśnić tę sprawę  — co przed chwilą uznałem za niemożliwe. Można przyznać z najwyższym uznaniem, że w zakresie czynu Niepodobieństwo nie istnieje dla nieugiętego ludzkiego ducha, natomiast w zakresie analizy stajemy wcześniej czy później wobec Niepodobieństwa. Wszystko, do czego mam prawo po upływie tylu lat pracy pełnej żarliwego oddania, a także i niepokoju, płynącego ze zwątpień, wahań i niedoskonałości, wszystko, do czego mam prawo — (to, aby mi wierzono, gdy mówię, że gdybym nie był pisał po angielsku, nie byłbym pisał wcale.

Druga uwaga, która mi się nasuwa, jest także sprostowaniem, ale mniej bezpośrednim. Nie ma żadnego związku ze sposobami wypowiadania się; wprawdzie dotyczy mnie jako autora, lecz w inny sposób. Nie moją jest rzeczą krytykowanie mych sędziów, tym bardziej że czułem zawsze, iż oceniają mnie wyżej, niż na to zasługuję. Ale wydaje mi się, że ich niezmienna dla mnie życzliwość przypisywała narodowym i historycznym wpływom to, co, moim zdaniem, zależy po prostu od indywidualych cech jednostki. Tak zwany w literackim świecie sclavonism jest absolutnie obcy polskiemu temperamentowi z jego tradycją wolności, jego rycerskim poglądem na moralne wędzidła i przesadnym szacunkiem dla praw jednostki; pominąwszy już ten ważny fakt, że polska umysłowość, zachodnia z natury, kształtowała się na wzorach włoskich oraz francuskich, sympatyzując zawsze, jak świadczy historia, nawet w sprawach religijnych, z najbardziej liberalnymi prądami myśli europejskiej. Bezstronny pogląd na ludzkość we wszystkich jej fazach wspaniałości i nędzy, a przy tym szczególny szacunek dla praw tych, co na tej ziemi pozbawieni są przywilejów, szacunek nie wypływający z pobudek mistycznych, lecz oparty na gruncie prostego koleżeństwa i szlachetnych wzajemnych usług — oto zasadnicze rysy duchowej i moralnej atmosfery w domach, pod których dachem spędziłem niespokojne dzieciństwo; a rysy te wypływają z wewnętrznych głębokich przekonań, niewzruszonych i konsekwentnych, bardzo dalekich od tego humanitaryzmu, który wydaje mi się tylko kwestią niepoczytalnych nerwów lub chorobliwego sumienia.

Jeden z najżyczliwszych mych krytyków usiłował przypisać pewne charakterystyczne cechy mego dzieła temu, że „jestem synem rewolucjonisty". Jest to najmniej trafne ze wszystkich określeń w stosunku do człowieka, którym był mój ojciec, mający tak silne poczucie odpowiedzialności w zakresie idei i czynu i tak nieczuły na poduszczenia osobistej ambicji. Nie mogę doprawdy pojąć, dlaczego w całej Europie określano jako „rewolucje" polskie powstania z lat 1831 i 1863. Te powstania były po prostu buntami przeciw obcej przemocy. Nawet sami Rosjanie nazywali je rokoszami, co z ich punktu widzenia było ścisłą prawdą. Ojciec mój nie był bardziej rewolucyjny od innych Polaków zajętych przygotowaniem wypadków z 1863 r., to jest nie pracował nad obaleniem żadnego społecznego czy politycznego systemu. Był po prostu patriotą, człowiekiem, który wierzy w ducha narodu i nie może znieść, aby ten duch cierpiał niewolę.

Wywołano na forum publiczne postać ojca w życzliwej intencji usprawiedliwienia dzieła syna, pragnę więc jeszcze kilka słów powiedzieć o tej postaci z mojej przeszłości. Jako dziecko nie  zdawałem sobie sprawy z działalności ojca, bo umarł, zanim jeszcze skończyłem lat dwanaście. Widziałem na własne oczy uroczysty pogrzeb, pustą jezdnię, milczące tłumy; lecz było dla mnie jasne, że duch narodu chwycił dogodną sposobność, aby się wypowiedzieć. Tłum robotników i młodzieży akademickiej z obnażonymi głowami, kobiety u okien, uczniowie na chodnikach, wszyscy ci ludzie nie mogli wiedzieć o moim ojcu nic poza znaną jago wiernością dla uczucia, które panowało wszechwładnie we własnych ich sercach. I ja sam wówczas nie wiedziałem nic więcej; ta wielka, milcząca manifestacja wydała mi się najprostszym z hołdów nie dla człowieka, lecz dla idei.

Mnie osobiście wzruszyło daleko silniej spalenie rękopisów ojca na jakie dwa tygodnie przed jego śmiercią. Odbyło się to pod własnym jego nadzorem. Tego wieczora wszedłem do pokoju ojca trochę wcześniej niż zwykle i, nie zauważony przez nikogo, przypatrywałem się szarytce wrzucającej rękopisy do ognia rozpalonego na kominku. Mój ojciec siedział w głębokim fotelu wsparty o poduszki. Wstał wówczas z łóżka po raz ostatni. Wyglądał w moich oczach jak człowiek nie tyle beznadziejnie chory, co śmiertelnie znużony — jak człowiek pokonany. Ów akt zniszczenia papierów dotknął mnie głęboko, bo wyglądał na poddanie się. Ale nie śmierci. Dla człowieka tak silnej wiary śmierć wrogiem być nie mogła.

Przez wiele lat byłem pewien, że rękopisy ojca zostały spalone aż do ostatniego skrawka, lecz w lipcu 1914 roku bibliotekarz Uniwersytetu Jagiellońskiego odwiedził mnie w czasie mego krótkiego pobytu w Polsce i wspomniał, że istnieje kilka rękopisów mego ojca, a także i seria listów pisanych przed wygnaniem i podczas wygnania do najbliższego przyjaciela, który przesłał je do Uniwersytetu na przechowanie. Poszedłem od razu do biblioteki, ale miałem wtedy czas tylko okiem na nie rzucić. Chciałem przyjść znowu nazajutrz i polecić, aby sporządzono kopię całej korespondencji. Lecz nazajutrz wybuchła wojna. Więc może już się nigdy nie dowiem, co ojciec mój pisał do najbliższego przyjaciela w czasach domowego szczęścia, w pełni żywych nadziei, w początkach swego ojcostwa — i później, w godzinach rozczarowania, sieroctwa i żałoby.

Myślałem także, że zapomniano o nim zupełnie w czterdzieści pięć lat po jego śmierci. Ale nie. Kilku młodych literatów wydobyło go z zapomnienia, głównie jako wybitnego tłumacza Szekspira, Wiktora Hugo i Alfreda de Vigny; ojciec mój przełożył dramat tego ostatniego Chatterton i zaopatrzył go wymownym wstępem, broniąc głęboko ludzkich uczuć poety i jego ideału, polegającego na szlachetnym stoicyzmie. Przypomniano także polityczną działalność mego ojca; kilku współczesnych mu ludzi — jego kolegów w pracy, zmierzającej do utrzymania w narodzie niezłomnej nadziei na przyszłą niepodległość  — ogłosiło po dojściu do starości wspomnienia, w których rola odegrana przez mego ojca została ujawniona po raz pierwszy. Dowiedziałem się wówczas o faktach z jego życia zupełnie mi nie znanych, faktach, które poza grupą wtajemniczonych mogły być wiadome tylko jednej osobie — mej matce. I tak, z tomu pośmiertnych wspomnień odnoszących się do tych gorzkich lat, dowiedziałem się, że pierwotnym zamiarem tajnego Narodowego Komitetu było zorganizować opór moralny przeciwko wzmożonemu rosyjskiemu uciskowi i że projekt ten wyszedł od mego ojca, a pierwsze zebrania Komitetu odbywały się w naszym mieszkaniu w Warszawie; pamiętam z tego mieszkania wyraźnie tylko jeden pokój, biały i czerwony, prawdopodobnie salon. Były tam sklepione drzwi — najwyższe, jakie sobie można wyobrazić. Dokąd prowadziły, pozostaje dla mnie tajemnicą; lecz po dziś dzień nie mogę się oprzeć wrażeniu, że wszystko to było olbrzymich rozmiarów i że posta—,cie, ukazujące się i znikające w tej niezmiernej przestrzeni, przerastały wzrostem ludzi, których spotykałem w późniejszym życiu. Pamiętam wśród nich moją matkę, bliższą mi od innych postaci, ubraną w czerń narodowej żałoby, noszonej wbrew okrutnym zakazom policji. Zachowałem też, głównie z tych czasów, wspomnienie lęku wobec tajemniczej matczynej powagi, która nie była jednak pozbawiona uśmiechu. Bo pamiętam i uśmiechy mej matki. Pewno dla mnie umiała zawsze zdobyć się na uśmiech. Była wówczas młoda, nie miała jeszcze trzydziestulat. Umarła w cztery lata później na wygnaniu.

Na kartach tej książki wspominam o odwiedzinach mej matki w domu brata, mniej więcej na rok przed jej śmiercią. Opowiadam też trochę o moim ojcu, tak jak go pamiętam w latach następujących po śmiertelnym ciosie, którym była dla niego utrata żony. Wywołałem ponownie te cienie, odpowiadając na słowa życzliwego krytyka, a teraz niechże im będzie wolno powrócić na miejsce swego spoczynku, gdzie ich ziemskie postacie trwają wciąż, zasnute mgłą, lecz żywe, czekając chwili, kiedy ich dojmująca rzeczywistość, ostatni ślad ich życia na ziemi zniknie wraz ze miną na zawsze z tego świata.
J. C.
1919 r.

PRZEDMOWA BEZ CEREMONII

Me potrzebujemy w zasadzie silnego bodźca, aby mówić o sobie, a jednak ta niewielka książka jest wynikiem przyjaznej zachęty, nawet lekkiego przyjaznego nacisku. Broniłem się dość  żywo, lecz przyjazny głos powtarzał mi z charakterystycznym uporem: „Słuchaj, musisz koniecznie napisać swoje wspomnienia."

Me był to żaden argument, ale poddałem się od razu. Jak trzeba, to trzeba!

Oto jaką siłę ma słowo. Ten, który pragnie innych przekonać, powinien zaufać nie właściwemu argumentowi, lecz właściwemu słowu. Siła dźwięku działa zawsze mocniej niż siła argumentu. Me mówię tego z pogardą. Korzystniej jest dla ludzkości rządzić się wrażeniem niż refleksją. Mc z tego, co po ludzku jest wielkie — w tym znaczeniu, że dotyczy ogromnej liczby istnień  — nie zrodziło się z namysłu. Natomiast każdy zdaje sobie sprawę z potęgi słów — takich na przykład jak Chwała lub Litość. Innych nie wymieniam. Nie trzeba ich szukać daleko. Te dwa słowa — wygłaszane z zaspałem, z przekonaniem, z wytrwałością — samym swym dźwiękiem wprawiły w ruch całe narody i rozkołysały suchy, twardy grunt, który jest podłożem całej naszej społecznej budowy. Jeśli chcecie, wymienię także i Cnotę! Trzeba naturalnie uważać i na ton wypowiedzianego słowa. Na właściwy ton. To bardzo jest ważne. Trzeba mieć potężne płuca i grzmiące lub czułe głosowe struny. Nie mówcie mi o dźwigni Archimedesa; był to roztargniony osobnik o wyobraźni matematyka. Nauki matematyczne budzą we mnie wielki szacunek, ale nie umiem się obchodzić z maszynami. Dajcie mi właściwe słowo i właściwy ton, a świat z miejsca poruszę.

Cóż to za marzenie dla pisarza! Albowiem pisane słowa mają także swój ton. Tak! Byle tylko znaleźć właściwe słowo! Tkwi ono gdzieś z pewnością wśród szczątków wszystkich radosnych uniesień i wszystkich skarg, rozbrzmiewających już od pierwszego dnia, kiedy nadzieja — nieśmiertelna nadzieja — zstąpiła na ziemię. Może słowo to jest gdzieś blisko, pod ręką, nie zauważone i niewidzialne. Ale cóż mi z tego? Myślę, że są ludzie, którzy potrafią znaleźć  od razu igłę w stogu siana. Co do mnie, nigdy się takim szczęściem nie cieszyłem.

A przy tym chodzi także i o ton. Jeszcze jedna trudność. Bo jakże osądzić, czy ton jest właściwy, czy nie, dopóki nie wykrzyknie się słowa, które może poleci z wiatrem nie zauważone przez nikogo i wcale świata nie poruszy? Żył ongi cesarz, który był mędrcem i poniekąd pisarzem. Notował na tabliczkach z kości słoniowe myśli, maksymy, uwagi, ocalone przez los ku zbudowaniu potomności. Wśród różnych powiedzeń  — cytuję  z pamięci — jest tam uroczyste napomnienie: „Niech wszystkie twoje słowa mają ton bohaterskiej prawdy." Ton bohaterskiej prawdy! Bardzo pięknie, ale sądzę, że łatwo było surowemu cesarzowi spisywać wzniosłe rady. Prawdy, według których ludzie postępują, są po większej części skromne, a nie bohaterskie; istniały zaś czasy w historii, gdy słowa bohaterskiej prawdy budziły w ludziach tylko szyderstwo.

Niech się nikt nie spodziewa, że znajdzie na kartach tej książki słowa o niezwykłej potędze lub ton porywającego bohaterstwa. Wprawdzie obniża to moje pojęcie o samym sobie, ale muszę wyznać, iż rady Marka Aureliusza do mnie nie przemawiają. Odpowiedniejsze są dla moralizatora niż dla artysty. Mogę wam obiecać prawdę z rodzaju tych skromnych — i szczerość poza tym. Tę zupełną, chwalebną szczerość, która wydaje człowieka w ręce jego nieprzyjaciół, a jednocześnie poróżnia go często z przyjaciółmi.

„Poróżnia" jest może zbyt silnym wyrażeniem. Nie umiem sobie wyobrazić ani wśród mych przyjaciół, ani wśród wrogów kogoś tak znudzonego bezczynnością, aby chciało mu się ze mną pokłócić. „Szczerość rozczarowuje przyjaciół" — bliższe jest prawdy. Większość przyjaźni — prawie wszystkie przyjaźnie w okresie pisarskim mego życia — zawdzięczam mym książkom; i wiem, że powieściopisarz żyje w swym dziele. Tkwi w nim jako jedyna rzeczywistość wymyślonego świata, wśród urojonych rzeczy, wydarzeń i ludzi. Pisząc o nich, piszę jedynie o samym sobie. Ale to uzewnętrznienie się nie jest zupełne. Pisarz pozostaje do pewnego stopnia jakby za zasłoną, obecność jego jest raczej przeczuwana niż widzialna — niby ruchy i głos dochodzące zza ekranu powieści. W tych zapiskach zasłona ta nie istnieje. I nieodparcie przychodzi mi tu na myśl pewien ustęp z Naśladowania Chrystusa, gdzie ascetyczny autor, co tak głęboko znał  życie, mówi: „Bywa, że osoby, które szanujemy na podstawie ich reputacji, przy osobistym zetknięciu psują opinię, jaką miało się o nich." Oto niebezpieczeństwo grożące pisarzowi powieści, który zaczyna mówić o sobie bez osłonek.

Gdy te wspomnienia wychodziły w odcinku, strofowano mnie za złą gospodarkę, jakby tego rodzaju pisanie było czymś na kształt pobłażania samemu sobie, jakby trwoniło materiał przyszłych tomów. Widocznie zbyt mało we mnie jest z literata. Doprawdy, człowiek, który aż po trzydziesty szósty rok życia nie napisał ani jednego wiersza z myślą o druku, nie może siebie zmusić do zapatrywania się na swoje istnienie .i przeżycia, na wszystkie swe myśli, doznania i wzruszenia, na swoją przeszłość i swoje żale, i wszystko, co go kiedykolwiek spotkało, wyłącznie jako na tworzywo dla swoich rąk. Robiono mi już podobne uwagi ze trzy lata temu, gdy wydałem Zwierciadło morza, tom złożony ze wspomnień i wrażeń. Uwagi te były praktyczne. Lecz wyznam, że nie mogłem nigdy zrozumieć tego rodzaju oszczędności, jaką mi zalecano. W Zwierciadle morza pragnąłem złożyć hołd morzu, jego statkom i ludziom, którym zawdzięczam w wielkim stopniu, że stałem się tym, czym jestem. Okazanie czci ich cieniom wydawało mi się możliwe jedynie w takiej formie. Inaczej sobie tego wyobrazić nie mogłem. Widać zły ze mnie ekonomista — ale jestem stanowczo niepoprawny.

Dojrzewałem na morzu, wśród szczególnych warunków morskiego życia, i mam specjalny pietyzm dla tej fazy mojej przeszłości; albowiem skupione w niej wrażenia były żywe, jej zew bezpośredni, a wymagania tego rodzaju, że mogłem im sprostać z właściwym młodemu wiekowi uniesieniem i siłą. Nie było w tych wymaganiach lnic, co by mogło wprowadzić rozterkę do młodego sumienia. Wyrwałem się ze swego kraju wśród gromów rzucanych na mnie przez wszystkich łudzi, mających choćby najlżejsze prawo do wypowiadania opinii; od pozostałych mi najbliższych osób oddzielała mię nie tylko wielka przestrzeń, ale poniekąd i niepojęty dla nich rodzaj życia, które uwiodło mnie tak tajemniczo i sprowadziło z drogi posłuszeństwa — toteż mogę  śmiało powiedzieć, że na skutek ślepej siły okoliczności morze stało się na długi szereg lat mym światem, a marynarka handlowa jedynym domowym ogniskiem. Mc więc dziwnego, iż w moich dwóch wyłącznie morskich książkach, w Murzynie z załogi Narcyza i Zwierciadle morza a także w kilku krótkich opowieściach z morskiego życia, np. w Młodości i Tajfunie usiłowałem z nieledwie synowskim szacunkiem odtworzyć  życie drgające w wielkim świecie wód, w sercach prostych ludzi, którzy od wieków wędrują po jego (pustych obszarach, a także oddać to coś  żywego, co zdaje się tkwić w okrętach — dziele ludzkich rąk i przedmiocie ludzkiej pieczołowitości.

Życie twórcze pisarza musi się często zasilać wspomnieniem i szukać rozmowy z cieniami — chyba że autor postanowił pisać tylko w tym celu, aby strofować ludzkość za to, czym jest, lub chwalić ją za to, czym nie jest, albo też  w ogóle uczyć ją, jak się ma zachowywać. Nie będąc ani sprzeką, ani pochlebcą, ani mędrcem nie uprawiałem żadnej z tych rzeczy i jestem gotów znieść z pogodą lekceważenie będące udziałem tych, którzy nie zajmują się wścibstwem w jakimkolwiek zakresie. Lecz rezygnacja nie jest obojętnością. Nie chciałbym, aby mnie uważano tylko za widza, który stoi na brzegu wielkiej rzeki unoszącej tyle istnień. Pragnąłbym, żeby mi przyznano dar pewnej wnikliwości, która umie się wypowiedzieć głosem sympatii i współczucia.

Zdaje się, iż co najmniej jeden z miarodajnych odłamów krytyki posądza mnie o to, że się odnoszę do faktów z pewnego rodzaju ponurą obojętnością; Francuzi nazwaliby to sécheresse de coeur. Piętnaście lat niezachwianego milczenia wobec pochwał lub nagany świadczy dostatecznie o mym szacunku dla krytyki — pięknego kwiatu wyrosłego z osobistych wynurzeń w ogrodzie literatury. Lecz tamto posądzenie jest bardziej osobistej natury, dosięga człowieka poza jego książkami i dlatego wolno mi o nim wspomnieć w dziełku, które jest osobistą notatką na marginesie publicznej karty. Nie czuję się bynajmniej dotknięty owym zarzutem. Oskarżenie — jeśli w ogóle można to nazwać oskarżeniem — zostało wypowiedziane z jak największym szacunkiem; brzmiała w nim nuta żalu.

A oto moja odpowiedź. Jeśli jest prawdą, że każda powieść zawiera autobiograficzne pierwiastki — a trudno temu zaprzeczyć, ponieważ twórca może wyrazić tylko siebie w swym dziele — to dla niektórych pisarzy publiczne rozwodzenie się nad swymi uczuciami jest wstrętne. Nie chciałbym wychwalać przesadnie cnoty powściągliwości. Często jest to jpo prostu' kwestia temperamentu. Ale powściągliwość nie zawsze świadczy o chłodzie. Bywa także oznaką dumy. Największe z upokorzeń grożących pisarzowi, to widzieć, jak pocisk jego wzruszenia omija cel — wzbudzenie łez lub śmiechu. Nic bardziej nie upokarza! A to dlatego, że jeśli cel jest chybiony, jeśli pokaz uczuć nie wzruszył czytelnika, wówczas "wrażenie przepada niechybnie, budząc wstręt lub pogardę. Nie można mieć za złe żadnemu artyście, iż wzdraga się przed ryzykiem, które tylko durnie biorą na siebie z ochotą, a którego jedynie geniusz może bezkarnie się podjąć. W zadaniu polegającym głównie na tym, że w mniejszym lub większym stopniu obnaża się duszę przed ludźmi, wzgląd na przyzwoitość  — nawet za cenę powodzenia — jest u pisarza tylko szacunkiem dla własnej godności, związanej nierozdzielnie z godnością jego dzieła.

Poza tym bardzo trudno na tej ziemi być całkowicie wesołym lub też całkowicie smutnym. Śmieszność, jeśli jest głęboko ludzka, nabiera cech bólu; niektóre zaś z naszych cierpień (tylko niektóre, nie wszystkie, bo właśnie zdolność do cierpienia czyni człowieka wzniosłym w oczach innych ludzi) mają swe źródło w słabościach, które należy przyjąć z uśmiechem współczucia, jako do wspólnego dziedzictwa nas wszystkich. Radość i smutek na tym świecie przenikają się nawzajem, stapiając swe kształty i szepty w półmroku życia tajemniczego jak mroczny ocean, a olśniewająca, czarowna jasność wymarzonych nadziei tkwi nieruchomo w dali, u krańca odległego widnokręgu.

Tak! I ja bym pragnął trzymać magiczną różdżkę, dającą władzę nad śmiechem i łzami, uznaną za szczyt literatury pięknej. Lecz aby się stać wielkim czarodziejem, trzeba się poddać tajemnym i nieodpowiedzialnym siłom, znajdującym się poza nami lub też w naszych własnych piersiach. Słyszeliśmy wszyscy o prostaczkach sprzedających duszę dziwacznemu diabłu w zamian za miłość lub potęgę. Najzwyklejszy umysł potrafi dostrzec, nie wytężając się zbytnio, że na tego rodzaju ,umowie musi się wyjść jak Zabłocki na mydle. Me uważam, alby moja antypatia i nieufność do podobnych transakcji dowodziła szczególnej mądrości. Może zaważył tu mój zawód marynarza — w połączeniu z wrodzoną mi skłonnością do trzymania się jedynej rzeczy bezspornie mojej — lecz odczuwam po prostu wstręt do utraty, nawet na jedną chwild ř wzruszenia, tej pełnej władzy nad samym sobą, która jest pierwszym warunkiem dobrej służby. A pojęcie o dobrej służbie przeniosłem z mego wcześniejszego do późniejszego życia. Ja, który nie szukałem nigdy w pisanym słowie nic poza pewną postacią Piękna, przeniosłem tamten artykuł wiary z pokładu okrętów na bardziej ograniczoną przestrzeń mego biurka i sądzę, że stałem się przez to raz na zawsze niedoskonały w oczach wykwintnego towarzystwa czystych estetów. 

Zarówno na politycznym, jak i na literackim polu ludzie najczęściej zdobywają Babie przyjaciół przez namiętność swych uprzedzeń i konsekwentną ciasnotę poglądów. Ale nigdy nie umiałem kochać tego, co nie jest godne miłości, lub nienawidzić tego, co na nienawiść nie zasługuje — wyłącznie przez szacunek dla jakiejś ogólnej zasady. Nie wiem, czy trzeba odwagi, aby to wyznać. Gdy przebyliśmy połowę drogi wyznaczonej nam w życiu, patrzymy beznamiętnie na radości i niebezpieczeństwa. Tedy oświadczam ze spokojem, że w wysiłku dążącym do wywołania skrajnych wzruszeń, podejrzewałem zawsze poniżający odcień nieszczerości. Aby głęboko poruszyć innych, musimy z całym rozmysłem dać się porwać uniesieniu poza granice właściwej nam wrażliwości; jest to może dość niewinne i nieuniknione — jak u aktora, który na scenie podnosi głos ponad ton zwykłej rozmowy — ale jest jednak konieczne. Niewielki to grzech bez wątpienia. Lecz niebezpieczeństwo polega na tym, że pisarz może stać się ofiarą swej przesady, może stracić poczucie własnej szczerości i w końcu może zacząć lekceważyć samą prawdę jako coś zbyt zimnego, zbyt tępego dla jego celu, jako w gruncie rzeczy coś, co zbyt słabo wyraża zachłanne wzruszenie twórcy. Od śmiechu i łez łatwa droga do szlochów i chichotu.

Te uwagi mogą się wydać egoistyczne; ale zasady zdrowej etyki nie pozwalają potępić człowieka za to, że dba o własną uczciwość. To jego prosty obowiązek. A już najmniej można potępić artystę, który dąży — choćby pokornie i nieudolnie — do twórczego celu. W tym wewnętrznym świecie, gdzie myśl artysty i jego wrażliwość dążą do przeżywania zmyślonych przygód, nie ma policjantów ani praw, ani nacisku okoliczności lub lęku przed opinią, które by pomogły twórcy utrzymać się w ryzach. Któż zatem przeciwstawi się jego pokusom, jeśli nie jego własne sumienie?

A przy tym — pamiętajcie, że to  jest miejsce i okazja do zupełnej otwartości — sądzę, że każda ambicja jest uprawniona prócz tych, które pną się w górę po ludzkiej łatwowierności i ludzkich cierpieniach. Wszelkie umysłowe i artystyczne ambicje są dozwolone aż do granic zdrowego rozsądku, a nawet poza jego granicami. Nikomu to krzywdy nie wyrządzi. Jeśli ambicje artysty są szalone, tym gorzej dla niego. Zaiste — takie ambicje, podobnie jak i cnota, bywają same dla siebie nagrodą. Czy to jest szaleńcza zarozumiałość, jeśli pisarz wierzy we władczą potęgę swej sztuki, jeśli próbuje coraz innych środków, innych dróg, alby potwierdzić tę wiarę przez osiągnięcie głębszej wymowy w swym dziele? Gdy artysta usiłuje sięgnąć głębiej, nie znaczy to, aby był nieczuły. Dziejopis serc nie jest dziejopisem wzruszeń, a jednak przenika głębiej, mimo swej powściągliwości, (ponieważ celem jego jest dotarcie aż do samego źródła śmiechu i łez. Widok ludzkich spraw zasługuje na podziw i litość. A także i na szacunek. Nie można pomawiać o obojętność tego, kto składa powściągliwy hołd ludzkim sprawom w westchnieniu, które nie jest szlochem, w uśmiechu, który nie jest grymasem. Rezygnacja, bynajmniej nie mistyczna lub oderwana, rezygnacja o szeroko otwartych oczach, świadoma siebie i natchniona przez miłość, jest jedynym z uczuć, które nie może stać się blagą.

Me uważam jednak rezygnacji za ostatnie słowo mądrości. Zbyt jestem na to dzieckiem swego czasu. Ale myślę, że właściwą mądrością jest pragnąć tego, czego pragną bogowie, nie wiedząc może, czego oni pragną, a nawet czy mają w ogóle jakie pragnienia. W tej sprawie życia i sztuki „jak" ważniejsze jest dla naszego szczęścia niż  „dlaczego". Zgodnie z powiedzedzeniem tego Francuza: „II y a toujours la maniere." Święta prawda. Tak. Sposób także coś znaczy. Sposób, w jaki człowiek się  śmieje, płacze, ironizuje, oburza czy zapala, wypowiada swą opinię  — i nawet kocha. Sposób postępowania, który — niby rysy i wyraz ludzkiej twarzy — odbija wewnętrzną prawdę dla tych, co umieją patrzeć na swoich bliźnich.

Ci, którzy mnie czytają, wiedzą o mym przekonaniu, że świat, doczesny świat, spoczywa na paru bardzo prostych wyobrażeniach, tak prostych, że muszą być prastare. A między innymi Spoczywa głównie na pojęciu Wierności. W czasach, kiedy można się spodziewać, że tylko to, co zawiera jakikolwiek element rewolucyjny, przyciągnie ogólną uwagę, nie byłem rewolucyjny w swych książkach. Buntowniczy duch jest niezmiernie wygodny z tego względu, że pozbawia człowieka wszelkich skrupułów w stosunku do idei. Jego surowy, bezwzględny optymizm jest mi obcy z powodu groźby fanatyzmu i nietolerancji, którą zawiera. Należałoby oczywiście zbyć te sprawy uśmiechem; lecz nieudolny ze mnie esteta i nie lepszy filozof. Wszelkie pretensje do wyjątkowej słuszności moralnej budzą we mnie tę pogardę i gniew, od których filozoficzny umysł powinien być wolny...

Zdaje się, że, chcąc utrzymać ton konwersacyjny, odbiegłem niepotrzebnie od przedmiotu. Nie posiadałem nigdy w pełni sztuki konwersacji — tej sztuki, która, jak słyszałem, uchodzi obecnie za przepadła. W mych młodych latach — latach kształtujących przyzwyczajenia i charakter człowieka — obcowałem najczęściej z długotrwałym milczeniem. Głosy, które je przerywały, nie miały nic wspólnego z konwersacją. Bynajmniej. Więc nie nabrałem tego nawyku. Ale moje dygresje nie są bez znaczenia dla tej książki, choć jej to wytykano — zarówno jak i lekceważenie chronologicznego porządku (co już samo w sobie jest zbrodnią) oraz niekonwencjonalną formę (co jest nieprzyzwoitością). Zapowiedziano mi surowo, że czytelnicy odniosą się niechętnie do bezceremonialnego charakteru mych wspomnień. „Jakże mi przykro! — zapewniałem, łagodnie. — Czyż mogłem zacząć od sakramentalnych Słów: urodziłem się takiego to a takiego dnia, w takiej to a takiej miejscowości?" Jest to miejscowość bardzo odległa, co pozbawiłoby wszelkiej wagi moje wyznanie. Nie przeżywałem nadzwyczajnych przygód, które bym mógł kolejno opowiadać. Nie znałem wybitnych ludzi, o których bym mógł wygłaszać banalne uwagi. Nie byłem zamieszany w wielkie lub skandaliczne sprawy. Te kartki są tylko krótkim psychologicznym dokumentem i nie pisałem ich po to, by wyciągać jakiekolwiek osobiste wnioski.

Ale mój oponent nie został ułagodzony. Oświadczył, że powyższe argumenty nie są  żadnym usprawiedliwieniem dla tego, co jest już napisane, lecz dowodem, iż wcale pisać nie należało.

Zgadzam się z tym, że prawie wszystko, wszystko na świecie mogłoby służyć za słuszny powód, aby nie pisać wcale. Ale ponieważ te kartki są już gotowe, chcę powiedzieć na ich obronę, co następuje: wspomnień swych, kreślonych bez żadnego względu na ustalone zwyczaje, nie rzuciłem na papier bez systemu i celu. Tkwi w nich pewna nadzieja i pewien zamysł. Nadzieja, że może z tych kart wyłoni się nareszcie wizja osobowości; człowiek tkwiący za książkami tak zasadniczo różnymi jak na przykład Szaleństwo  Almayera i Tajny agent — a 'jednak konsekwentny i zrozumiały na tle swego pochodzenia i swej działalności. Taka jest moja nadzieja. Bezpośrednim zaś celem, związanym ściśle z tą nadzieją, jest przedstawienie osobistych wspomnień przez wierne oddanie moich uczuć i wrażeń, dotyczących napisania mej pierwszej książki oraz mego pierwszego zetknięcia z morzem.

W połączonych świadomie dźwiękach tej podwójnej melodii niektórzy z mych (przyjaciół odkryją, być może, tu i ówdzie subtelną harmonię.
J. C.

I

Książki można pisać w przeróżnych miejscach. Zdarza się, że natchnienie wcielone w słowa nawiedza kajutę marynarza na statku unieruchomionym w środku miasta przez zamarzniętą rzekę; a że święci spoglądają podobno życzliwie na pokornych wyznawców, lubię sobie wyobrażać cień starego Flauberta (który wierzył między innymi, że jest potomkiem Wikingów) unoszący się z żartobliwym zainteresowaniem nad parowcem „Adowa", o wyporności 2000 ton, uwięzionym przez niełaskawą zimę przy nabrzeżu w Rouen; na tym właśnie parowcu zacząłem pisać dziesiąty rozdział  Szaleństwa Almayera. Powtarzam, że cień Flauberta przyglądał mi się z zainteresowaniem, bo czyż dobrotliwy normandzki olbrzym o wielkich wąsach i grzmiącym głosie nie był ostatnim z romantyków? Czyż w swym nieziemskim, prawie ascetycznym poświęceniu dla sztuki nie był czymś w rodzaju świętego pustelnika literata?

„Zaszło nareszcie — rzekła Nina do matki, wskazując na wzgórza, za które stoczyło się słońce..." Pamiętam, jak kreśliłem te słowa romantycznej córki Almayera na szarym papierze bloku, który leżał na kocu okrywającym moje łóżko. Słowa te odnosiły się do pewnego zachodu słońca na wyspach malajskich i ukształtowały się w mym mózgu wśród gorączkowej wizji lasów: i rzek, i mórz, leżących daleko od handlowego, a jednak romantycznego miasta północnej półkuli. Lecz właśnie w owej chwili nastrój pełen wizji i słów został zniweczony przez trzeciego oficera, wesołego, przeciętnego młodzika, który wszedł, trzaskając drzwiami, i wykrzyknął: „Jak tu u  pana rozkosznie ciepło!"

Było rzeczywiście ciepło. Otworzyłem ogrzewanie parowe, ustawiwszy blaszankę pod cieknącym kurkiem; może nie wiecie, że woda cieknie przez szparę, którą para się nie przedostanie. Nie mam pojęcia, co mój młodociany przyjaciel robił na pokładzie przez cały ten ranek, lecz ręce, które mocno zacierał, były bardzo czerwone; sam ich wygląd przejął mnie chłodem. Młodzieniec ów pozostał jedynym z moich znajomych uprawiającym grę na banjo, a że ;był przy tym młodszym synem emerytowanego pułkownika, więc przez dziwną, a bezsensowną asocjację myśli zawsze mi się wydaje, iż poemat pana Kiplinga dotyczy wyłącznie ;jego osoby. Kiedy mój młody (kolega nie grał na banjo, pasjami lubił siedzieć i na nie patrzeć. Zabrał się i teraz do tej sentymentalnej kontemplacji; przyglądałem mu się badawczo, a on rozmyślał chwilę nad strunami, po czym zapytał lekko:

— Co też pan tam wciąż bazgrze, jeśli wolno zapytać?

Było to pytanie zupełnie usprawiedliwione, ale nic nie odrzekłem i odwróciłem po prostu blok w odruchu instynktownej skrytości: nie mogłem powiedzieć temu młodzikowi, że wypłoszył mi z myśli psychologię Niny Almayer, wypowiedziane przez nią zdanie, rozpoczynające rozdział dziesiąty, i pełne swoistej mądrości słowa pani Almayer, które miała wyrzec wśród zapadającej złowieszczo tropikalnej nocy. Nie mogłem mu powiedzieć, że Nina oznajmiła: „Zaszło nareszcie." Niezmiernie by go to zdziwiło i byłby może upuścił swe drogocenne banjo. Nie mogłem mu także powiedzieć, że słońce niego życia na morzu chyliło się również ku zachodowi w tej samej właśnie chwili, gdy kreśliłem słowa opisujące niecierpliwe porywy młodości pochłoniętej swym pragnieniem. Sam o tym nie wiedziałem, a można śmiało powiedzieć, że nie byłoby to obeszło mego kolegi, choć zacny ten młodzian odnosił się do mnie z większym uszanowaniem, niż tego właściwie wymagały nasze służbowe stosunki.

Opuścił wzrok z tkliwością na banjo, a ja patrzyłem w dalszym ciągu przez luminator. Okrągły otwór ujmował w mosiężne ramy fragment nabrzeża, z beczkami stojącymi rzędem na zamarzłym gruncie i tylną częścią wielkiego wozu. Furman o czerwonym nosie, odziany w bluzę i wełnianą szlafmycę, stał oparty o koło. Po nabrzeżu spacerował leniwie bezczynny strażnik z urzędu celnego, w ściągniętej pasem granatowej kapocie; zdawało się, że jest zgnębiony niepogodą i jednostajnością urzędniczej egzystencji. Tło obrazu objętego iluminatorem stanowiły brudne domy, przed którymi rozpościerał się szeroki pas kamiennego nabrzeża, brunatnego od zamarzniętej warstwy błota. Koloryt obrazu był ciemny, a jego najwydatniejszy punkt stanowiła mała kawiarnia o oknach przybranych firankami i odrapanym froncie z białego drzewa, który to front harmonizował z niechlujstwem biedniejszych dzielnic miasta, ciągnących się wzdłuż rzeki. Przesunięto nas tutaj z innego stoiska w sąsiedztwie opery, gdzie tenże iluminator otwierał się na kawiarnię zupełnie innego rodzaju — najlepszą w mieście, o ile mi się Maje; w tej to właśnie kawiarni zacny Bovary i jego żona, romantyczna córka starego Pere Renault, posilali się po pamiętnym przedstawieniu w operze, wysłuchawszy tragicznej historii Łucji z Lammermooru w oprawie lekkiej muzyki.

Nie mogłem już przywołać z powrotem wizji Archipelagu Wschodniego, który (miałem wszelką nadzieję znów ujrzeć. Historia o szaleństwie Almayera została schowana na resztę dnia pod poduszkę. Nie przypominam sobie, aby jakie zajęcie odrywało mnie od pisania; Bogiem a prawdą, prowadziliśmy wówczas na pokładzie życie kontemplacyjne. Nie powiem tu nic o mym uprzywilejowanym stanowisku na statku. Znalazłem się tam po prostu „z uprzejmości", niby wybitny aktor, który podejmuje się drobnej roli na benefisie przyjaciela.

Jeżeli chodzi o moje własne uczucia, nie dogadzał mi pobyt na tym parowcu w owym czasie i w danych okolicznościach. I może nie byłem tam nawet potrzebny w zwykłym tego słowa znaczeniu, w jakim statek „potrzebuje" oficera. Pierwszy to i ostatni wypadek w mej morskiej (karierze, że służyłem na statku, którego właściciele pozostali dla mnie zupełnie nieuchwytni. Nie myślę tu o znanej ogólnie firmie londyńskich agentów handlujących statkami, którzy wynajęli nasz parowiec Francusko—Kanadyjskiej Spółce Transportowej, nie tyle krótkotrwałej, co efemerycznej. Śmierć zostawia coś poza sobą, ale po FKST nie zostało nic uchwytnego. Kwitła nie dłużej od róży i, bynajmniej nie jak róża, (rozwinęła się w samym środku zimy, siejąc nikłą woń przygód, po czym zwiędła jeszcze przed nastaniem wiosny. Lecz bez kwestii była to spółka, miała nawet swą własną flagę, całą białą z literami FKST splecionymi zręcznie w skomplikowany monogram. Podnosiliśmy ją na szczycie grotmasztu; dochodzę teraz do przekonania, że była to flaga jedyna w swoim rodzaju. Jednak my na pokładzie mieliśmy w ciągu dłuższego czasu wrażenie, że jesteśmy częścią wielkiej floty, której statki wyruszają raz na dwa tygodnie do Montrealu i Quebec; głosiły o tym broszury i prospekty przywiezione w dużej paczce na parowiec, gdy znajdował się jeszcze w Victoria Dock w Londynie i miał za chwilę wyruszyć do Francji, do Rouen. W tajemniczym życiu FKST zawarty jest sekret ostatniej posady w moim. zawodzie, posady, która pośrednio zatrzymała miarowy rozwój historii o Ninie Almayer.

Ówczesny sekretarz Londyńskiego Stowarzyszenia Kapitanów, które mieściło się w skromnych pokojach na Fenchurch Street, był człowiekiem o niezmordowanej ruchliwości i największym poświęceniu dla swego zadania. On jest właśnie odpowiedzialny za moje ostatnie związanie się ze statkiem. Tak to określam, ponieważ nie można tego nazwać właściwie morską wyprawą. Kochany kapitan Froud — po tych wszystkich latach nie mogę go nie wspomnieć z serdeczną poufałością  — otóż kapitan Froud myślał słusznie, że korpusowi oficerów marynarki handlowej trzeba dać więcej wykształcenia i większą rangę. Urządzał dla nas cykle fachowych odczytów, korespondował pracowicie z urzędami i członkami parlamentu o sprawach związanych ze służbą; a czuł taką nieodpartą potrzebę troszczenia się o członków Stowarzyszenia, że jeśli wypadło jakie śledztwo lub komisja tycząca się morskich spraw i pracy marynarzy, była to dla niego prawdziwa gratka. Przy wysokim poczuciu swych urzędowych obowiązków odznaczał się niewyczerpaną dobrocią  — wybitną skłonnością do wyświadczania wszelkich możliwych usług członkom zawodu, w którym był swego czasu znakomitym kapitanem. A czyż można wyświadczyć marynarzowi większe dobrodziejstwo niż nastręczyć mu pracę? Kapitan Froud uważał, że Stowarzyszenie Kapitanów, poza ogólną opieką nad naszymi sprawami, powinno być nieoficjalną agencją najwyższej klasy, dostarczającą nam posad.

— Usiłuję przekonać wszystkich poważnych armatorów, żeby zwracali się do nas o potrzebnych im ludzi. Nasze Stowarzyszenie nie ma nic z ducha związków zawodowych i doprawdy nie widzę, dlaczego by armatorzy nie mieli do nas się zwracać  — rzekł raz do mnie. — A przy tym zawsze mówię, że jeśli wszyscy zgłaszający się mają równe kwalifikacje, kapitanowie powinni przenosić członków Stowarzyszenia nad innych kandydatów. Na moim stanowisku łatwo mi, na ogół, znaleźć dla kapitanów to, czego pragną, wśród naszych członków lub też członków korespondentów.

W mych wędrówkach po Londynie z zachodu na wschód i z (powrotem (nie miałem wówczas nic do roboty) dwa małe pokoiki na Fenchureh Street były czymś w rodzaju schronienia, gdzie mój duch, stęskniony za morzem, mógł się czuć bliżej statków, ludzi i życia, które sobie upodobał  — bliżej niż w jakimkolwiek innym miejscu na stałym lądzie. Około piątej po południu schronienie to bywało pełne ludzi i tytoniowego dymu, lecz kapitan Froud urzędował oddzielnie w mniejszym pokoju i udzielał tam posłuchań, których głównym celem było wyświadczanie przysług. I oto pewnego chmurnego popołudnia — działo się to w listopadzie — kiwnął na minie zgiętym palcem, spoglądając zza okularów w charakterystyczny sposób, który zapamiętałem chyba najlepiej z całej jego powierzchowności.

— Był u mnie dziś rano pewien (kapitan — rzekł, wracając do swego biurka i wskazując mi krzesło — który potrzebuje oficera. Chodzi tu o parowiec. Pan wie, to dla mnie największa przyjemność, kiedy mnie o coś proszą, ale na nieszczęście nie bardzo widzę, co bym mógł zrobić w tym wypadku... 

Sąsiedni pokój pełen był ludzi, toteż spojrzałem ze zdziwieniem na zamknięte drzwi, ale kapitan potrząsnął głową.

— O tak, byłbym uszczęśliwiony, gdyby się udało dostać to miejsce 'dla któregoś z nich. Ale rzecz w tym, że ów kapitan potrzebuje oficera mówiącego płynnie po francusku, a takiego niełatwo znaleźć. Osobiście nie znam żadnego takiego oficera prócz pana. To jest miejsce drugiego oficera i oczywiście pan by go nie wziął... prawda? Wiem, że to nie jest to, czego pan szuka.

Nie tego szukałem istotnie. Byłem pogrążony w lenistwie jak człowiek, którego zaprząta tylko jedno: pogoń za słowami dla uchwycenia swych wizji. Ale przyznaję, że na zewnątrz wyglądałem mniej więcej na człowieka, który by mógł objąć stanowisko drugiego oficera na parowcu wydzierżawionym przez francuską spółkę. Nie zdradzałem się z tym, że mnie prześladuje los Niny i szum podzwrotnikowych lasów; nawet poufne obcowanie z Almayerem (człowiekiem o słabym charakterze) nie odbijało się wyraźnie w mych rysach. Przez wiele lat Almayer i świat, w którym się obracał, przepełniały mi wyobraźnię, nie naruszając — sądzę  — mej zdolności do porania się z realiami morskiego życia. Ów człowiek wraz ze swym otoczeniem towarzyszył mi nieustannie od chwili, gdy powróciłem ze wschodnich wód, na jakieś cztery lata przed dniem, o którym mówię.

We frontowym salonie umeblowanych pokoi, wychodzących na skwer w Pimlico, wspomnienia te odżyły we mnie po raz pierwszy z przejmującą wyrazistością, obcą mym dawnym, rzeczywistym stosunkom z Almayerem. Pozwoliłem sobie wówczas na długi pobyt na lądzie, a że potrzebowałem zapełnić czymś ranki, Almayer (ten dawny znajomy) przybył mi szlachetnie z pomocą. Wkrótce, jak wypadało, żona jego i córka zasiadły wraz z nim u mego stołu, a potem zjawiła się i reszta kompanii znad Pantai, bogata w słowa i gesty. Szanowna maja gospodyni nic nie wiedziała, że miałem zwyczaj urządzać zaraz po śniadaniu, ożywione przyjęcia dla Malajów, Araibów i Metysów. Nie domagali się głośno mej uwagi. Przychodzili z niemą, nieodpartą prośbą  — i stwierdzam na tym miejscu, że owa prośba nie zwracała się do mego samolubstwa czy też próżności. Wydaje mi się teraz, iż był to apel do mego sumienia; bo dlaczego by pamięć o istotach, które wiodły w mych oczach skromne lżycie skąpane w słońcu, dlaczegóż by ta pamięć  żądała dla siebie wyrazu pod postacią powieści, jeśli nie na podstawie owej tajemniczej wspólnoty, która jednoczy w nadziei i trwodze wszystkich mieszkańców tej ziemi?

Nie witałem mych gości z gwałtownym uniesieniem niby posłów niosących dary (bogactwa lub sławy. Nie nawiedziła mnie wizja drukowanej książki, gdy siedziałem pisząc przy stole w podupadłej części dzielnicy Belgravii. Po upływie tych wszystkich lat — a każdy rok pozostawił swój ślad w postaci zapisanych powoli kartek — mogę uczciwie powiedzieć, że nic innego tylko uczucie pokrewne pietyzmowi skłoniło mnie do wyrażenia — w 'słowach dobranych sumiennie i troskliwie — pamięci odległych rzeczy i ludzi, których już nie ma.

Wracając do kapitana Frouda i jego manii, by nie narazić nigdy na zawód właścicieli lub kapitanów statków, nie zanosiło się na to, abym zawiódł jego ambicje; w parę godzin chciał zaspokoić niezwykłe żądanie, domagające się oficera mówiącego po francusku. Kapitan Froud wyjaśnił mi, że statek, o który chodziło, został wydzierżawiony przez francuską spółkę, zamierzającą stworzyć regularną miesięczną komunikację dla transportu francuskich emigrantów z Rouen do Kanady. Lecz, mówiąc szczerze, tego rodzaju historia niewiele mnie obchodziła. Odrzekłem z powagą, że jeśli chodzi istotnie o podtrzymanie reputacji Stowarzyszenia Kapitanów, to wezmę pod uwagą propozycją kapitana Frouda. Ale powiedziałem to jedynie dla formy. Nazajutrz rozmawiałem z kapitanem owego statku i zdaje mi się, że zrobiliśmy na sobie wzajemnie dobre wrażenie. Wyjaśnił mi, iż jego pierwszy oficer jest pod każdym względem człowiekiem bez zarzutu i nie ma mowy, aby go mógł oddalić dla powierzenia mi wyższego stanowiska; lecz o ile się zgodzę zostać drugim oficerem, będę miał zastrzeżone specjalnie korzystne warunki i tak dalej.

Odpowiedziałem, że jeśli zasadniczo się zdecyduję, ranga nie będzie miała dla mnie znaczenia.

— Jestem pewien — nalegał kapitan —  że pan porozumie się  świetnie z Paramorem.

Zobowiązałem się  święcie do odbycia przynajmniej dwóch rejsów i w takich oto okolicznościach zaczęła się moja służba, która miała być mym ostatnim związkiem ze statkiem. W rezultacie ani jeden rejs nie doszedł do skutku. Może wypełnił się w ten sposób wyrok losu, który mi snadź wypisał na czole, że w ciągu wszystkich morskich wędrówek nie wolno mi przepłynąć Oceanu Zachodniego; używam tej ostatniej nazwy w specjalnym znaczeniu, na wzór marynarzy mówiących np. o handlu na Oceanie Zachodnim, o parowcach pasażerskich Oceanu Zachodniego, o ciężkich wypadkach na Oceanie Zachodnim. Nowe życie następowało tuż za dawnym i dziewięć rozdziałów Szaleństwa Almayera towarzyszyło mi do Victoria Dock, skąd po paru dniach wyruszyliśmy w kierunku Rouen. Nie posunąłbym się aż do twierdzenia, iż Franousko—Kana—dyjska Spółka Transportowa nie dokonała ani jednego rejsu z tego jedynie powodu, że zaangażowała człowieka, którego przeznaczeniem było nigdy Oceanu Zachodniego nie przepłynąć. Może i było tak rzeczywiście; lecz jawną, główną przeszkodę stanowił najoczywiściej brak pieniędzy. Czterysta sześćdziesiąt koi dla emigrantów umieścili pracowici cieśle na międzypokładzie, podczas gdyśmy leżeli w Victoria Dock, lecz ani jeden emigrant w Rouen się nie pokazał  — z czego się, wyznaję, cieszyłem, ponieważ jestem humanitarny. Kilku panów z Paryża — trzech, o ile mi się zdaje, a jeden z nich był podobno prezesem Spółki — zjawiło się rzeczywiście; chodzili z końca w koniec po statku, obijając w straszny sposób cylindry o belki sufitu. Oprowadzałem ich osobiście i mogę zaręczyć, że interesowali się wszystkim w sposób wcale inteligentny, choć widać nigdy przedtem nie oglądali czegoś w tym rodzaju. Gdy wracali na brzeg, wyraz pogodnej niepewności malował się na ich twarzach. Choć ta uroczysta inspekcja miała być wstępem poprzedzającym bezpośrednio nasz wyjazd, właśnie wówczas, w chwili gdy członkowie komisji sunęli w dół gęsiego po schodni, odebrałem wewnętrzną przestrogę, iż  żaden z rejsów zamierzonych przez dzierżawców naszego parowca nigdy do skutku nie dojdzie.

Nawiasem mówiąc, w niespełna trzy tygodnie nastąpiło przesunięcie statku. Kiedyśmy przybyli do Rouen, popłynęliśmy bardzo uroczyście dobry kawał w górę rzeki, ku środkowi miasta, a że na rogach wszystkich ulic rozlepiono trójkolorowe afisze oznajmiające o narodzinach naszej Spółki, każdy petit bourgeois z żoną i rodziną urządzał sobie w niedzielę rozrywkę ze zwiedzenia statku. Włożywszy najlepszy mundur, trzymałem się zawsze na widocznym miejscu, aby udzielać objaśnień niby tłumacz agencji Cooka dla turystów, a nasi podoficerowie zbierali bogate żniwo napiwków od oprowadzanych grup. Ale gdy statek został przesunięty — wskutek czego znaleźliśmy się z jakie półtorej mili niżej, przycumowani u znacznie bardziej błotnistego i brudniejszego nabrzeża — wówczas pustka samotności stała się naszym udziałem. Ogarnął nas zupełny, głuchy zastój; bo ponieważ statek gotów był do podróży nawet w najdrobniejszych szczegółach, ponieważ mróz trzymał tęgi a dni były krótkie, nie mieliśmy dosłownie nic do roboty — do tego stopnia, że czerwieniliśmy się ze wstydu, kiedy przyszło nam na myśl, że za cały ten czas bierzemy pensję. Młody Cole martwił się, ponieważ, jak twierdził, żadna zabawa nie mogła cieszyć wieczorem po takim całodziennym próżniactwie; nawet banjo straciło swój urok, odkąd nic nie przeszkadzało jego właścicielowi brzdąkać na nim bez końca od posiłku do posiłku. Poczciwy Paramor — był to doprawdy najzacniejszy z ludzi — stracił humor, o ile na to pozwalało jego wesołe usposobienie, aż wreszcie pewnego posępnego dnia podszepnąłem mu z czystej swawoli, żeby zużył uśpioną energię załogi na wybranie obu cum na pokład i przymocowanie ich odwrotnym końcem do nabrzeża.

Paramor na chwilę się rozpromienił.

—  Świetna myśl! — Lecz twarz jego zachmurzyła się natychmiast. — No tak... oczywiście! Ale ta robota nie może trwać dłużej niż trzy dni — mruknął markotnie.

Nie umiem powiedzieć, na jak długo obliczał nasz postój u krańców Rouen, ale wiem, że cumy zostały wybrane na pokład i umocowane odwrotnym końcem na nabrzeżu wedle mego szatańskiego podszeptu, po czym zapomniano, jak sądzę, o ich istnieniu — aż wreszcie francuski pilot przybył, aby poholować w dół nasz statek, równie pusty jak przedtem, na szlak wiodący; do Hawru. Można by myśleć, że ten stan przymusowego lenistwa pchnął naprzód dzieje Almayera i jego córki. Ale nic podobnego. Chyba coś mnie urzekło w chwili, gdy mój towarzysz z kajuty, banjoista, przeszkodził mi w pisaniu; dzieje Almayera utknęły na owym znamiennym zachodzie słońca — i ito na przeciąg wielu tygodni. Tak było zawsze z tą książką, zaczętą w 1889 roku i skończoną w 1894 — tą najkrótszą z powieści, które przeznaczone mi było napisać. Między pierwszymi jej słowami, okrzykiem żony Almayera, wołającej go na obiad, i niemą apostrofą Abdulli (wroga Almayera) do Boga mahometan, ,,'który jest łaski pełen i miłosierdzia", apostrofą zamykającą książkę  — miało się zmieścić kilka długich morskich podróży, przybycie z wizytą (według wzniosłej frazeologii odpowiedniej w tym wypadku) do niektórych miejsc związanych z moim dzieciństwem i urzeczywistnienie pustych dziecinnych słów, wypowiadających kaprys lekkomyślny i romantyczny.

Było to w roku 1868 — miałem wtedy lat około dziewięciu; patrząc na ówczesną mapę Afryki, dotknąłem palcem białej przestrzeni, stanowiącej wówczas niezbadaną tajemnicę tego lądu, i rzekłem do siebie z niewzruszoną pewnością i zdumiewającym zuchwalstwem, których nie mam już w charakterze: „Kiedy dorosnę, pojadę tam."

I naturalnie więcej już o tym nie myślałem, póki mniej więcej w ćwierć wieku później nie trafiła mi się sposobność pojechania właśnie tam — jakby grzech dziecinnej zuchwałości musiał spaść na mą dojrzałą głowę. Tak. Pojechałem tam; ponieważ Wodospady Stanleya znajdują się w tamtej okolicy, która w 1868 roku była najbardziej pustą z pustych przestrzeni na wizerunku ziemskiej powierzchni. A rękopis Szaleństwa Ałmayera, który zawsze z sobą woziłem, jakby był talizmanem lub skarbem, również tam ze mną pojechał. To, że w ogóle stamtąd wrócił, wydaje mi się szczególnym zrządzeniem Opatrzności, ponieważ wiele innych rzeczy, nieskończenie bardziej dla mnie cennych i pożytecznych, przepadło wskutek nieszczęśliwych wypadków w czasie transportu. Przypominam sobie na przykład szczególnie trudny zakręt na rzece Kongo, między Kinchassa a Leopoldville — tym trudniejszy, że trzeba go było przebyć nocą w wielkim czółnie, mając tylko połowę niezbędnych do tego wioślarzy. Mało brakowało, a byłbym został drugim białym utopionym z kolei w tym interesującym miejscu wskutek wywrócenia się czółna. Pierwszym był młody oficer belgijski; wypadek ten zdarzył się parę miesięcy wcześniej, i zdaje się, że ów Belg wracał również do kraju; nie był może tak ciężko chory jak ja w owej chwili — ale jednak wracał do kraju. Przebyłem tamto miejsce na wpół  żywy, a było wówczas ze mną tak źle, że nic mnie w ogóle nie obchodziło; rękopis Szaleństwa Almayera stale mi towarzyszył wśród coraz mniej licznych bagaży i tak się oto dostałem do owej rozkosznej stolicy Borna, gdzie przed wyruszeniem parowca, który wracał do kraju, miałem czas raz po raz życzyć sobie śmierci z najzupełniejszą szczerością. Istniało wówczas tylko siedem rozdziałów Szaleństwa Almayera, lecz najbliższy rozdział mego życia zawierał długą, długą chorobę i bardzo posępny powrót do zdrowia. Genewa, a ściślej mówiąc wodoleczniczy zakład w Champel wsławił się raz na zawsze, gdyż tam ukończyłem ósmy rozdział historii o zmierzchu i upadku Almayera. Treść dziewiątego rozdziału jest nierozdzielnie splątana z troską o sprawne administrowanie wielkim składem towarów na wybrzeżu Tamizy, składem należącym do pewnej firmy w City — mniejsza o jej nazwę. Lecz praca ta, którą podjąłem, aby się przyzwyczaić z powrotem do czynnego, normalnego życia, trwała krótko. Ląd nie miał w sobie nic, co by potrafiło mnie przykuć na czas dłuższy. Tedy ową pamiętną opowieść, niby beczkę wyborowej madery, obwoziłem tu i tam po morzu przez całe trzy łata. Czy ów system wpłynął na nią korzystnie, tego bym oczywiście powiedzieć nie umiał. Sądząc jednak z pozoru, nie było tak bynajmniej. Rękopis wypłowiał, pożółkł i nabrał starożytnego wyglądu. Przypuszczenie, aby Almayerowi i Ninie mogło się coś w ogóle wydarzyć, wydało mi się w końcu absurdem. A jednak wydarzyła się rzecz dziwnie nieprawdopodobna na szerokich morzach — i to ich zbudziło z letargu.

Jak to powiedział Novalis? „Przekonania moje zyskują niewątpliwie na głębi z chwilą, gdy w nie inna dusza uwierzy." A czymże jest powieść, jeśli nie przekonaniem o istnieniu naszych bliźnich, przekonaniem tak głębokim, że przybiera kształt urojonego życia przejrzystszego od rzeczywistości, w którym zestawienie wybranych epizodów góruje prawdopodobieństwem nad pewną siebie, popartą dokumentami historią. Opatrzność, która wyratowała mój rękopis z bystrych nurtów Konga, podsunęła go przyjaznej duszy daleko na pełnym morzu. Byłaby to z mej strony czarna niewdzięczność, gdybym kiedykolwiek zapomniał bladą, zapadłą twarz i głęboko osadzone, ciemne oczy młodego studenta z Cambridge (pasażera dla celów zdrowotnych na zacnym statku „Torrens" płynącym do Australii), który był pierwszym czytelnikiem Szaleństwa Almayera — pierwszym czytelnikiem, jakiego w ogóle miałem.

— Czy bardzo by to pana znudziło, gdybym panu dał do przeczytania rękopis napisany takim charakterem pisma jak mój? — zapytałem pod wpływem nagłego porywu, przy końcu dość długiej rozmowy, której przedmiotem była Historia Gibbona. Jacąues (tak się student nazywał) przyniósł mi był książkę z własnego podróżnego zapasu i siedział u mnie w kajucie podczas pewnej burzliwej psiej wachty.

— Ani trochę  — odrzekł uprzejmym jak zawsze tonem i uśmiechnął się leciutko.

Gdy wyciągnąłem szufladę, pobudzona jego ciekawość nadała mu baczny wyraz. Ciekaw jestem, czego się spodziewał. Może poematu? Niepodobna już dziś tego odgadnąć. Nie był to człowiek zimny, raczej spokojny, a co więcej, zgaszony przez chorobę, małomówny, o prostym i skromnym obejściu — lecz w całej swej osobie miał coś niezwykłego, co go odgradzało od szarego tłumu naszych sześćdziesięciu pasażerów. Zaduma malowała się w jego oczach; patrzył jakby w głąb samego siebie. Zapytał nieco ochrypłym, miłym głosem w zwykły swój sposób, pociągający i dyskretny:

— A co to takiego?

— Coś w rodzaju opowiadania — rzekłem z wysiłkiem. — To nawet jeszcze nie skończone. Ale mimo to chciałbym usłyszeć o tym pańskie zdanie.

Włożył rękopis do wewnętrznej kieszeni kurtki; pamiętam doskonale jego cienkie, brunatne palce, składające kartki podłużnie.

— Przeczytam to jutro — powiedział i chwycił za klamkę, a potem, śledząc kołysanie się statku dla wybrania odpowiedniej chwili, otworzył drzwi i już go nie było. W chwili gdy wychodził, słyszałem przeciągłe Wycie wiatru, syk wody na pokładach „Torrensa" i stłumiony, jak gdyby odległy ryk rosnącej fali. Zauważyłem wzburzenie wśród wielkiego niepokoju wód i odpowiedziałem na nie zawodową myślą, że o ósmej, najdalej za pół godziny, trzeba będzie zwinąć  żagle górne.

Nazajutrz, ale tym razem podczas pierwszej psiej wachty, Jacąues wszedł do mojej kajuty. Miał gruby wełniany szal naokoło szyi i trzymał rękopis. Podał mi go, patrząc na mnie przeciągłe, ale ,bez słowa. Wziąłem rękopis w milczeniu. Jacques usiadł na kanapie i wciąż jeszcze nic nie mówił. Otworzyłem i zamknąłem szufladę biurka, na którym leżała zapisana łupkowa tabliczka w drewnianej ramce, czekająca na porządne wciągnięcie jej treści do pewnego rodzaju książki prowadzonej przeze mnie starannie, a mianowicie do dziennika okrętowego. Odwróciłem się od biurka. Ale nawet i wtedy Jacques wcale się nie odezwał.

— No więc, co pan mi powie? — rzekłem wreszcie. — Czy warto kończyć? — Moje pytanie wyrażało ściśle to, co myślałem.

— Bezwzględnie — odrzekł swym spokojnym, nieco zachrypłym głosem i z lekka zakaszlał.

— Czy pana to zajęło? — pytałem dalej prawie szeptem.

— I bardzo!

Nastało milczenie; przechylałem się  wciąż  instynktownie w takt gwałtownych chybotów statku, a Jacques wyciągnął się jak długi na kanapie. Zasłona u mego łóżka kołysała się tam i z powrotem jak punka, lampa u grodzi zataczała kręgi na kółkach, a od czasu do czasu drzwi kajuty zgrzytały lekko pod uderzeniami wiatru. Znajdowaliśmy się pod czterdziestym stopniem szerokości południowej, w pobliżu południka Greenwich — o ile pamiętam — w chwili gdy odbywał się ten spokojny obrządek wskrzeszenia Almayera i Niny. Wśród przeciągłego milczenia przyszło mi na myśl, że w tym opowiadaniu — tak jak się wówczas przedstawiało — było dużo retrospektywnej narracji. Czy akcja jest zrozumiała, pytałem siebie, jakby pisarz powieści już się był urodził w ciele marynarza. Lecz z pokładu doszedł mnie gwizdek oficera służbowego; nadstawiłem ucha, aby pochwycić rozkaz, który miał nastąpić po tym zwróceniu uwagi. Dosłyszałem słaby, rozkazujący okrzyk: „Brasuj reje!" „Aha! — pomyślałem sobie — zbliża się wiatr od zachodu." Potem zwróciłem się do mego pierwszego czytelnika, który, niestety, miał  żyć zbyt krótko, by mógł doczekać końca powieści.

— Niech mi pan pozwoli zadać jeszcze jedno pytanie: czy ta historia, tak jak została napisana, wydaje się panu zrozumiała?

Podniósł na minie ciemne, łagodne oczy jak gdyby ze zdziwieniem:

— Tak! Najzupełniej.

Oto wszystko, co miałem usłyszeć z jego ust o zaletach Szaleństwa Almayera. Nie mówiliśmy z sobą już nigdy o tej książce. Nastał długi okres niepogody i wszystkie moje myśli skupiły się na służbie, a tymczasem biedny Jacques zaziębił się fatalnie i nie mógł opuszczać kajuty. Gdy przybyliśmy do Adelaidy, pierwszy czytelnik mej prozy wyruszył natychmiast w głąb lądu i umarł po krótkiej chorobie, czy to w Australii, czy też może wracając do kraju przez Kanał Sueski. Nie wiem na pewno, jak było właściwie, i chyba nigdy mi dokładnie tego nie mówiono, choć wypytywałem o Jacques'a wracających na statek pasażerów, którzy w czasie naszego postoju w przystani odbywali wędrówkę po lądzie, „zwiedzając kraj", i spotykali Jacques'a tu i ówdzie. Wyruszyliśmy wreszcie z powrotem i wciąż jeszcze ani jedna kreska nie przybyła do nagryzmolonych niedbale licznych kart, 'które biedny Jacques miał cierpliwość czytać, gdy cienie Wieczności już się gromadziły w jego życzliwych, spokojnych oczach.

Proste a rozstrzygające „bezwzględnie", wypowiedziane przez Jacques'a, natchnęło mnie postanowieniem, które drzemało we mnie, czekając tylko na odpowiednią sposobność. Można powiedzieć, że jestem teraz zmuszony, podświadomie zmuszony, do pisania tomu za tomem, jak w dawnych latach byłem zmuszony do wyruszania raz po raz na morze. Kartki muszą następować jedne za drugimi, jak w dawnych czasach mile ciągnęły się jedna za drugą, wciąż dalej, aż do wyznaczonego celu, który będąc samą Prawdą jest Jeden — dla wszystkich ludzi i dla wszystkich zajęć.

Nie wiem, który z tych dwóch nakazów wewnętrznych wydał mi się bardziej tajemniczy i bardziej nadzwyczajny. Lecz zanim zacząłem pisać, a także zanim stałem się marynarzem, musiałem czekać na odpowiednią sposobność. Pozwolę sobie wyznać, że nigdy nie byłem bohaterem z rodzaju tych, którzy dla zabawy popłynęliby w szafliku na morze; a jeśli wolno mi się chwalić konsekwentnym postępowaniem, dałem jego dowody także i w czasie pisarskiej kariery. Opowiadano mi, że niektórzy piszą w wagonie, i zapewne mogliby pisać siedząc ze skrzyżowanymi nogami na sznurze od bielizny; lecz muszę się zwierzyć, że mój sybarytyzm pozwala mi pisać tylko wtedy, gdy niani przynajmniej coś w rodzaju krzesła. Szaleństwo Almayera rozrastało się raczej wiersz za wierszem niż karta za kartą.

I stało się raz, że omal nie zgubiłem rękopisu — doprowadzonego wówczas do pierwszych słów dziewiątego rozdziału — na stacji Friedrichstrasse (znajdującej się, jak wiadomo, w Berlinie), jadąc do Polski, a ściślej mówiąc, na Ukrainę. Przesiadałem się wczesnym rankiem i w pośpiechu zostawiłem torbę podróżną w kolejowej restauracji. Zacny i sprytny Kofferträger ją wyratował. Niepokojąc się, nie myślałem jednak o rękopisie, ale o wszystkich innych rzeczach, które tam były.

W Warszawie, gdzie spędziłem dwa dni, wędrowne te kartki nie ujrzały wcale dziennego światła, tylko raz o świec, gdy torba leżała otwarta na krześle. Przebierałem się wówczas z pośpiechem na obiad w pewnym sportowym klubie. Przyjaciel niego dzieciństwa (służył poprzednio w dyplomacji, a wówczas hodował pszenicę w dobrach ojcowskich — nie widzieliśmy się od lat przeszło dwudziestu) czekał na hotelowej kanapie, aby mnie zabrać  do klubu.

— Póki się ubierasz, opowiedzże mi coś o swoim życiu — zachęcał mnie uprzejmie.

Nie zdaje mi się, abym opowiedział mu dużo o sobie, ani wtedy, ani też później. Jedliśmy obiad w nielicznym, dobranym kółku, a rozmowa była niezmiernie ożywiona i toczyła się na wszystkie możliwe tematy, od łowów na (grubego zwierza w Afryce aż do ostatniego poematu, który się ukazał w bardzo modernistycznym przeglądzie, wydawanym przez najmłodszych i popieranym przez wysokie sfery. Ale nie zawadziliśmy ani razu o Szaleństwo Almayera i na drugi dzień rano rękopis — nieodłączny mój towarzysz — tkwił w dalszym ciągu w ciemności, tocząc się wraz ze mną w południowo—wschodnim kierunku, ku guberni kijowskiej.

W owych czasach trzeba było jechać końmi osiem godzin, jeśli nie więcej, od stacji kolejowej aż do wiejskiego dworu, celu mojej podróży.

„Dear boy  — (te słowa były zawsze napisane po angielsku) brzmiał ostatni list, wysłany z owego dworu, a odebrany przeze mnie w Londynie. — Każ się zawieźć do jedynej miejscowej gospody, zjedz obiad, jaki się da, a wieczorem mój zaufany służący, factotum i majordomus, pan W. S. (zaznaczam, że jest to szlachcic rodem) stawi się przed tobą i doniesie o przybyciu małych sani, które przywiozą cię tu nazajutrz. Posyłam przez niego moje najcieplejsze futro; razem z okryciami, które zapewne masz z sobą, zabezpieczy cię to od zziębnięcia w drodze."

I rzeczywiście, w chwili gdy jadłem obiad, podany przez kelnera Żyda, w olbrzymim sypialnym pokoju o świeżo pomalowanej podłodze, pokoju podobnym do stodoły, drzwi się otworzyły i ukazał się pan W. S. (szlachcic rodem) w stroju podróżnym — 'długich butach, wysokiej czapce z baraniej skóry, kurtce ściśniętej skórzanym pasem. Był to człowiek mniej więcej trzydziestopięcioletni; jego szczera, wąsata twarz miała wyraz zakłopotany. Podniosłem się z krzesła i powitałem go po polsku z właściwym — mam nadzieję  — odcieniem szacunku, którego wymagała jego szlachecka krew i stanowisko zaufanego sługi.

Twarz rozjaśniła mu się w sposób zdumiewający. Okazało się, że wbrew usilnym zapewnieniom mego wuja poczciwiec wątpił o możliwości naszego wzajemnego porozumienia. Wyobrażał sobie, iż przemówię do niego w 'jakimś cudzoziemskim języku. Podobno wsiadając już do sanek, alby jechać na moje spotkanie, wykrzyknął z niepokojem:

— No dobrze! Dobrze! Zabierani się i jadę, ale Bóg raczy wiedzieć, jak się tam porozumiemy z siostrzeńcem naszego pana.

Porozumieliśmy się bardzo dobrze od samego początku. Zaopiekował się mną, jakbym był jeszcze wyrostkiem. Miałem rozkoszne chłopięce uczucie, że wracam ze szkół do domu, gdy mnie opatulił nazajutrz rano w olbrzymie podróżne futro z niedźwiedzich skór i zasiadł opiekuńczo u mego boku. Sanki były malutkie i wyglądały bardzo nikło — prawie jak zabawka — przy czterech wielkich gniadoszach zaprzężonych w lejce. We trzech ze stangretem wypełnialiśmy sanki zupełnie. Wiózł nas młody chłopak o jasnoniebieskich oczach; wysoki kołnierz futrzanej liberii okalał jego wesołą twarz i sterczał równo z głową.

— No, Józefie — zwrócił się mój towarzysz do stangreta — jak myślisz, czy uda się nam zajechać do domu przed szóstą?

Józef odpowiedział, że na pewno się uda z Bożą pomocą, jeśli tylko nie będzie wysokich zasp na wielkiej przestrzeni między pewnymi wsiami, których nazwy zabrzmiały mi w uszach jak coś bardzo znanego. Okazało się, że Józef świetnie powozi, a przy tym ma instynkt do wynajdywania drogi wśród pól pokrytych śniegiem oraz wrodzony dar wydobycia z koni wszystkiego, co dać mogą.

— To syn tego Józefa, którego pan kapitan pewno pamięta. Tego, co to woził  świętej pamięci babkę pana kapitana — zauważył W. S. zajęty utykaniem futra naokoło mych nóg.

Pamiętałem doskonale wiernego Józefa, który woził moją (babkę. Jakże! Przecież to on !dał mi lejce do ręki po raz pierwszy w mym życiu i pozwalał (bawić się wielkim czterorzemiennym batem przed bramą stajni.

— Co się z nim stało? — zapytałem. — Pewnie już teraz nie służy?

— Służył u naszego pana — brzmiała odpowiedź. — Ale umarł na cholerę przed dziesięciu laty, wtedy podczas tej wielkiej epidemii. A jednocześnie umarła jego żona, cały ich dom wymarł i został się ten jeden chłopiec.

Rękopis Szaleństwa Almayera spoczywał w torbie pod naszymi nogami.

Ujrzałem znów słońce zachodzące na równinach, jak je widywałem podróżując w dzieciństwie. Zachodziło czyste i czerwone, zanurzając się w śniegi, widzialne jak na dłoni, rzekłbyś,. zachodzące na morzu. Upłynęło już było dwadzieścia trzy lata, odkąd widziałem po oraz ostatni, jak słońce nad tym krajem zachodzi; jechaliśmy wśród ciemności, która padła szybko na siną przestrzeń  śniegu, aż wreszcie z pustki białej ziemi zlewającej się z gwiaździstym niebem wyłoniły się czarne kształty, kępy drzew nad wioską wśród ukraińskiej równiny. Przesunęło się koło nas parę domków, niska ściana bez końca i wreszcie ukazały się  światła dworu, połyskując i migocąc przez zasłonę drzew.

Tego samego wieczora wędrowny rękopis Szaleństwa Almayera został wypakowany i położony bez ostentacji na biurku w moim pokoju, w gościnnym pokoju, który — jak mi oświadczono niby to niedbałym tonem — czekał na mnie od jakich lat piętnastu. Rękopis nie przyciągnął uwagi pełnego tkliwości człowieka, który krzątał się wokół syna swej ukochanej siostry.

— Niewiele tu będziesz miał czasu dla siebie, mój bracie — rzekł wuj, używając tego zwrotu na wzór naszych chłopów, co było u  niego zawsze oznaką najlepszego humoru w chwilach serdecznego wzruszenia. — Będę zachodził do ciebie ciągle na pogawędki!

Mieliśmy właściwie cały dom do gawędy i odwiedzaliśmy się nawzajem bez końca. Nachodziłem wuja w 'jego gabinecie, gdzie najważniejszym sprzętem był olbrzymi srebrny kałamarz, ofiarowany mu w pięćdziesiątą rocznicę urodzin przez wszystkich jego ówczesnych pupilów. Był opiekunem wielu sierot z ziemiaństwa trzech południowych prowincji — począwszy od 1860 roku. Niektórzy jego pupile byli mymi szkolnymi kolegami i towarzyszami zabaw, ale, o ile wiem, nikt spomiędzy tych wszystkich dziewcząt i chłopców nie napisał nigdy powieści. Paru było starszych ode mnie, i to znacznie. Jeden z nich — pamiętam, jak przyjechał w odwiedziny, kiedy byłem małym chłopcem —. posadził mnie na grzbiecie konia pierwszy raz w mym życiu; czterokonny jego zaprzęg, mistrzowska konna jazda i zręczność we wszystkich sportach były przedmiotem mych najwcześniejszych zachwytów. Zdaje mi się, że pamiętam, jak moja matka — stojąc pod kolumnadą przed oknami jadalni — przyglądała się, gdy mnie wsadzono na kucyka; trzymał go może za uzdę ten sam Józef, który umarł na cholerę, stajenny chłopiec oddany specjalnie na usługi mej babki. Pamiętam tego młodego mężczyznę w granatowej kurcie i fałdzistych. kozackich spodniach, gdyż tak wyglądała liberia służby stajennej. Musiał to być rok 1864, a według innego systemu obliczeń działo się to z pewnością w roku, kiedy dozwolono mej matce opuścić miejsce wygnania, dokąd towarzyszyła memu ojcu, i udać się na południe celem odwiedzenia rodziny. Matka moja musiała także w swym czasie uzyskać pozwolenie, aby jechać na wygnanie razem z mężem; jednym z warunków, na których udzielono jej tej łaski, było zastrzeżenie, że władze będą się z nią obchodzić jak ze skazaną również na wygnanie. Ale w parę lat później, przez pamięć na mego najstarszego wuja, który służył w gwardii i umarł zostawiając w wielkim świecie Petersburga najlepszą pamięć i całe zastępy przyjaciół, kilka wpływowych osób wystarało się dla mojej matki o pozwolenie — zwane oficjalnie „Najwyższą  Łaską" — na trzymiesięczny urlop z wygnania.

Jest to także rok, od którego począwszy pamiętam matkę z większą wyrazistością  — już nie tylko jako czyjąś kochającą, cichą, opiekuńczą obecność, lecz jako istotę o szerokim czole i oczach wyrażających jak gdyby słodki nakaz; i pamiętam także wielki zjazd wszystkich krewnych z bliska i z daleka, siwe głowy przyjaciół rodziny, składających mej matce hołd szacunku i miłości w domu jej ulubionego brata, który w kilka lat później miał mi zastąpić oboje rodziców.

W owym czasie nie rozumiałem tragizmu tego wszystkiego, choć pamiętam, że doktorzy także nas odwiedzali. Po mojej matce nie było wcale znać choroby, lecz sądzę, że lekarze podpisali już byli na nią wyrok: tylko zmiana klimatu, tylko pobyt na południu mógł przywrócić opuszczające ją siły. Mnie owe czasy wydają się najszczęśliwszym okresem życia. Była tam moja kuzynka, rozkoszne, żywe dziewczątko o kilka miesięcy młodsze ode mnie; jej życie — nad którym czuwano z miłością, jakby była księżniczką krwi — skończyło się z piętnastym jej rakiem. Były tam również inne dzieci — wiele z nich już nie żyje — a między nimi i takie, które zapomniałem nawet z imienia. Nad wszystkim wisiał gnębiący cień wielkiego rosyjskiego cesarstwa, cień mroczniejący jeszcze od świeżo zrodzonej nienawiści do Polaków, podsycanej przez moskiewską szkołę dziennikarzy po nieszczęsnym powstaniu 1863 roku.

Odeszliśmy bardzo daleko od rękopisu Szaleństwa Almayera, lecz publiczne wspominanie tych kształtujących mnie wrażeń nie jest wybrykiem niespokojnego egotyzmu. Są to również ludzkie sprawy, odległe już w swej wymowie. Należy się, aby powieściopisarz zostawił swoim dzieciom coś więcej niż barwy i postacie własnej ciężko wypracowanej twórczości. Kiedy dzieci pisarza dorosną, to, co się wyda światu najbardziej zagadkową stroną ich natury, będzie właśnie ich nieświadomym odzewem na cichy głos tej nieubłaganej przeszłości, z której i dzieło wyobraźni pisarza, i indywidualność jego dzieci biorą odległy początek; a odzew ten pozostanie może na zawsze niejasny nawet dla tychże dzieci. 

Tylko w ludzkiej wyobraźni znajduje każda prawda istotne i niezaprzeczone istnienie. Wyobraźnia, a nie inwencja, jest najwyższym mistrzem sztuki i życia. Pełne wyobraźni i wierne odtworzenie rzeczywistych wspomnień może służyć godnie temu duchowi pietyzmu dla Wszystkich ludzkich spraw, duchowi dającemu sankcje zarówno pomysłom powieściopisarza, jak wzruszeniom człowieka rozpatrującego swą przeszłość.

Koniec wersji demonstracyjnej.

II

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

III

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

V

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej