Ignacy Maciejowski

ZIELONA LATARKA

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I.

II.

III.

IV.

V.

VI.

ZIELONA LATARKA

nowella

Ignacy Maciejowski (Sewer)

"Komuż splatasz ślubny wieniec Z róż, lilii i tymianka? Ty jednemu splatasz wieniec, Zostawże łzy i rumieniec..."
Tomasz Zan.

I.

O, piękne ty dziecię na kolanach matki,
Czem będziesz w przyszłości tajemniczej czasu?...
Kwitną tu na ziemi balsamiczne kwiatki —
Rosną tu zjadliwe trucizny upasu...
Czem chcesz być, dziecię — czy Bożym aniołem,
Szatanem pychy w wieńcu płomienistym?
W ciemnościach mieć ognie płonące nad czołem,
Czy być na błękitach niebios blaskiem czystym?...
Czy chcesz być podobnym do tej gwiazdy świetnej,
Co w ponurej chwili srebrne światło sieje,
Czy wyrośnie z ciebie myśliciel szlachetny?...
Czem cię zrobią, dziecię, lat twoich koleje?...

Ciężki, przytłumiony turkot nadjeżdżającego tramwaju, mieszającego się z hałasem wartkich kół omnibusów, uderzających o bruk kamienny, zagłuszył słowa dziewczęcia. Podniosła zmęczone oczy. Nie rzucały one spojrzeń triumfującej kokietki, ani uderzały głębią lub tajemniczą zagadką duszy. Spojrzała, jak patrzy zmęczony podróżny na koniec drogi, którego dojrzeć nie może, a nie śmie rachować się z siłami, lecz ma nadzieję, że wytrwa i dlatego jest cichy, oddycha swobodnie, głęboko i idzie dalej. Odetchnęła, przenosząc powtórnie wzrok na kartki książki, z której czytała. Latarka przymocowana do lewego jej ramienia, oblepiona zielonym papierem, tajemniczem światłem oblewała melancholijną jej twarz, rzucając na nią zielonawą bladość, która wywołałaby pewnie dziwny efekt fantastyczny, gdyby nie młodość — ta zawsze zwycięża uśmiechem i życiem — gdyby nie jasne rozpuszczone włosy, spływające falą po ramionach, targane przez wiatr, dziwnie ubarwione blaskiem światła, które protestowały przeciwko dramatyzmowi, na korzyść ośmnastu lat...

— "O, piękne dziecię!" — czyta dalej dziewczę na wzniesieniu ustawionem z małych deszczułek.

O, piękne ty dziecię wśród mojego sadu.
Śliczny druhu kwiatów, ptaków ł motyli,
Jako kryształowy strumień wodospadu,
Czystsze i przejrzystsze jeszcześ jest w tej chwili...

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Nawoływania na Essex-Road przekupniów, śmiechy i opowiadania przechodzących dziwnie wpadały w ton dziewczęcego głosu i zdawały się być jakby akompanjamentem podnoszącej się i przycichającej burzy.

Jakże dusza twoja jeszcze w tobie biała!
Jasna prawda błyszczy z oczu twych promieni!...
I tęcza nadziei ponad tobą pała,
Chociaż przez łez srebrnych drżącą mgłę się mieni...
Dla ciebie jest przyszłość, dla ciebie jest chwała,
Twoje panowanie wśród świata przestrzeni!...

Skończyła. Ciężka to praca wśród wrzawy ulicznej czytać, tem więcej, gdy po każdem oderwaniu wzroku od książki, spostrzegamy zwiększającą się gromadkę słuchaczów, a w miarę jej wzrostu należy i głos podnosić. Zmęczona, wyjmuje chusteczkę, przyciska ją do ust i gładkie czoło obciera, a wstrząsa głową, aby włosy z ramion na kark zrzucić...

— Sound! Sound! — co znaczy tak dobrze zaklęcie żołnierskie, jak wykrzyknik mówcy w izbie gmin, a może być i wyrazem zdziwienia, radości, lub przerażenia... I jeszcze raz Sound! dało się słyszeć w tej chwili, wymówione głosem pięćdziesięcioletniego mężczyzny, stojącego tuż przy dziewczęciu. Pociągła jego twarz, zapadłe policzki i głęboko osadzone oczy, spoglądające na tłum ze spokojem dobroduszności, a nawet z pewnym rodzajem słodkiego wyrozumienia, przy ciemnej siwiejącej brodzie i długich włosach, rozdzielonych na środku głowy, nadawały tej sympatycznej postaci pewną cechę mesjanicznego zaparcia.

Po skończonem nawoływaniu Sound, nastąpił wykład nowej teorji, ułatwiający naukę czytania i wymawiania. Mówca, o ile mógł, tłumaczył się dobitnie i przekonywająco, dowodząc, że tylko jego metoda zniesie zwycięsko wszelką krytykę, bo jest najlepszą, najłatwiejszą, jedyną. Tylko jego sposób zdolny jest odrodzić ludzkość, ucząc dzieci łatwo i prędko czytać i wymawiać.

Propagator, wierząc głęboko w prawdę swych zasad, gotów oddać za nie majątek, gdyby go miał, i resztę dni życia, które mu jeszcze pozostają w zapasie, albowiem każda nowa idea, która nie jest poparta poświęceniem i wytrwałością, usycha, podobna do rosnącego kwiatu bez wody i ciepła... Łez, a często i krwi potrzeba do zwycięstwa nowej idei, gdziekolwiek ona powstaje: w katakumbach, na polu bitew, czy w głowie filozofa, przy nowych wynalazkach i odkryciach, w nauce i pedagogji...

W tej chwili przez gromadę słuchaczów przeciskał się rumiany, dobrze zbudowany, krótko ostrzyżony, o płowych włosach i szaro-niebieskich oczach młodzieniec. Wysoki, czarny kapelusz na jego głowie i granatowy surdut na ramionach, mamy prawo przypuszczać, że nie stanowią codziennego jego ubrania.

Nie czuje się w nim swobodnym jak wtedy, gdy miał czapkę na głowie, a surdut spoczywał zawieszony w warsztacie, co potwierdzają jego potężne dłonie i muskuły rąk.

Młody człowiek ukłonił się dziewczynie wprawdzie niezgrabnie, lecz zato z pewnym rodzajem zażyłości. Dziewczę, stojące na podniesieniu, w odpowiedzi kiwnęło protekcjonalnie główką, jak zwykły czynić młode osoby dobrym znajomym, którzy ich nic a nic nie interesują, a przedewszystkiem, zjawieniem się swem nie wywołują przyśpieszonych uderzeń serduszka, od czego twarz różowieje, lub blednie na chwilę. Twarzyczka dziewczęcia była różowa od zmęczenia, a bladła, ile razy zielone światło latarki mocniej zamigotało.

Podczas gdy zapalony mówca silnym głosem dowodził, że na polu pedagogji mało uczyniono, bo mało ze strony jej propagatorów było poświęcenia, a za dużo rutyny, choć umiejętne wychowanie młodego pokolenia jest najważniejszem zagadnieniem dla odradzającego się społeczeństwa — młody człowiek dotarł do malutkiej estrady, odebrał paczkę książek z rąk apostoła, podniósł ją w górę dla pokazania zgromadzonym i odezwał się:

— A teraz już czas, abyście kupowali nową metodę; powtarzam, wielki czas, gdyż miss jest zmęczona, a jej ojciec powiedział wszystko, co miał do powiedzenia.

— Przepraszam, jestem, dopiero przy początku — przerwał mówca — albowiem nowe idee są niewyczerpane, a apostołowie ich niestrudzeni być muszą...

— Nie mówię tego, abyś sir miał już wszystko powiedzieć co wiesz; byłeś profesorem, to musisz umieć bardzo dużo rzeczy powiedzieć, ale powiedziałeś dosyć, aby przekonać o potrzebie kupowania twej książeczki. Za pena dwie książeczki! Nie jest to ani zbytek wydatku, ani wielka ofiara. Pena dwie książeczki i cóż?...

— Tu, tu, proszę — dały się słyszeć przeważnie cienkie głosiki kobiece, a w górze spostrzegać rączki z penami w palcach.

Sprzedaż szła pośpiesznie, lecz niedługo. Korzystając z czasu, niestrudzony pedagog opowiedział ciekawym o swej wytrwałej walce, jaką prowadzi od lat dwudziestu w imię stworzonej przez siebie metody. Był wtedy profesorem, miał przyzwoitą posadę i dobre utrzymanie. Od chwili atoli nauczania dzieci podług swej metody, zazdrość, zawiść i rutyna wystąpiły, jak zawsze i wszędzie, do zażartego boju przeciw prawdzie. Wyrugowano go z zajętej pozycji, ale nie zwyciężono. Pierwsza w walce padła jego żona, cichy anioł poświęcenia!... Został sam, z córką tylko, lecz postanowił walczyć do ostatka, walczyć na placach publicznych i ulicach Londynu.

Na wspomnienie matki, dziewczynie oczy łzami zaszły; chowała je poza powieki i rzęsami rozbiła. Wobec obojętnego tłumu płakać? Nauczać go można, nawet przelewać za niego krew, gdy potrzeba, lecz płakać przed nim nad sobą — nigdy!

— Cóż to, tylko tyle? — zawołał barczysty młodzieniec — nie zdobędziecie się na parę penów więcej, za tak mądre książki i dobre rady?

Miss na estradzie zmarszczyła czoło, wzruszyła ramionami, że aż latarka zadrgała. Młodzieniec zmieszany przycichł. Nie mogła znieść najmniejszego cienia: prośby, natręctwa lub reklamy. Co innego jej ojciec, maester Silley, on nic nie widział poza nową metodą, nie rozróżniał środków do jej zwycięstwa, nie segregował ich. Wszystkie były dla niego wyborne.

— Beautiful Child (piękne dziecię) — zaczęła miss z estrady odczytywać po raz drugi znany wiersz. Gdy skończyła, ojciec jej objaśnił słuchającą gromadkę o głównych zasadach nowej metody; poczem młody człowiek zapytał donośnym głosem szanownych gentlemanów, a szczególniej ladies, która z nich chce nabyć piękne wiersze i wyborną metodę?

Gromadka słuchaczów, nieustannie się odnawiała, zasilając się nowymi przybyszami, malała lub powiększała się, należało zatem często powtarzać wiersze i również często wygłaszać teorję.

Wybiło wpół do jedenastej, lektorka stojąc nieporuszona na jednem miejscu ambonki, upada ze znużenia; głos jej coraz więcej ucicha, coraz słabiej wygłasza ojcowskie wiersze. Propagator nowej idei nie widzi tego; on pracuje dla odrodzenia ludzkości, gotów mówić niestrudzony noc całą, choćby tylko miał jednego słuchacza.

Nie widział ojciec poza nową metodą zmęczenia córki, lecz młody towarzysz nie posiadał ani przymiotów, ani wytrwałości propagatorskich, skorzystał z pierwszego przestanku i zawołał z powagą sędziego lub trybuna:

— Stop!

Nieśmiertelne w Anglji Stop, służy do wyrażenia zaprzestania walki, odpoczynku, jak i do komendy wojskowej stój! Na komendę słuchacze rozeszli się, dziewczę, oparłszy się o ramię ojca, zeszło z podniesienia, młody pomocnik złożył w jedną wiązkę cienkie listewki improwizowanej estrady, zabierając je ze sobą. Ojciec podał ramię córce i razem we troje postępowali zwolna wzdłuż Essex-Road, kierując się ku stacji omnibusów.

Ogólne zmęczenie nie zachęcało do rozmowy, a rezultaty ze sprzedaży książeczek nie były tak świetne, aby mogły wytworzyć dobry humor lub chęć do opowiadania.

Szli zwolna, jak robotnicy po całodziennej pracy, z pochylonemi głowami ze znużenia, milczący. Omnibus, do którego wsiedli, toczył się szparko po bruku, dziewczyna zdjęła kapelusz, oparła główkę na ramieniu ojca i zdawała się zasypiać. Młody człowiek widocznie korzystał z tego wpatrując się w nią nieporuszony, gdy stary pedagog zagłębiony w myślach, marzył o dzieciach i ludzkości.

Dobrze im było i dlatego konie ciągnące omnibus pędziły wyciągniętym kłusem. Dobrze im było i dlatego w dziesięć minut konduktor krzyknął: Tottenhamcort-Road!

Wysiedli. Młodzieniec zaproponował na odpoczynek i pokrzepienie sił szklanką ponczu; miss gniewnie spojrzała na niego, stanowczo protestując przeciw wszelkim gdziekolwiek bądź wstępowaniom, tem więcej, że herbata na nich czekała w domu. Młody człowiek zwrócił swoje prośby i nalegania do propagatora. Serca propagatorskie są łatwe do podejścia, podatne do urobienia i słabe, jeżeli tylko nie idzie o metodę lub ideę — i dlatego pedagog zdecydował się wstąpić na szklankę ponczu, lecz sama miss nie czekając na zaproszenie, oddzieliła się od towarzystwa i pobiegła naprzód ku domowi.

W kilkanaście minut później w gościnnym pokoju swego mieszkania usiadła przed kominkiem rozżarzonych węgli, ręce założyła na szyję i zadumała się.

Gonić myśli młodego dziewczęcia, gonić lot jaskółki, promienie światła, lub fale wody... Gonić szybkie błyskawice uczucia, ambicji, próżności lub poświęcenia; gonić szalone pragnienia dziecinne, gonić tęsknotę serca nie umiejącego sobie wytworzyć formy i nakreślić obrazu tego, za czem tęskni... Dziewczyna długo dumała, aż do chwili, gdy zastukano, a we drzwiach ukazali się nasi znajomi, rumiani i zadowoleni z siebie.

— Ojca będzie jutro boleć głowa, a pan potrafisz i możesz pić sam — zawołała zrywając się miss.

— Dick lubi wypić czasem szklankę ponczu ze swym starym przyjacielem — rzekł poważnie maester Silley, wyciągając rękę do młodego przyjaciela. — I cóż w tem jest złego?

— Miss dobrze wiesz — mówił ze spokojem młody człowiek — dlaczego czasem piję. Piję, gdy mi gardło ściska żal, piję, gdy mi się serce ściska i będę pił na złość, póki nie umrę jak ostatnie bydlę!

Zakończenie wymówione zostało z dramatycznym patosem, wywołując uśmiech na ustach miss Mary Silley, a na twarzy rumieniec.

Przyjemnie jest być kochaną, gdy miłość dochodzi aż do ściskania gardła i serca i aż do uspokajania miłosnej tęsknoty ponczem — przyjemnie, chociaż się nie uczuwa wzajemności.

— Dick, nie mów nigdy w mojej obecności nic podobnego — zabrał głos profesor — gdyż byłbym zdolnym cię posądzić, że nie jesteś człowiekiem idei, a nawet, że nie jesteś mężem silnej woli.

Dla przerwania drażliwej dyskusji, Dick sięgnął do kieszeni, wyjmując garstkę miedzianych penów.

— Sprzedałem dziś — zaczął, rachując na stole peny — siedmnaście par książeczek, zatem powinno być siedmnaście penów. A że jedna lady, zamiast pena dała dwa szylingi i...

— Nieprawda! — zawołała żywo miss Mary.

— Nie przerywaj, moje dziecko — zadecydował spokojnie ojciec.

— A jeden gentleman szylinga — mówił dalej spokojnie Dick — zatem mamy piętnaście sztuk penów i trzy szylingi, co wynosi razem cztery szylingi i trzy peny.

— Nieprawda — zawołała powtórnie miss — oszukujesz nas pan, oszukujesz mego ojca.

— Ja nikogo nie oszukuję! — odparł dumnie Dick.

— Powtarzam, zwodzisz mego poczciwego ojca, który ci wierzy jak dziecko, Nie było żadnej lady i żadnego gentlemana, którzyby dawali szylingi zamiast penów, a my bez ofiar obejdziemy się, nie mamy ich czem wynagradzać.

— Nie widziałaś, miss, bo nie byłaś w stanie dojrzeć, czy to były szylingi, czy peny, a mówisz, aby mi tylko dokuczyć, maltretować mnie!

— Jakto, moje dziecię — przerwał zdumiony apostoł — nie przypuszczasz nawet istnienia w Londynie zentuzjazmowanych dla naszej metody ludzi, którzyby zamiast penów dawali szylingi! A pamiętasz niespełna rok temu młodego gentlemana, gdyśmy propagowali na Piccadilly, który za dwie książeczki ofiarował ci funt. Ty zaś zawołałaś gniewnie, że nie masz drobnych, aby mu zdać resztę. Wtedy gentleman zwrócił się do mnie, a podając mi pięciofuntowy papier, dodał: "Kupuj, ojcze, dużo cukierków twej córce, to ją zrobi słodszą, jeszcze bardzo cierpka..."

— Czy sir jesteś zentuzjazmowany dla naszej metody? — zapytałem się, zanim przyjąłem pieniądze.

— Niewypowiedzianie — odrzekł — i radbym, abyś wychowywał podług twej metody nasze dzieci...

Wspomnienie to rzuciło ognie na twarz miss Mary, a Dick zacisnął pięście, oglądając się, jakby szukał młodego entuzjasty nowej metody, aby mu co najmniej boksami żebra połamać.

— Czyż i ty, moja córko — przerwał ogólną ciszę ojciec — miałabyś upadać na duchu i wątpić?

— Miss wątpi we wszystko — dodat Dick.

— Cicho pan bądź — przerwało dziewczę gniewnie — bo wiesz najlepiej

O ile mówię prawdę. Późno, zmęczona jestem, dobranoc panom.

Na te słowa Dick się zerwał, uścisnął rękę staremu, skłonił się niezgrabnie miss i wyszedł.

— Mary — rzekł poważnie entuzjasta, gdy zostali sami — powiedz mi otwarcie, za co maltretujesz tego dobrego chłopca?

— Bo, kochany ojcze, nie chcę od niego przyjmować jałmużny!...

— Przypuszczam, moje dziecię, przypuszczam na chwilę, że dokłada te parę szylingów z własnej kieszeni...

— I czyż to ojca nie gniewa?

— Jeżeli Dick usiłuje coś uczynić dla naszej idei, powiedz, czyż mam go odpychać?...

— Dla jakiej idei? — zawołała gwałtownie, zapominając się, miss.

— Mary! jesteś dziś nieprzytomna, pytasz się jak obca!

— Mój ojcze, Dick dla idei, to za wiele!

— Nie, to wcale nie za wiele, albowiem każda nowa idea naprzód trafiła do prostaczków. I jeżeli Dick chce działać i robić dla niej co może, nie mamy prawa przeszkadzać mu, my, cośmy dla naszej sprawy poświęcili wszystko. Od dziś naddatki Dicka odkładam na drugie powiększone wydanie.

— Dobranoc, drogi ojcze — szepnęła pokonana dziewczyna.. Zagniewana, nie zbliżyła się pocałować starego.

— Dziecko moje, odchodzisz beż pożegnania. Cóż ci uczyniłem?...

Dziecko podeszło, oparło główkę na piersiach ojca, a z poza długich rzęs cicho płynęły łzy po jej twarzy.

— Płaczesz z żalu do ojca, cóż zawiniłem?

— Nie, ojcze, ja płaczę z żalu za matką — odpowiedziała cicho.

— Ojciec nie wystarcza, potrzeba ci pieszczot matki i jej rad... zwierzeń przed nią. Stary ojciec, dziwak, nie może wystarczyć. Nie umie on podsłuchiwać bicia młodego serca, ani zrozumieć jego skarg. Ha! sierotom jak my została jedynie praca, wiara w siebie i idea. Połóż się, moje dziecko, i zaśnij. Sen pokrzepia i rodzi wesołe myśli...

Rozżalona na świat i ludzi dziewczyna zasnęła, aby rano nazajutrz wstać, przygotować ojcu i sobie śniadanie, ubrać się i wyjść na dziewięć godzin ciężkiej pracy, z nadzieją zarobku szesnastu szylingów na tydzień.

Ciężka praca i młodość. Młodość żartuje sobie z pracy, przez czas długo wlokących się godzin nabija sobie główkę marzeniami i nadzieją i bawi się wybornie. Nadzieja przyśpiesza bicie serca, które skacząc z radości, rumieni twarzyczkę i iskry radości z oczu wyrzuca.

Dziś miss Mary nie będzie miała przymocowanej zielonej latarki do ramienia, nie będzie stać na drewnianej estradzie, wykonanej przez Dicka, stolarza i snycerza, zarabiającego sześć razy tyle co Mary... Lecz cóż to miss Mary obchodzi, gdy o siódmej godzinie wieczorem, ubrana w nową sukienkę, którą sama sobie uszyła, w ciemnym kapeluszu, okrywającym jej zamyślone czoło, z pod którego złote włosy rozlewają się kaskadą, dostaje się na stację kolei żelaznej, tunelem dojeżdża do Kings-Cross, wybiega na Pentonvile-Road i idąc pod górę, dostaje się na szeroką i wspaniałą ulicę Islingtonu, zwaną Upper-street!

Miss Mary zdaje się być dziś trochę niespokojną i nieśmiałą, ogląda się i nasłuchuje, przyśpiesza kroku, aby po chwilce zatrzymać się i wolno iść dalej.

Przeszła całą ulicę i nie spostrzegła nikogo, ktoby na jej uwagę zasługiwał. Westchnęła, zamyśliła się i wolno postępowała dalej.

Nareszcie czarne wąsiki, smagława twarz i para ciemnych oczu, kapelusz nieco pochylony na bakier, rękawiczki i laska ze złotą gałką, a wszystko razem ujęte w zgrabną całość młodego gentlemana, stanęło tak nagle przed nią, że przestraszona, nie wiedząc co począć, zarumieniona opuściła oczy, przyśpieszając kroku. W krótkim czasie jednak opamiętała się, zwolniła kroku i obejrzała się. Młody gentleman był daleko.

Koniec wersji demonstracyjnej.

II.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

III.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

V.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej