Jerzy Gąssowski

ZIARNA SZALEJU

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

ZIARNA SZALEJU

NIESZCZĘŚCIE PANA KAROLA

PRZED MROZEM

WTOREK

SPACER

PIERŚCIONEK

SZCZERZY PRZYJACIELE

KASIA ZE WSI

ZAKŁADACZE PARKÓW

ZMROK

UCIECZKA

ZIARNA SZALEJU

Jerzy Gąssowski

ZIARNA SZALEJU

Raz, pamiętam, wzięła mnie dziwna tęsknota o zmierzchu. Słodka, wypędzająca z domu na tułanie się bez celu po okolicach miasta. Pamiętam, że dzień był skwarny, ale zmrok ochłodził powietrze. Zrobiło się zupełnie cicho w ogromnym parku nad morzem, i fala o brzeg nie biła.

Wyszedłem.

Wolno, wolno mijałem domki i ogródki przy nich zielone. Wkrótce dostałem się na wybrzeże i skręciłem koło kanałów ku głównej alei. Zmierzch coraz bardziej gęstniał.

Szedłem po szosie białej, żwirowanej, koło schowanych w zieloności rozłożystych drzew willi, zacisznych i rozkosznych. Potem wszedłem na górę. Tu dął dosyć silny wiatr. Pies z jakiejś chaty zaczął na mnie szczekać, ale ludzi nie widziałem. Nagle...

Mniej więcej o trzy kilometry ode mnie, wysoko, stało w powietrzu przepyszne słońce elektryczne — słońce latarni morskiej. Nieskończona smuga wachlarzowego światła pędem biegła w przestrzeń, przelatywała nade mną, nad miastem, nad parkiem, nad drewnianemi groblami portu i ginęła w bezmiarze morza. Jaśniała jakoś bajecznie biało, cudnie. Miała magnetyczną siłę przyciągającą oczy, coś denerwującego, oszałamiającego, jak prąd elektryczny.

Wiatr dął i świstał. W dole stało nieruchome morze szczytów drzew — tam, w dali, połyskiwało ciemno-popielate morze prawdziwe, potęga kulturalna i pobłażliwa. Krzesały się blade, metaliczne połyski fal w zetknięciu ze światłami, szemrała w powietrzu jakaś nieuchwytna melodya słupów telegraficznych.

Obłoki jakby czekały i stały. Niebo całe było postrzępione niedbale i brutalnie, na zachodzie mętniały purpurowe zorze, surowe w kolorycie, niedawno świetne. Wyczuwało się nerwami nagromadzoną w powietrzu elektryczność, podniebienie chwytało jej subtelny, słonawy smak. Odczuwałem dziwne podniecenie...

Patrzyłem w stronę latarni. Wydawała się blizka, a jednak było do niej daleko. Spojrzałem na pola, na tak zwaną przestrzeń, dzielącą nas: było to równe płaskowzgórze. Na jego środku stała cudaczna, świecąca, wysmukła budowla — latarnia. I zrozumiałem wtedy dokładnie, że przestrzeń jest tylko czemś w rodzaju bryły.

Wiatr świstał. Światło działało w tak dziwny, w tak niezwykły sposób! Było spokojne, ogromnie ciche i oślepiająco, niesłychanie białe. Jednakże przez powietrze szła wielkimi krokami dziwna melodya zgiełku, tajemnic, które już są poza człowiekiem, niepodobne do tłómaczenia na żaden język, budzące nieokreślony, rozkoszny niepokój — melodya słupów telegraficznych podczas wichury.

I zrozumiałem komara. Zrozumiałem głupie ćmy, lecące do ognia, aby tam spłonąć; owady małe i bardzo małe, bujające się na swoich chrzęszczących, przezroczystych skrzydełkach; tajemnice świetnych, kolorowych motylków i język pszczół; szeptanie ust wiatru, jego subtelne ciało i delikatniuchny oddech — a nawet ciche rozmowy rzeczy z laboratoryum, ciał martwych, to jest najdziwniejszych. Westchnienia prądu elektrycznego i tęsknotę małych atomów. Miłość gwiazd i spleen słońca. Egzaltowaną, idealną przyjaźń promieni księżycowych.

Ach, wiele jeszcze!...

I pobiegłem. Jak ćma. Pomimo, że byłem znużony przez cały dzień, mogłem biedz lekko, szybko i bez zmęczenia. Okazało się, że na polach dokoła były kamieniołomy, kopalnie arensburskiego kamienia. Ogromne kotliny po już wybranym były napełnione czarną, połyskującą wodą, inne w stanie robót, usiane ostrym, płaskawym kamieniem, który pod nogami szeleścił sucho, jak kości. Maszyny, drewniane rusztowania potrząsały nade mną sztywnemi ramionami, jak szubienice stojąc szeregiem. Mrok ukrywał drobne pagórki i zagłębienia gruntu, prowadził po cudackich drogach.

Biegiem.

Biegłem bez przerwy, ciekawie wpatrzony w ogromne ślepie latarni, zbliżające się zwolna, ale stale; nie znając drogi, biegłem po prostej linii ku ogromnemu słupowi, na którego szczycie jaśniało owo świetne światło. Instynktem nowym, świeżo obudzonym, trzymałem się w ruchu geometrycznie prostej linii. Biegłem bardzo szybko i co dziwniejsza, — bez zmęczenia. Lekko, jakbym był niesiony, podbiegałem pod strome zbocza pagórków, z których drobny, płaskawy kamień sypał się długi czas po mojem przejściu, wydając suchy stukot, jak kości; zbiegałem prawie w powietrzu, co zaś najdziwniejsza, chwiejąc rękoma, jak skrzydłami, czułem, że mi one prawie skrzydła zastępują, że opieram się na powietrzu, frunę...

Czułem dziwnie błogi stan i zdawało mi się, że mogę latać, jak ptak. Czasami się śni taki dziwny bieg po ziemi, można wtedy jakoś podkulić pod siebie nogi i dalej płynie się samemu w powietrzu, bardzo szybko...

Właśnie prawie tak było...

A potem zdyszany, rozgrzany, wchodziłem na nieskończenie liczne, ślimakowate schody latarni. Liczyłem je, było ich osiemset. Prócz bicia krwi w uszach, słyszałem ponury, przeciągły koncert łuku Volty o wielkiem napięciu. Drżała od niego poręcz i drżała, cala. latarnia. Przytem wiatr pchał się na jej ogromny słup, huczał, dmuchał, potrząsał, wył... Grał drugi koncert, niemniej wściekły, niemniej ponury. Ocierał się o okrągłe kamienie, wylatywał rozszalały w bok, nie mogąc przepchnąć kamieni, i marł z wściekłości bezsilnej. Dygotał cały od niej, szeptał bezmyślnie, aż kwilił, aż płakał...

Parł piersiami wiatr młody, nieznany wiatr z inflanckich pól, od Narwy, Rygi, od Pskowa, od Pejpus-jeziora. Wylatywał nad morze i tam dął w żagle i świstał na linach. Energiczny, świeży, z nieznanej substancyi. W nim kocha się ziemia. Parł więc piersiami o szlifowane, kamienne kręgi latarni, wydarte z jego kochanki łona. Parł z siłą nieludzką, tak wielką, jak jego miłość. A dlatego tak silnie i z takim uporem, że owe kamienie szare są z ziemi, są kawałkiem jej, ukochanej. Wiatrowi sprawia dziwną, pełną rozkosz to ocieranie się o kamienie, budynki, drzewa, góry. W tym jest pewna lubieżna pieszczota. Dlatego zawsze wieje. Ale też miłość ich jest zapewne przeklęta, bo najczęściej wiatr płacze...

Człowiek nie może jej zrozumieć i odczuć. Można tylko przypuścić, że to jest strasznie silne uczucie, kiedy kocha wiatr.

I wtedy wlepiał swe usta w kamienie zimne, szorstkie, bez smaku. Były chwile takie. Ach, jakie groźne! Drgała w powietrzu natężona, niesłychana moc tych pocałunków. Były chwile takie, pozornie ciche.

Wtedy to, wtedy strach trącał serce, jak delikatny instrument...

A wiatr przyciskał się do latarni tak mocno, że oślizgiwał się, wylatywał jak wystrzał armatni, strzępiąc się o boki, i spadał, spadał na ziemię. Zabity! Jak kamień leciał... jęknął i zwiesił głowę, jak ptak łebek na cienkiej szyjce. Dziwne, nieważkie jego ciało tlało z bólu.

I przejmowała go ziemia.

Wtedy zapładniał ją — i rodził się Wiatr Drugi, syn jego.

Wreszcie wszedłem, otworzywszy drzwi poziome, ciężkie. Byłem w izdebce okrągłej, całej żelaznej. Ściany spojone okrągłymi nitami. Na półce, biegnącej wpół ściany, leżały w porządku jakieś instrumenty fizyczne, książki, notatki. Mosiężne okucia lśniły od czystości, szczegóły urządzenia izdebki zadziwiały pomysłowością i umiejętnością wyzyskania miejsca.

Byłem na samym szczycie latarni.

Kiedy wychodziłem z pod podłogi, pochylił się nade mną jakiś człowiek. Ubrany był w ogromne futrzysko, włosem na wierzch, a sam był wprost olbrzymem. Ręce założył w rękawy, ramiona wzniósł do góry i patrzył na mnie, nic nie mówiąc. Jego kwadratowa, ogromna, jakby cięta z drzewa twarz estońska nie uśmiechała się, ani dziwiła. Patrzył spokojnie, zaledwie uważnie.

— Człowiek z kości... — pomyślałem i poczułem, że znowu strach dotknął pawiem piórem serca. Ale trzeba było coś mówić.

— Można obejrzeć latarnię ? — zapytałem uprzejmie, ale wiatr, dudnienie żelaza, ogłuszające wprost wycie prądu — nie pozwalały latarnikowi słyszeć pytania. Wykrzyczałem mu je więc do ucha. Skinął mi głową i wskazał oczyma maleńkie kręcone schody, wiodące jeszcze trochę wyżej, do pięterka izdebki, gdzie by! reflektor i soczewki. Położyłem rękę na poręczy i obejrzałem się wokoło raz jeszcze i, choć to nie miało sensu i powodu, uczułem lekką, nieokreśloną bliżej obawę. Minęła jednak szybko. Zacząłem uważnie wchodzić po stromych żelaznych schodkach. Latarnik, milcząc, szedł za mną.

Wychyliłem głowę...

Stanąłem olśniony. Cała izba, również okrągła, jak i dolna, tylko kopulasto sklepiona, zdawała się wprost wyłożona niesłychanie silnem, oślepiającem, przezroczystem światłem. Część jej ściany była olbrzymią soczewką, przez którą zionął nazewnątrz ów snop promieni, widziany na dziesiątki kilometrów. Nawet na sekundę nie można było zaćmić światła. Dwadzieścia okrętów może się rozbić w tej chwili, setki ludzi może utonąć... Wyciągnąłem więc tylko ręce i dziwiłem się, że takie oślepiające światło nie parzy, jedynie prześwietla nawskroś dłonie.

Po chwili latarnik, który stał tuż za mną i bacznie obserwował moje ruchy, spokojnie odsunął moje ręce... Strzegł światła.

Zapomniałem o jego obecności, więc kiedy delikatnie ujął moją rękę powyżej dłoni swoją olbrzymią i włochatą, zadygotałem cały, jak liść. Czułem, że latarnik nie spuszcza ze mnie oka, i to mię trochę drażniło i mieszało. Zapanowałem jednak nad sobą i wypatrywałem oczy. Dokoła płomienia tkwiły w metal oprawne, dziwacznie szlifowane szkła, trójkątne pryzmaty i grube płyty. W samem ognisku soczewek płonął wspaniały łuk Volty. Węgle były tak rozżarzone, że literalnie nie można było patrzeć na nie i na całą otaczającą je płomienną atmosferę. Jednakże jakiś utajony, groźny urok rwał oczy.

Dudnienie wichru o żelazo, jęki i hałasy, stęki, zgrzyty i westchnienia, rumor i gwałt wielki wichury za ścianami pogrążały mię w coraz większy duchowy odmęt. Powietrze drżało ciągle, aż się dziwiłem, że nie układa się w tabliczki. Drżało wszystko w krótkim takcie, denerwującym do ostatecznych granic. Węgle wyły, piszczały, skwierczały niemiłym skwierkiem, tym znanym, przerywanym, jak telegrafowanie. Jakby się coś smażyło... Ten skwierk nie jest dobry: jakiś sabat czarownic przypomina, jakieś złe w sobie skrywa intencye. Ktoś kogoś chce usmażyć żywcem, ale nikomu nic nie mówi. Ktoś jest już potępiony, już skazany do piekła.. Tak jęczy prąd elektryczny. Zaklęta, cudowna siła!

Migotliwie i jasno było na pięterku. Miałem wrażenie, że jestem prześwietlony nawskroś, że wszystkie moje myśli i skłębione uczucia ponury latarnik widzi jak na dłoni, chociaż są polskie, cudzoziemskie. Czułem, że przekroczone są granice odgadywania moich myśli, tak było jasno.

Występowały na jaw w owem niesły chanem świetle nieznane, drobne, prawie mikroskopowe szczegóły moich dłoni, paznogci, tkaniny palta. Twarz latarnika wydawała się jakąś dziwną, przezroczystą, odmienną od ludzkiej. Znowu nadbiegł lęk, czułem, że myśli się mącą, rwą, niepokoją, biegną na bezdroża. Czułem, że zaczynam się gubić, gubić... że tracę skalę wrażeń, porównań, znaczeń.,. Z przepalonej na nic atmosfery płomienia, z piekielnego żaru zjawia się majaczenie dzikie i nieruchome. Wychodzi owo blade widmo, a ma twarz białą, bo niesie z sobą wszystkie męczarnie spalania, choć niespłonięte nigdy, w żadnej temperaturze, mieszkające w niepojętej torturze kosmicznego skwaru. Potworek...

— O, stoi! Wyciąga blade ręce, przepalone na biały, lekuchny proszek, prosi, prosi, aby go uwolnić od męki wiecznej. Prosi wielkiemi, ludzkiemi oczyma:

— Młody panie, uwolnij mię od męki wiecznej !...

Wyciąga przepalone na biały proszek ręce, patrzy...

— Ach, rozumiem!

Uśmiechnąłem się i spojrzałem z pod oka na latarnika. W tej chwili nie uważał na mnie, pochylony nad jakimś aparatem. Byłem już gotów, zdecydowany. Przeszedłem koło niego i wybrałem dogodną pozycyę. Zarumieniłem się. Pewnie w moich oczach było coś niezwykłego, bo spojrzał na mnie uważnie. Chcąc więc nietylko jego, ale i siebie uspokoić, zagadnąłem:

— Wy żonaci?

— Od dwu lat.

— Dzieci macie?

— Mam. Chłopca. A dziewczynkę Bóg zabrał...

— Chorowała?

— Nie, ot... nie. Nieszczęście. Spaliła się...

Tu mię coś pchnęło. Jakaś głucha, przemożna nienawiść do płomieni. Poczułem coś w rodzaju bezbrzeżnego żalu do latarnika, ale też i sympatyę głęboką. Wybaczyłem mu wszystko i, patrząc w jego niebieskie, smutne oczy skupione, prosiłem wzrokiem, żeby i on mi przebaczył. Wspólnego mamy wroga... Czułem też, że coś już dziać się zaczęło poza mną, coś szykowało do stania się: jeszcze, jeszcze chwila... Prawie przedśmiertny strach grzebał się we wnętrznościach, tarmosił nerwy. Pot, jak łzy, wystąpił na czoło.

— A wy... wy kochaliście dziecko ?

— Panie... — rzekł, ale ja błyskawicznym, niezawodnym ruchem podniosłem rękę i puściłem ciężką, żelazną, sprytnie ukrytą w dłoni kłódkę — na węgle lampy...

Obaj wrzasnęliśmy nieludzkim, okropnym krzykiem. Oślepiające światło umarło w jednej chwili i runęła ciemność gęsta i ciężka, a tak bolesna, jakby kto wbił krótkie gladyatorskie mieczyki w oba oczy odrazu. Przytomność moja trwała sekundę, radość — pół sekundy. Wstrząśnienie nerwów było nad ludzkie siły.

Z bólu odzyskałem niejaką świadomość. Strach bił mię, jak kijami. Coś potwornego, włochatego, charcząc, darło mi pazurami gardło i twarz, piersi gniotło ogromnem kolanem. Był to człowiek, latarnik. Był wściekły rozpaczą i gniewem.

W straszliwej ciemności zawrzała krótka, bezlitosna walka o życie. Zaczęliśmy stukać czaszkami i kolanami o krawędzie żelaznej izby i o schody. Ciemność potęgowała okropne, niewypowiedziane przerażenie. Kotłowało się na ziemi, wrzało. Wydawaliśmy obaj głośne charczenia, wyrzucali szalone słowa, klątwy — to znowu walczyliśmy w zupełnem milczeniu.

— Na twoją matkę! Na twoją matkę! — wołałem bez sensu po polsku.

A wiatr huczał, coraz głośniej huczał.

Gdzieś, po błoniach, na końskim szkielecie galopował śmiertelny strach.

Wreszcie obezwładniłem prawą rękę latarnika, przyczepioną do mego gardła. Właśnie tarzaliśmy się u spodu drzwi na balkon. Pchnięte w szamotaniu otwarły się, i obaj wytoczyliśmy się na wiatr, na podniebną lodowatą wichurę, otarli prawie o chmury. Wiatr spychał nas, nękał, nie pozwalał oddychać, szarpał ubranie, dusił, mroził. W pewnej chwili rzucił mi połę jego kożucha na twarz — i nagle zerwał ją gwałtownie. Usłyszałem wtedy z dołu, z pod balkonu, jakiś krótki, okropny bełkot, potem stęk — stęk człowieka i stęk ziemi.

Spojrzałem w nocnej pomroce; na balkonie byłem sam. On wytoczył się, spadł. Parapet nie miał prętów u spodu. Tak, spadł... Ja zaś leżałem tuż, tuż na skraju, jeszcze jeden ruch, jeszcze podmuch wiatru...

Walcząc z odrętwieniem, z sercem pełnem grozy, półsenny, odczołgałem się od przepaści leniwie, jak zbity pies od prześladowcy. Rzadkie myśli, zupełnie bez związku, kołowały w głowie, jak przepłoszone wystrzałem wrony. Wszedłem do górnej izdebki i kiedy się natknąłem na szklane pryzmaty wyciągniętemi rękami — parsknąłem krótkim śmiechem. Wydało mi się takie zabawne... Ale w tejże chwili przydusił mię strach, zeszklił oczy.

Uciekać!

Po omacku, chwiejąc się na nogach, zszedłem do izby dolnej, wsunąłem się pod podłogę... Zacząłem schodzić w pełnym mroku, doprawdy strasznym. Chciałem zbiedz, a musiałem iść noga za nogą, stopień za stopniem. A było ich osiemset!

Kiedy przeszedłem trzysta, drżałem już jak w febrze, chłodny pot zalewał mi oczy. Po przejściu drugich trzystu byłem tak słaby, że musiałem usiąść — i słuchać....

Jak wiatr skamlał... rozmawiał z sobą... huczał w górze...

Jak z dołu wchodził na schody strach w cichych ciżemkach — i zmierzał prosto w moje serce, chwytając je palcami w ciemnościach.

Znowu sto schodów niżej. Teraz czułem gorąco i jakiś wewnętrzny żar tak dojmujący, żem zrzucał podarte strzępy ubrania. Stanąłem na stopniach, w grobowej ciemności, zupełnie nieruchomy, tracąc pojęcie czasu. Wyciągałem przed siebie nagie ręce, oczy wychodziły mi na wierzch, zęby latały — w głowie biło, biło, hałasowało okropnie... Musiałem przypominać upiora, świecącego własnem światłem. Ach, ten żar!... Czułem, że płonę. Że w głowie mojej, w głowie przygodnego ze świata wędrownika...

Jeszcze pięćdziesiąt stopni pozostało do drzwi na dole. Ach, do drzwi!... Schodząc w dół dość szybko, grążę się w odmęt coraz głębszy. Zaczynam płakać z potwornego strachu, zaczynam łykać spazmatycznie powietrze i parskać jak kot. Staję nagi do pasa w absolutnej ciemności na schodach latarni morskiej — i czuję, że oczy wychodzą mi z orbit, że przytomność przygasa, pełga jak płomyk bezoliwy, że dalej iść już nie mogę, że zostać też nie mogę...

— Na twoją matkę!... Na twoją matkę!... — szepczę bez sensu po polsku.

Wiem, gdzie obłęd ze strachu się zaczyna. Jaki ma kolor i smak. Jaką ma twarz... Jeszcze kilka stopni od drzwi mię oddziela. Oddech mój przypomina głośne krakanie. Z ust płynie lepka ślina. Zaczynam żałować tego, co zrobiłem dla tego tam potworka. Przeklinam go szeptem. Czy warto było go wyzwalać?

Wreszcie widocznie tracę przytomność... Idzie, idzie ten mały! Patrzy!... Wyciąga białe puchowe rączęta. Ale potworek nie pomoże, nie pomoże, nic nie pomoże...

Idzie, idzie król-strach stubarwny; na schodach widno! — Boże!... Czerwone plamy i tu i tam... Błękitne też... Wiatr się ukorzył przed majestatem — na skrzydłach sępich zlata się w serce najwyższa groza.

Stoję cichy i posłuszny i dotykam drzwi długimi palcami. Wszystkimi dziesięcioma. Widzę, że końce palców świecą. Świecą niebieskawym, drobnym płomykiem.

I dziwy! Drzwi otwierają się cicho, ale pozostają puste, nikt w nich nie staje. A jednak wiem, że to on się za drugą połową czai. Cicho przylega, aby mię spłoszyć. Chce mi za wszystko zapłacić — nie przejdę za nic, za nic! A jednak ucieczki niema.

Zaczynam drgać, czyżbym miał konwulsye? Nie przejdę za nic! Wiem, że to on tam czai się na mnie — i kiedy próg przestąpię...

Cicho przylega, chytrze. Chce bić...

NIESZCZĘŚCIE PANA KAROLA

(NOWELA ODZNACZONA NA KONKURSIE .TYGODNIKA ILLUSTROWANEGO.)

W domu pana Karola stało się wielkie nieszczęście.

Wypadek rzadki, ale właśnie przytrafił się — i przytrafił się panu Karolowi. Oto dziś wyszedł na ulicę jakiemś dziwnem zdarzeniem pięcioletni synek pana Karola, Jakóbek, i nie wrócił do tej pory.

Cały dom został wykolejony z codziennych trybów: kuchnia opustoszała, bo kucharka, Jan i »młodsza« od południa biegają po mieście, szukając panicza; panienka siedzi w swoim pokoju i płacze; bony Angielki cały dzień niema; pokoje nie posprzątane, obiadu nikt nie gotuje. Dziwny, dziwny dzień!

Sam pan Karol leży w gabinecie na sofie i myśli ma tak ciężkie, taki się czuje nieszczęśliwy, jak nigdy może w życiu. Wyczerpał już wszystkie środki, rozesłał posłańców, zwracał się do policyi, dał do dzisiejszych wieczornych i jutrzejszych rannych pism ogromne ogłoszenia, wyznaczył kilkaset rubli nagrody, posłał depeszę do żony, a teraz musi siedzieć bezczynnie i cierpieć, ach, cierpieć okropnie!

Zmrok pada coraz gęstszy. W gabinecie o ciemnem obiciu zdaje się jeszcze bardziej zjadliwy i czarniejszy. Pan Karol nie może znieść nieokreślonych cieni, jakie wychodzą z za bibliotecznych szaf, z za foteli, stołu. Jednocześnie nie ma odwagi wstać i odkręcić elektryczności, bo czuje, ' że, jeśli uczyni ruch jakiś, nieszczęście, które nawiedziło dom jego, przypomni mu się w całej pełni i napadnie, jak czujny pies, na jego ogłupiały mózg.

Pan Karol leży więc na otomanie, zwiesiwszy bezwładnie jedną rękę w powietrzu. Mrok staje się coraz i coraz gęstszy. Latarnie dosyć daleko od okien, więc pan Karol nie ma nawet nadziei, że jakaś zewnętrzna przyczyna rozjaśni gęstą, ciężką, duszącą pomrokę.

Ach! mrok pod czaszką, mrok w pokoju, w sercu, w myślach... Wszystko, wszystko ciemne, straszne i zagadkowe...

Pan Karol czuje się strasznie rozbity nerwowo, nadzwyczajnie. Zauważył w dzień, że spełnia różne czynności jak lunatyk. Dorożkarzowi dał np. trzy ruble za kurs z magistratu do domu, na Chopina, i dopiero widząc, jak mu dorożkarz dziękuje, spostrzegł się. Nie odebrał jednak trzyrublówki, lecz machnął ręką, szepcząc:

— Niech dyabli porwą! I tak mam urwanie głowy!

Łapał się nawet na rozmowie z sobą i na gestykulacyi. Wtedy uśmiechał się (jakiż to musiał być uśmiech!) i mruczał:

— Jaki ja jestem zdenerwowany tem wszystkiem!

Kiedy jednak na Mazowieckiej, idąc w zamyśleniu, wpadł na oficera huzarów, brząkającego dumnie szablą, i nadepnął mu na lakierowany but, oficer zaś powiedział coś po francusku, co pan Karol doskonale słyszał i rozumiał, wtedy wpadł pierwszy raz od rana w złość na Jakóbka, sprawcę tego wszystkiego:

— Idyota, osieł, bałwan!—mówił głośno — przez niego jednego spotyka mię tyle zmartwień! A niech sobie ginie! Ani myślę go szukać!

Jednakże po chwili zrozumiał, że powiedział głupstwo, i pomyślał znowu, że jest strasznie zdenerwowany tem wszystkiem. Najpierw, nie mógł przecież tak odrazu zapomnieć, że miał syna, gdyby nawet, co nie daj Boże, Jakóbek nie miał się znaleźć... Ach, cóż za myśl znowu! Następnie — kochał go. Nikogo tak nie kochał w życiu, jak Jakóbka, krew z krwi, kość z kości, jego syna. Może Janię? Nie, oboje jednakowo, ale teraz Jakóbek taki drogi, taki kochany mu się wydał, właśnie dlatego, że zginął, że go nie było. »Ach, prawda, prawda, jakie to było zdolne dziecko!« — pomyślał biedny ojciec.— »Było, było, czas przeszły!« I w chwili, kiedy to szeptał, poczuł taki szalony żal i tęsknotę za synem, taki nieukojony ból, że aż przystanął i nieprzytomnie poglądać zaczął po ulicach, po sklepach i dorożkarzach.

— Ach, Boże, Boże! —jęknął — gdzież się teraz biedak podziewa?! Może jeść mu się chce? a może zalękniony stoi gdzieś przed bramą i woła mnie, swego ojca... woła, żebym przyszedł i zabrał go do domu. Do domu! do domu! jakże on teraz musi się bać! A może już jest w domu? Może go kto odprowadził?

Na myśl tę pan Karol oprzytomniał, skoczył do dorożki i kazał jechać do domu, na Chopina. Prawie przez całą drogę stał i naglił dorożkarza do prędszej jazdy, tak, iż ten napewno myślał, że wiezie pijanego. Wreszcie pan Karol wpadł na schody i otworzył drzwi kluczem, który zawsze miał przy sobie. Kiedy jednak drzwi głucho trzasnęły i pan Karol znalazł się w długim, wysokim przedpokoju i zobaczył wiele białych, pootwieranych drzwi, cała energia i nadzieja prysły, jak bańka mydlana, a pan Karol w palcie i kapeluszu stał na środku Przedpokoju, nie mając odwagi pójść zobaczyć, czy jest Jakóbek.

Stał tak może z dziesięć minut, bez poruszeń, może z kwadrans, nim wreszcie zdecydował się na zdjęcie palta i powieszenie kapelusza. Uczynił to drżącemi rękami i wtedy nagle obudziła się znowu w nim zamarła nadzieja.

— Może przyszedł, może śpi — szeptał z upartą wiarą.

Poszedł na palcach do pokoju Jakóbka, przyległego do sypialni matki. Przeszedł sypialnię. Była cicha i elegancka. Dywan na podłodze tłumił jego kroki. Pan Karol zatrzymał się przy drzwiach. Serce mu biło...

Otworzył je wreszcie, zajrzał. Było pusto.

Łóżeczko Jakóbka stało nieposłane od rana, a pewien nieład o tej porze świadczył, że na dom spadło nieszczęście, i służba potraciła głowy.

I pan Karol na nowo uczuł ból w sercu. Wspomnienie rannych godzin obudziło się jeszcze dotkliwsze i boleśniejsze. Machinalnie przeszedł wszystkie pokoje, szedł krokiem starczym i ciężkim. Szedł tak zgnębiony, że, gdyby nawet Jakóbek był obecny w którym, nie byłby go zauważył.

Wreszcie wszedł do gabinetu i poczuł się taki wyczerpany, że prawie mimowolnie legł na sofie.

Tak więc nieszczęście pana Karola było wielkie i druzgoczące. Mimo zmęczenia i wyczerpania, nie mógł jednak nie myśleć synu. Milion kwestyi i pytań rodziło się w jego biednej głowie, którą obsiadły chmury rojeń, jak ptactwo, i pokój cały zapełnił się dziwnymi cieniami, z których każdy coś mówił mu o Jakóbku, szeptał słowa ciche, niezrozumiałe. Pochylały się gęste snopy i smugi ciemności nad panem Karolem, oplatały mu wolnym, bieżącym ruchem głowę, piersi i ręce. Czuł coraz mniej wyraźnie i coraz bardziej chaotycznie. Był tak dziwnie usposobiony... Chwilami otwierał oczy i poglądał po pokoju, bo zdawało mu się, że Jakóbek jest przy nim, że stoi obok sofy i bierze jego rozpalone dłonie w swe chłodne rączyny, podnosi do ust, całuje i mówi:

— Tatusiu, tatusiu! Ja tatusia tak kocham, ja tatusia nigdy, nigdy nie opuszczę!

Pan Karol się zrywał i mrugał nieprzytomnie oczyma, przecierał czoło i kładł się znowu ciężko na sofę. I szczególna rzecz: od tylu myśli, z których każda ważyła funt ołowiu, zaczynał czuć w przemęczonym mózgu dziwną ową rozkosz cierpienia nad siły. Dobrze mu nawet było wśród tych majaków zmęczonej wyobraźni, wśród mrowia zmroków i cieniów gabinetu; był śród nich, jak ojciec dobry i rozumny. Królował między nimi, rządził i rozmawiał. One przychodziły, jego myśli, dzieci coraz nowe i coraz liczniejsze. Pan Karol nie czuł pustki przy nich, przeciwnie, słyszał rozgwar i śmiechy. Zaczynał wchodzić w stan, w którym możliwe są halucynacye.

Ulica Chopina jest cicha i nieruchliwa, pusto więc było i martwo dokoła. Pan Karol coraz dalej zapuszczał się w grzązkie błoto rojeń, już poza świadomością. Gdyby ktoś w tej chwili sprawdził mu puls, przekonałby się, że bije wolniej i słabiej.

Przy tem wszystkiem pan Karol czuł rosnący żal i umęczenie tak wielkie, że już przechodziło w zabójczą ciemność. Chwilami tracił świadomość, czy wogóle żyje i istnieje. Wtedy dotykał się głowy i rąk, ściskał je mocno, mocno — i czuł, że żyje. Ale zaraz potem zapadał znowu w owo dziwne odrętwienie.

I nagle stała się rzecz cudowna: drzwi skrzypnęły, ktoś je uchylił. Pan Karol spojrzał i zobaczył czarny, wydłużony kwadrat ciemności — i nic. Nikt nie wchodził.

— Kto tam? — zapytał spokojnie, ale z niewytłómaczonym lękiem w sercu. — Proszę wejść — dodał.

Lecz nie wchodził nikt, choć drzwi były ciągle otwarte. Panu Karolowi włosy na głowie powstawać zaczęły. Rzucił się ku drzwiom z wyciągniętemi rękoma. I kiedy dopadł do nich, one cicho znów się zamknęły.

Pan Karol osłupiał, wpadł do przedpokoju: nikogo nie było.

Pobiegł więc do pokoju córki. Chciał, musiał widzieć ludzi.

Jania znużona, spała na kozetce. Ojciec wstrząsnął ją brutalnie za ramię.

— Jakóbek zginął, a ty, ty śpisz?! — wrzasnął.

Janka obudziła się nagle, zerwała. Stanęli naprzeciwko siebie. Jania chwilę patrzyła na ojca, nie wiedząc, czy pijany, czy też do tego stopnia zrozpaczony. Wreszcie zdjąwszy spojrzenie z jego bladej, wygolonej twarzy, opuściła się na fotelik i z ogromnem zmęczeniem, zbolałym głosem rzekła:

— Niech ojciec się uspokoi... Niech się ojciec uspokoi.

— Uspokoić się! uspokoić... Czyż ja mogę się uspokoić? — krzyczał pan Karol w przystępie nagłego gniewu. Jednak w miarę, jak patrzył na ukochaną córkę, uspakajał się rzeczywiście. Mimowolnie i bardzo szybko ocenił wdzięk jej ruchów i uderzające piękno jej twarzy. Sprawiło mu to krótką chwilę przyjemności.

— O! co za nieszczęście, co za nieszczęście! — zaczął mówić głosem cichym i złamanym. — I za co Bóg mię tak karze ?

Czy była jaka plama w mojem życiu? Janiu, Janiu, pocieszaj, pocieszaj mnie, bo zwaryuję!

I usiadł u jej nóg. A Jania, milcząc, pochyliła się i objęła głowę ojca ramionami. Pan Karol oparł czoło na kolanach córki i na chwilę zapomniał o wszystkiem.

Minął długi przeciąg czasu, zanim pan Karol się odezwał, zmieniając pozycyę:

— Ach, Janiu, nie masz pojęcia, co ja przechodzę!... Co za myśli straszne rodzą się w mej biednej głowie. I Jakóbek... Boże, Boże! — i nie mógł dokończyć, wzruszony, złamany nadmiarem cierpienia.

— Jakóbek prędzej czy później znajdzie się — pocieszała Jania. — Niepodobna, żeby dzieci ginęły, jak kamień w wodzie.

— Daj Boże, daj Boże! Ale ja mam straszne przeczucia. Wiesz, przychodził do mnie... w gabinecie... Jakóbek.

— Co ojciec mówi?!

— Tak, tak, drogie dziecko. Wymęczony mózg stwarza najrozmaitsze halucynacye. Miałem go tuż, tuż przy sobie. Stał Przy mnie.

— Ojcze, ojcze! Chodźmy na ulicę! Nie można, nie można siedzieć tu bezczynnie— mówiła z nagłym porywem energii — chodźmy, chodźmy go szukać.

I kładła gorączkowo kapelusz i okrycie.

Pan Karol czuł szum w głowie z nadmiaru wzruszeń. Chwiejnym krokiem wyszedł do przedpokoju i włożył palto. W drzwiach rzekł, przypominając sobie nagle:

— A jeśli przyprowadzi kto Jakóbka w naszej nieobecności, to cóż będzie? Niema nikogo w całym domu.

— Prawda — rzekła Jania.

Jednakże wyszli, nie załatwiwszy sprawy. Stróż ukłonił się nizko i spojrzał ze współczuciem na pana Karola. Cały dom był poruszony nieszczęściem, jakie się stało na pierwszem piętrze od frontu. Pan Karol zaś bardzo lubił, kiedy okazywano mu współczucie.

Szli szybko Alejami. Nie mówili nic do siebie, tylko Jania nerwowo spoglądała w przecznice i przed siebie, a pan Karol, z rękoma w kieszeniach, szedł pełen czarnych myśli. Zaczął rzucać od czasu do czasu spojrzenia na Janię, wreszcie zdecydował się rzec:

— Dziecko drogie... a co będzie, jak matka...

— Matka jeszcze nic nie wie. Może wszystko będzie dobrze.

Pan Karol nagle zamilkł i skurczył się w sobie. Nie pomyślał, wysyłając dziś depeszę, o jej skutkach.

Matka Jakóbka, kobieta bardzo zdenerwowana, stale przebywała za granicą dla zdrowia. Jasne było to, o czem myślał w tej chwili pan Karol: skutki okropnej wiadomości mogły być nieobliczalne.

Też fatalność! Pierwszym czynem pana Karola, kiedy uświadomił sobie nieszczęście, było wysłanie depeszy do ubóstwiającej Jakóbka matki. Jakież następstwa może pociągnąć za sobą ten fatalny błąd! Ale też i nieoględność pana Karola miała wytłómaczenie.

Zupełnie straciłem głowę!—odezwał się wreszcie.

Wierzę ojcu, bardzo wierzę. I ja też się czuję, jak po ciężkiej chorobie.

— Ale widzisz — jąkał się pan Karol — nie o tem chcę mówić... Źleś mię zrozumiała.

Jania zwróciła się do ojca i spojrzała mu w oczy ostro i przenikliwie.

— Ojciec posłał wiadomość matce! — zawołała, przystając.

Pan Karol nic nie odrzekł. Jania załamała ręce.

— Widzisz... kiedy doprawdy od zmysłów odchodzę! Zawieźcie mię do Bonifratrów, zawieźcie! Janiu, słowo ci daję, tracę głowę i waryuję.

— Czy ojciec wie, jakie skutki... Pan Karol jęknął i zatoczył się.

— Cóż teraz będzie, cóż będzie! Czem się to wszystko skończy! Boże! Boże!

Szli znowu jakiś czas milcząc, prawie nieprzytomni, oszołomieni nowym ciosem. Zbliżali się do centrum miasta. Mijali liczne tłumy panów, pań, strojne i rozmawiające. Huk dorożek i wozów elektrycznych zmuszał ich odruchowo przystawać na rogach ulic i czekać na wolne przejście. Szli długo, szli...

— Dokądże tak idziemy? — rzeki pan Karol.

— Nie wiem, nie wiem nic, ojcze — zmęczonym głosem odparta i wzięła go pod rękę — i ja zaczynam czuć, czuć to wszystko. W głowie mi szumi...

— Uspokój się dziecko — rzekł teraz pan Karol — może napijesz się kawy?

Weszli do cukierni. Kelner podał kawę, ale pan Karol nie pił. Podparł się rękoma i dumał. Jania patrzyła gdzieś w przestrzeń, w wielką, próżną przestrzeń.

— I pomyśleć — wybuchnął wreszcie pan Karol — że przez tego smarkacza tyle nieszczęścia w domu, tyle kłopotu!

— Cóż Jakóbek temu winien?

— Wiesz, coraz gorzej ze mną. Czuję, że dłużej nie wytrzymam. Jeszcze trochę mam sił, ale już za mało, żeby tyle przenieść.

— I ja też, ojcze.

I znowu milczeli. I znowu patrzyli w pustkę. A jedno przed drugiem kryło dziwną, jednakową tajemnicę. Oto na dnie ich dusz rodzić się zaczynało coś nowego i nieznanego; ze skołatanych ich mózgów wypełzał robak rozpaczy, czarny i miękki, z oczu ich zaczęło już bić nieznane, niepojęte, chłodne przerażenie, z zimnych, nieprzytomnych błysków oczu szył powietrze ostry, jak klinga floretu, strach.

Bali się. Bali się czegoś więcej, niż wypadku z Jakóbkiem i z depeszą.

I znowu przyszło im na myśl, że może Jakóbek jest już w domu, może czeka w bramie, aż kto przyjdzie. Spiesząc się, jak szaleńcy wybiegli przez ogród na ulicę i wsiedli do dorożki. Kiedy jednak znaleźli się w domu i nikogo literalnie nie zastali, opadła ich taka rozpacz i przygnębienie, i taka wreszcie apatya, że już zupełnie rady sobie dać nie mogli. Chodzili po mieszkaniu, jak błędni, zapalili we wszystkich pokojach światło i nic nie mówili do siebie, oprócz narzekań i zapewnień o waryacyi za chwilę. Wytwarzała się rzeczywiście atmosfera nieznośna, wprost zabójcza; stan ich dochodził do ostatnich granic rozdrażnienia, w głowach szumiało, jak w młynie.

Wreszcie wrócił z miasta Jan. Kiedy wszedł do przedpokoju, pan Karol zauważył, że kroki Jana są chwiejne. »Upił się, bydlę!« pomyślał, i ogarnęła go niesłychana wściekłość. Przystąpił do Jana, kazał mu chuchnąć na siebie i choć alkoholu nie poczuł, był jednak przekonany, że Jan się upił — przytem dusiła go wściekłość. Nie myśląc długo, uderzył go w twarz i zrobił mu ordynarną awanturę, że upija się wtedy, kiedy on go posyła szukać Jakóbka, że musi iść »won«, i to zaraz, że takiej służby nie znosi i wreszcie omal własnoręcznie wyrzucił pobladłego Jana za drzwi.

Wtedy pan Karol zaczął biegać koło stołu, wkółko powtarzać, że zwaryuje, i chwytać się za głowę, a Jania stała koło pieca i rozszerzonemi oczyma wodziła za ojcem, nie mówiąc mu już nawet, aby się uspokoił. Kiedy wreszcie na szczęście weszła Angielka, pan Karol prosił ją na wszystko, aby zabrała Janię i poszła z nią do bratowej, bo on chce zostać sam ze swojemi myślami i swojem nieszczęściem.

Jania, apatyczna na wszystko, wyszła. Wyszły obie.

Wtedy pan Karol zgasił elektryczność i rzucił się znowu na sofę w swoim gabinecie. Wpadł w zupełne odrętwienie i dziwny stan pół-snu, pół-czuwania. Mijały długie chwile.

Nakoniec drgnął i powrócił do świadomości. Na drugiem piętrze ktoś grał marsza żałobnego Beethovena, grał dobrze. Pan Karol z całą uwagą jął słuchać, słuchać, słuchać... Uspakajać się zaczął, dziwna rzecz. Uspakajał się coraz bardziej, coraz więcej wracał do równowagi. Nawet pomyślał, że jest wrażliwy na muzykę, i wtedy wspomniał własną młodość i swoje zaniedbane, świetne zdolności muzyczne.

Mógłbym być wielkim artystą — westchnął, i niewiadomo dlaczego, zrobiło mu się ogromnie czegoś żal i przykro. Beetho-vena wciąż grano, a pan Karol nie myślał już ani o depeszy, ani o Jakóbku, tylko płakał, płakał, jak rozdrażnione dziecko, szczerze, wielkiemi, gorącemi łzami. Przez krótką chwilę zdawało mu się, że to on właśnie jest Jakóbkiem, pięcioletnim chłopczyną, że to on zginął i płacze serdecznie, i chce wrócić do mamusi i tatusia... O, bo rzeczywiście strasznie był nieszczęśliwy! I za co, za co, za co!?...

Przypomniał mu się Jan i awantura. Zrobiło mu się żal Jana. Poczciwy człowiek, przecież on i mnie i Jakóbka bardzo kocha. I Jakóbka... i Jakóbka — pomyślał, i zdjął go nowy żal i smutek.

Wreszcie pan Karol uspokoił się jakoś i zapadł w cichą, niebieską zadumę, w ten rodzaj zadumy, jaki ogarnia ludzi po gwałtownym, z pod serca wydartym płaczu. Wstał z sofy ze szczerym zamiarem szukania Jana i Jakóbka. Teraz -jednak więcej myślał o Janie. — Nigdy nie byłem szorstki dla służby. Co to może nieszczęście!

Znalazł się znów na ulicy. Szedł równym krokiem, znacznie już zrównoważony, szedł i myślał, jakby wynagrodzić Jana, bo serce miał złote.

Przypomniał sobie wreszcie, że jest bar głodny, że dziś jeszcze nic nie jadł. Skinął na dorożkę wsiadł i wymienił adres restauracyi. Jechał i starał się nie myśleć o tych okropnych przejściach, żeby się nie męczyć więcej. Żeby jednak myśl od zmartwień oderwać ostatecznie, zmuszał się do zastanowienia nad tem, co będzie jeść.

Dorożka stanęła przed wielką restauracyą. Zapłacił i wszedł. Nie zdejmując kapelusza, minął część sali i poszedł na drugi jej koniec, gdzie wybrał zaciszny stolik, rozebrał się starannie i usiadł. Zatarł ręce, poprawił przekręcony pierścionek z brylantem i westchnął.

W tejże chwili zjawił się kelner. Pan Karol stalował długo i szczegółowo, wybrał dobry sotern i kazał dać oryginalnego koniaku zaraz, do kawioru.

Kelner znikł. Wtedy pan Karol rozejrzał się po sali, ukłonił się dwom czy trzem znajomym i przypomniał sobie, że pewnie wygląda niedbale.

Wyjął więc lusterko i nieznacznie poprawił krawat.

Słowem, pan Karol powracał do normalniejszego stanu. Jednakże urażał się boleśnie z lada powodu, za każdem przypom-

nieniem. Tak, naprzykład, kiedy spojrzał na przyniesiony koniak i kawior, przypomniał sobie tak żywo dom i nieszczęście, tak ostro zakłuło go w sercu, że niewiele brakowało, aby *nie wybiegł i nie kazał jechać do domu, gdzie może już czeka Jakóbek.

Został wszakże.

Po chwili, kiedy muzyka zaczęła grać spiralnego walca, pan Karol poczuł, że ktoś na niego patrzy. Rzeczywiście, do stolika podchodził dobrze mu znajomy prokurent z C. B. K. P. Pana Karola łączyły z prokurentem więzy serdecznej sympatyi, mimo pewnej różnicy zapatrywań i usposobień. Uśmiechnął się więc, mile zdziwiony jego obecnością, bo pan prokurent bawił od dłuższego czasu w Wiedniu.

Panowie przywitali się bardzo serdecznie. Prokurent usiadł i zapytał, charakterystycznie ściągając usta:

— Cóż, panie Karolu, tu w Warszawie? Ale pan jakiś zmieniony. Czy nie chory? — dodał, szybko się oryentując.

— Spotkało mię wielkie, wielkie nieszczęście — rzekł pan Karol złamanym głosem.

— Cóż takiego?! Mówże pan!

— Syn mój, Jakób, wyszedł dziś zrana sam na ulicę i nie wrócił dotąd.

— Czyż może być? Jakże mógł wyjść? Pan Karol rozłożył ręce i jednocześnie czuł, że się zarumienił.

— Bóg to wie. Okropne nieszczęście spadło na nas — rzekł cichym głosem i zamyślił się. Zamyślił się o tem, że głupio wyglądać musi w oczach prokurenta, siedząc w restauracyi, zamiast szukać Jakóbka.

Spojrzał ukosem na spokojnego sąsiada i uczuł do niego niechęć, jakby złość Pomyślał, że dużą przyjemność sprawiłoby mu rozbicie butelki na nagiej czaszce przyjaciela. Jednakże nierozsądne rozdrażnienie minęło szybko.

A prokurent, niewiadomo: czy nie przejął się nieszczęściem pana Karola, czy też nie dał tego poznać po sobie i chciał rozerwać, pocieszyć przyjaciela, dość, że pochylając swą gładką, lśniącą, podłużną czaszkę (był zupełnie łysy), mówił miłym, lekko nonszalanckim głosem:

— No, głupstwo. Chłopak się znajdzie, nie trzeba się przejmować! Wygląda pan, jak z krzyża zdjęty.

Prokurent słynął wśród płci pięknej, a że go podobno niegdyś dwie kobiety w świat wprowadziły, więc utrzymywał, że poznał przez każdą z nich dobrze pół świata. Był przytem bardzo nawet, pomimo nagiej czaszki, przystojny.

Zaczęły się opowiadania o nieszczęściu, i pan Karol uczuł się po dawnemu zmaltretowany. Nie skończył już kolacyi, tylko pił sotern, kieliszek za kieliszkiem. Prokurent kazał podać szampana i malagi i pił również. Wina zaczynały powoli robić swoje. Pan Karol narzekał, ale więcej wzdychał i zarumienił się. Prokurentowi błyszczały stalowe, duże oczy i raz po razu biegały po sali i do drzwi wchodowych. Pan Karol zaś nic nie widział, co się dzieje dookoła, przygnębiony zajściem domowem.

— Ale jak to się stało? — spytał prokurent, podsuwając malagę panu Karolowi.

— Jakoś tak nagle i dziwnie... Panie Zdzisławie, ja tego zupełnie nie rozumiem!

— Jakże! I nikt nie widział? — rzekł prokurent.

— Nikt, nikt. Wszyscy myśleli, że Jakóbek jest u mnie, w moim pokoju, że przyszedł powiedzieć mi dzień dobry. Ja zaś leżałem w łóżku, czekając rzeczywiście na niego. Tknęło mnie wtedy coś w serce, byłem tak przestraszony, sam nie wiem czem, że nie mogłem się podnieść. Przeczuwałem już nieszczęście, przeczuwałem...

Umilkł na chwilę pan Karol, dysząc ciężko. Widać było, że go to wspomnienie kosztowało wiele. Popił jednak szampanem i ciągnął dalej:

— No, nie przyszedł powiedzieć dzień dobry, wielka rzecz! — myślałem, kładąc szlafrok. Wchodzę do stołowego pokoju. Biegają wszyscy wystraszeni. Niema Jakóbka, niema, niema... — zaczął powtarzać płaczliwie i pochylił starczym ruchem głowę. Pociągnął znowu szampana i prawie krzyknął, prostując się:

— No, i niema go do tej pory!

— Nic... cóż tam!... Ręczę panu, że jutro będziesz pan miał jedynaka, zdrowego... i całego — pocieszał prokurent, biegnąc oczyma po sali.

— Łatwo to panu mówić!

— Pij pan szampana!

— Piję... Dziękuję. Kogo pan tak wypatruje?

— Co? Nic, nic — rzekł szybko prokurent.

— No, powiedz pan, panie Zdzisławie.

— Nic... nic, ma tu przyjść pewna moja znajoma.

— Ach, tak! No, to pożegnam pana. A! jak można!

— Nie zatrzymuję pana. Ale jeszcze jej niema, tymczasem pijmy!

— Piję — słabym głosem mówił przekonany pan Karol.

Czuł szum w głowie i charakterystyczny zawrót przed oczyma. Nie był jeszcze Pijany, ale mocne wina biły do głowy, dziatefy na nerwy, zbyt wypadkami dnia wyczerpane i podniecone. I znajdował coraz większy smak w winie. Pił też wiele i znacznie zmienił się w zachowaniu: słuchał

»kawałów« prokurenta i śmiał się jakby szczerze.

Jeszcze kilka kieliszków, jeszcze kilka.

Prokurent rzucał krótkie, przyjazne spojrzenia na pana Karola i cieszył się zapewne, że ten zapomniał o zmartwieniu, o Jakóbku. Dolewał mu wciąż wina.

Nagle we drzwiach ukazała się zawoalowana, wysoka, elegancko ubrana kobieta i wolnym krokiem, dyskretnie rozglądając się po sali, szła w kierunku stolika pana Karola.

Prokurent zobaczył ją. Powstał. Pan Karol szybko porwał za kapelusz, ale przytem zachwiał się lekko. Prokurent zaś szepnął cicho, lecz wyraźnie:

— Właśnie maleńka prośba: żeby pan został, poznam pana... To moja kuzynka, ciekawy typ. Ma manię śmierci.

Pan Karol żachnął się i poprawił kapelusz. Już miał odpowiedzieć, kiedy na nieszczęście dama stanęła tak blizko, że mogła usłyszeć. Pozostał więc.

Pozostał tylko dlatego, że nie zdążył odpowiedzieć i nie zgodzić się. Któż winien, że się tak stało? Czyż mógł być zresztą niegrzeczny wobec damy, on, słynący z elegancyi i pięknych manier?

Pan Karol skłonił się przy przedstawieniu, ale stał, chciał coś powiedzieć. Prokurent spojrzał na niego błagalnie, pan Karol usiadł.

Nie uchwycił spojrzeń prokurenta, ani zawoalowanej damy, bo miał pod czaszką nowy rój myśli i sprzecznych uczuć. Był zły na siebie za to, że został; jednocześnie czuł, że nie mógłby wyjść, iść do domu, do pustych, wielkich pokojów, pełnych wspomnień po Jakóbku — nie mógł, nie mógł powrócić do myśli o nim. Tu, w tej atmosferze restauracyjnej, pogrążać się w spiralne skręty walca było mu dobrze i — spokojniej.

Tu nie myślał swemi myślami, tu od nich się uwalniał, a powrócić do żywego nieszczęścia zaiste nie miał już siły. — Posiedzę jeszcze trochę i pójdę — mówił sobie, ale czuł, że zostanie, choć postanowił inaczej. Kazał dać jeszcze wina, ale milczał. Przerwał swoje myśli po raz setny — tysiączne myśli i tysiączne wahania. Miał taki słaby charakter, decyzya była dla niego tak trudna!

Zdecydował się wreszcie wstać, pożegnać się tylko skinieniem głowy i wyjść z poważną, godną twarzą, iść do domu, do pokoju Jakóbka i zapłakać, zapłakać szczerze; ale zawoalowana dama w tej chwili własnie zwróciła się do niego. I któż znowu winien, że się tak stało, że musiał odpowiadać, że nie mógł nie odpowiedzieć?

Dama mówiła z wielkiem wyrobieniem, inteligentnie:

— Muszę wpłynąć na pański niehumor. Pochlebiam sobie, że wpłynę.

Pan Karol uśmiechnął się kwaśno i rzekł niechętnie:

— Ależ proszę panią!

— Chyba niehumor jest tak wielki, że nawet ja go nie zmogę — przymilała się — albo nie będę umiała.

— Co pani zależy na moim niehumorze?

— Mam dobre serce.

— Ach, tak! — rzekł pan Karol i uśmiechnął się szczerze. Lubił on bardzo kobiety.

Kobiety inteligentne, sprytne, bystre. Miał przytem to szczęśliwe usposobienie, że umiał przystosować się do okoliczności i chociaż utrzymywał, że mu to z trudem przychodzi, nie należało mu wierzyć.

Dzisiaj jednak zbyt szczerze był przejęty Jakóbkiem, aby lody odrazu prysły. Ona umiejętnie prowadziła rozmowę dalej.

— Ma pan usposobienie wrażliwe?

— Nie wiem. Doprawdy, nie zdaję sobie sprawy.

Przyjrzała mu się długo. Wreszcie podniosła woalkę. Pan Karol ujrzał prześliczną twarz południową, o smagłej cerze, ponsowych ustach i palących, ogromnych oczach. Z przyjemnością więc patrzył pod kapelusz.

— No, ja jeszcze raz zapytam o wrażliwość.

Pan Karol zmieszał się i spuścił oczy. A ona, wdzięcznie szczerząc ząbki oparte o brzeg szampanki, powiedziała:

— I postawię na swojem, tak, tak! Niehumor minie. Wiem, że zwyciężę!

— Proszę panią — mówił wolno i patrzył w jej cudowne, kuszące oczy.

Wino działało coraz bardziej. Ale i na nią też. Śmiała się srebrnym głosem. W którymś momencie była taka rozmowa:

— A co się daje ludziom, którzy niosą radość i ukojenie?

— Komu naprzykład? — rzekł prokurent.

— Ja wiem — rzekł pan Karol i pomyślał o pieniądzach, ale tajemnicza dama spojrzała mu jakoś tak ostro w oczy, że zadrżał.

Była to pierwsza chwila, w której pan Karol zląkł się czarnej damy i odczuł jej wpływ na siebie. Trwało to krótko, ale było bardzo dziwne.

— Więc co? — zapytała.

— Komu, komu ? — pytał prawie pijany prokurent.

— Naprzykład, siostrom miłosierdzia.

Pan Karol uczuł drugi niewyraźny, gorący dreszcz. Dziwny i trwożny. Przebiegł od głowy po plecach i rozszedł się na ręce.

— Co się daje — pytał sam siebie prokurent — za te chwile pomocy i oddania się cierpieniu? Co się daje? — i zamyślił się.

— Chory w szpitalu po opatrunku ból większy czuje; po amputacyi nogi czekają cierpienia straszne, bo myślowe; chwila rozrywki daje czarne rozczarowanie, a nieraz przy misteryum uzdrawiania na stole operacyjnym wchodzi cicha śmierć do sali i staje przy stole... Smierć... — powtórzyła z rozszerzonemi oczyma — I taki człowiek to już trup, trup...

Pan Karol aż otrzeźwiał, taka zdjęła go groza i lęk tak dojmujący, drętwy. Przypomniało mu się małe słówko prokurenta o manii śmierci pięknej damy. Nie zwrócił na nie uwagi, a teraz rozumiał je w całej potędze. Patrzył w jej szerokie oczy, i znowu stała się rzecz dziwna, niewytłómaczona. Z ich spojrzeń zaczęło bić nieznane, niepojęte, chłodne przerażenie, z zimnych, nieprzytomnych błysków oczu szył powietrze ostry, jak cięcie szpady, strach.

Bali się oboje, bali czegoś strasznego, czegoś więcej, niż ból i strach.

I powstała już, już narodziła się między nimi wspólna, dziwna, jednakowa i zupełnie niezrozumiała tajemnica.

Pan Karol czuł, że w tej chwili ona mu coś dała, coś narodziło się w nim i zaczęło żyć.

— Chodźmy stąd — rzekł nagle prokurent.

Niewiadomo dlaczego, wyszli.

We drzwiach ona schwyciła rękę pana Karola i mocno, mocno uścisnęła. A on trzymał ją tak długo, dopóki nie wsiedli do powozu prokurenta, który czekał przed kawiarnią.

Rozmowa znowu popłynęła wesoła. Tylko pan Karol czuł coś trudnego do określenia w głębi swej istoty, coś, jakby jakiś drobny i nieliczny lodowy śrut w sercu, ale wkrótce to przeszło. A kobieta o przepysznych czarnych oczach, ponsowych ustach i śniadej cerze, cisnąc go ramieniem, zaczęła szeptać cicho i denerwująco:

— A jednak zwyciężę, zwyciężę, chcę tego! I, pomimo wszystko, pomimo wszystko, będę mogła pocieszyć — słyszysz? — Uleczyć, jak dobry lekarz! o, tak... jak dobry lekarz...

A on słuchał tego dziwnego szeptu i łaskotliwa, lubieżna fala podbiegła mu pod serce. Właśnie dorożka mijała jasno oświetloną restauracyę, jedną z najwykwintniejszych. Pan Karol kazał stanąć.

Wysiedli i poszli. Pan Karol był jakby pijany.

---------------------------

Świt ładny, wiosenny świt, różowił wschodnie niebo nad Belwederem, kiedy Alejami Ujazdowskiemi szybkim krokiem szedł niemłody pan, o dużej, bardzo bladej twarzy, ogolonej starannie, i oczach tak mętnych, jak woda Wisły.

Szedł szybko, z jakąś dziwną jednostajnością, jak automat; ktoby zajrzał pod jego kapelusz, zobaczyłby tam duże, mętne oczy, zupełnie nieruchome, straszne.

Pan Karol, ojciec Jakóbka, wracał. Wracał do domu. Myliłby się ktoś, ktoby przypuszczał, że pan Karol wie, dokąd idzie, i że wie, iż idzie. Jednakże pan Karol nie pijany — ani trochę!

Szedł równo i sztywno. Wreszcie przystanął nagle, pochylił się i znowu zaczął iść, ale jak inny człowiek, wolno i ociężale.

— Pocieszyła—szeptał zsiniałemi usty— pocieszyła... — I szedł znowu w milczeniu.

— Pocieszyła — powtórzył znowu. — No tak, tak...

W uszach brzmiał mu czyjś srebrny śmiech i słowa ostre i chwytkie, jak pazury; w oczach widział jakieś cudne, nagie ramiona; widział wielkie, czarne oczy i usta... jakieś... jakieś usta.

— Co to się stało? co?! —rzekł głośno. Napadały go dziwaczne halucynacye.

Oto najwyraźniej słyszał, jak kobiecy półgłos mówił, ostry, dźwięczny:

— Pijana jestem, pijaniuteńka, ale daj mi, daj jeszcze wina. Pełno, pełno go nalej... jeszcze, jeszcze.... O, tak!... wino, wino bia-łe.

Pan Karol wzdrygnął się strasznie. Właśnie przechodził ulicą Chopina, jednak szedł dalej, nic nie widząc, zasłuchany w majaki chorego, rozgorączkowanego mózgu.

— Wina, wina chcesz ? — zapytał w głos — dobrze, dobrze, chodź! napijesz się i ja się na...

Żachnął się. Błędne, pijane oczy odwrócił w bok. Błagalne, nieme błyski o ratunek padły na zieleniejącą trawę na trawnikach.

— Boże! Boże! Boże! —

  szeptać.

I znowu szedł, wolno i z trudem, ale świeży, ostry powiew od szosy Wilanowskiej wrócił mu trochę przytomności. Zaczął przypominać sobie niedawne sceny, i wszystkie one wydały mu się tak odległe, jakby się działy przed tygodniem, Przypominania te sprawiały mu ostry, piekący ból i budziły odrazę. Rozmyślał jednak o wszystkiem z jakąś potworną rozkoszą: o nocy spędzonej z nią, o... Jakóbku, o wielu, wielu dziwnych rzeczach. Rozmyślał niby, lecz czuł resztkami świadomości, że rozmyśla jakoś dziwnie, czuł mianowicie w sobie obecność jakiegoś obcego, wrogiego pierwiastka, przez który słabe wysiłki pana Karola, aby powrócić do równowagi, nie przebijały się, jak przez mur. Oprócz tego miał jakieś niejasne, nowe uczucie, jakby już czegoś zdecydowanego i postanowionego, w co nie wierzył i odpychał od siebie całym wysiłkiem resztki woli.

Napróżno jednak: wrogi, cudzy pierwiastek rozwielmożniał się w nim, uparty i twardy, jak granit. To coś dojrzało już w nim i było całkowicie przemożne, uzależniło go i dyktowało mu swoje surowe prawa.

Pan Karol uczuł chłód. Podniósł kołnierz i błędnym wzrokiem powiódł dookoła. Światła przybywało coraz więcej, więcej, a wiatr od szosy Wilanowskiej był taki rzeźki i miły!

Pan Karol od niedawna czuł ten zabójczy, dziwny stan. Wyszedł z restauracyi oszołomiony, ale jakby spokojny.

Idąc szybko do domu, właśnie poczuł, że coś z nim się stało, właśnie zagościł w nim ten wrogi, bezmyślny, obcy pierwiastek, to dziwne i zdecydowane pojęcie. Czuł tylko, jak to się stało. Nie myśląc i nie rozumując, poczuł w sobie jednak odrazu kwintesencyę jakiegoś zdobywczego, silnego, okrutnego rozumowania, postanowienie narzucone mu jakby z zewnątrz, postanowienie, którego bynajmniej nie rozumiał, ale przeczuwał jego niewysłowioną, wielką grozę i zaczął się bać tak strasznie, że aż do nieprzytomności, że aż otrzeźwiał, że aż nie mógł pomyśleć, o co tu właściwie chodzi. Coś żyło i myślało w nim za niego. Nie mogło nawet być mowy o walce z tem czemś.

Padł na ławkę i zdjął kapelusz. Drżącą ręką wodził po czole i po twarzy.

— Co to jest? — myślał — co to się dzieje?

I znowu słyszał:

— Czem się płaci za pocieszenie? Czem płaci chory na sali operacyjnej, kiedy operacya się nie uda?

I nagle jasny błysk strzelił z jego oczu. Zerwał się śmiertelnie blady i przerażony. Pobiegł bez kapelusza o kilkanaście kroków i padł na drugą ławkę. Mamrotał słowa dziwne i trudne do zrozumienia, śmiał się, gestykulował. Powtarzał jakieś zdania i zmieniał głos. Wreszcie rzekł po dłuższej przerwie:

— Teraz wiem, już wiem... To ona!

Głos mu się załamał. Zamyślił się nad czemś głęboko. Przed oczyma widział orgię nocną, ślepy i błędny, jak welon z mgieł, szał... taniec przeznaczenia... ciemne, zbałwanione wiry... mroki, mroki, mroki... Widział dużo, dużo. Zrozumiał jeszcze więcej i tylko znowu poczuł to coś dziwne i przykre, że coś myśli za niego, ale nawet nie wiedział: dobrze, czy fałszywie.

Coraz rzeźwiejszy wiatr chłodził mu spocone czoło, wiał w rękawy. Pan Karol widział, że już jest prawie widno. Cicho i melodyjnie powiedział więc:

— Czem to, czem — mówiła ona — płaci się tam, na sali... na sali... kiedy operacya się nie uda? Czem, czem? Ach! wiem, dobrze. Trzeba płacić, trzeba, kiedy się nie uda... Tak, tak.

Westchnął tak szczerze i głęboko, że, gdyby był zauważył to, rozrzewniłby się nad sobą. Ale pan Karol był przecież w wyjątkowem usposobieniu. Oczy jego znowu zaczęły patrzeć jakby nieprzytomnie i mętnie, lecz tym razem pan Karol myślał trzeźwo i chłodno.

— Trzeba, trzeba— powtarzał wkółko.

Drzewa szumiały jednostajnie i denerwująco. Pan Karol zwrócił na to uwagę. Podniósł głowę do góry i długo patrzył pod konary i liście. Chwiały się one, chwiały na cienkich prątkach, a gałęzie kiwały się poważnie, jakby smutne. Pan Karol pomyślał nagle, że to jakaś zbrodnia musiała się gdzieś stać, zbrodnia, o której szepczą liście, wielka, wielka, choć cicha zbrodnia.

I włosy powstały mu na głowie, bo wydało mu się, że wszystkie liście wieją ku niemu, że wszystkie gałęzie w jego stronę zwraca wiatr i jego im pokazuje: — Patrzcie! patrzcie! oto tam siedzi on, ojciec Jakóbka, on, wielki przestępca!

Chciał zerwać się i uciec, ale przerażenie odjęto mu władzę w nogach. Porwał tylko kurczowo poręcz ławki i trzymał się jej konwulsyjnie. Przylgnął twarzą do brudnej poręczy, bił czołem i krył głowę i oczy rękoma.

Strach, okropny, śmiertelny strach targał każdy jego nerw, jak lniane, słabe postronki. Przerażenie ogarnęło go tak okropne, tak straszne, że pan Karol zesztywniał jak w konwulsyach; wielkie, przekrwione oczy wyszły na wierzch i były białe i okrągłe, jak szklane gałki. A liście szumiały mową ludzką:

— Co to się stało! Patrzmy, patrzmy! co się stało! Coś ty zrobił, co! Patrzmy, patrzmy! To ojciec Jakóbka, ojciec Jakóbka, ojciec Jakóbka!

Pan Karol jęknął i strasznym wysiłkiem zerwał się z ławki. Biegł szybko, jak szaleniec, nie oglądając się za siebie, zatykając uszy, zasłaniając oczy; mijał drzewa i puste ławki, a za nim leciał słodki, dojmujący jęk:

— Ojciec Jakóbka, ojciec Jakóbka!

Po długiej tułaczce wśród okolicznych ulic, po tułaczce bez celu i świadomości, w straszliwej rozterce duchowej, skręcił nakoniec pan Karol w ulicę Chopina, swoją, tak dobrze znaną. Skręcił instynktownie i zwolnił wreszcie kroku. Czuł teraz zmęczenie, straszliwe zmęczenie i ostateczne wyczerpanie. Był teraz dziwnie, śmiertelnie spokojny, jak ludzie, którzy już nic nie mają wspólnego z życiem na ziemi. I nie myślał nic, nic nie czul, oprócz zmęczenia.

— Ach! położyć się — zrodziło mu się w mózgu niejasne pragnienie, ale tak nagle spotężniało, że instynktownie spojrzał dookoła. Zoryentował się, że jest przy swoim domu. Zadzwonił więc, słaniając się z wyczerpania.

Stróż coś mówił do niego, ale pan Karol nic nie rozumiał. Jak lunatyk wszedł na schody i usiadł na ławeczce. Ogarnęła go straszna cisza, pulsy biły w skroniach coraz wolniej, wolniej, ręce opadły, głowa zwisła na piersi...

I przyszła do niego jakaś piękna pani, zamknęła mu oczy, a ręce położyła na czole.

I pan Karol zaczął czuć najdziwniejsze rzeczy. Jeszcze takich nie przeżywał.

Najpierw zupełnie się uspokoił. Z czoła jego zaczęły snuć się blade, jasne błyski, usta złożyły się w słodki i szczęśliwy uśmiech.

Zaczęło mu być jakby dobrze. Całą jego istotę wypełnił już zupełnie ów obcy pierwiastek, ale teraz nie był brutalny i ostry, nie był już właściwie nawet obcy. Pan Karol w jakiemś nieziemskiem upojeniu czuł leniwe, słodkie, bezrozumne szczęście; jednocześnie przestał się czuć jako osobnik, jako pan Karol, ojciec Jakóbka.

Istotę jego przenikały gorące, rozpalone dreszczyki i dziwna, nieziemska błogość.

Wtedy piękna pani, która tak wyglądała, jakby jej nie było, pochyliła się nad nim i szepnęła:

— Już czas, już czas!

I pan Karol powstał i otworzył oczy. Patrzył z uśmiechem na nią, ale ona położyła palec na ustach i wzięła go za rękę. Pan Karol uśmiechnięty, z otwartemi jasnemi oczyma szedł za nią wolno, wolno.

I oczy miał jasne, takie jasne, jak święci na obrazach. Tylko maleńka rzecz: w oczach pana Karola nie było nic, nic, oprócz właśnie owego świętego zadziwienia i błogości, takiej naiwnej, jak u dziecka, jak u małego dziecka.

Myśli? Ach, już dawno uciekły! Uczucia? Ach, co to jest uczucie?

Jest tylko dobre, trochę dziwne, ale wielkie, wielkie szczęście...

Pan Karol znalazł się w tak dobrze mu znanym, mrocznym przedpokoju. Piękna pani otworzyła drzwi jego gabinetu i z uśmiechem kazała wejść; pan Karol jednak chwilkę się zawahał, nawet nie wiadomo dlaczego, ale wszedł.

Pani przeprowadziła go do fotelu przed biurkiem i kazała usiąść. Chciał zapytać ją, co to będzie, co ona chce od niego, dlaczego mu tak każe robić, poco? — ale ona znów cicho położyła palec na ustach i obejrzała się wkoło.

Pan Karol też się obejrzał i... zobaczył swój portret.

I nagle zadygotał okropnie, twarz jego straszliwie pobladła, oczy zmartwiały w potwornym strachu. Powstawało z podłogi coś dziwne, w czarnych, długich, długich łachmanach. Coś, poznane, chłodne i zrozumiałe, co się nazywa złowrogo i ładnie.

Spojrzał w oczy pięknej pani i czytał z nich pojętą, rozwiązaną, jednakową tajemnicę, wielkie, wiadome misteryum ludzkie. Porwały' się skłębione, czarne wiry, szerokie i swobodne, a powietrze wciąż szył zimny i przytomny, ostry, jak klinga floretu, strach. Wszystko stało się zrozumiałe i jasne, takie jasne.

Wszystko, wszystkie święte i dziwne słowa, trudne słowa.

Ale piękna pani nie pozwoliła. Odwróciła się szybko, podeszła do portretu i zasłoniła go jakimś czarnym woalem. Potem powróciła do pana Karola. Pan Karol zaś już się uspokoił, bo czegóż się było bać?

I znów czuł szczęście owo dziwackie a słodkie: powróciło ono całe i wielkie. Ale nie mógł sobie zdać sprawy w żaden sposób, dlaczego ono jest i skąd. Zresztą poco ta ciekawość, poco?

A piękna pani podeszła blizko do niego i uśmiechnęła się zagadkowo i smutnie. Potem pocałowała pana Karola w czoło, pogładziła mu włosy i odgarnęła je ze skroni, aż wreszcie pochyliła się cicho nad biurkiem i otworzyła szufladę. Szukała tam czegoś, znalazła i ukryła w dłoni.

Pan Karol przyglądał się temu ciekawie, ale ona stanęła za nim, a jemu nie chciało się odwrócić głowy.

Zapanowała długa, długa cisza.

Pan Karol uczuł, że piękna pani pochyla się znowu nad nim i bierze go leniwym, słodkim ruchem za szyję. Potem poczuł na swoich ustach jej chłodny, serdeczny, długi jak wieczność pocałunek.

Znowu stało się cicho, bardzo cicho.

Tak cicho, jak jest w przestrzeniach kosmicznych, gdzie mieszka wieczność i śmierć— siostry.

Tak cicho i dobrze, jak we śnie wielkim i nieprzespanym, który nie ma końca.

Tak niewypowiedzianie dobrze...

Pan Karol jeszcze poczuł coś chłodnego w ręku. Ona mu w dłoń to włożyła. Spojrzał.

— Poco, poco to? Co chcesz zrobić? — zapytał z uśmiechem, nie rozumiejąc.

A piękna pani położyła palec na ustach i popatrzyła na niego.

— Ach, już wiem! — szepnął.

Ona usiadła naprzeciwko i ciągle trzymała palec przy ustach. Było znowu cichutko, tak cichutko.

Pan Karol trzymał przedmiot w ręku. Zaczęli patrzeć sobie w oczy.

Prosto w oczy.

Prościuteńko.

Pana Karola ogarnęło najwyższe rozmarzenie i nadzmysłowa błogość. Nie wiedział, czy żyje, czy śni.

Nie mógł oderwać spojrzenia od jej fijołkowych, ogromnych oczu, które najwidoczniej działały na niego, kazały mu coś, coś zrobić. Przytem zmieniły się: stawały się coraz silniejsze i trudne, coraz więcej zimne, jak stal. Czarne otwory ich rosły, rosły stale — wolno, stale — wreszcie zapełniły całą orbitę i zionęły skrzeczącą, potworną, przerażającą ciemnością.

Wtedy piękna pani powstała i wolno zaczęła iść ku niemu, patrząc ciągle. Pan Karol okruchami woli chciał oderwać się od jej wzroku, krzyknąć, uciec, ale nie mógł, nie mógł. A ona podeszła tuż, tuż i, kładąc mu rękę na ramieniu, szepnęła cichutko i denerwująco:

— Już!

Pan Karol drgnął. Przez mózg mu przebiegł szum trwożny, jakby chmara ptactwa. Jasne oczy zaczęły szybko mętnieć, mętnieć...

Pan Karol podniósł wolno prawą rękę na wysokość głowy, a że była prawie bezwładna, ona mu pomogła.

Namacał lufą skroń i kurczowo zacisnął rękę.

Rozległ się huk, i pan Karol zwiesił głowę.

Porwał się na nogi dom cały. Nie obudził się tylko Jakóbek, którego jeszcze z wieczora, całego i zdrowego, przyprowadził robotnik z elektrowni.

Koniec wersji demonstracyjnej.

PRZED MROZEM

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

WTOREK

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SPACER

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PIERŚCIONEK

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SZCZERZY PRZYJACIELE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

KASIA ZE WSI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ZAKŁADACZE PARKÓW

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ZMROK

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

UCIECZKA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej