Jack London

ŻELAZNA STOPA

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

ROZDZIAŁ PIERWSZY

ROZDZIAŁ DRUGI

ROZDZIAŁ TRZECI

ROZDZIAŁ CZWARTY

ROZDZIAŁ PIĄTY

ROZDZIAŁ SZÓSTY

ROZDZIAŁ SIÓDMY

ROZDZIAŁ ÓSMY

ROZDZIAŁ DZIEWIĄTY

ROZDZIAŁ DZIESIĄTY

ROZDZIAŁ JEDENASTY

ROZDZIAŁ DWUNASTY

ROZDZIAŁ TRZYNASTY

ROZDZIAŁ CZTERNASTY

ROZDZIAŁ PIĘTNASTY

ROZDZIAŁ SZESNASTY

ROZDZIAŁ SIEDEMNASTY

ROZDZIAŁ OSIEMNASTY

ROZDZIAŁ DZIEWIĘTNASTY

ROZDZIAŁ DWUDZIESTY

ROZDZIAŁ DWUDZIESTY PIERWSZY

ROZDZIAŁ DWUDZIESTY DRUGI

ROZDZIAŁ DWUDZIESTY TRZECI

ROZDZIAŁ DWUDZIESTY CZWARTY

ROZDZIAŁ DWUDZIESTY PIĄTY

ŻELAZNA STOPA

Jack London

Ta ziemia, scena cierpień zadawanych światu,
Przyprawia cię o md/ości...
Za zmianą wciąż zmiana.
A jednak bądź cierpliwy.
Może nasz dramaturg
W piątym akcie pokaże, co znaczy ten dramat.

ROZDZIAŁ PIERWSZY

MÓJ ORZEŁ

Lato. Miękki wietrzyk ledwo porusza gałęziami sekwoi, a Dzika Woda pluska łagodnie po omszałych kamieniach. Motyle kąpią się w promieniach słońca i zewsząd dochodzi usypiające brzęczenie pszczół. Jest tak cicho, a ja siedzę tutaj pogrążona w myślach i niepokoju. Bo niepokojem napawa mnie ta cisza. Wydaje się nierzeczywista. Wypełnia cały świat, lecz jest to cisza przed burzą. Wytężam słuch i wszystkie zmysły, by złowić oznakę nadciągającej burzy. Oby nie wybuchła przedwcześnie Oby nie przedwcześnie!

Nic dziwnego, że jestem niespokojna. Myślę, myślę — nie mogę przestać myśleć. Tak długo przebywałam w samym gąszczu życia, że przygnębia mnie cisza i spokój. I nie mogę powstrzymać się od rozmyślań nad szaleńczym huraganem śmierci i zagłady, tak bliskim już rozpętania. Brzmią mi w uszach jęki konających; widzę, jak już widziałam w przeszłości, dumne i piękne ciała poszarpane i okaleczone, dusze wydarte z nich gwałtem i rzucone pod stopy Boga. Tak my, nieszczęsne istoty ludzkie, idziemy do naszych celów poprzez zniszczenie i rzeź, zmierzając do trwałego pokoju i szczęścia na ziemi.

 I jestem samotna. Kiedy nie myślą o tym, co nadciąga, myślę o tym, co było, a czego już nie mas — o moim orle, wzbijającym się potężnymi skrzydłami ponad próżnię, wznoszącym się aż tam, gdzie dla niego zawsze świeciło słońce promiennego ideału wolności człowieka. Nie potrafię siedzieć bezczynnie i czekać na wielkie zdarzenie, które jest jego dziełem, choć on go już ujrzeć nie może. Poświęcił Powstaniu swój wiek męski i oddał za nie życie. Jest ono tworem jego rąk. On go dokonał . Tak więc w te pełne niepokoju chwile oczekiwania będę pisać o moim mężu. Ze wszystkich istot żyjących ja jedna mogę we właściwym świetle ukazać jego postać. A była to postać tak piękna i szlachetna, że trudno przedstawić ją w dostatecznym blasku. Duszę miał wspaniałą i w miarę jak moja miłość wyzbywa się egoizmu, żałuję przede wszystkim, że nie ma go tutaj, by widział jutrzejszy świat. Musi się nam powieść. Zbyt potężnie, zbyt mocno wszystko w tym celu zbudował. Biada Żelaznej Stopie I Wkrótce będzie strącona ze zgiętego karku ludzkości. Kiedy rozlegnie się hasło, powstaną robotnicze zastępy całej kuli ziemskiej. Historia nie znała dotąd rzeczy podobnej. Solidarność ludzi pracy jest zapewniona i po raz pierwszy wybuchnie rewolucja międzynarodowa, która sięgnie aż po krańce świata.

Jak widać to, co ma się zdarzyć, przepełnia mnie do głębi. Dniem i nocą żyłam tym całkowicie i tak długo, że zawsze jest we mnie obecne. Stąd też nie mogę myśleć o moim mężu, a zapomnieć o tym. Był duszą tej sprawy, więc jakżebym mogła oddzielić go od niej w mym sercu?

Jak już mówiłam, ja jedna mogę oświetlić pewne cechy jego charakteru. Wiadomo powszechnie, że ciężko się trudził dla Wolności i, wiele dla niej wycierpiał. Jaki ciężko się trudził, ile wycierpiał, ja wiem najlepiej. Byłam bowiem z nim razem przez te dwadzieścia pełnych troski lat i znam jego wytrwałość, jego niezmordowane wysiłki i bezgraniczne oddanie Sprawie, dla której zaledwie dwa miesiące temu oddał życie.

Postaram się pisać najprościej i opowiedzieć, jak Ernest Everhard wszedł do mego życia. Jak spotkałam go po raz pierwszy, jak z czasem stałam się jego cząstką, jak zupełnie przeorał moje życie. W ten sposób będziecie mogli patrzeć na niego moimi oczyma i poznać go, jak ja go poznałam — we wszystkim, z wyjątkiem (rzeczy zbyt osobistych i drogich mi, aby o nich mówić..

Po raz pierwszy spotkałam go w lutym 1912, gdy jako gość mego ojca był na obiedzie u nas w Berkeley. Nie mogę powiedzieć, by moje pierwsze wrażenie było zbyt dodatnie. Na obiad miało przyjść wiele osób i w salonie, gdzie zebraliśmy się czekając, aż wszyscy nadejdą, Ernest wyraźnie kontrastował z otoczeniem. Mój ojciec nazwał po cichu ten obiad „wieczorem kaznodziejów" i wśród tłumu duchownych Ernest z pewnością był nie na miejscu.

Przede wszystkim był źle ubrany. Gotowy ciemny garnitur źle na nim leżał. Co prawda żaden gotowy garnitur nigdy na niego nie pasował. I tego wieczoru, jak zwykle, mięśnie wypychały materiał, a na potężnych, szerokich barach ubranie marszczyło się w całe mnóstwo fałdek. Jego kark był karkiem atlety , grubym i mocnym. Taki więc — pomyślałam — jest ten odkryty przez mego ojca filozof społeczny i były kowal. Rzeczywiście wyglądał na kowala z tymi wydatnymi mięśniami i karkiem byka. Od razu umieściłam go w rzędzie dziwotworów — jakiś Ślepy Tom klasy robotniczej.

A cóż dopiero, kiedy podał mi rękę! Uścisk jego dłoni był stanowczy i mocny, ale równocześnie spojrzał na mnie śmiało swymi czarnymi oczyma — zuchwale, pomyślałam sobie. Jako wytwór otoczenia miałam bowiem w tym czasie silne instynkty klasowe. Takie zuchwalstwo ze strony człowieka z mojej własnej klasy byłoby prawie niewybaczalne. Wiem, że mimo woli spuściłam oczy i doznałam prawdziwej ulgi, gdy odwróciłam się od niego, by powitać biskupa Morehouse — mego ulubieńca — miłego i poważnego pana w średnim wieku, przypominającego wyglądem i dobrocią Chrystusa, a przy tym uczonego.

Ale śmiałość, która wydała mi się zuchwalstwem, była istotną cechą Ernesta Everharda. Prosty, bezpośredni, nie lękał się niczego i nie chciał tracić czasu na towarzyski konwenans. „Podobałaś mi się — wyjaśnił mi znacznie później — więc dlaczego nie miałbym nasycić oczu tym, co mi się podoba?" Powiedziałam już, że się nie lękał niczego. Był z natury arystokratą — mimo że znajdował się w obozie wrogów arystokracji. Był nadczłowiekiem, jasnowłosą bestią, jak ją opisał Nie-tzsche, a ponadto zachwycał się demokracją.

Zajęta witaniem innych gości, zupełnie zapomniałam o filozofie klasy robotniczej, do czego przyczyniło się także niemiłe pierwsze wrażenie. Ale przy stole raz czy dwa razy zwróciłam na niego uwagę, zwłaszcza na kpiarski błysk W jego oku, gdy słuchał tego, co kolejno mówili pastorzy. Wydało mi się, że ma poczucie humoru i wybaczyłam mu niemal jego ubranie. Ale czas mijał i obiad dobiegał końca, a Ernest nie otworzył nawet ust, podczas gdy pastorzy mówili bez przerwy o klasie robotniczej i jej stosunku do kościoła, o tym, co kościół już dla niej uczynił i dalej czyni. Spostrzegłam, że ojcu milczenie Ernesta sprawia przykrość. W pewnej chwili ojciec skorzystał z przerwy i poprosił go, aby coś powiedział. Lecz Ernest wzruszył tylko ramionami, stwierdził, że nic nie ma do powiedzenia, i dalej gryzł solone migdałki.

Ojciec jednak niełatwo ustępował. Po chwili odezwał się znowu:

— Jest tu wśród nas przedstawiciel klasy robotniczej. Jestem pewien, że mógłby oświetlić te sprawy z nie znanego nam punktu widzenia, co byłoby i ciekawe, i nowe. Mam na myśli pana Everharda.

Reszta gości przejawiła uprzejme zaciekawienie prosząc Ernesta, by dał wyraz swoim poglądom. Ludzie ci zachowywali się z tak niedwuznaczną wyrozumiałością i pobłażliwością, że sprawiało to wrażenie klepania po ramieniu. Spostrzegłam, że Ernest to zauważył i że go to ubawiło. Rozejrzał się powoli dokoła i w oczach jego zobaczyłam błysk śmiechu.

— Nie jestem biegły w konwenansach dysput kościelnych — zaczął, po czym zawahał się jakby zażenowany i niezdecydowany.

— Prosimy — nalegano zewsząd, a doktor Hammerfield powiedział:

— Niczyjej prawdy nie mamy nikomu za złe. Oczywiście jeżeli ten ktoś wypowiada ją szczerze — dodał.

— A więc odróżnia pan szczerość od prawdy? — natychmiast roześmiał się Ernest.

Doktor Hammerfield osłupiał, lecz zdołał odpowiedzieć:

— Najlepsi z nas mogą się mylić, młodzieńcze — nawet najlepsi.

Ernest zmienił się w mgnieniu oka. Stał się innym człowiekiem.

— Dobrze więc — odparł. — I niech mi będzie wolno zacząć od stwierdzenia, że wszyscy się mylicie. Nie wiecie nic, a nawet mniej niż nic o klasie robotniczej. Wasza socjologia jest równie błędna i bezwartościowa jak wasz sposób myślenia.

Nie tyle to, co powiedział, ale jak powiedział, poruszyło s mnie od razu. Głos jego był równie śmiały jak oczy. Brzmiał V jak pobudka, która wstrząsnęła mną do głębi. I cały stół ożywił się również, wyrwany nagle z senności i nudy.

— A dlaczego to nasz sposób myślenia, młodzieńcze, jest tak przeraźliwie błędny i bezwartościowy? — zapytał doktor Hammerfield, a w głosie jego i całej postawie uwydatniło się coś niemiłego.

— Jesteście metafizycy. Za pomocą metafizyki można dowieść wszystkiego. A dokonawszy tego, każdy metafizyk może każdemu innemu metafizykowi udowodnić ku swemu zadowoleniu, że tamten się myli. Jesteście anarchistami w dziedzinie myśli. Jesteście obłąkani, wy, twórcy wszechświatów. Każdy z was żyje we wszechświecie własngo wyrobu, utworzonym z jego własnych pragnień i fantazji. Nie znacie rzeczywistego świata, w którym żyjecie, a na wasze myślenie nie ma w tym rzeczywistym świecie miejsca, chyba jako na objaw umysłowego' schorzenia.

Czy wiecie, co mi się przypomniało, gdy siedziałem przy stole słuchając, jak mówicie i mówicie bez końca? Przypominaliście mi żywcem świat średniowiecznych scholastyków, którzy z powagą i uczenie rozprawiali o fascynującej kwestii, ile aniołów może tańczyć na końcu igły. Cóż, łaskawi panowie, jesteście tak oddaleni od życia umysłowego dwudziestego stulecia, jak indiański zaklinacz odprawiający swe czary w puszczy dziewiczej dziesięć tysięcy lat temu.

Ernest mówił z uniesieniem i pasją. Twarz mu płonęła, oczy miotały błyski, a szczęki zwierały się wyzywająco. Ale był to tylko jego sposób bycia. Zawsze pobudzał ludzi. Jego miażdżący jak młot, gwałtowny sposób atakowania wytrącał ich z równowagi. Tak też stało się teraz. Biskup Morehouse pochylił się naprzód i słuchał z uwagą. Rumieniec zdenerwowania i gniewu wypłynął na twarz doktora Hammerfielda. Pozostali też byli rozjątrzeni, a niektórzy uśmiechali się z wyrazem wyższości i rozbawienia. Ja byłam tym zachwycona. Rzuciłam okiem na ojca i ogarnął mnie strach, że zakrztusi się śmiechem na widok skutków wybuchu tej bomby ludzkiej, którą sam rzucił między nas.

— Używa pan bardzo nieokreślonych pojęć — przerwał doktor Hammerfield — może pan sprecyzuje, co ma pan na myśli, nazywając nas metafizykami?

— Nazywam was metafizykami, bo rozumujecie metafizycznie — ciągnął Ernest. — Wasze metody rozumowania są przeciwieństwem metod naukowych. Wasze wnioski nie mają żadnej podstawy. Możecie dowieść wszystko i nic i nie znajdzie się pośród was nawet dwóch, którzy zgodzą się w jakiejś sprawie. Każdy z was sięga we własną świadomość, by wyjaśnić i siebie, i wszechświat. Ale tłumaczyć świadomość przez świadomość to tyle, co chcieć unieść się w powietrze ciągnąc za własny pasek.

— Nie rozumiem — rzekł biskup Morehouse. — Zdaje mi się, że wszelkie sprawy umysłu są metafizyczne. Najbardziej ścisła i przekonywająca z nauk, matematyka, jest czystą metafizyką. Każdy proces myślowy w rozumowaniu naukowym jest metafizyczny. Pan chyba zgodzi się ze mną?

— Jak sam pan powiedział, nie rozumiecie panowie — odparł Ernest. — Metafizyk wnioskuje dedukcyjnie, wychodząc z własnej świadomości. Uczony wnioskuje indukcyjnie, wychodząc z faktów doświadczalnych. Rozumowanie metafizyka biegnie od teorii do faktów, uczonego — od faktów do teorii. Metafizyk szuka w sobie wyjaśnienia wszechświata, uczony szuka we wszechświecie wyjaśnienia siebie.

— Chwała ci, Panie, że nie jesteśmy uczonymi — mruknął pobłażliwie doktor Hammerfield.

— A kim wobec tego jesteście? — zapytał Ernest.

— Filozofami.

— Tędy was wiedli — roześmiał się Ernest. — Porzuciliście rzeczywisty i twardy grunt, by unieść się w powietrze, mając słowo za narzędzie losu. Ale zejdźcie łaskawie na ziemię i powiedzcie dokładnie, co rozumiecie przez filozofię.

— Filozofia jest — tu doktor Hammerfield przerwał i wymownie odchrząknął — czymś, co można określić w sposób zrozumiały tylko dla umysłów i temperamentów filozoficznych. Ograniczony badacz z nosem w probówce nie potrafi zrozumieć filozofii.

Ernest zlekceważył zaczepkę. Zawsze miał zwyczaj odwracać ostrze w stronę przeciwnika. Uczynił to i teraz, a twarz jego jaśniała życzliwością i głos brzmiał przyjaźnie.

— A zatem zrozumie pan niewątpliwie moją definicję filozofii. Nim jednak ją podam, poproszę pana o zachowanie metafizycznego milczenia, chyba że zdoła pan wskazać w niej błąd. Filozofia jest po prostu najszerszą ze wszystkich nauk. Metoda rozumowania jest w niej ta sama co w każdej poszczególnej dziedzinie nauki i we wszystkich dziedzinach nauki razem wziętych. A dzięki tej samej metodzie rozumowania, metodzie indukcyjnej, filozofia zespala wszystkie dziedziny nauki w jedną wielk dz naukę. Jak mówi Spencer, dane jakiejkolwiek dziedziny nauki są częściowo ujednoliconą wiedzą. Filozofia ujednolica wiedzę, na którą składają się wszystkie dziedziny nauki. Filozofia jest nauką nauk, mistrzynią nauk, proszę łaskawych panów. Jak wam podoba się moja definicja?

— Bardzo godna uwagi, bardzo — odmruknął bez przekonania doktor Hammerfield.

Lecz Ernest był bezlitosny.

— Pamiętajcie, panowie — uprzedził — że moja definicja jest zabójcza dla metafizyki. Jeśli teraz nie wytkniecie w niej błędu, nie będziecie później mogli wysuwać argumentów metafizycznych. Musicie iść przez życie szukając tego błędu i zachowując metafizyczne milczenie, dopóki go nie znajdziecie.

Ernest zamilkł i czekał. Zapanowała przykra cisza. Doktor Hammerfield był dotknięty. Był także zaskoczony. Miażdżący atak Ernesta pozbawił go pewności siebie. Nie był przyzwyczajony do prostej i bezpośredniej metody dyskusji. Rozejrzał się wokół stołu szukając pomocy, lecz nikt z nią nie pośpieszył. Dostrzegłam, że ojciec osłania serwetką uśmiech.

— Jest jeszcze inna droga zdemaskowania metafizyków — rzekł Ernest, gdy doktor Hammerfield był już całkowicie zdetonowany. — Sądzić ich według ich dzieł. Cóż oni zdziałali dla ludzkości poza budową zaników powietrznych i braniem własnych cieni za bogów? Może zdołali rozbawić nieco ludzkość, to prawda. Lecz jakie przynieśli jej namacalne dobra? Filozofowali, jeśli mi wolno nadużyć tego słowa, o sercu jako siedzibie uczuć, podczas gdy uczeni formułowali wiedzę o krążeniu kiwi. Deklamowali o zarazie i głodzie jako dopustach bożych, podczas kiedy uczeni budowali spichrze i kanalizowali miasta. Tworzyli bóstwa na swój własny obraz i podobieństwo, wtedy gdy uczeni budowali drogi i mosty. Opisywali ziemię jako pępek wszechświata, gdy uczeni odkrywali Amerykę, a sięgając w przestrzeń do gwiazd — odkrywali ich prawa. Słowem, metafizycy nie zrobili nic, absolutnie nic dla ludzkości. Krok za krokiem musieli cofać się przed pochodem nauki. W miarę jak naukowo stwierdzone fakty obalały ich subiektywne tłumaczenie rzeczy, tworzyli nowe subiektywne tłumaczenie spraw świata obejmujące także te ostatnio stwierdzone fakty. I nie wątpię, że to właśnie robić będą aż po kres czasów. Metafizyk, szanowni panowie, jest zaklinaczem. Różnica między wami a Eskimosem, który sporządza sobie bogów przybranych w futro i żywiących się wielorybim tłuszczem, to po prostu różnica wielu tysiącleci stwierdzonych faktów, to wszystko.

— A jednak myśl Arystotelesa rządziła Europą przez dwanaście wieków — obwieścił uroczyście doktor Ballingford. — A przecież Arystoteles był metafizykiem.

Doktor Ballingford rozejrzał się dokoła i zebrał w nagrodzie aprobujące uśmiechy i skinienia głów.

— Pański przykład jest bardzo nieudany — odrzekł Ernest. — Mówi pan o nader mrocznym okresie dziejów. Nazywamy nawet ten okres Ciemnowieczem. Były to czasy opanowania nauki przez metafizyków, czasy, kiedy fizyka polegała na szukaniu kamienia filozoficznego, chemia była alchemią, astronomia zaś astrologią. Smutne było to władztwo myśli Arystotelesa!

Doktor Ballingford spojrzał niezadowolony. Zaraz jednak twarz mu pojaśniała i rzekł:

— Przyjmując nawet posępny obraz, jaki pan nakreślił, musi pan jednak przyznać, że w metafizyce zawierała się jakaś siła, skoro zdołała wydobyć ludzkość z tego mrocznego okresu i sprowadzić oświecenie wieków późniejszych.

— Metafizyka nie miała z tym nic wspólnego — odparł Ernest.

— Co? — zawołał doktor Hammerfield. — Czy więc nie oderwane myślenie doprowadziło do odkrywczych podróży?

— Ach, drogi panie — uśmiechnął się Ernest — myślałem, że nie ma już pan głosu: nie znalazł pan jak dotąd błędu w mojej definicji filozofii. Nie ma pan teraz gruntu pod nogami. Ale tak jest z każdym metafizykiem, więc panu wybaczam. I powtarzam, że metafizyka nic z tym nie ma wspólnego. Chleb z masłem, jedwabie i klejnoty, pieniądze, a także przypadkowe zamknięcie lądowych szlaków handlowych do Indii — takie były przyczyny podróży i odkryć. Z upadkiem Konstantynopola w roku 1453 Turcy przecięli karawanom drogę do Indii. Kupcy europejscy musieli szukać innego szlaku. I to. było pierwotną przyczyną podróży odkrywczych. Kolumb wyruszył na poszukiwanie nowej drogi do Indii. Mówią o tym wszystkie podręczniki historii. Przy tej okazji stwierdzono nowe właściwości, wymiary i kształty ziemi i system Ptolemeusza musiał zgasnąć.

Doktor Hammerfield żachnął się.

 — Nie zgadza się pan ze mną? — zapytał Ernest. — W czym więc się mylę?

— Mogę tylko podtrzymać raz jeszcze mój punkt widzenia — odparł zgryźliwie doktor Hammerfield. — Za długa historia, by w nią się teraz wdawać.

— Żadna historia nie jest za długa dla uczonego — rzekł łagodnie Ernest. — Dlatego też uczony dociera do celu. Dlatego właśnie dotarł i do Ameryki.

Nie będę opisywała całego wieczoru, choć z radością przywołuję wspomnienia każdej chwili, (każdego szczegółu tych pierwszych godzin mej znajomości z Ernestem Everhardem.

Spór szalał, wdali się w niego wszyscy, przejęci i rozgorączkowani, zwłaszcza kiedy Ernest nazwał ich romantykami filozofii i budowniczymi zamków na lodzie. A za każdym razem odsyłał ich do faktów. „Fakty, panowie, nieodparte fakty!" — wołał z tryumfem, wysadzając któregoś z nich z siodła. Jeżył się cały od faktów. Zarzucał ich nimi, zapędzał w kozi róg, bombardował bez przerwy całymi salwami faktów.

— Pan zdaje się być kapłanem w świątyni faktu — próbował szydzić doktor Hammerfield.

— Nie ma Boga oprócz Faktu, a pan Everhard prorokiem jego — parafrazował doktor Ballingford.

Ernest przytaknął z uśmiechem.

— Jestem jak mieszkaniec Teksasu — powiedział. A gdy go naciskano, wyjaśnił: — Bo, proszę panów, w Missouri na przykład mówią zawsze: „musisz mi pokazać". Ale w Teksasie mówią: „musisz mi dać to do ręki". Z czego widać, że Teksasczyk nie jest metafizykiem.

Kiedy indziej, gdy Ernest stwierdził, że filozof metafizyczny nie zdołałby nigdy wytrzymać próby prawdy, doktor Hammerfield nagle zapytał:

— A co jest próbą prawdy, młodzieńcze? Niechże pan łaskawie wyjaśni nam to, nad czym tak długo łamali sobie głowy mądrzejsi od pana.

— Chętnie — odparł Ernest, a jego pewność siebie rozdrażniła tamtych. — Mędrcy tak długo łamali sobie głowy nad prawdą, bo gonili za nią w obłokach. Gdyby pozostali na twardym gruncie, znaleźliby ją z łatwością, A nawet przekonaliby się, że sami wypróbowują prawdę całym swoim życiem, każdym czynem i myślą.

— Próba, próba — powtórzył niecierpliwie doktor Hammerfield. — Daruj pan sobie wstępy. Daj nam to, czego tak długo szukamy — daj nam próbę, daj miernik prawdy. Jeśli to uczynisz, będziemy jako bogowie.

W jego słowach i tonie brzmiał drwiący i nieuprzejmy sceptycyzm, w którym smakowała po cichu większość obecnych, choć biskup Morehouse nie był tym zachwycony.

— Doktor Jordan sformułował to bardzo wyraźnie— rzekł Ernest. — Jego miernik prawdy brzmi: czy działa skutecznie? Czy można zawierzyć jej życie?

— Ba! — mruknął lekceważąco doktor Hammerfield. — Nie wziął pan pod uwagę biskupa Berkeleya . Nikt jak dotąd nie zdołał mu odpowiedzieć.

— Najszlachetniejszy spośród metafizyków — roześmiał się Ernest. — Ale pański przykład jest bardzo nieszczególny. Berkeley sam przyznał, że jego metafizyka nie funkcjonowała skutecznie.

Doktor Hammerfield zapłonął gniewem sprawiedliwego. Wyglądał, jakby przyłapał Ernesta na kradzieży czy kłamstwie.

— Młodzieńcze — zagrzmiał — to twierdzenie jest tyleż warte co wszystkie pańskie dzisiejsze wywody. To licha i niczym nie poparta teza.

— Czuję się całkowicie zmiażdżony — bąknął potulnie Ernest. — Nie wiem tylko, co mnie uderzyło. Może mi pan to położy na dłoni, doktorze.

— Owszem, chętnie — wybuchnął doktor Hammerfield. — Bo skąd pan możesz wiedzieć? Nie słyszałeś pan, by biskup Berkeley przyznawał, że z jego metafizyki nic skutecznego nie wyszło. Nie masz pan na to dowodu. Młodzieńcze, jego metafizyka zawsze była skuteczna.

— Uważam za dowód, że metafizyka Berkeleya nie działała skutecznie, to — Ernest urwał i spokojnie przeczekał chwilę — to, że Berkeley niezmiennie przechodził przez drzwi, nie zaś przez mury. Że swoje życie zawierzał realnym kawałkom rostbefu i chleba z masłem. Że golił się brzytwą, która skutecznie usuwała zarost z jego twarzy.

— Ależ to są wszystko rzeczy powszednie! — wykrzyknął doktor Hammerfield. — Metafizyka jest sprawą umysłu.

— I funkcjonuje skutecznie w umyśle? — spytał łagodnie Ernest.

Tamten skinął głową.

— I nawet całe chóry anielskie potrafią tańczyć na końcu igły  — w umyśle — ciągnął z zastanowieniem Ernest. — I żywiący się wielorybim tłuszczem, przybrany w futra bożek może istnieć i funkcjonować — w umyśle. I nie ma na to żadnych przeciwdowodów — w umyśle. Przypuszczam, doktorze, że pan żyje w umyśle?

— Mój umysł jest moim królestwem — zabrzmiała odpowiedź.

— To tylko inny sposób stwierdzenia, że żyje pan w obłokach. Ale na obiad z pewnością pan wraca na ziemię; albo jeśli nastąpi trzęsienie ziemi. Czy też, doktorze, chce pan powiedzieć, że nie żywi pan obaw, by w czasie trzęsienia ziemi jakaś niematerialna cegła trafiła w pańskie niematerialne ciało?

Przy tych słowach ręka doktora Hammeorfielda zupełnie odruchowo dotknęła czaszki, gdzie pod włosami kryła się blizna. Jak się okazało, Ernest mimo woli natrafił na czułe miejsce. Doktor Hammerfield omal nie został zabity podczas wielkiego trzęsienia ziemi przez padający komin. Zebrani wybuchnęli śmiechem.

— A więc? — spytał Ernest, gdy wesołość ucichła — jakież są przeciwdowody?

Wśród ogólnego milczenia powtórzył raz jeszcze: — Więc. — Po czym dodał: — Owszem, dobry, ale już nie tak dobry ten pański argument.

Lecz doktor Hammerfield, chwilowo zmiażdżony, nie reagował i bitwa potoczyła się w innych kierunkach. Punkt po punkcie Ernest zbijał twierdzenia teologów. Kiedy mówili, że znają klasę robotniczą, wyłożył im podstawowe o niej prawdy, o których nie mieli pojęcia, i domagał się przeciwdowodów. Wskazywał im fakty, zawsze tylko fakty, zawracał ich z podniebnych wycieczek i ściągał z powrotem na twardy grunt ziemi i faktów.

Jak dokładnie ożywa przede mną ta scena! Słyszę go ponownie, słyszę bojowe nuty jego głosu, kiedy w nich walił faktami, a każdym faktem uderzał wielokrotnie. Był bezlitosny. Nie prosił o pardon i sam go nie dawał. Nie zapomnę nigdy cięgów, jakie im sprawił na końcu,

— Wiele razy przyznaliście dzisiaj, panowie, wprost lub dając dowody swej ignorancji, że nie znacie wcale klasy robotniczej. Ale nie można was za to potępiać. Skąd mielibyście wiedzieć cokolwiek o robotnikach? Nie mieszkacie w tych samych dzielnicach co oni. Gnieździcie się razem z klasą kapitalistyczną w innych zupełnie stronach. Bo i dlaczegóżby nie? Klasa kapitalistyczna opłaca was, odżywia i okrywa wam grzbiety tymi ubraniami, które dziś macie na sobie. W zamian wy głosicie wśród waszych pracodawców gatunek metafizyki, jaki najbardziej im odpowiada. A ten gatunek tak im odpowiada, bo nie zagraża ustanowionemu porządkowi społecznemu.

Wokół stołu rozległy się sprzeciwy.

— Ach, nie kwestionuję waszej szczerości — ciągnął Ernest. — Jest niewątpliwa. Głosicie to, w co wierzycie. Na tym polega wasza siła i wartość — dla klasy kapitalistycznej. Lecz gdyby wasza wiara zmieniła się w coś, co zagraża ustanowionemu porządkowi, wasze nauki stałyby się nie do przyjęcia dla waszych pracodawców i zostalibyście wtedy usunięci. Raz po raz spotyka to kogoś z was . Czy nie mam racji? Tym razem nie było sprzeciwu. Wszyscy potakiwali w milczeniu, z wyjątkiem doktora Hammerfielda, który rzekł:

— Żąda się dymisji, gdy czyjeś myślenie jest błędne.

— Czyli inaczej mówiąc, gdy to myślenie jest nie do przyjęcia — odparł Ernest, po czym ciągnął dalej: — Toteż powtarzam wam, idźcie swoją drogą, głoście kazania pobierajcie zapłatę, ale na miłość boską, dajcie spokój klasie robotniczej. Należycie do obozu wroga. Nie macie nic wspólnego z klasą robotniczą. Wasze ręce są wydelikacone przez pracę, jaką inni za was wykonali. Wasze brzuchy spęczniały od jedzenia. (Tu doktor Ballingford drgnął, a oczy wszystkich skupiły się na jego opasłym kałdunie. Mówiono, że od lat już nie widział własnych nóg). A wasze mózgi pełne są doktryn, na których spoczywa ustanowiony porządek. Jesteście takimi samymi najemnikami (uczciwymi najemnikami, przyznaję) jak żołnierze gwardii szwajcarskiej . Bądźcie wierni waszej naturze i tym, co wam płacą: strzeżcie swymi kazaniami interesów waszych pracodawców, ale nie przychodźcie do klasy robotniczej służyć jej za fałszywych przywódców. Nie możecie uczciwie należeć do tych dwóch obozów na raz. Klasa robotnicza umiała obejść się bez was. Wierzcie mi, że potrafi to nadal. Co więcej, lepiej da sobie radę bez was niż z wami.

ROZDZIAŁ DRUGI

WYZWANIE

Gdy goście się rozeszli, ojciec padł na fotel i wybuchnął niepowstrzymanym śmiechem. Od śmierci mojej matki nie widziałam, by śmiał się tak serdecznie.

— Założę się — mówił ze śmiechem — że doktor Hammerfield, odkąd żyje, nie spotkał się z czymś podobnym. „Konwenanse dysput kościelnych" I Czy zauważyłaś, jak zaczął? Niczym jagnię — mam Everharda na myśli — i jak szybko przedzierzgnął się w ryczącego lwa? Ma wspaniale zdyscyplinowany umysł. Byłby z niego świetny uczony, gdyby w tym kierunku zużytkował swoją energię.

Nie muszę chyba zaznaczać, że Ernest Everhard do głębi mnie zainteresował. Nie tylko tym, co mówił i jak mówił; zainteresował mnie sam człowiek. Nigdy dotąd takiego człowieka nie spotkałam. Myślę, że właśnie dlatego, choć miałam dwadzieścia cztery lata, nie wyszłam jeszcze za mąż. Podobał mi się: musiałam to wyznać sobie w duchu. A podobał mi się dla przyczyn, które leżały poza zasięgiem rozumu czy logiki. Pomimo swoich wydatnych barów i szyi atlety zrobił na mnie wrażenie naiwnego chłopca. Czułam, że w przebraniu intelektualnego zawadiaki kryje się delikatna i wrażliwa dusza. Wyczuwałam to w sposób, którego nie umiałabym określić, jakimś kobiecym instynktem. Jego głos, czysty jak brzmienie pobudki, trafiał mi prosto w serce. Wciąż miałam go w uszach. Chciałam znowu go usłyszeć i znowu zobaczyć w jego oczach błysk śmiechu, który zadawał kłam niewzruszonej powadze jego twarzy. A inne jeszcze, mgliste na razie i nieokreślone uczucia rodziły się we mnie. Kochałam go prawie, choć jestem pewna, że gdybym nie spotkała go więcej, owe mgliste uczucia rozwiałyby się, i z łatwością byłabym go zapomniała..

Ale było mi chyba przeznaczane spotkać go ponownie. Sprawiły to nowe zainteresowania mojego ojca socjologią i dyskusyjne obiady, jakie urządzał. Ojciec nie był socjologiem. W małżeństwie z moją matką był bardzo szczęśliwy, a i badania w jego ulubionej dziedzinie, fizyce, dawały mu całkowite zadowolenie. Kiedy jednak matka umarła, dotychczasowa praca nie mogła wypełnić mu pustki. Z początku bez większego zapału sięgnął do filozofii; a potem, coraz bardziej zaciekawiony, przeszedł do ekonomii i socjologii. Miał silne poczucie sprawiedliwości i niebawem ogarnęła go pasja naprawiania krzywd. Z radością przyjmowałam te oznaki nowego zainteresowania życiem, choć nie miałam wtedy pojęcia, jaki to będzie mieć skutek. Z chłopięcym entuzjazmem ojciec pogrążył się w nowych poszukiwaniach, nie bacząc na to, dokąd go one wiodą.

Nawykł do pracy laboratoryjnej, toteż pokój jadalny zmienił teraz w laboratorium socjologiczne. Na obiady przychodzili najrozmaitsi ludzie — uczeni, politycy, bankierzy, kupcy, profesorowie, przywódcy związkowi, socjaliści i anarchiści. Ojciec pobudzał ich do dyskusji, a sam badał ich myśli o życiu i społeczeństwie.

Ernesta poznał na krótko przed „wieczorem kaznodziejów". A kiedy już goście poszli, dowiedziałam się, jak go spotkał pewnego dnia na ulicy, gdy przystanął, by usłyszeć, co mówi do tłumu robotników jakiś człowiek przemawiający z improwizowanej trybuny. Człowiekiem na trybunie ze skrzynki był Ernest. Nie znaczy to, że był pospolitym mówcą ulicznym. Zajmował wysokie stanowisko we władzach partii socjalistycznej, był jednym z jej przywódców i uznanym autorytetem w zakresie filozofii socjalizmu. Ale miał jakiś dar wyrażania rzeczy zawiłych bardzo jasnym językiem, był urodzonym pedagogiem i popularyzatorem i nie gardził skrzynką uliczną jako środkiem wyjaśniania robotnikom zagadnień ekonomii.

Ojciec przystanął, słuchał, zainteresował się, po czym umówił się z nim na spotkanie, a gdy już znajomość była na dobre zawarta, zaprosił Ernesta na kaznodziejski obiad. Po tym obiedzie opowiedział mi ojciec nieliczne znane sobie fakty z jego życia. Ernest urodził się w rodzinie robotniczej, chociaż pochodził ze starego rodu Everhardów, którzy od dwustu lat mieszkali w Ameryce . Mając lat dziesięć zaczął pracować w fabryce, potem był czeladnikiem, wreszcie zaś kowalem. Był samoukiem, nauczył się niemieckiego i francuskiego i gdy go poznałam, zarabiał na skromne życie tłumacząc dzieła naukowe i filozoficzne dla borykającego się z losem socjalistycznego wydawnictwa w Chicago. Zarobki te powiększały trochę honoraria wpływające czasami ze sprzedaży jego własnych prac z zakresu ekonomii i filozofii.

Tyle dowiedziałam się o nim tego dnia. I długo nie mogłam zasnąć wsłuchując się wyobraźnią w dźwięk jego głosu. Przestraszyły mnie własne myśli. Ernest był tak inny niż ludzie mojej klasy, tak obcy i tak silny. Ta jego siła napawała mnie zachwytem i lękiem, gdyż galopująca fantazja unosiła mnie coraz dalej, aż zaczęłam w nim widzieć kochanka i męża. Zawsze słyszałam, że siła mężczyzny pociąga nieodparcie kobietę, ale on był za silny. „Nie! — zawołałam — nie! To niemożliwe, to bez sensu!" Ale nazajutrz zbudziłam się z pragnieniem, by zobaczyć go znowu. Chciałam widzieć, jak z bojowym akcentem w głosie poskramia przeciwników w dyskusji; zobaczyć, jak z całą swą siłą i pewnością siebie pognębia zarozumiałych, jak ich wytrąca z utartych kolei myśli. Nie przeszkadzało mi to zawadiactwo. By posłużyć się jego własnym zwrotem, „było skuteczne", dawało wyniki. A poza tym warte było widzenia. Podniecało jak pierwsze strzały bitwy.

Minęło Mika dni, w ciągu 'których czytałam książki Ernesta pożyczone od ojca. Jego pisane słowo było jak słowo mówione, jasne i przekonywające. Skończona prostota tego słowa przekonywała nawet, gdy się jeszcze wątpiło. Miał dar przejrzystości. Jego objaśnienia były wprost znakomite. Lecz mimo zalet stylu wiele rzeczy mi się nie podobało. Zbyt wielki nacisk kładł na to, co nazywał walką klasową, na antagonizm między pracą i kapitałem, na sprzeczność interesów.

Ojciec ze śmiechem powtórzył mi opinię doktora Hammerfielda o Erneście, która brzmiała, że jest to „bezczelny szczeniak, rozzuchwalony wątłą i niedokładną wiedzą". Poza tym doktor Hammerfield zastrzegł się, że nie chce więcej Ernesta widzieć.

Natomiast biskup Morehouse zainteresował się nim i pragnął nowego spotkania. „Dzielny młodzieniec — powiedział •— i bardzo żywy, bardzo, bardzo żywy. Tylko trochę zbyt pewny siebie, zanadto pewny siebie".

Któregoś popołudnia ojciec przyprowadził Ernesta. Biskup przyszedł już wcześniej i siedliśmy na werandzie do podwieczorku. Nawiasem mówiąc, pobyt Ernesta w Berkeley spowodowany był tym, że uczęszczał na specjalne kursy biologii na uniwersytecie i dużo pracował nad nową książką pod tytułem „Filozofia i rewolucja" .

Weranda stała się nagle jakby za ciasna, kiedy przyszedł Ernest. Nie żeby taki był duży — miał wszystkiego metr siedemdziesiąt pięć wzrostu, ale jakby promieniował wielkością. Gdy przystanął, by mnie przywitać, był odrobinkę zmieszany, co dziwnie kłóciło się z jego zuchwałymi oczyma i mocnym, zdecydowanym uściskiem podanej mi dłoni. Wzrok jego był przy tym równie zdecydowany i pewny. Zdawałam się w nim czytać tym razem jakieś pytanie, a Ernest jak poprzednio długo mi się przyglądał.

— Czytałam pańską „Filozofię klasy robotniczej" — powiedziałam, a jego oczy pojaśniały zadowoleniem.

— I oczywiście — odparł — wzięła pani pod uwagę, dla jakiego czytelnika książka jest przeznaczona?

— Oczywiście. I właśnie dlatego mam z panem na pieńku — rzuciłam wyzwanie.

— Ja też mam z panem na pieńku, panie Everhard — rzekł biskup Morehouse.

Ernest wzruszył beztrosko ramionami i wziął z moich rąk filiżankę herbaty.

Biskup skłonił się dając mi pierwszeństwo.

— Pan sieje nienawiść klasową — powiedziałam. — Uważam za rzecz złą, a nawet występną odwoływanie się do wszystkiego, co brutalne i ograniczone w klasie robotniczej. Nienawiść klasowa jest antyspołeczna i, jak mi się zdaje, antysocjalistyczna.

— Nie przyznaję się do winy — odparł. — Nienawiści klasowej nie ma ani w tekście, ani w duchu tego wszystkiego, co kiedykolwiek pisałem.

— Oo! — zawołałam z wyrzutem; sięgnęłam po, książkę i otworzyłam ją.

Wypił łyk herbaty i uśmiechnął się do mnie, gdy przewracałam kartki.

— Strona sto trzydziesta druga — zaczęłam czytać głośno: — „A zatem walka klasowa istnieje w obecnym stadium rozwoju społecznego między pracodawcami i pracującymi".

Spojrzałam na niego z tryumfem.

— Nie ma tu wzmianki o nienawiści klasowej — odrzekł z uśmiechem.

— Ależ — powiedziałam — sam pan pisze „walka klasowa".

— Rzecz zupełnie różna od nienawiści klasowej. I niech mi pani wierzy, nie jesteśmy siewcami nienawiści. Mówimy, że walka klas jest prawem rozwoju społecznego. Nie jesteśmy za nią odpowiedzialni. Nie tworzymy walki klas. Wyjaśniamy ją tylko, jak Newton wyjaśniał prawo ciążenia. Wyjaśniamy istotę sprzeczności interesów, która jest przyczyną walki klas.

— Przecież nie powinno być sprzeczności interesów! — zawołałam.

— Całkowicie z panią się zgadzam — odparł. — I my socjaliści dążymy właśnie do tego — do zniesienia sprzeczności interesów. Przepraszam panią, ale chciałbym tu przeczytać wyjątek. — Wziął książkę i odwrócił kilka stron. — Strona sto dwudziesta szósta: „Cykl walk klasowych, który rozpoczął się z upadkiem pierwotnego, plemiennego komunizmu i z powstaniem własności prywatnej, skończy się wraz z zanikiem prywatnej własności środków produkcji".

— Nie zgadzam się z panem — wtrącił biskup; lekki rumieniec zabarwił mu bladą, ascetyczną twarz, zdradzając napięcie uczuć. — Pańska przesłanka jest błędna. Nie ma takiej rzeczy jak sprzeczność interesów między pracą i kapitałem — czy też raczej nie powinno jej być.

— Dziękuję — rzekł Ernest z powagą. — Ostatnim swoim zdaniem zwrócił mi pan przesłankę.

— Ale dlaczego miałaby istnieć sprzeczność? — spytał z przejęciem biskup.

Ernest wzruszył ramionami.

— Bo taka widać jest już nasza natura.

— Kiedy nie jest taka! — zawołał biskup.

— Czy ma pan na myśli człowieka idealnego? — zapytał Ernest — bezinteresownego i podobnego Bogu, a tak rzadkiego na świecie, że w praktyce nie istnieje? Czy też ma pan na myśli przeciętnego człowieka, zwykłego i pospolitego?

— Zwykłego i pospolitego człowieka — brzmiała odpowiedź.

— Takiego, który jest słaby, błądzący, skłonny do upadku? Biskup Morehouse skinął głową.

— Małostkowego i samoluba. Znowu skinienie głową.

— Uwaga! — ostrzegł Ernest. — Powiedziałem „samolubnego".

— Przeciętny człowiek jest samolubny — potwierdził odważnie biskup.

— I pożąda wszystkiego, co tylko może zdobyć.

— Pożąda wszystkiego, co tylko może zdobyć — to smutne, ale prawdziwe.

— W takim razie już pana pokonałem. — Szczęki Ernesta zwarły się jak potrzask. — Niech mi pan pozwoli objaśnić. Weźmy na przykład człowieka, który pracuje jako tramwajarz.

— Nie mógłby pracować, gdyby nie istniał kapitał — przerwał biskup.

— To prawda. Ale przyzna pan z drugiej strony, że kapitał musiałby zginąć, gdyby mu praca nie zapewniała dywidend.

Biskup milczał.

— Przyzna pan? — nalegał Ernest. Biskup przytaknął.

— W takim razie nasze twierdzenia znoszą się nawzajem — powiedział Ernest rzeczowym tonem — i wracamy do punktu wyjścia. Zacznijmy więc na nowo. Tramwajarz dostarcza pracy. Akcjonariusz dostarcza kapitału. Wspólnym wysiłkiem tramwajarza i kapitalisty zarabia się pieniądze . Obie strony dzielą między siebie zarobione pieniądze. Udział kapitalisty nazywa się „dywidendą", udział robotnika „płacą".

— Słusznie— przerwał biskup — i nie ma żadnego powodu, by ten podział nie odbywał się przyjaźnie.

— Zapomniał pan już o tym, na cośmy się obydwaj zgodzili — odparł Ernest. — Zgodziliśmy się, że człowiek przeciętny jest samolubem. Taki jest, jak jest. A pan już ulatuje w obłoki i urządza podział między takimi ludźmi, jakimi powinni być, ale nie są. Wróćmy jednak na ziemię. Samolubny robotnik chce otrzymać z podziału, ile tylko się da. Samolubny kapitalista też chce otrzymać z podziału, ile tylko się da. Gdy ilość jakichś dóbr jest ograniczona, a z dwóch ludzi każdy chce ich otrzymać jak najwięcej dla siebie, powstaje sprzeczność interesów. To jest właśnie sprzeczność między pracą i kapitałem. I jest to sprzeczność nie do pominięcia. Jak długo istnieć będą robotnicy i kapitaliści, trwać będzie ich spór o podział. Gdyby pan dzisiaj był w San Francisco, musiałby pan chodzić piechotą. Wszystkie tramwaje stoją.

— Nowy strajk? — zapytał z niepokojem biskup.

— Tak, spierają się o podział dochodu z tramwajów miejskich.

Biskup Morehouse bardzo się tym przejął.

— To źle! — zawołał. — To wielka krótkowzroczność ze strony robotników. Jak mogą spodziewać się, że zachowają naszą sympatię...

— Jeżeli z ich powodu musimy chodzić piechotą — dokończył z ironią Ernest.

Lecz biskup Morehouse nie zwrócił na to uwagi i ciągnął dalej:

— Ich pogląd na rzeczy jest zbyt wąski. Ludzie powinni być ludźmi, a nie zwierzętami. Teraz będą znów gwałty i morderstwa, płaczące sieroty i wdowy. Kapitał i praca powinny żyć w przyjaźni. Powinny iść ręka w rękę, pracując dla wzajemnych korzyści.

— I znów pan wzbił się w obłoki — sucho zauważył Ernest. — Proszę zejść na ziemię. I pamiętać, że jak stwierdziliśmy obaj, przeciętny człowiek jest samolubem.

— Ale nie powinien nim być! — wykrzyknął biskup.

— Tu ja znowu zgadzam się z panem — odrzekł Ernest. — Nie powinien być samolubem, ale będzie nim, dopóki będzie żył w ustroju społecznym opartym na etyce świń.

Biskup osłupiał, a ojciec parsknął śmiechem.

— Tak jest, na etyce świń — powtórzył bez skrupułów Ernest. — Taki jest sens kapitalistycznego ustroju. I tego właśnie broni wasz kościół, to głosicie z ambon, ilekroć na nie wejdziecie. Etykę świń! Inaczej nie można jej nazwać.

Biskup Morehouse wzrokiem wezwał mego ojca na pomoc. Ojciec jednak roześmiał się i pokiwał głową.

— Zdaje mi się — powiedział — że pan Everhard ma rację. Jest to polityka laissez-faire, czyli każdy sobie, a komu się nie uda, niech go diabli wezmą. Jak mówił pan Everhard jeszcze tamtego wieczoru, działalność kleru polega na utrzymywaniu w społeczeństwie ustanowionego porządku. A nasz porządek społeczny wspiera się na tym właśnie fundamencie.

— Ale to nie jest nauka Chrystusa! — zawołał biskup.

— Kościół nie głosi dzisiaj nauki Chrystusa —  odparł szybko Ernest. — I dlatego robotnik nie chce mieć nic wspólnego z kościołem. Kościół godzi się na wszystkie bestialstwa i straszne barbarzyństwa, jakich klasa kapitalistyczna dopuszcza się wobec klasy robotniczej.

— Kościół nie godzi się na to — zaoponował biskup.

— Kościół przeciw temu nie protestuje — rzekł Ernest. — A skoro nie protestuje, to tym samym się godzi. Bo proszę pamiętać, że kościół jest popierany przez klasę kapitalistyczną.

— Nigdy nie rozpatrywałem sprawy od tej strony — powiedział naiwnie biskup. — Pan chyba się myli. Wiem, że na tym świecie dużo jest rzeczy smutnych i złych. Wiem, że kościół utracił to, co pan nazywa proletariatem .

— Proletariatu nie mieliście nigdy za sobą — zawołał Ernest. — Proletariat wyrósł poza kościołem i bez kościoła.

— Nie bardzo pana rozumiem — przerwał mu niepewnie biskup.

— Zaraz to wytłumaczę. Po wprowadzeniu maszyn i fabrycznego systemu produkcji w drugiej połowie XVIII wieku, masy pracujące oderwane zostały od ziemi. Dawny system produkcji uległ rozbiciu. Ludzi wyparto ze wsi i stłoczono w miastach fabrycznych. Matki i dzieci zapędzono do pracy przy nowych maszynach. Życie rodzinne ustało. Warunki były straszne. Jest to krwawa opowieść.

— Wiem, wiem o tym — przerwał biskup Morehouse z rozpaczą malującą się na twarzy. — To było naprawdę straszne. Ale to stało się półtora stulecia temu.

— I wtedy właśnie, półtora stulecia temu, narodził się współczesny proletariat — ciągnął Ernest. — Ale kościół go zignorował. Kościół milczał, kiedy kapitaliści zmienili naród w bydło rzeźne. Kościół nie protestował, podobnie jak nie protestuje dzisiaj. Jak mówi Austin Lewis nawiązując do tamtych czasów, ci, którym przykazano „Paście baranki moje", patrzyli w milczeniu i bez sprzeciwu, jak te baranki sprzedawano w niewolę i zapracowywano na śmierć . Kościół wtedy milczał — i zanim pójdę dalej, chciałbym, aby pan ze mną wyraźnie się zgodził albo też wyraźnie mi zaprzeczył. Czy kościół wtedy milczał?

Biskup zawahał się. Podobnie jak doktor Hammerfield, nie był nawykły do takich wściekłych „zwarć", jak to nazywał Ernest.

— Dzieje osiemnastego wieku są spisane — nalegał Ernest. — Jeśli kościół nie milczał wtedy, to jego głos znaleźć można w księgach.

— Obawiam się, że kościół istotnie milczał — wyznał biskup.

— I milczy także dzisiaj.

— Z tym się nie zgadzam.

Ernest zamilkł na chwilę, spojrzał na przeciwnika badawczo i przyjął wyzwanie.

— Dobrze — powiedział. — Zobaczmy. W Chicago niektóre kobiety pracują cały tydzień za dziewięćdziesiąt centów. Czy kościół zaprotestował przeciwko temu?

— Nic o tym nie wiedziałem. Dziewięćdziesiąt centów na tydzień! To straszne!

— Czy kościół przeciw temu zaprotestował? — powtórzył Ernest.

— Kościół o tym nie wie. — Biskup walczył z coraz większym trudem.

— A jednak — rzekł Ernest szyderczo — przykazano kościołowi: „Paś baranki moje". Proszę wybaczyć mi sarkazm — dodał po chwali — ale doprawdy można z wami stracić cierpliwość. Czy kiedy protestowaliście wobec waszych kapitalistycznych parafian przeciw pracy dzieci w przędzalniach na południu? Sześcio i siedmioletnie dzieci pracują tam na nocnych zmianach po dwanaście godzin. Nigdy nie oglądają dobroczynnych promieni słońca. Giną jak muchy. Dywidendy płacone są ich krwią. A za te dywidendy buduje się w Nowej Anglii wspaniałe kościoły, gdzie wasi poczciwi kaznodzieje głoszą przyjemne banały wytwornym i sytym odbiorcom tych dywidend.

— Nie wiedziałem o tym — wyszeptał z trudem biskup. Twarz miał bladą, jakby był bliski omdlenia.

— Tak więc nie zaprotestowaliście?

Biskup potrząsnął głową.

— A zatem kościół milczy i dzisiaj, tak jak milczał w XVIII wieku?

Biskup nie odpowiedział, ale tym razem Ernest nie nalegał.

— I proszę pamiętać, że ilekroć jakiś duchowny protestuje, zaraz się go usuwa.

— Nie uważam, aby to było w porządku — zastrzegł się biskup.

—  Czy pan zaprotestuje? — spytał Ernest.

— Wskaż mi pan zło, takie, jak mówiłeś, w naszym własnym mieście, a zaprotestuję.

— Wskażę panu — odparł spokojnie Ernest. — Jestem do całkowitej pana dyspozycji. Zabiorę pana w podróż do piekieł.

— A ja zaprotestuję. — Biskup uniósł się w fotelu, a jego łagodna twarz stała się nagle zacięta. — Kościół nie będzie milczał.

— Usuną pana — ostrzegł Ernest.

— Dowiodę, że jest inaczej — rzekł biskup. — Dowiodę, jeśli jest tak, jak pan mówi, że kościół błądził wskutek niewiedzy. Co więcej, sądzę, że wszystko, co jest potworne w społeczeństwie przemysłowym, istnieje wskutek niewiedzy klasy kapitalistycznej. Naprawi ona wszystkie krzywdy, gdy tylko o nich się dowie. A będzie rzeczą i obowiązkiem kościoła przekazać tę wiadomość.

Ernest wybuchnął śmiechem. Był to śmiech brutalny, co skłoniło mnie, aby stanąć w obronie biskupa.

— Muszę zwrócić uwagę .— powiedziałam — że pan widzi tylko jedną stronę medalu. Tymczasem jest w nas dużo dobrego, choć nie przyznaje nam pan ani jednej zalety. Biskup ma rację. Zło w społeczeństwie przemysłowym, przy całej swej potworności, jest tylko skutkiem niewiedzy. Warstwy społeczne znalazły się zbyt daleko od siebie.

— Dziki Indianin nie jest tak okrutny ani drapieżny jak klasa kapitalistyczna — rzekł Ernest; w tej chwili nienawidziłam go z całego serca.

— Pan nas nie zna — odparłam — nie jesteśmy okrutni ani drapieżni.

— Proszę tego dowieść — rzucił wyzywająco.

— Jak mogę dowieść tego... panu? — Wzbierał we mnie gniew.

Potrząsnął głową.

— Nie wymagam, by pani dowiodła tego mnie. Proszę to udowodnić sobie.

— Nie potrzebuję, bo wiem.

— Pani nic nie wie — rzekł szorstko.

— Spokój, spokój, dzieci — odezwał się łagodząco ojciec.

— Wcale o to nie dbam — zaczęłam z oburzeniem, ale Ernest mi przerwał.

— O ile wiem, ma pani pieniądze — czy też ojciec pani, to na jedno wychodzi — zainwestowane w Zakładach Sierra.

— A cóż to ma do rzeczy? — zawołałam.

— Niewiele — wyrzekł powoli — tyle tylko, że suknia, którą ma pani ma sobie, splamiona jest krwią. Potrawy, które pani zjada, są przyrządzane z krwią. Krew małych dzieci i silnych mężczyzn spływa z wiązania pani domu. Mogę przymknąć oczy i w tej chwili nawet usłyszeć, jak spływa kroplami wszędzie dookoła.

Jakby przystosowując zachowanie do słów, zamknął oczy i opadł na oparcie fotela. Wybuchnęłam płaczem z upokorzenia i zranionej próżności. Nigdy w życiu nikt nie potraktował mnie tak brutalnie. Biskup i ojciec byli zmieszani i zakłopotani. Usiłowali sprowadzić rozmowę na jakieś inne, mniej drażliwe tory, lecz. Ernest otworzył oczy, spojrzał na mnie i dał im znak, by umilkli. Usta i oczy miał teraz surowe, nie było w nich ani śladu uśmiechu. Ale nie dowiedziałam się nigdy, co chciał mi powiedzieć, jaką jeszcze chłostę mi wymierzyć. W tej samej bowiem chwili jakiś człowiek przechodzący chodnikiem zatrzymał się i spojrzał na nas. Był to rosły mężczyzna, biednie ubrany, a na plecach niósł całe mnóstwo trzcinowych i bambusowych krzeseł, półek i parawanów. Patrzył na dom, jakby zastanawiając się, czy wejść i spróbować sprzedać coś ze swego towaru.

— Ten człowiek nazywa się Jackson — rzekł Ernest.

— Taki zdrowy mężczyzna powinien pracować, a nie zajmować się handlem domokrążnym — odparłam sucho.

— Czy zauważyła pani jego lewy rękaw? — spytał łagodnie Ernest.

Spojrzałam i zobaczyłam, że rękaw jest pusty.

— To właśnie krew z jego ręki słyszałem kapiącą z wiązań waszego domu — ciągnął Ernest tym samym tonem. — Stracił rękę w Zakładach Sierra i wyrzuciliście go na bruk, by zginął jak szkapa ze złamaną nogą. A kiedy mówię „wy", mam na myśli administratora i urzędników, których opłacacie, wy i inni udziałowcy, za prowadzenie Zakładów. Kalectwo spowodował wypadek. Stało się to, gdy chciał uratować dla firmy parę dolarów. Tryby maszyny chwyciły mu ramię. Sięgnął, by wydobyć odprysk żelaza, który się tam dostał. Mógł tego nie robić, ale wówczas zdruzgotałoby tryby. A tak zmiażdżyło mu rękę, poszarpało na strzępy od palców do ramienia. Stało się to w nocy. Fabryka była czynna dłużej niż zwykle i tego kwartału wypłaciła tłustą dywidendę. Jackson pracował przez wiele godzin, jego mięśnie straciły zwykłą sprężystość i zręczność. Ruchy miał trochę zwolnione. Dlatego chwyciła go maszyna. Miał żonę i troje dzieci.

— A co zrobiły dla niego Zakłady? — spytałam.

— Nic. A raczej zrobiły coś. Wygrały proces o odszkodowanie, jaki wytoczył im Jackson po wyjściu ze szpitala. Zakłady, wie pani, mają bardzo zręcznych adwokatów.

— Pan nie powiedział wszystkiego — rzekłam. z przekonaniem. — Albo też pan sam nie wie wszystkiego. Może ten człowiek był bardzo zuchwały?

— Zuchwały Ha! Ha! — zaśmiał się niczym .Mefistofeles. — Wielki Boże! Zuchwały! Z tą oderwaną ręką! Przeciwnie, był mimo to cichym i pokornym sługą i nikt nie stwierdził, by kiedykolwiek zachował się zuchwale.

— Dobrze, ale sądy — nie ustępowałam. — Przecież sądy nie rozstrzygnęłyby sprawy na jego niekorzyść, gdyby nie było w niej czegoś jeszcze, o czym pan nie wspomniał.

— Głównym zastępcą prawnym Zakładów jest pułkownik Ingram. To kuty prawnik. — Ernest przez chwilę bacznie się we mnie wpatrywał, po czym ciągnął dalej: — Powiem pani, co pani powinna zrobić. Powinna pani zbadać sprawę Jack-sona.

— Już to sobie postanowiłam — odparłam chłodno.

— Świetnie — rozpromienił się Ernest — i powiem pani, gdzie go można znaleźć. Ale drżę na samą myśl o tym, czego musi się pani dowiedzieć w związku z ręką Jacksona.

W ten sposób zarówno biskup, jak ja przyjęliśmy wyzwanie Ernesta.

Wyszli razem zostawiając mnie na pastwę poczucia krzywdy wyrządzonej mnie i mojej klasie. Ten człowiek był dziką bestią. Nienawidziłam go wtedy i pocieszałam się myślą, że jego zachowanie jest tym właśnie, czego spodziewać się można ze strony przedstawiciela klasy robotniczej.

ROZDZIAŁ TRZECI

RĘKA JACKSONA

nawet mi przez myśl nie przeszło, że ręka Jacksona odegra w moim życiu rozstrzygającą rolę. Sam Jackson nie zrobił na mnie wrażenia, kiedy go odszukałam. Znalazłam go w ruderze na skraju błot ciągnących się wzdłuż zatoki. Kałuże stojącej wody otaczały dom, ich powierzchnię pokrywała zielona, gnijąca pleśń, wydając ohydną, nie do zniesienia woń.

Jackson był istotnie cichym i pokornym człowiekiem, jakim opisał go Ernest. Zajęty wykończaniem jakiegoś przedmiotu z trzciny, przez czas naszej rozmowy ani na chwilę pracy tej nie przerywał. Mimo jednak pokory i uniżenia wyczułam nutę narastającej goryczy, kiedy powiedział: — Mogli byli przynajmniej dać mi zajęcie dozorcy . Niewiele z niego wydobyłam. Wyglądał na tępego, a jednak zręczność, z jaką pracował swą jedną ręką, zdawała się temu wrażeniu przeczyć. To nasunęło mi pewne przypuszczenie.

— Jak to się stało — spytałam — że maszyna chwyciła panu rękę?

Spojrzał na mnie z namysłem i wahaniem, po czym potrząsnął głową.

— Sam nie wiem. Tak się jakoś stało.

— Nieuwaga? — nalegałam dalej.

— Nie — odparł — tego bym nie powiedział. Pracowałem już którąś nadgodzinę i musiałem być chyba porządnie zmęczony. Siedemnaście lat pracuję w tej fabryce i wiem, że wypadki zdarzają się prawie zawsze przed samym gwizdkiem . Mogę się założyć, że więcej wypadków zdarza się w ostatniej godzinie przed gwizdkiem niż przez całą resztę dnia. Człowiek nie rusza się już tak prędko, kiedy przepracuje tyle godzin. Wiem dobrze, bo tylu ich widziałem z poobcinanymi rękami i nogami czy całkiem poharatanych przez maszynę.

— Dużo? — spytałam.

— Setki, setki łudzi. I dzieci też.

Prócz kilku strasznych szczegółów Jackson powtórzył mi o swoim wypadku to, co już przedtem słyszałam. Kiedy spytałam, czy nie naruszył czasem jakichś przepisów pracy przy maszynie, potrząsnął głową.

— Odciągnąłem pas prawą ręką — powiedział— a lewą próbowałem uchwycić odprysk. Nie sprawdzałem, czy pas jest zdjęty. Myślałem, że to zrobiłem szarpnąwszy prawą ręką — tylko że nie zrobiłem. Spieszyłem się i nie ściągnąłem pasa do końca. Wtedy właśnie obcięło mi rękę.

— Musiało to bardzo boleć — rzekłam ze współczuciem.

— Tak, gruchotanie kości to nie jest rzecz przyjemna — odparł.

Na sprawę procesu o odszkodowanie miał pogląd dość mętny. Jedno tylko było dlań całkiem jasne — że nie dostał żadnego odszkodowania. W jego przekonaniu na niepomyślne orzeczenie sądu wpłynęły zeznania majstrów i administratora.

Zeznania te, jak się wyraził, „nie były takie, jak powinny". Postanowiłam więc zwrócić się do tych łudzi.

Jackson znajdował się w rozpaczliwym położeniu. Żona mu chorowała, a trzcinowe wyroby sprzedawane po domach nie mogły dać zarobku wystarczającego na wyżywienie rodziny. Zalegał z czynszem, więc najstarszy synek, chłopak jedenastoletni, zaczął pracować w fabryce.

— Mogli byli zrobić mnie tym dozorcą — powiedział na ostatku, gdy już wychodziłam.

Kiedy później rozmówiłam się z prawnikiem, prowadzącym sprawę Jacksona, z obydwoma majstrami i administratorem Zakładów, którzy zeznawali w sądzie, doszłam do wniosku, że była jakaś racja w tym, co mówił Ernest.

Adwokat sprawiał wrażenie słabego i niedołężnego, toteż na jego widok przestałam się dziwić, że Jackson przegrał sprawę. Pomyślałam najpierw, że Jackson sam sobie zawinił biorąc takiego adwokata. Lecz zaraz potem przypomniały mi się dwie uwagi Ernesta: „Zakłady mają bardzo zręcznych adwokatów" i „pułkownik Ingram to kuty prawnik". Zaczęłam lepiej rozumieć. Zaświtało mi w głowie, że oczywiście Zakłady mogą sobie pozwolić na lepszych adwokatów niż taki, na jakiego stać robotnika Jacksona. Był to jednak szczegół podrzędny. Musiały istnieć jakieś poważne racje, dla których Jackson przegrał sprawę.

— Dlaczego pan przegrał proces? — spytałam.

Adwokat zmieszał się i przez chwilę nie umiał dać odpowiedzi, ja zaś poczułam w sercu żal nad tym biedakiem. Potem zaczął narzekać. Myślę, że utyskiwanie było jego cechą wrodzoną. Należał do ludzi przegranych od urodzenia. Skarżył się na świadków. Złożyli tylko zeznania korzystne dla strony przeciwnej. Nie mógł z nich wydusić ani słowa, które zaważyłoby na rzecz Jacksona. Świadkowie dobrze wiedzieli, z kim lepiej nie zadzierać. A Jackson był głupcem. Pułkownik Ingram zakrzyczał go i zapędził w kozi róg. Znakomicie umiał brać w ogień krzyżowy pytań. Doprowadził do tego, że Jackson sam dawał szkodliwe dla siebie odpowiedzi.

— W jaki sposób jego odpowiedzi mogły być szkodliwe, jeżeli prawo było po jego stronie? — spytałam.

—A cóż prawo ma z tym wspólnego? — zapytał z kolei adwokat. — Widzi pani te księgi? — wskazał dłonią zastawione tomami półki wzdłuż ścian malutkiej kancelarii. — Przewertowałem je wszystkie i wiem, że ustawa to jedno, a prawo to drugie. Proszę spytać jakiegokolwiek prawnika. Prawa można nauczyć się w szkółce niedzielnej. Ale z tych ksiąg dowiedzieć się można, czym jest ustawa.

— Czy pan chce przez to powiedzieć, że Jackson miał prawo za sobą, a jednak przegrał sprawę? — pytałam z niedowierzaniem. — Czy chce pan powiedzieć, że w sądzie, u sędziego Caldwella, nie ma sprawiedliwości?

Mały adwokat spojrzał na mnie płonącymi oczyma, lecz po chwili ogień z nich ustąpił.

— Nic nie mogłem poradzić — zaczął znów utyskiwać. — Zrobili głupca z Jacksona, a także i ze mnie. Jakież ja miałem szanse? Pułkownik Ingram jest Wielkim prawnikiem. Gdyby nim nie był, czyż powierzono by mu zastępstwo prawne Zakładów Sierra czy syndykatu rolniczego Erston i Zjednoczenia Berkeley, i spółki Oakland, spółki San Leandro i Pleasanton Electric? Jest rzecznikiem spółek akcyjnych, a takim panom nie płaci się za to, by dawali robić ze siebie głupców . Jak pani myśli, za co same Zakłady Sierra płacą mu dwadzieścia tysięcy dolarów tocznie? Za to, że wart jest dla nich co najmniej tyle. A ja nie jestem wart takich pieniędzy. Gdybym był, nie siedziałbym tutaj głodując i podejmując się spraw takich jak Jacksona. Ile też, myśli pani, dostałbym, gdybym tę sprawę wygrał?

— Na pewno obdarłby go pan ze skóry — odrzekłam.

— Oczywiście —  wykrzyknął gniewnie — muszę przecież z czegoś żyć, prawda?

— Jackson ma żonę i dzieci — wytknęłam mu z oburzeniem.

— Ja też mam żonę i dzieci — odrzucił — a poza mną żywa dusza na świecie nie troszczy się o to, czy mają one co włożyć do ust.

Twarz jego nagle złagodniała, otworzył zegarek i pokazał mi wprawioną wewnątrz koperty miniaturową fotografię kokiety i dwóch małych dziewczynek.

— Niech pani się im przypatrzy. Ciężko nam było, bardzo ciężko. Myślałem, że wyślę je na wieś, jeśli wygram sprawę Jacksona. Tutaj ciągle chorują, ale nie stać mnie na ich wyjazd.

Kiedy zaczęłam się żegnać, wrócił na nowo do swoich narzekań.

— Nie miałem cienia szans. Pułkownik Ingram i sędzia Caldwell przyjaźnią się ze sobą. Nie powiem, że ta przyjaźń rozstrzygnęłaby sprawę nawet, gdybym wydusił z ich świadków właściwe zeznania. Ale muszę powiedzieć, że sędzia Caldwell robił, co tylko mógł, żeby przeszkodzić mi w uzyskaniu tych zeznań. Nic dziwnego sędzia Caldwell i pułkownik Ingram należą do' tych samych klubów i stowarzyszeń. Mieszkają w tej samej dzielnicy — na którą mnie nie stać. A ich żony wiecznie nawzajem się odwiedzają. Spotykają się ciągle przy kartach i podobnych okazjach.

— Ale w gruncie rzeczy myśli pan, że Jackson miał prawo za sobą? — spytałam przystając na chwilę w progu.

— Nie myślę, ale wiem o tym — powiedział adwokat. — Dlatego z początku sądziłem, że ma jakieś widoki. Ale żonie nic o tym nie wspomniałem. Nie chciałem jej rozczarować. I bez tego ciągle marzyła o wyjeździe na wieś.

— Dlaczego nie zwrócił pan w sądzie uwagi, że Jackson starał się zapobiec uszkodzeniu maszyny? — spytałam Piotra Donnelly, jednego z majstrów, którzy złożyli zeznania na rozprawie.

Długo namyślał się nad odpowiedzią. Następnie rozejrzał się niespokojnie dokoła i odrzekł:

— Bo mam żonę, dobrą, poczciwą żonę i troje dzieci, najrozkoszniejszych, jakie pani kiedykolwiek widziała. Dlatego.

— Nie rozumiem.

— Krótko mówiąc, bo to nie byłoby zdrowo — odparł.

— Czy to znaczy... — zaczęłam. Przerwał mi gwałtownie.

— Znaczy to, co mówię. Pracuję w Zakładach już bardzo wiele lat. Jako mały chłopiec zacząłem przy wrzecionach. Od tego czasu pracuję. Ciężką pracą zaszedłem wysoko, tu, gdzie dziś jestem. Bo jestem, proszę, pani, majstrem. Ale wątpię, żeby w całej fabryce znalazł się ktoś, kto podałby mi rękę, gdybym tonął. Kiedyś należałem do związku. Ale w czasie dwóch strajków wziąłem stronę Zakładów. Nazwali mnie „żółtym". I teraz nie znajdzie się nikt między nimi, kto wypiłby ze mną kieliszka. Czy widzi pani te blizny? To od cegieł, które we mnie rzucali. Wszyscy mnie przeklinają, nawet dzieci w przędzalni. Fabryka to teraz mój jedyny przyjaciel. Muszę stać przy niej nie z obowiązku, ale dlatego, że to chleb z masłem i życie moich dzieci. Teraz wie pani dlaczego.

— Czy Jackson nie był w porządku? — spytałam.

— Powinien dostać to odszkodowanie. Był dobrym robotnikiem i nigdy z nim nie było kłopotu.

— To znaczy, że choć pan przysiągł, nie mógł pan powiedzieć całej prawdy?

Potrząsnął głową.

— Prawdę, całą prawdę i nic tylko prawdę? — wyrzekłam uroczyście.

Jego twarz znowu stanęła w ogniach. Zwrócił ją nie ku mnie, ale ku niebu.

— Dla moich dzieci oddałbym duszę i ciało na wieczne potępienie — odrzekł.

Administrator Henryk Dallas, osobnik o lisiej twarzy, spojrzał na mnie bezczelnie i nie chciał nic powiedzieć. Nie wydobyłam z niego ani słowa na temat rozprawy i jego zeznań. Ale z drugim majstrem miałam więcej szczęścia. James Smith miał twarz tak srogą, że serce mi zamarło, kiedy go zobaczyłam. On także wywarł na mnie wrażenie pozbawionego wolnej woli, a gdy zaczęłam z nim mówić, spostrzegłam, że umysłowo stoi wyżej niż przeciętna jego środowiska. Zgodził się z Piotrem Donnelly, że Jacksonowi należało się odszkodowanie. Posunął się nawet dalej, mówiąc, że trzeba nie mieć serca, by z zimną krwią wyrzucić robotnika na bruk, kiedy wypadek uczynił go niezdatnym do pracy. Wyjaśnił mi również, że w fabryce było dużo wypadków i że Zakłady przestrzegały bezwzględnie metody procesowania się do ostatka o wszelkie wynikłe stąd roszczenia o odszkodowania.

— Akcjonariuszom daje to setki tysięcy co roku — powiedział. A gdy to mówił, przypomniałam sobie ostatnią dywidendę wypłaconą ojcu, piękną toaletę dla mnie i książki dla siebie, jakie z tych pieniędzy kupił. Przypomniałam sobie oskarżenie Ernesta, że moja suknia splamiona jest krwią i od dotknięcia tej sukni skóra na mnie ścierpła.

— Zeznając na rozprawie, nie podkreślił pan, że Jacksona spotkał wypadek, ponieważ usiłował ratować maszynę przed uszkodzeniem? — spytałam.

— Nie, nie mówiłem tego — odparł i gorycz wykrzywiła mu usta. — Zeznałem, że Jackson uległ kalectwu z powodu własnego niedbalstwa i nieuwagi i że Zakłady nie mogą za to ani odpowiadać, ani być potępiane.

— A czy to było niedbalstwo? — spytałam.

— Można to nazwać, jak się komu podoba. Fakt jest faktem, że po wielu, godzinach pracy każdy będzie zmęczony.

Człowiek ten zaczął mnie interesować. Naprawdę był nieprzeciętny.

— Ma pan, zdaje się, lepsze wykształcenie niż większość robotników — rzekłam.

— Skończyłem szkołę średnią — odparł. — A utrzymywałem się pracując jako dozorca. Miałem zamiar pójść na uniwersytet. Ale mój ojciec umarł i skończyło się na pracy w fabryce. Chciałem być przyrodnikiem — wyjaśnił wstydliwie, jak gdyby przyznawał się do jakiejś słabości. — Ubóstwiam zwierzęta. Ale musiałem pójść do pracy w fabryce. Kiedy zostałem majstrem, ożeniłem się, potem przyszły dzieci i... po prostu nie byłem już sam sobie panem.

— Co pan przez to rozumie?

— Chciałem, żeby pani wiedziała, dlaczego na rozprawie złożyłem takie zeznania, dlaczego trzymałem się wskazówek. — Czyich, wskazówek?

— Pułkownika Ingrama. Powiedział mi dokładnie, co i jak mam zeznać.

— I Jackson przegrał przez to sprawę.

Skinął głową, a na jego twarz wystąpił ciemny rumieniec.

— A Jackson ma na utrzymaniu żonę i dwoje dzieci.

— Wiem — odrzekł spokojnie, choć twarz pociemniała mu jeszcze bardziej.

— Niech mi pan powie — mówiłam dalej — czy było to łatwe przedzierzgnąć się z tego, czym pan był jeszcze w szkole średniej, w takiego człowieka, jakim pan się musiał stać, żeby zrobić to, co zrobił pan na rozprawie?

Gwałtowność jego wybuchu zdumiała mnie i przeraziła. Stek przekleństw wyrwał mu się z ust; zacisnął pięść, jakby miał mnie zaraz uderzyć.

— Przepraszam panią — odezwał się po chwili. — Nie, to nie było łatwe. A poza tym myślę, że może już pani iść. Dowiedziała się pani ode mnie wszystkiego, czego chciała. Ale na ostatek pozwoli pani, że jeszcze jedno jej powiem. Nic z tego nie przyjdzie, jeśli pani zechce powtórzyć moje słowa. Zaprzeczę im, a nie ma tu żadnych świadków. Zaprzeczę każdemu słowu. A w razie potrzeby zrobię to pod przysięgą i w sądzie.

Po rozmowie ze Smithem poszłam do gabinetu ojca w Gmachu Chemii i tam spotkałam Ernesta. Stało się to niespodzianie, ale powitał mnie znowu śmiałym spojrzeniem, mocnym uściskiem dłoni i tą właściwą mu mieszaniną swobody i niezdarności. Zachował się tak, jakby nasze poprzednie burzliwe spotkanie poszło w zapomnienie. Ja jednak nie byłam skłonna puścić go w niepamięć.

— Badałam sprawę Jacksona — zaczęłam z miejsca. Zamienił się cały w słuch i czekał, co powiem dalej. Tylko w jego oczach wyczytałam pewność, że moje dotychczasowe przekonania zostały zachwiane.

— Zdaje się, że go źle potraktowano — przyznałam. — Myślę, że... że jego krew rzeczywiście jest na wiązaniach naszego domu.

— Niewątpliwie — odparł Ernest. — Gdyby Jacksona i jemu podobnych traktowano łagodnie, dywidendy nie byłyby tak wielkie.

— Już nigdy — dodałam — żadna nowa suknia nie sprawi mi przyjemności.

Odczuwałam pokorę i skruchę, a przy tym doznawałam miłego uczucia, że Ernest jest jak gdyby moim spowiednikiem. Już wtedy, jak zawsze później, pociągała mnie 'jego siła. Promieniowało z niej nadzieją spokoju i opieki.

— A szata pokutna z worka też pani przyjemności nie sprawi — odrzekł z powagą. — W fabrykach worków dzieje się zupełnie to samo. Dzieje się wszędzie/Nasza tak opiewana cywilizacja oparta jest na krwi, przepojona jest krwią i ani pani, ani ja, ani nikt w ogóle nie może uniknąć jej szkarłatnego piętna. Co to byli za ludzie, z którymi pani mówiła?

Opowiedziałam mu szczegółowo, co się zdarzyło.

— A więc żaden z nich — rzekł Ernest — tnie był panem siebie. Wszyscy są przywiązani do bezlitosnej machiny przemysłu. A co jest najstraszniejsze, co jest największą tragedią, to to, że wiążą ich węzły serca. Wiążą ich dzieci, a chronienie tych młodych istnień jest u nich instynktowną wprost koniecznością. Ten instynkt jest silniejszy niż wszelkie poczucie moralne. Mój ojciec I Mój ojciec kłamał, kradł, dopuszczał się mnóstwa nieuczciwości dla kawałka chleba, który musiał mieć dla mnie i moich braci i sióstr. Był niewolnikiem machiny przemysłowej, która z niego wyssała życie, zamęczyła na śmierć.

— Ale pan —przerwałam — pan z pewnością jest panem siebie.

— Niezupełnie — odparł. — Nie jestem związany węzłami serca i często dziękuję przeznaczeniu, że nie mam dzieci, choć bardzo dzieci kocham. Ale gdybym się kiedy ożenił, nie śmiałbym nigdy mieć dziecka.

— To bardzo zła zasada I — wykrzyknęłam.

— Wiem o tym — odrzekł ze smutkiem. — Ale praktyczna. Jestem rewolucjonistą, a to niebezpieczny zawód.

Roześmiałam się z niedowierzaniem.

— Gdybym spróbował dostać się w nocy do domu pani ojca i wykraść mu dywidendy z Zakładów Sierra — co by wtedy zrobił?

— Śpi zawsze z rewolwerem na stoliku przy łóżku — odparłam. — Najprawdopodobniej zastrzeliłby pana.

— A gdybym ja i jeszcze paru innych poprowadziło półtora miliona ludzi do wszystkich domów bogaczy, to strzelaniny byłoby chyba sporo, prawda?

— Tak, ale pan przecież tego nie zrobi — odrzekłam.

— Przeciwnie, ja właśnie to zrobię. I zamierzamy odebrać nie tylko bogactwa w domach, ale i wszystkie źródła tych bogactw, wszystkie kopalnie, koleje, fabryki, banki czy składy. Na tym polega rewolucja. Jest to rzecz naprawdę niebezpieczna. I myślę, że może być przy tym więcej strzelaniny, niż sam się spodziewam. Ale, jak już mówiłem, nikt nie jest dzisiaj panem siebie. Jesteśmy wszyscy wplątani w koła i tryby machiny przemysłowej. Stwierdziła to pani w stosunku do siebie i ludzi, z którymi pani rozmawiała. Niech pani rozmawia dalej. Niech pani zobaczy się z pułkownikiem Ingramem, z reporterami, którzy o sprawie Jacksona nie chcieli ani słówkiem wspomnieć w gazetach, niech pani pomówi z wydawcami tych gazet, a przekona się pani, że wszyscy są niewolnikami machiny.

Po chwili rozmowy zagadnęłam go, jak często robotnicy ulegają wypadkom. W odpowiedzi usłyszałam wykład statystyczny.

— Są to rzeczy znane — powiedział — i ogłoszone drukiem. Z 'danych wynika niezbicie, że wypadki rzadko zdarzają się w początkowych, porannych godzinach pracy. Ale ich liczba rośnie szybko w godzinach późniejszych, gdy robotnicy są coraz bardziej zmęczeni, przez co zarówno ich ruchy, jak i procesy umysłowe stają się powolniejsze.

Czyż pani nie wie na przykład, że ojcu pani zagraża trzykrotnie mniejsze niebezpieczeństwo śmierci lub kalectwa niż robotnikowi? Towarzystwa ubezpieczeń dobrze o tym wiedzą. Dlatego ojcu pani liczą po cztery dolary i dwadzieścia centów rocznie za każde tysiąc dolarów ubezpieczenia od wypadku, a robotnikowi za takie samo ubezpieczenie kazaliby płacić piętnaście dolarów.

— A jak liczą panu? — spytałam i w tej samej chwili doznałam niepokoju, który był czymś więcej niż zwyczajną troską.

— Och, jako rewolucjoniście grozi mi jakie osiem razy większe niż robotnikowi niebezpieczeństwo kalectwa czy też utraty życia — odparł niefrasobliwie. — Towarzystwa ubezpieczeń pobierają od chemików specjalistów mających do czynienia z materiałami wybuchowymi osiem razy tyle, co od robotników. Nie sądzę, by mnie chciano w ogóle ubezpieczyć. Dlaczego pani pyta?

Spuściłam wzrok, czując, że krew napływa mi do policzków.

I nie z tego powodu, że on zauważył mój niepokój, lecz że spostrzegłam to sama i w jego obecności.

Ale w tej właśnie chwili wszedł ojciec i zaczął przygotowywać się do wyjścia ze mną. Ernest zwrócił książki, które poprzednio pożyczał, i pożegnał się pierwszy. Przedtem jednak zwrócił się do mnie i rzekł:

— Ale, ale, sikoro już pani zakłóciła swój spokój ducha, a ja zakłócam go biskupowi, niechże pani zobaczy się z panią Wickson i panią Pertonwaithe. Ich mężowie, jak pani wie, to główni akcjonariusze Sierry. Te dwie panie są, podobnie jak reszta ludzkości, związane z machiną. Ale związane w taki sposób, że siedzą na jej wierzchu.

Koniec wersji demonstracyjnej.

ROZDZIAŁ CZWARTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ PIĄTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ SZÓSTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ SIÓDMY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ ÓSMY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ DZIEWIĄTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ DZIESIĄTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ JEDENASTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ DWUNASTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ TRZYNASTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ CZTERNASTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ PIĘTNASTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ SZESNASTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ SIEDEMNASTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ OSIEMNASTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ DZIEWIĘTNASTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ DWUDZIESTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ DWUDZIESTY PIERWSZY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ DWUDZIESTY DRUGI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ DWUDZIESTY TRZECI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ DWUDZIESTY CZWARTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ DWUDZIESTY PIĄTY

TERRORYŚCI

Wiele tygodni upłynęło od naszego powrotu do Nowego Jorku, zanim w pełni .mogliśmy ocenić rozmiary klęski, jaka spotkała Sprawę, i ogarnąć grozę położenia. Krew lała się dalej. W wielu miejscowościach rozrzuconych po całym kraju wybuchły bunty niewolników, a po nich nastąpiły rzezie. Liczba męczenników bezustannie wzrastała. Wszędzie odbywały się niezliczone wprost egzekucje. Wyjęci spod prawa i zwykli uchodźcy chronili się w góry i na pustkowia, gdzie ścigano ich bezlitośnie. Nasze kryjówki zatłoczone były towarzyszami, na których głowy wyznaczono cenę. Wskutek informacji uzyskanych przez szpiegów część tych kryjówek wytropiły i rozgromiły wojska Żelaznej Stopy.

Mnóstwo towarzyszy upadło na duchu i z rozpaczy sięgnęło w odwet do taktyk terrorystycznych. Utrata nadziei skłoniła ich do rozpaczliwych i beznadziejnych kroków. Powstało dużo organizacji terrorystycznych nie związanych z nami, a sprawiających mam wiele kłopotu. Ci zbłąkani ludzie dobrowolnie składali w ofierze własne życie, lecz jednocześnie opóźniali naszą organizację i często sprawiali, że zawodziły nasze plany.

A wśród tego pobojowiska kroczyła Żelazna Stopa, niewzruszenie, z rozmysłem przetrząsając wszystkie tkanki organizmu społecznego w poszukiwaniu rewolucjonistów. Robiła czystki wśród Najemników i kast robotniczych, w wywiadzie i jego tajnych służbach. Karała bez litości, ale na zimno. Znosiła w milczeniu zamachy odwetowe i bez zwłoki wypełniała wyrwy powstałe w jej szeregach. A jednocześnie Ernest i inni nasi przywódcy nie ustawali w pracy reorganizując armię Rewolucji. Rozmiary tego wysiłku pojąć można tylko, jeśli weźmie się pod uwagę.