Juliusz Verne

ZIELONY PROMIEŃ

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

ROZDZIAŁ I

ROZDZIAŁ II

ROZDZIAŁ III

ROZDZIAŁ IV

ROZDZIAŁ V

ROZDZIAŁ VI

ROZDZIAŁ VII

ROZDZIAŁ VIII

ROZDZIAŁ IX

ROZDZIAŁ X

ROZDZIAŁ XI

ROZDZIAŁ XII

ROZDZIAŁ XIII

ROZDZIAŁ XIV

ROZDZIAŁ XV

ROZDZIAŁ XVI

ROZDZIAŁ XVII

ROZDZIAŁ XVIII

ROZDZIAŁ XIX

ROZDZIAŁ XX

ROZDZIAŁ XXI

ROZDZIAŁ XXII

ROZDZIAŁ XXIII

ZIELONY PROMIEŃ

Juliusz Verne

ROZDZIAŁ I

BRACIA SAM I SIB

— Bet!

— Beth! — Bess!

— Betsey!

— Betty!

Wołania te rozległy się w pięknym hallu zameczku w Helensburghu. Tak na przemian, zgodnie ze swym zwyczajem, bracia Sam i Sib wzywali ochmistrzynię.

Ale poufałe zdrobnienia nie odnosiły skutku, zacna ochmistrzyni Elżbieta nie stawiłaby się, nawet gdyby ją wołali pełnym imieniem.

W drzwiach hallu ukazał się natomiast intendent Patndge, dostojny jak zawsze, trzymając w ręku czapkę.

Zwrócił się do dwóch panów o ujmującej powierzchowności, siedzących w wykuszu, którego okna o trzech skrzydłach z szybami w kształcie rombów tworzyły występ na fasadzie domu:

— Panowie wzywali jejmość Bess — powiedział — ale nie ma jej w domu.

— Gdzie ona jest, Patridge?

— Towarzyszy miss Campbell w spacerze po parku. Patridge odszedł z poważną miną na znak dany równocześnie przez obu panów.

Byli nimi bracia Sam i Sib — na chrzcie otrzymali imiona Samuel i Sebastian — wujowie panny Campbell. Szkoci z dziada pradziada wywodzący się ze starożytnego klanu góralskiego, razem liczyli lat sto dwadzieścia, z piętnastomiesięcznym zaledwie odstępem dzielącym starszego Sama od młodszego Siba.

Chcąc naszkicować kilkoma kreskami te nieprześcignione wzory honoru, dobroci i oddania, wystarczy wspomnieć, że całe życie poświęcili bez reszty swej siostrzenicy. Byli braćmi jej matki, która owdowiała po roku małżeństwa i w krótkim czasie, po ciężkiej chorobie, poszła za mężem. W ten sposób Sam i Sib pozostali jedynymi na świecie opiekunami małej sierotki. Złączeni jednaką dla niej czułością żyli, myśleli i marzyli mając wyłącznie jej dobro na względzie.

Dla niej pozostali kawalerami, bez żalu zresztą, albowiem należeli do tych poczciwców, którzy nie mają na tym padole innej misji do spełnienia, jak tylko rolę opiekunów, Mało tego, starszy uważał się za ojca, a młodszy za matkę dziecka. Toteż niekiedy zdarzało się pannie Campbell pozdrawiać ich w sposób całkiem naturalny słowami: „Dzień dobry, papo Samie! Jak się masz, mamo Sib?"

Do kogóż można by lepiej porównać tych dwóch wujków — nie przypisując im jednak zdolności do interesów — jeśli nie do owych dwu litościwych kupców, dobrych, oddanych sobie i serdecznych braci Cheeryble z Londynu, najdoskonalszych istot, jakie kiedykolwiek narodziły się pod piórem Dickensa! Niepodobna znaleźć trafniejsze porównanie i gdyby nawet oskarżono autora o zapożyczenie owych postaci z arcydzieła pod  tytułem „Nicolas Nickleby" — nikt mu tego nie wziąłby za złe.

Sam i Sib, spokrewnieni przez małżeństwo siostry z boczną linią starej rodziny Campbellów, nigdy się nie rozłączali. Odebrali takie samo wykształcenie, co ich upodobniło psychicznie. Studiowali w tym samym college'u i w tej samej klasie. Ponieważ wypowiadali zazwyczaj te same poglądy na wszelkie sprawy, i to w, identycznych zwrotach, jeden mógł zawsze dokończyć zdanie zaczęte przez drugiego, tymi samymi wyrazami podkreślonymi takimi samymi gestami. Krótko mówiąc te dwie osoby tworzyły właściwie jedną, choć w ich konstytucji fizycznej istniały pewne różnice, Sam bowiem był nieco wyższy od Siba, Sib zaś nieco grubszy od Sama; gdyby jednak zamienili się swymi siwymi włosami, nie zmieniłoby to wyglądu ich poczciwych twarzy, na których malowała się cała szlachetność klanu Melvillów.

Nie trzeba dodawać, że jeśli chodzi o fason ubrań, prostych i staromodnych, o dobór materiałów, solidnych, angielskich sukien; to obaj przejawiali podobny gust, z  tym tylko, że — któż potrafiłby wytłumaczyć tę lekką odmienność? — Sam wolał raczej granat, Sib natomiast ciemny brąz.

Doprawdy, prawdziwą przyjemność sprawiało przebywanie w towarzystwie tych dwóch szacownych dżentelmenów! Przyzwyczajeni dotrzymywać sobie kroku w życiu, zapewne też zatrzymaliby się w niedalekiej odległości od siebie u kresu ostatniej drogi. W każdym razie te dwa ostatnie filary rodu Melvillów były solidne. Mogli długo jeszcze podtrzymywać stary gmach swojej rasy, pochodzącej z XIV wieku — z czasów epopei Robertów Bruce'ów i Wallace'ów, z owego bohaterskiego okresu, kiedy Szkocja wydzierała Anglii swoje prawa do niepodległości.

Ale jeśli nawet Sam i Sito Melviliowie nie mieli okazji walczyć o swój kraj, choć ich życie, mniej burzliwe, mijało w spokoju i dostatku, na jakie pozwala posiadanie majątku, to nie należy im tego wymawiać ani. uważać ich za degeneratów. Czyniąc wiele dobrego, kontynuowali wielkoduszne tradycje swoich przodków.

Obaj tryskający zdrowiem, nie mając sobie do zarzucenia żadnych ekscesów życiowych, mieli w perspektywie posuwanie się w latach bez zagrożenia starością ducha i ciała.

Oczywiście nie byli wolni od pewnej wady — któż mógłby się poszczycić doskonałością? Było nią upiększanie swych wypowiedzi- opisami, i cytatami zapożyczonymi u słynnego kasztelana z Abbotsford, a szczególnie z epickich poematów Osjana, które uwielbiali. Ale któż robiłby im z tego zarzuty, w kraju Fingala i Waltera Scotta?

Ażeby ostatnim pociągnięciem pędzla skończyć ich portret wypada dodać, że ogromnie lubili zażywać tabakę. Każdy wszak wie, że szyldy trafik w Zjednoczonym Królestwie przedstawiały najczęściej dzielnego Szkota z tabakierką w ręku, pyszniącego się swym tradycyjnym strojem. Otóż bracia Melvill korzystnie by wyglądali na jaskrawym, obitym blachą cynkową szyldzie, skrzypiącym pod okapem trafiki. Zażywali tabaki tyle samo, a nawet więcej, niż ktokolwiek po jednej czy drugiej stronie rzeki Tweed. Ale szczegół charakterystyczny, mieli tylko jedną tabakierę, ale za to olbrzymią. Ten przenośny kuferek kolejno przechodził z kieszeni jednego do kieszeni drugiego, stanowiąc jakby dodatkową więź pomiędzy nimi. Oczywiście obaj doznawali w tej samej chwili, czyli jakieś dziesięć razy na godzinę, potrzeby zażycia wspaniałego nikotynowego proszku, sprowadzanego z Francji. Kiedy któryś wydobywał tabakierę z przepastnych głębin kieszeni znaczyło to, że obaj mają ochotę na potężny niuch, a kiedy kichali, życzyli sobie wzajemnie „na zdrowie".

Bracia Sam i Sib byli jak dzieci we wszystkim co dotyczy realiów życia, nie zorientowani w praktycznych sprawach świata, ignoranci w kwestiach przemysłowych, finansowych bądź handlowych, bez najmniejszych zresztą pretensji do ich poznania; co do polityki natomiast, byli w głębi duszy łagodnymi jakobitami, żywiącymi lekkie uprzedzenie do panującej dynastii hanowerskiej, i myśleli o ostatnim ze Stuartów tak, jak Francuz mógłby myśleć o ostatnim z  Walezjuszów; no a w sprawach uczuciowych wykazywali jeszcze mniejsze doświadczenie.

Obu braci Melvill nurtowało jedno życzenie: pragnęli mieć jasny obraz tego, co się dzieje w sercu panny Campbell, odgadnąć jej najtajniejsze myśli, w razie potrzeby nimi pokierować, pobudzać je, jeśli to będzie konieczne, i wreszcie wydać ją za rnąz za porządnego chłopca według ich wyboru, który, rzecz jasna, musiał dać jej pełnię szczęścia.

Gdyby im wierzyć — a raczej podsłuchać, o czym mówią — zdawać by. się mogło, że już znaleźli takiego właśnie odpowiedniego kandydata, który spełni ów miły obowiązek.

— Więc Helena wyszła, bracie Sibie?

— Tak, bracie Samie. Ale zbliża się piąta, nie omieszka więc wrócić do domu.

— A gdy tylko wróci...

— Sądzę, drogi bracie, że byłoby właściwe odbyć z nią bardzo poważną rozmowę.

— Za parę tygodni, bracie, nasza córka skończy osiemnaście lat.

— Wiek Diany Vernon, Samie. Czyż nie jest tak urocza, jak zachwycająca bohaterka „Rob-Roya"?

— Tak, drogi Samie, zarówno wdziękiem manier...

— Bystrością intelektu...

— Oryginalnością myśli...

— Bardziej przypomina Dianę Vernon niż Florę Mac Ivor, tę wspaniałą, imponującą postać z „Waverleya".

Bracia Melvill, dumni ze swego narodowego pisarza, zacytowali jeszcze parę imion bohaterek „Antykwariusza", „Guy Manneringa", „Opata", „Klasztoru", „Pięknego dziewczęcia z Perth", „Kenilwortha" itd. Ale według nich wszystkie one nie wytrzymywały konkurencji z panną Campbell.

— To krzew róży, który wyrósł za szybko, bracie Sibie, i potrzebna mu jest...

— Podpórka, bracie Samie. Otóż, jak mi wiadomo, najlepszą podporą...

— Powinien oczywiście być mąż, drogi bracie, gdyż on z kolei zakorzeni się w tym samym gruncie...

— I rośnie w sposób naturalny razem z młodym krzakiem róży, który ochrania!

Tę metaforę bracia znaleźli czytając razem książkę „Ogrodnik doskonały". Niewątpliwie sprawiła im przyjemność, gdyż sprowadziła na ich poczciwe twarze uśmiech zadowolenia.

Wspólną tabakierę otworzył Sib i zanurzył w niej delikatnie dwa palce, po czym przekazał ją Samowi, który zażył potężny niuch i schował tabakierę do kieszeni.

— A więc jesteśmy zgodni, bracie Samie?

— Jak zawsze, bracie Sibie.

— Nawet co do wyboru opiekuna?

— Czy można znaleźć kogoś sympatyczniejszego i bardziej odpowiedniego dla Heleny niż ten młody uczony, który przy licznych sposobnościach okazywał nam tyle względów?

— I zachowywał się tak poważnie w stosunku do niej...

— Istotnie, trudno o lepszego. Wykształcony, absolwent uniwersytetów w Oksfordzie i Edynburgu...

— Fizyk jak Tyndall...

— Chemik jak Faraday...

— Znający dokładnie przyczyny wszechrzeczy tego świata...

— I którego nie zaskoczy pytanie na żaden temat...

— Potomek świetnej rodziny z hrabstwa Fife, no i posiadacz majątku dostatecznego, żeby...

— Nie mówiąc już o bardzo, na mój gust, przyjemnej powierzchowności, nawet z tymi okularami w aluminiowej oprawie...

Gdyby okulary tego bohatera miały oprawkę ze stali, z niklu czy nawet złota, bracia Melvill nie dostrzegliby w tym niestosowności. Albowiem te przyrządy optyczne pasują zaiste do młodych uczonych, podkreślając niejako poważny wyraz twarzy.

Ale czy ten absolwent wyżej wzmiankowanych uniwersytetów, ten fizyk, ten chemik będzie odpowiadał pannie Campbell? Jeśli miss Campbell była podobna do Diany Vernon, to przecież, jak wiadomo, Diana nie żywiła dla swego uczonego kuzyna Rashleigha uczuć innych niż pełną rezerwy przyjaźń, i wcale za niego nie wyszła na końcu książki.

Niech będzie i tak, ten fakt bynajmniej nie niepokoił braci. Traktowali to z całym brakiem doświadczenia starych kawalerów, raczej niekompetentnych w tych sprawach.

— Spotykali się już niejednokrotnie, drogi bracie, i nasz młody przyjaciel nie wyglądał jak ktoś, na kim uroda Heleny nie sprawia wrażenia.

— Oczywiście! Gdyby boski Osjan miał opiewać jej cnoty, jej urodę i wdzięk, nazwałby ją Moiną, co znaczy: kochaną przez wszystkich...

— Chyba żeby wolał ją nazwać Fioną, czyli niezrównaną pięknością z czasów celtyckich!

— Czyż nie przeczuł, że kiedyś pojawi się nasza Helena, gdy mówił: „Opuszcza schronienie, gdzie wzdychała potajemnie, i ukazuje się w całej swej krasie na skraju obłoku ze Wschodu"...

— „A blask jej wdzięków otacza ją promieniami światła, i odgłos jej lekkich kroków dźwięczy w uszach jak urocza muzyka..."

Na szczęście obaj bracia, urywając na tym swoje cytaty, powrócili z nieco pochmurnego nieba bardów do rzeczywistości.

— Niewątpliwie — stwierdził Sam — skoro naszemu młodemu uczonemu podoba się Helena, on z kolei musi się jej także podobać.

— I jeśli ona, ze swej strony, nie przyjrzała się dokładnie wielkim zaletom, jakimi go szczodrze obdarzyła natura...

— To jedynie dlatego, drogi Sibie, żeśmy jej jeszcze nie powiedzieli, iż czas pomyśleć o zamążpójściu.

— Ale tego dnia, kiedy nadamy określony kierunek jej myślom, zakładając, iż ma pewne uprzedzenia, jeśli nie do męża, to do małżeństwa...

— Nie omieszka powiedzieć „tak", drogi Samie...

— Jak ten przezacny Benedykt, który po dłuższym oporze...

— Skończył żeniąc się z Beatrycze w „Wiele hałasu o nic". W ten oto sposób obaj wujowie miss Campbell rozstrzygnęli problem, przy czym rozwiązanie całej intrygi wydawało im, się tak naturalne, jak w komedii Szekspira.

Wstali równocześnie z foteli i patrzyli na siebie z przebiegłym uśmieszkiem, zacierając ręce. Małżeństwo było sprawą załatwioną! Jakież mogły powstać trudności ? Młodzieniec . poprosi ich o rękę Heleny, a o decyzję panny nie trzeba się kłopotać. Wszelkie formy zostaną zachowane, pozostanie jedynie ustalenie daty.

Cóż to będzie za piękna uroczystość! Odbędzie się w Glasgow. Och, wcale nie w katedrze Św. Mungo, jedynym kościele w Szkocji, który wraz z kościołem Świętego Magnusa z Orcad nie poniósł uszczjerbku w okresie Reformacji. Nie, jest zbyt ciężki, w konsekwencji więc zbyt smutny dla ślubu, który w myślach braci Melvill miał wyglądać jak sama młodość w rozkwicie, jak promieniowanie miłości. Wybraliby raczej Świętego Andrzeja lub Świętego Enocha, a może nawet Świętego Jerzego w najszacowniejszej dzielnicy miasta.

Bracia nadal snuli projekty w sposób przypominający bardziej monolog niż dialog, albowiem był to zawsze ten sam ciąg myślowy wyrażany w identycznej formie. Rozmawiając przyglądali się poprzez szybki wykuszu pięknym drzewom w parku, pod którymi miss Campbell odbywała w tej chwili spacer, zieleniejącym rabatom wokół  wartkich strumyków, niebu spowitemu świetlistą mgiełką, charakterystyczną dla górzystych terenów środkowej Szkocji. Na siebie nie patrzyli, było to zbyteczne, ale od czasu do czasu, w odruchu serdeczności, klepali się po ramieniu, ściskali sobie dłonie, jak gdyby pragnąc udoskonalić wymianę myśli za pośrednictwem jakichś prądów magnetycznych.

Tak, to by, było wspaniałe! Ceremonię urządzi się z rozmachem, po pańsku. Biedacy z West-George Street, jeśli tam będą — bo gdzież ich nie ma? — nie zostaną pominięci w tych uroczystościach. Gdyby miss Campbell zechciała, żeby wszystko odbyło się z większą prostotą i przekonywała o tym wujków, potrafią się jej przeciwstawić pierwszy raz w życiu. Nie ustąpią ani w tym punkcie, ani w żadnym innym. Zaproszeni na ucztę zaręczynową goście wypiją, według pradawnego obyczaju, „za wiechę na ich przyszłym domu". I prawe ramię Sama unosiło się równocześnie prawym ramieniem Siba, jakby spełniali zawczasu ów słynny toast szkocki.

W tym momencie otworzyły się drzwi hallu. Ukazała się w nich młoda dziewczyna, z policzkami zarumienionymi od szybkiego marszu. Trzymała w ręku rozłożoną gazetę. Zbliżyła się do braci Melvill i każdego z nich obdarzyła pocałunkiem.

— Dzień dobry, wuju Samie — powiedziała.

— Dzień dobry, drogie dziecko.

— Jak się masz, wuju Sibie?

— Znakomicie!

— Heleno — odezwał się Sam — chcemy ci zaproponować pewien mały układ.

— Układ? Co za układ? Jakiż to spisek uknuliście, wujciowie? — zapytała miss Campbell, spoglądając figlarnie to na jednego, to na drugiego.

— Znasz tego młodzieńca, prawda? Pana Aristobulusa Ursiclosa?

— Znam.

— Czy ci się nie podoba?

— Czemu miałby mi się nie podobać, wuju Samie? — A więc ci się podoba?

— Dlaczego miałby mi się podobać?

— Bo mój brat i ja, po głębokim namyśle, chcemy ci go zaproponować na męża.

— Mam wyjść za mąż? Ja? — zawołała panna Campbell i wybuchnęła najweselszym śmiechem, jaki echo hallu kiedykolwiek miało okazję powtórzyć.

— Nie chcesz wyjść za mąż? — zapytał wuj Sam.

— A po co?

— Nigdy? — zdumiał się wuj Sib.

— Nigdy — odparła miss Campbell przybierając poważny wyraz twarzy, któremu jednak przeczyły uśmiechnięte wargi — nigdy, drodzy wujowie... przynajmniej dopóki nie zobaczę...

— Czego? — wykrzyknęli obaj bracia

— Dopóki nie zobaczę Zielonego Promienia.

ROZDZIAŁ II

HELENA CAMPBELL

Zamek, gdzie mieszkali bracia Melvill z siostrzenicą, znajdował się w odległości trzech mil od miasteczka Helensburgh położonego nad jeziorem Gare-Loch, wrzynającym się malowniczo w prawy brzeg rzeki Clyde.

Zimą bracia Melvill wraz z siostrzenicą mieszkali w Glasgow, w starym pałacyku na West-George Street, w arystokratycznej dzielnicy nowomiejskiej, nie opodal Blythswood Square. Tam spędzali sześć miesięcy w roku, chyba że zachcianki Heleny, którym poddawali się bez szemrania, zmuszały ich do dłuższej podróży po Włoszech, Hiszpanii czy Francji. W trakcie tych wojaży zawsze patrzyli na wszystko oczami Heleny, udawali się tam, dokąd jej przyszła ochota, zatrzymywali się w miejscach przez nią wybranych, podziwiali to, co ona podziwiała. Wreszcie, kiedy miss Campbell zamykała album, w którym utrwalała bądź pociągnięciem ołówka, bądź piórkiem swoje wrażenia podróżnicze, posłusznie ruszali w drogę do Zjednoczonego Królestw i wracali nie bez pewnej radości do komfortowej rezydencji przy West-George Street.

Pod koniec maja bracia Sam i Sib zaczynali odczuwać nieprzepartą chęć wyjazdu na wieś. Ta chęć ogarniała ich dokładnie w chwili, kiedy miss Campbell sama wykazywała równie nieodparte pragnienie porzucenia, wraz z Glasgow, hałasu dużego przemysłowego miasta, żeby uciec od odgłosów handlu, docierających niekiedy aż  do dzielnicy Blythswood Square, żeby na nowo zobaczyć mniej zadymione niebo, odetchnąć powietrzem mniej przesyconym kwasem węglowym niż niebo i powietrze starej metropolii, która dzięki lordom tytoniowym „Tobacco-Lords" zyskała rangę ośrodka handlowego.

Cały dom, państwo i służba, jechali wtedy do zameczku oddalonego o jakieś dwadzieścia mil.

Miasteczko Helensburgh było bardzo ładne. Powstałe tu uzdrowisko ściągało gości, którym czas pozwalał na przejażdżki po rzece Clyde lub wycieczki na jeziora Katrine i Lomond, wielce cenione przez turystów.

O jakąś milę od miasteczka, nad brzegiem Gare-Loch, bracia Melvill wybrali najlepsze miejsce, żeby zbudować zamek, w gąszczu wspaniałych drzew, wśród sieci strumyków, na pagórkowatym terenie o rzeźbie nadającej się szczególnie do założenia parku. Były tu chłodne, cieniste zakątki, zielone trawniki, kępy różnych krzewów, rabaty kwietne, łąki o „higienicznej trawie", rosnącej specjalnie dla uprzywilejowanych owiec, stawy o połyskliwej czerni luster wodnych, zaludnione przez dzikie łabędzie, owe wdzięczne ptaki, o których Words--worth mawiał: „Łabądź pływa podwójny, on i jego cień!" Wreszcie wszystko to, co natura potrafiła zgromadzić ku uciesze oka, bez uciekania się do pomocy ręki ludzkiej. Taką była rezydencja letnia tej bogatej rodziny.

Należy dodać, że z części parku, leżącej na wyżynnym brzegu jeziora Gare-Loch, roztaczał się uroczy widok. Poza wąską zatoką, kierując się w prawo, wzrok zatrzymywał się najpierw na półwyspie Rosenheat, gdzie wznosiła się ładna willa w stylu włoskim, należąca do księcia Argyle. Na lewo miasteczko Helensburgh rysowało się falistą linią domów, nad którymi górowało kilka dzwonnic, elegancka przystań dla statków parowych wrzynała się w jezioro, w głębi zaś widok wzgórz urozmaicały malownicze domostwa. Na wprost, na lewym brzegu rzeki Clyde, leżał Port-Glasgow z ruinami zamku Newark, a także Greenock z lasem masztów ustrojonych różnokolorowymi chorągiewkami. Od tej barwnej panoramy trudno było oderwać oczy.

Jeszcze piękniejszy widok przykuwał wzrok, gdy weszło się na wieżę zameczku i horyzont oddalał się po obu stronach. Ta kwadratowa wieża, ze stożkowatymi dachami lekko okrywającymi trzy narożniki, zdobne w blanki i machikuły, opasana balustradą z kamiennej koronki, na czwartym rogu miała dodatkowo ośmiokątną wieżyczkę z  flagą, jaka powiewa na dachach domów oraz na rufach wszystkich okrętów Zjednoczonego Królestwa. Ta wieża obronna o nowoczesnej konstrukcji górowała nad zespołem budynków, należących do właściwego zameczku o załamanych dachach, kapryśnie rozmieszczonych oknach, licznych szczytach z ryzalitami, z muszarabami czyli drewnianą kratą w oknach i drzwiach, z kominami rzeźbionymi na szczytach — całość obfitowała we wdzięczne pomysły, tak chętnie stosowane w architekturze anglo-saskiej.

Na tej najwyższej platformie wieżyczki, pod narodowymi barwami łopoczącymi od wiatru wiejącego z Zatoki Clyde, miss Campbell lubiła marzyć całymi godzinami. Urządziła tam sobie urocze schronienia przypominające obserwatorium, gdzie mogła czytać, pisać albo drzemać w każdą pogodę, chroniona od wiatru, słońca czy deszczu. Tutaj też można było ją najczęściej zastać. Jeśli jej tam nie było, znaczyło to, iż fantazja nakazywała jej błądzić po alejkach parku, samotnie bądź w towarzystwie ochmistrzyni Bess; niekiedy galopowała na komu po okolicy, a za nią wierny Partridge popędzający wierzchowca, żeby nie zostać zbytnio w tyle za młodą panią.

Wśród licznej służby na szczególne wyróżnienie zasługuje ta poczciwa para, od dziecka przywiązana do rodziny Campbellów.

Elżbieta, „Luckie", matka — tak bowiem tytułuje się ochmistrzynie w górach — liczyła sobie w tym czasie tyle lat, ile kluczy nosiła przy pasku, a było ich nie mniej niż czterdzieści siedem. Znakomita gospodyni, poważna, sumienna, doświad czona, prowadziła cały dom. Może nawet wierzyła, że to ona wychowała braci Melvill, chociaż byli od niej starsi; a już na pewno żywiła do miss Campbell uczucia macierzyńskie.

Drugim, po nieocenionej ochmistrzyni, był Szkot Partridge, bez reszty oddany swoim państwu i wierny starym obyczajom klanowym. Nieodmiennie ubrany w tradycyjny strój góralski: niebieską czapkę we wzory, kilt z tartanu sięgający kolan, spódniczkę, pouch — rodzaj sakiewki ze skóry o długim włosiu, skarpety do kolan oplecione sznurówką od sandałów z niewyprawionej krowiej skóry.

Ochmistrzyni taka ja k Bess, do prowadzenia domu oraz imć Partridge do zarządzania posiadłością —  cóż więcej potrzeba, aby zapewnić spokój na tym padole?

Zapewne czytelnik zauważył, że kiedy Partridge zjawił się na wołanie braci Melvill, mówiąc o ich siostrzenicy powiedział „miss Campbell".

Bo gdyby poczciwy Szkot nazwał ją panną Heleną, czyli imieniem, jakie otrzymała na chrzcie, sprzeniewierzyłby się zasadzie respektowania hierarchii, zasadzie raczej zasługującej na miano snobizmu.

W myśl tej zasady nigdy najstarsza lub jedyna córka szlacheckiej rodziny nie nosi, nawet w kołysce, imienia nadanego przy chrzcie. Gdyby miss Campbell była córką para, zwracano by się do niej „lady Helena", lecz ona pochodziła z bocznej linii Campbellów, dość odległej od prostej linii paladyna sir Colina Campbella, której początki sięgały czasów wypraw krzyżowych. Od wielu stuleci odgałęzienia wyrastające z wspólnego pnia oddaliły się od linii okrytego chwałą przodka, do której należą klany Argyle, Breadalbane, Lochnell i inne; ale, jakkolwiek daleka krewna, Helena czuła, że po mieczu płynie w jej żyłach trochę krwi tego świetnego rodu.

Aczkolwiek nazywana tylko miss Campbell, Helena miała typowy wygląd szlachetnie urodzonej Szkotki, jednej z owych dziewczyn z Thule o błękitnych oczach i złotych włosach, a jej portret, utrwalony przez Findonna czy Edwardsa i umieszczony pośród wizerunków Minny, Brendy, Amy Roberts, Flory Mac,Ivor, Diany Vernon, panny Wardour, Katarzyny Glover, Mary Avenel, nie szpeciłby owych pamiątkowych albumów, w których Anglicy lubią gromadzić najpiękniejsze bohaterki swego wielkiego powieściopisarza.

Niewątpliwie miss Campbell była urocza. Podziwiano jej śliczną buzię i niebieskie oczy — mówiono o nich, że to błękit szkockich jezior — jej sylwetkę, bo choć średniego wzrostu lecz figurę miała elegancką, trochę wyniosły chód wyraz twarzy najczęściej rozmarzony, chyba że leciutka ironia ożywiała jej rysy, wreszcie całą postać pełną wdzięku i dystynkcji.

Miss Campbell była nie tylko piękna, ale i dobra. Bogata dzięki wujkom, nie starała się wywyższać. Miłosierna, usprawiedliwiała stare galickie przysłowie: „Oby dłoń, która się otwiera, była zawsze pełna".

Przede wszystkim zaś, przywiązana do swojej prowincji, do swego klanu i do swojej rodziny, była Szkotką sercem i duszą. Najpośledniejszego z Sawneyów stawiała wyżej od najgodniejszego z Johnów Bullów. Jej uczucia patriotyczne wibrowały jak struny harfy, gdy dobiegała ją kobza górala, wygrywającego gdzieś daleko melodie Highlandu.

De Maistre powiedział: „Są w nas dwie istoty: ja i ta druga".

„Ja" miss Campbell to istota poważna, rozsądna, traktująca życie bardziej pod kątem obowiązków niż przysługujących jej przywilejów.

„Ta druga" natomiast była istotą romantyczną, hołdującą drobnym przesądom, rozmiłowana, w niezwykłych opowieściach, jakie lęgną się w sposób naturalny w krainie Fingala; jakby spokrewniona z Lindamirami, czarującymi bohaterkami. powieści rycerskich, biegała po okolicznych parowach, żeby usłyszeć „dudy Strathdeane'a", jak górale tamtejsi nazywają wiatr hulający po pustych ścieżkach.

Bracia Sam i Sib kochali jednako w siostrzenicy „ją" i „tę drugą" ale trzeba przyznać, że o ile pierwsza wprawiała ich w zachwyt swym rozsądkiem, „ta druga" niekiedy, zaskakiwała nieoczekiwanymi ripostami, kapryśnym bujaniem w obłokach czy nagłymi ucieczkami w krainę marzeń.

Czy aby nie „ta druga" dała tę dziwną odpowiedź na propozycję wujków?

Wyjść za mąż! — powiedziałoby „ja". — Poślubić pana Ursiclosa? Zobaczymy... Jeszcze o tym porozmawiamy..."

— Nigdy, dopóki nie zobaczę Zielonego Promienia — odpowiedziała „ta druga". Bracia spojrzeli po sobie, nic nie pojmując. Gdy panna Campbell sadowiła się w wielkim gotyckim fotelu w wykuszu okna, Sam zapytał brata. — Co ona rozumie przez Zielony Promień?

— Dlaczego pragnie go zobaczyć? — odpowiedział pytaniem Sib.

Dlaczego? Zaraz się dowiemy.

ROZDZIAŁ III

ARTYKUŁ W „MORNING POST"

Oto co amatorzy ciekawostek z dziedziny fizyki mogli tego dnia wyczytać w „Morning Post":

„Czy zdarzyło się Wam obserwować, jak słońce zachodzi za widnokręgiem morza? Tak, niewątpliwie. Czy  śledziliście je wzrokiem aż do chwili, kiedy górna część tarczy dotyka linii wodnej i ma niebawem zniknąć? Najprawdopodobniej tak. Ale czy zauważyliście zjawisko, które występuje dokładnie w chwili, gdy to olśniewające ciało niebieskie rzuca swój ostatni promień, jeżeli wolne od zamglenia niebo ma w tym czasie idealną przejrzystość? Nie! A może... A więc przy pierwszej okazji — a zdarzają się one bardzo rzadko — dokonując tej obserwacji zauważcie, że to nie czerwony promień trafia w siatkówkę oka, jak należałoby przypuszczać, lecz promień „zielony", a jego zieleń będzie cudowna, w odcieniu, jakiego malarz nie uzyska na swojej palecie, gdyż natura nigdy nie zdoła go odtworzyć, ani w różnorodnych barwach roślin, ani w najczystszych barwach mórz. Jeżeli istnieje zieleń w raju, może nią być jedynie właśnie ta, będąca zapewne prawdziwą zielenią Nadziei".

Tyle w artykule „Morning Post", gazecie, którą panna Campbell trzymała, w ręku, kiedy wchodziła do hallu. Ta wzmianka po prostu ją urzekła. Toteż w głosie jej brzmiał entuzjazm, gdy czytała wujkom wyżej zacytowany fragment, lirycznie opiewający piękno Zielonego Promienia.

Ale miss Campbell nie powiedziała im o jednym — że ów Zielony Promień wiąże się ze starą legendą, której ukryty sens dotychczas jej umykał; była to legenda, jak wiele innych, dotąd nie wyjaśniona, zrodzona w górach i mówiąca o tym, że promień ten obdarzony jest następującą właściwością: człowiek, który go zobaczy, nie może się już mylić w sprawach uczuć.

Zielony Promień niweczy złudzenia i kłamstwa, a ten, kto miał szczęście go ujrzeć bodaj raz, widzi odtąd jasno zarówno w swoim sercu, jak i w sercach innych ludzi.

Musimy wybaczyć młodej Szkotce z góry poetycką wiarę, którą w jej wyobraźni wzbudziła lektura artykułu z „Morning Post".

Słysząc słowa Heleny bracia Sam i Sib popatrzyli na siebie w osłupieniu szeroko otwartymi oczami. Tyle lat przeżyli nic nie wiedząc o Zielonym Promieniu, toteż uważali, że w tej nieświadomości można żyć aż do śmierci. Ale innego zdania była Helena, która chciała uzależnić najważniejszą decyzję życiową od tego unikalnego zjawiska.

— A więc to się nazywa Zielonym Promieniem! — odezwał

się wuj Sam kręcąc głową z powątpiewaniem.

— Tak — przyznała siostrzenica.

— Koniecznie chcesz go zobaczyć? — zapytał wuj Sib.

— I zobaczę, za Waszym pozwoleniem, drodzy wujciowie, w dodatku jak najszybciej, jeśli łaska.

— A co potem, kiedy go już zobaczysz?

— Dopiero w tedy będziemy mogli mówić o panu Arystobulusie Ursiclosie.

Bracia ukradkiem wymienili spojrzenia i uśmiechnęli się do siebie porozumiewawczo.

— Cóż, popatrzymy więc na Zielony Promień — powiedział pierwszy.

  — I to nie tracąc ani chwili — dodał drugi. Panna Campbell powtrzymała ich gestem ręki w momencie kiedy chcieli otworzyć okno w hallu.

— Trzeba poczekać na zachód słońca — rzekła.

— Więc dziś wieczorem — rzucił wuj Sam.

— Na zachód słońca przy zupełnie czystym widnokręgu — dodała Helena.

— No to po kolacji pójdziemy we trójkę na cypel Rosenheat — zaproponował Sib.

— Albo po prostu wejdziemy na naszą wieżyczkę — powiedział Sam.

— Z cypla Rosenheat, tak jak z wieżyczki — odparła Helena — widać jedynie horyzont, który się łączy z brzegiem rzeki Clyde. A przecież trzeba obserwować zachód słońca w miejscu, gdzie niebo łączy się z morzem. Proszę zatem moich drogich wujków, żeby mi dali okazję spojrzeć na taki widnokrąg jak najszybciej!

Miss Campbell mówiła poważnie, obdarzając ich jednocześnie swoim najczulszym uśmiechem, toteż bracia Melvill nie mogli odmówić jej prośbie.

— Może nie ma pośpiechu?... — nieśmiało zauważył wuj Sam.

Brat Sib natychmiast podążył mu z odsieczą!

— Będziemy mieli dość czasu... Helena pokręciła główką:

— Nie będziemy mieli dość, przeciwnie, pośpiech jest konieczny.

— Czyżby w interesie pana Arystobulusa Ursiclosa?... — zapytał wuj Sam.

— Którego szczęście zależy podobno od Zielonego Promienia... — dorzucił Sib.

— Dlatego, że mamy już sierpień, drodzy wujciowie — wyjaśniła panna Campbell — i niebawem mgły przesłonią nasze szkockie niebo! Musimy skorzystać z pięknych wieczorów końca lata i początku jesieni, jakie nam jeszcze pozostają! Kiedy wyjeżdżamy?

Skoro panna Campbell koniecznie chciała zobaczyć Zielony Promień jeszcze w tym roku, to, rzecz jasna, nie mieli czasu do stracenia. Musieli natychmiast udać się do jakiegoś punktu szkockiego wybrzeża zwróconego ku zachodowi, urządzić się tam jak najwygodniej, co wieczór obserwować zachód słońca, czatować na jego ostatni promień — oto co należało zrobić nie zwlekając nawet jednego dnia. Może w ten sposób, przy odrobinie szczęścia, uda się spełnić owo nieco fantastyczne życzenie panny Campbell, jeśli niebo ułatwi obserwację, co się zdarzało niesłychanie rzadko, jak słusznie stwierdzono w „Morning Post".

Ta dobrze poinformowana gazeta miała rację!

A więc najpierw należało znaleźć i wybrać odpowiedni odcinek zachodniego wybrzeża, skąd owo zjawisko mogło być dostrzeżone. Wymagało to jednak wypłynięcia poza zatokę Clyde.

W rzeczy samej cała zatoka Firth of Clyde najeżona jest przeszkodami ograniczającymi widoczność. Są to Kyles of Bute, wyspa Arran, półwyspy Knapdale i Cantyre, Jura, Islay, rozległe rumowiska z odległej epoki geologicznej, tworzące na całym zachodnim obszarze części hrabstwa Argyle coś w rodzaju archipelagu. Niepodobna znaleźć tu jakiś fragment widnokręgu morskiego, gdzie wzrok mógłby wychwycić zachodzące słońce.

Żeby więc nie opuszczać Szkocji, należało się skierować bardziej na północ lub południe, tam, gdzie nic nie przesłaniało perspektywy, i to nim nadejdą zamglone zmierzchy jesienne.

Miss Campbell nie troszczyła się o to, dokąd pojadą. Wybrzeże Irlandii, Francji, Norwegii, Hiszpanii czy też Portugalii, nie robiło to jej różnicy, byle by tylko świetliste ciało niebieskie pozdrowiło ją ostatnimi promieniami, a czy miejsce będzie się podobało braciom Melvill, czy nie — i tak muszą jej towarzyszyć.

Wujkowie, porozumiawszy się spojrzeniem, śpiesznie zabrali głos. Ale cóż to było za spojrzenie! Migotał w nim błysk przebiegłości dyplomatycznej!

— Dobrze, droga Heleno — odezwał się wujek Sam — nic łatwiejszego, jak spełnić twoje życzenie. Jedźmy do Oban.

— Nie ulega wątpliwości, że nigdzie nie może być lepiej niż w Oban — dodał wuj Sib.

— Zgoda na Oban — powiedziała panna Campbell. — Ale czy jest to widnokrąg morski?

— Jeszcze jaki! — zawołał wuj Sam.

— Więc jedźmy.

— Za trzy dni — zaproponował jeden z wujaszków.

— Za dwa — skorygował drugi, uważając, iż wypada się zdobyć na niewielkie ustępstwo.

— Nie, już jutro — odrzekła panna Campbell, wstając w chwili, kiedy rozległ się gong na obiad.

— Jutro... oczywiście... jutro — wykrztusił wuj Sam.

— Radzi byśmy już tam być — uzupełnił brat Sib. Mówili prawdę. Ale skąd ten pośpiech? No bo Arystobulus

Ursiclos właśnie przebywał na wypoczynku w Oban od jakichś dwóch tygodni. Panna Campbell, niczego nie podejrzewając, zastanie tam młodzieńca wybranego spośród najbardziej uczonych, ale także, o czym nie wiedzieli bracia Melvill, spośród najnudniejszych ludzi na świecie. Myśleli chytrze, że Helena, na próżno zmęczywszy oczy wypatrywaniem zachodów słońca, wyrzeknie się swojej fantazji j w końcu włoży dłoń w rękę narzeczonego. Zresztą, nawet gdyby Helena to podejrzewała, i tak by pojechała. Obecność Arystobulusa bynajmniej jej nie krępowała.

— Bet!

— Beth!

— Bess!

— Betsey!

— Betty!

W hallu ponownie rozległa się długa seria zdrobnień imienia ochmistrzyni, która zjawiła się i otrzymała polecenie, by przygotować co trzeba do jutrzejszego nagłego wyjazdu.

Faktycznie wskazany był pośpiech. Barometr, stojący powyżej trzech i trzech dziesiątych cali (769 mm), obiecywał na czas jakiś piękną pogodę. Jeśli wyjadą nazajutrz rano, to przybędą do Oban dość wcześnie, żeby obserwować zachód słońca.

Naturalnie przez cały dzień Bess i Partridge mieli pełne ręce roboty w związku z wyjazdem. Czterdzieści siedem kluczy dzwoniło w kieszeni spódnicy ochmistrzyni jak dzwoneczki hiszpańskiego muła. Ileż to miała szaf, ile szuflad do otwarcia, a zwłaszcza do zamknięcia! Może zameczek w Helensburghu dłużej będzie stał pustką? Czyż nie musieli liczyć się z kaprysami miss Campbell? A co będzie, jeśli ta urocza istota zechce się uganiać gdzieś dalej za swoim Zielonym Promieniem? Co się stanie, jeśli ten Zielony Promień będzie się ukrywał, przez kokieterię? Albo widnokręgowi w Oban zabraknie przejrzystości potrzebnej do tego rodzaju obserwacji? I trzeba będzie szukać innego miejsca na wybrzeżu, bardziej na południe od Szkocji, Anglii lub Irlandii, czy nawet kontynentu? Wyjazd przewidziany jest na następny dzień, ale na kiedy powrót do zameczku? Za miesiąc, za sześć, za rok, za dziesięć lat?

— Skąd ten pomysł podglądania Zielonego Promienia? — zapytała ochmistrzyni Partidge'a, który jej pomagał, jak umiał najlepiej.

— Nie wiem — odpowiedział Partridge — ale to musi być ważne, bo nasza młoda pani nic nie robi bez powodu, zresztą jejmość wie to sama, mavourneen...

Mavourneen, wyrażenie chętnie używane w Szkocji, jest jak gdyby odpowiednikiem zwrotu „moja droga", a zacna ochmistrzyni nie miała nic przeciwko temu, by poczciwy Szkot tak się do niej zwracał.

— Partridge — rzekła — i mnie się zdaje, że ten fantastyczny pomysł miss Campbell, o którym nikt nic nie wiedział, kryje być może jakąś utajoną myśl.

— Jaką?

— Ech, kto to wie? Jeżeli nie odmowę, to przynajmniej, odłożenie na później planu jej wujów.

— W grucie rzeczy — stwierdził Partridge — nie rozumiem, dlaczego panowie Malvill są tak zachwyceni tym panem Ursiclosem? Czy to mąż odpowiedni dla naszej panienki?

— Niech Partridge będzie pewny — odparła Bess — że dyby odpowiadał jej tylko w połowie, nie poślubi go wcale. Powie ładniutko „nie" wujaszkom, pocałuje każdego w policzek, oni zaś zdziwią się, że mogli przez chwilę myśleć o konkurencie, którego zamiary wcale mi nie przypadają do gustu.

— Ani mnie, mavourneen!

— No bo, Partridge, serce miss Campbell jest jak ta szuflada, dokładnie zamknięte. Tylko panienka ma klucz i żeby szufladę otworzyć, musi go dać...

— Albo muszą go jej wydrzeć — dodał Partridge z uśmiechem.

— Nikt go jej nie odbierze, chyba że sama na to pozwoli — stwierdziła ochmistrzyni — i niech wiatr porwie mój czepek na szczyt dzwonnicy Świętego Mungo, jeżeli nasza panienka poślubi tego Ursiclosa.

— On jest z Południa! — stwierdził Partridge — to Southern, który, choć się urodził w Szkocji, zawsze mieszkał na południe od rzeki Tweed.

Ochmistrzyni potrząsnęła głową. Tych dwoje dobrze się rozumiało. Dla nich nizinna Szkocja prawie nie należała do starej Kaledonii, wbrew wszelkim traktatom Unii. Stanowczo me byli zwolennikami projektowanego małżeństwa. Mieli większe ambicje w stosunku do panienki. Jeśli nawet w grę wchodziły jakieś konwenanse, im one nie wystarczały.

— Och, Partridge — ciągnęła dalej Bess — dawne obyczaje góralskie były o wiele lepsze i myślę, że małżeństwa, zawierane ongiś zgodnie z tradycją naszych starych rodów, zapewniały więcej szczęścia niż obecne.

—Nigdy jejmość nie powiedziała nic słuszniejszego, mavourneen — z powagą przytaknął Partridge. — Wtedy zwracało się więcej uwagi na serce niż na kiesę. Pewnie, że pieniądze są ważne, ale jeszcze ważniejsze, jest uczucie.

— Tak, Partridge, a przede wszystkim ludzie chcieli się lepiej poznać przed ślubem. Pamiętacie, co się stało na jarmarku Saint-Olla, w Kirkwall? Przez ten cały czas, od początku sierpnia, młodzi ludzie łączyli się w pary, które nazywano „brat i siostra z pierwszego sierpnia!" Brat i Siostra, czyż to nie przysposabia po trosze do życia w małżeństwie? No i proszę popatrzeć, właśnie dziś mamy dokładnie dzień, kiedy zaczynał się jarmark Saint-Olla, oby Bóg go przywrócił.

— Oby was wysłuchał — odpowiedział Partridge. — Pana Sama i pana Siba, gdyby się połączyli z jakimiś sympatycznymi Szkotkami, spotkałby podobny los i miss Campbell miałaby teraz o dwie ciotki więcej w rodzinie.

— Zgadzam się, ale niech Partridge spróbuje teraz połączyć miss Cambell z panem Ursiclosem , a rzeka Clyde popłynie spod Helensburgha do Glasgow, jeżeli nie zerwą ze sobą w ciągu tygodnia.

Nie wdając się w roztrząsanie ujemnych skutków, mogących wyniknąć z poufałości dozwolonej przez obyczaje w Kirkwall, które zresztą zanikły, ograniczymy się do stwierdzenia, że być może ochmistrzyni miała słuszność. Jednakże miss Campbell i Arystobulus Ursiclos nie byli bratem i siostrą z pierwszego sierpnia, gdyby więc miało dojść do ich ślubu, narzeczeni nie mogliby się poznać tak dokładnie, jak podczas próby na jarmarku Saint-Olla!

A przecież jarmarki służą do dobijania targów, nie do kojarzenia małżeństw. Niechaj więc Bess i Partridge nadal opłakują minione czasy, nie odrywając się jednak ani na chwilę od swych zajęć.

Postanowienie co do wyjazdu zapadło, miejsce wywczasów wybrane. W gazetach zajmujących się życiem towarzyskim wyższych sfer, w rubryce „podróże i wywczasy", bracia Melvill i miss Campbell od jutra mieli figurować na liście gości uzdrowiska Oban. Ale jak się tam dostać? Jak tę sprawę rozwiązać?

Są dwa sposoby, żeby dotrzeć do tego miasteczka położonego nad przesmykiem Mull, o kilkaset mil na północny zachód od Glasgow.

Pierwszy — to droga lądowa, Trzeba dojechać do Bowling, potem przez Dumbarton prawym brzegiem rzeki Leven do Ballochu nad jeziorem Lomond; do Dalmaly przepływa się najpiękniejszym ze szkockich jezior o trzydziestu wyspach, pomiędzy historycznymi brzegami, pełnymi wspomnień Mac-Gregorów i Mac-Farlane'ów, w sercu kramy Rob-Roya i Roberta Bruce'a. Stąd, drogą wijącą się po zboczach górskich, najczęściej w ich połowie, ponad strumieniami i fiordami, przez pierwsze uskoki łańcucha Grampian, pośród dolin porośniętych wrzosami, pełnych świerków, dębów, modrzewi i brzóz, oczarowany turysta zjezdża w doł do Oban, na wybrzeże, które może rywalizować z najbardziej malowniczymi brzegami Atlantyku.

Jest to urocza wycieczka, którą każdy podróżujący po Szkocji odbył lub powinien odbyć; ale na całej trasie nie widać morskiego horyzontu. Toteż bracia Melvill, którzy ją zaproponowali siostrzenicy, musieli uznać propozycję za nierealną.

Druga trasa jest połączeniem drogi rzecznej z morską. Można spłynąć rzeką Clyde do zatoki, która nosi jej imię, i żeglując pomiędzy wyspami i wysepkami tworzącymi ów kapryśny archipelag, przypominający dłoń kościotrupa nałożoną na tę część oceanu, prawą stroną tej ręki dotrzeć do portu Oban; ta właśnie trasa nęciła miss Campbell, gdyż piękna kraina jezior Lomond i Katrine nie miała już dla niej tajemnic. Zresztą w prześwitach pomiędzy dwiema wyspami, poprzez odległe cieśniny i zatoki, otwierał się widok na zachód, gdzie widnokrąg stykał się z linią wody. A zatem, być może o zachodzie słońca, podczas ostatniej godziny rejsu, jeśli mgła nie przesłoni horyzontu, pojawi się Zielony Promień, który rozbłyskuje zaledwie przez jedną piątą sekundy?

— Czy wujciowie Sam i Sib rozumieją — powiedziała Helena — że potrzebna jest jedna chwilka? Gdy tylko zobaczę to, co tak pragnę ujrzeć, zakończymy naszą podróż i nie będzie potrzeby zatrzymywać się w Oban.

To właśnie nie odpowiadało braciom Melvill. Chcieli pozostać przez czas jakiś w tej miejscowości — wiadomo dlaczego — i bynajmniej nie pragnęli, żeby zbyt raptowne ukazanie się promienia pokrzyżowało ich plany.

Skoro jednak miss Campbell, mająca głos decydujący w tej sprawie, opowiedziała się za drogą morską — wujowie wybrali ją zamiast drogi lądowej.

— Do diabła z tym Zielonym Promieniem! — warknął brat Sam, kiedy Helena opuściła hall.

— I z tymi, którzy go wymyślili — dodał Sib.

ROZDZIAŁ IV

W DÓŁ RZEKI CLYDE

Nazajutrz, 2 sierpnia, o świtaniu, panna Campbell w towarzystwie braci Melvill i w asyście Partridge a oraz Bess wsiadała do pociągu na stacji Helensburghu. W Glasgow mieli się przesiąść na parostatek, który odbywając codzienne rejsy z metropolii do Oban nie zatrzymywał się w tym punkcie wybrzeża.

O siódmej rano pięcioro podróżnych wysiadało aa dworcu dla przyjeżdżających w Glasgow i dorożka przewiozła ich na Broomielaw Bridge.

Tutaj parostatek „Columbia" czekał na pasażerów, z jego dwóch kominów unosił się czarny dym i mieszał z jeszcze gęstymi o tej porze oparami znad rzeki Clyde, ale poranne zamglenia zaczynały się rozpraszać i ołowiana tarcza słońca nabierała już złocistych odcieni. Zapowiadał się piękny dzień.

Skoro tylko bagaże załadowano na statek, miss Campbell i jej towarzysze wsiedli nań bez zwłoki.

W tym momencie dzwon wysłał spóźnialskim swój trzeci ł ostatni apel. Mechanik uruchomił maszynę, łopatki koła puszczone to do przodu, to do tyłu wzniecały żółtawe bryzgi, rozległ się długi gwizdek, cumy oddano i „Columbia" szybko popłynęła z prądem.

W Zjednoczonym Królestwie turyści nie mają powodu do skarg. Kompanie transportowe wszędzie oddają im do dyspozycji wspaniałe statki. Nawet najmniejszy tor wodny, najmniejsze jeziorko, najmniejszą zatokę przemierzają codziennie eleganckie parowce, toteż nic dziwnego, iż rzeka Clyde należała pod tym względem do uprzywilejowanych. Wzdłuż Broomielaw Street, w dokach Steamboat-Quay liczne statki o kominach pomalowanych najżywszymi barwami, w których złoto rywalizowało z cynobrem, stały pod parą, gotowe do rejsu w dowolnym kierunku.

„Columbia" nie stanowiła wyjątku od tej reguły: bardzo długa, o smukłym dziobie, zgrabnej sylwetce, wyposażona w potężną maszynę poruszającą koła o dużej średnicy, była statkiem wysokiej klasy. Wewnątrz zarówno salony, jak jadalnie odznaczały się wielkim komfortem; otoczony wykwintnym relingiem pokład spacerowy, obszerny, osłonięty płócienną markizą o delikatnych lambrekinach, z ławkami i pięknymi, wyściełanymi fotelami przypominał prawdziwy taras i dawał pasażerom możność podziwiania pięknych widoków i zażywania świeżego powietrza.

Podróżnych nie brakowało, przybywali bowiem z różnych stron, zarówno ze Szkocji, jak i z Anglii. Sierpień jest wymarzonym miesiącem wycieczek. Do najbardziej popularnych należą przejażdżki po rzece Clyde i na Hebrydy. Toteż przyjechały tu całe liczne rodziny: małżeństwa, których związek niebiosa obdarowały szczodrze; roześmiane, wesołe dziewczyny, nieco stateczniejsi młodzieńcy, dzieci już nawykłe do atrakcji turystycznych Następną grupę stanowili liczni pastorzy w wysokich jedwabnych cylindrach, długich czarnych surdutach o prostych kołnierzykach z białymi wypustkami koloratek przy wycięciu kamizelek; dalej grupa farmerów w szkockich beretach, którzy przypominali ciężkawą postawą dawnych hreczkosiejów sprzed blisko sześćdziesięciu lat, ponadto kilku gości zagranicznych — przeważnie Niemców, którzy nawet poza ojczyzną nie tracą ani grama na wadze, no i paru Francuzów, zawsze pełnych kurtuazji, nawet poza granicami Francji.

Gdyby miss Campbell była podobna do większości swoich . krajanek, sadowiących się w jakimś kącie zaraz po wejściu na statek i nie ruszających się z niego przez całą podróż, widziałaby nad rzeką jedynie to, co akurat przepływało przed oczami pasażerów. Ale ona lubiła krążyć po całym statku, to na dziobie, to na rufie, i przyglądać się miastom, miasteczkom, wsiom i osadom rozsianym wzdłuż brzegów. W konsekwencji towarzyszący jej wujowie Sam i Sib, rozmawiając z Heleną, chwaląc jej zmysł obserwacji i przytakując uwagom, nie mieli ani jednej godziny odpoczynku pomiędzy Glasgow a Oban. Do głowy by im zresztą nie przyszło uskarżać się, należało to bowiem do ich obowiązków adiutanckich, toteż podążali za Heleną wiernie, od czasu do czasu zażywając potężny niuch tabaki, co utrzymywało ich w dobrych humorach.

Ochmistrzyni Bess i Partridge, zająwszy miejsca w przedniej części spardeku, przyjaźnie gawędzili o dawnych czasach, o zaniechanych obyczajach i starych klanach w rozpadzie. Gdzie się podziały dawne nieodżałowane lata? W tamtej epoce widnokręgi były czyste, nie zasnute dymami, które wypluwają kominy fabryczne, na brzegach nie rozlegały się głuche uderzenia młotów mechanicznych, czystych wód nie mąciła nigdy praca tysięcy koni parowych.

— Te czasy powrócą, może nawet prędzej niż ludzie myślą — prowokowała ochmistrzyni.

— Mam na dzieję — odpowiadał z powagą Partridge — a wraz z nimi dobre stare obyczaje naszych przodków.

Tymczasem brzegi rzeki Glyde przesuwały się szybko od dziobu do rufy „Columbii", jak krajobrazy w fotoplastykonie. Po prawej stronie ukazała się wieś Patrick przy ujściu rzeki Kelvin oraz wielka stocznia budująca żelazne statki, położona na wprost doków Govan na przeciwległym brzegu. Przeraźliwy szczęk żelastwa, gęste kłęby dymu i pary niemiłe raziły uszy i oczy Partridge a i jego towarzyszki!

Ale niebawem cały ten przemysłowy zgiełk i dymne mgły zaczęły po trochu zanikać. Miejsce warsztatów i pochylni okrętowych, wysokich kominów fabrycznych, gigantycznych rusztowań żelaznych podobnych do klatek dla menażerii mastodontów zajęły teraz kokieteryjne domki, pałacyki osłonięte drzewami, wille w anglosaskim stylu, rozsiane na zielonych pagórkach. Ten nie kończący się łańcuch na przemian to wiejskich, letnich domków, to zameczków ciągnął się pomiędzy jednym miastem a drugim.

Za dawnym królewskim grodem Renfrew na lewym brzegu rzeki zarysowały się po prawej stronie lesiste wzgórza Kilpatrick ponad wsią o tej samej nazwie; wsi tej żaden Irlandczyk nie może minąć nie zdejmując nakrycia głowy: tutaj bowiem urodził się święty Patryk, patron Irlandii.

Clyde, dotychczas bardzo szeroka, przemieniła się teraz w prawdziwy zalew morski. Bess i Partridge podziwiali ruiny zamku Dunglas, przywodzące na myśl pewne wydarzenia z dawnej historii Szkocji, ale odwrócili wzrok od obelisku wzniesionego na cześć Harry'ego Bella, wynalazcy pierwszych mechanicznych statków, których koła mąciły spokojną wodę.

Parę mil dalej turyści obejrzeli przez lunety zamek Dumbarton, wznoszący się na wysokości ponad pięciuset stóp na bazaltowej skale. Wyższy z dwóch stożków wieńczących jej szczyt nosi dotychczas nazwę „tron Wallace'a", bohatera walk o niepodległość.

W tym momencie jakiś pan, stojący na mostku kapitańskim, przez nikogo nie proszony, ale tez przez nikogo nie powstrzymywany, uznał za stosowne wygłosić mały odczyt historyczny, ku pouczeniu towarzystwa podróży. Pół godziny później każdy z pasażerów „Columbii", jeśli nie był głuchy, wiedział już, ze najprawdopodobniej to Rzymianie ufortyfikowali Dumbarton, że ta legendarna skała przemieniła się w królewską twierdzę na początku XIII wieku, że dzięki dobrodziejstwu zawartej Unii zalicza się do czterech budowli Szkocji, których nie wolno zburzyć, że z tego portu w roku 1548 Maria Stuart udała się do Francji, gdzie poślubiwszy Franciszka II została „jednodniową królową", no i wreszcie że to właśnie tutaj zamierzano osadzić Napoleona w 1815 roku, nim gabinet Castlereagha postanowił uwięzić go na Świętej Helenie.

— To ogromine pouczające — stwierdził wuj Sam.

— Pouczające i ciekawe — dodał wuj Sib.— Ten dżentelmen zasługuje na największe pochwały.

Obaj wujowie byli przekonani, że nie powinni stracić ani słowa z tego odczytu. Toteż nie zwlekając wyrazili swoje uznanie przygodnemu wykładowcy.

Miss Campbell, pogrążona w rozmyślaniach, nic nie słyszała z tej popularnej lekcji historii. Przynajmniej w tej chwili wcale się tym nie interesowała. Nie rzuciła nawet okiem na prawy brzeg, na ruiny zamku Cardross, w którym umarł Robert Bruce. Jej oczy szukały horyzontu morskiego — ale nie mogły go znaleźć, ponieważ „Columbia" nie wydostała się jeszcze poza region cypelków i pagórków ograniczających widoczność w zatoce Clyde. W tym czasie zresztą parostatek przepływał akurat obok miasteczka Helensburgh. Port-Glasgow, pozostałości zamku Newark i półwysep Rosenheat były to widoki, które młoda kasztelanka oglądała codziennie z okien swego zameczku. Toteż zadawała sobie w duchu pytanie, czy przypadkiem parowiec nie żegluje po wijących się kapryśnie strumykach jej parku.

No bo czemu jej myśl miała błąkać się pośród setek statków stłoczonych w basenie Greenock, przy ujściu rzeki? Co ją obchodził fakt, że nieśmiertelny Watt urodził się w tym mieście liczącym czterdzieści tysięcy mieszkańców i stanowiącym jak gdyby przemysłowy i handlowy przedpokój Glasgow? Dlaczego, o trzy mile dalej, wzrok jej miałby spocząć na wsi Gourock po lewej stronie, na wsi Dunoon po prawej, na krętych i poszarpanych fiordach wrzynających się głęboko w brzegi hrabstwa Argyle, postrzępione niby brzegi Norwegii?

Nie, miss Campbell szukała niecierpliwie wieży wśród ruin Leven. Czyżby się spodziewała zobaczyć na szczycie jakiegoś chochlika? Bynajmniej, pragnęła jedynie być pierwszą, która dostrzeże latarnię morską w Clock, oświetlającą wejście do zatoki Firth of Clyde.

Wreszcie, na zakolu wybrzeża, ukazała się owa latarnia podobna do gigantycznej lampy.

— Clock, wujku Samie! — zawołała. — Clock, Clock!

— Tak. Clock — powtórzył wujek Sam z dokładnością echa górskiego.

— Morze, wujku Sibie!

— Istotnie, morze — przytaknął wuj Sib.

— Jakież to piękne! — stwierdzili jednogłośnie wujowie. Można by pomyśleć, że widzą je pierwszy raz w życiu.

Pomyłka była niemożliwa: w rozwartych ramionach zatoki ukazał się horyzont morski.

Tymczasem słońce nie przeszło jeszcze połowy swojej dziennej wędrówki. Na pięćdziesiątym szóstym równoleżniku musiało jeszcze minąć co najmniej siedem godzin, nim zniknie w falach — siedem godzin cierpliwości, w jaką musiała się uzbroić miss Campbell. Ten widnokrąg zarysowywał się bowiem na południowym zachodzie, a więc na segmencie łuku, który promienne ciało niebieskie muśnie tylko w czasie przesilenia zimowego. Nie tu zatem należało szukać upragnionego zjawiska, lecz bardziej na zachód, nawet nieco dalej na północ, albowiem pierwsze dni sierpnia wyprzedzają o jakieś sześć tygodni równonoc jesienną.

Zresztą, mniejsza o to. Teraz przed oczami Heleny rozciągało się morze. W prześwicie pomiędzy dwiema wyspami Cumbray, poza dużą wyspą Bute, której zarysy lekko się zacierały, poza niskimi szczytami Aisla-Craig i górami Arran, pełne morze stykało się z niebem tak wyraźnie, jakby linię wyrysowano grafionem.

Miss Campbell wpatrywała się w nią pogrążona w rozmyślaniach, nie mówiąc ani słowa. Stała na górnym pomoście nieruchoma, a słońce rzucało do jej stóp bardzo skrócony cień. Wyglądała, jakby mierzyła odległość dzielącą je jeszcze od punktu, gdzie oślepiająca tarcza zanurzy się w wodach archipelagu Hebrydów... Oby tylko w tym momencie niebo, tak dodotychczas czyste, nie zasnuło się wieczornymi oparami.

Z zadumy wyrwał ją głos wuja Siba.

— Już czas.

— Na co czas, kochani wujciowie?

— Pora na obiad — wyjaśnił wuj Sam.

— Cóż, chodźmy jeść — powiedziała miss Campbell.

ROZDZIAŁ V

ZE STATKU NA STATEK

Po posiłku, pół zimnym pół gorącym — świetnym lunchu na modłę angielską, podanym w jadalni „Columbii" — panna Campbell i panowie Melvill weszli znów na górny pokład.

Helena nie zdołała powstrzymać okrzyku rozczarowania.

— Mój horyzont!

Trzeba przyznać, że horyzont istotnie zniknął. Nie było go już od kilku mniut. Płynący w kierunku północnym parostatek znajdował się obecnie w długiej cieśninie Kyles of Bute.

— To fatalne, wujku Samie — rzekła miss Campbell z lekkim wyrzutem.

— Ależ, drogie dziecko...

— Popamiętam to, wujku Sibie!

Bracia nie wiedzieli, co odpowiedzieć, a przecież nie ich to była wina, ze „Columbia", zmieniwszy kurs, płynęła na północny zachód. Są bowiem dwie całkiem odmienne drogi morskie z Glasgow do Oban.

Jedna — ta, którą „Columbia" nie popłynęła — jest dłuższa. Po krótkim postoju w Rothesay, głównym mieście wyspy Bute, z górującym nad nią starym zamkiem z XI wieku, otoczonej od zachodu wąwozami osłaniającymi ją od przykrych wiatrów z morza, parowiec -może dalej płynąć zatoką Clyde wzdłuż wschodniego brzegu wyspy, minąć dużą i małą Cumbray i trzymać się tego kursu aż do południowej części wyspy Arran, która należy prawie w całości do księcia Hamiltona, od nasady skal aż po szczyt Goatfell wznoszący się prawie na osiemset metrów ponad poziom morza. Wtedy sternik robi ruch rumplem, kreska kursowa kompasu przechodzi na rumb zachodni, mija się wyspę Arran, opływa wysunięty palec półwyspu Cantyre w kierunku zachodnim, wchodzi do pasażu Gigha poprzez cieśninę Sund pomiędzy wyspami Islay i Jura i dociera się do rozwartych ramion zatoki Lorn, której ostry kąt sięga nieco powyżej Oban.

W gruncie rzeczy panna Campbell miała trochę racji uskarżając się, że „Columbia" nie wybrała tej drogi i kto wie, czy wujkowie także tego nie żałowali. Płynąc bowiem wzdłuż Islay mieliby przed oczami starą rezydencję Mac Donaldów, którzy na początku XVII wieku, pokonani i wygnani, musieli ustąpić miejsca Campbellom. Na widok areny wydarzeń historycznych, które ich dotyczyły tak blisko, bracia Melvill, nie mówiąc już o ochmistrzyni i Partridge'u, odczuliby, że ich serca biją zgodnym rytmem.

Co do miss Campbell, to upragniony horyzont miałaby przed oczami o wiele dłużej. Od cypla Arran aż do przylądka Cantyre widziałaby morze od strony południowej; od Mull na Cantyre do końca Islay — od strony zachodniej, a byłby to ów bezmiar wodny, ograniczony jedynie wybrzeżem amerykańskim w odległości trzech tysięcy mil.

Jednakże wspomniana droga jest długa, trudna, niekiedy nawet niebezpieczna i kapitanowie muszą brać pod uwagę fakt, że niektórych turystów przeraża ewentualność niespokojnego rejsu, kiedy statek walczy z falą, dość wysoką w tych regionach Hebrydów.

Toteż inżynierowie — Lessepsowie w miniaturze — wpadli na pomysł przerobienia półwyspu Cantyre na wyspę. I właśnie dzięki ich wysiłkom, w północnej jego części przekopano kanał Crinan, który skraca trasę co najmniej o dwieście mil, i trzy do czterech godzin wystarczy, aby ją przebyć.

Właśnie tą drogą „Columbia" miała płynąć z Glasgow do Oban, jeziorami i cieśninami, mając po obu stronach kamieniste brzegi, lasy i góry. Spośród wszystkich pasażerów zapewne tylko miss Campbell żałowała tamtej trasy, ale musiała się pogodzić z faktami. Czy zresztą nie odnajdzie morskiego widnokręgu nieco dalej, za kanałem Crinan, parę godzin później, na długo, nim słońce zanurzy w falach swoją tarczę?

W chwili kiedy turyści, którzy dłużej zabawili w jadalni, powracali na pokład, „Columbia" sunęła koło wysepki Elbangreig na jeziorze Ridden. Bohaterski książę Argyle znalazł tu schronienie, nim pokonany w walce o wyzwolenie polityczne i religijne Szkocji, został zawleczony do Edynburga, aby położyć głowę pod nóż szkockiej gilotyny. Następnie parowiec powrócił na południe cieśniną Bute, wśród pięknej panoramy nagich lub zalesionych wysepek, których ostre profile łagodziła lekka mgiełka. Wreszcie, po opłynięciu przylądka Ardlamont, wziął kurs na północ, poprzez Loch Fyne, pozostawiając po lewej stronie osadę East-Tarbert na brzegu Cantyre, ominął przylądek Ardrishaig i znalazł się u wylotu kanału Crinan, w przystani miasta Lochgilphead.

Pasażerowie musieli tutaj opuścić „Columbię", zbyt dużą, by mogła przepłynąć ów kanał o piętnastu śluzach niwelujących spadki, długi na dziewięć mil, przeznaczony wyłącznie dla statków wąskich, o małej wyporności.

Na pasażerów „Columbii" czekał stateczek parowy „Linnet". Przesiadka trwała kilka minut. Wszyscy zajęli niezbyt wygodne miejsca na spardeku, po czym „Linnet" rączo ruszył pomiędzy brzegami kanału, a kobziarz w narodowym stroju umilał im czas gramem. Nie ma nic bardziej melancholijnego niż te dziwne pieśni przy monotonnym akompaniamencie trzech basowych burdonów, których melodia opiera się jedynie na interwałach gamy durowej, pozbawionych górnych tonów, jak w starych śpiewach minionych wieków.

Wspaniale płynie się po kanale, który przedziera się to przez wysokie skarpy, to znów czepia się zbocza pagórków pokrytych wrzosem, raz toczy swe wody po szerokiej równinie, kiedy indziej przeciska się przez wąskie ściany śluz. W czasie krótkich postojów, bo ludzie obsługujący śluzy starają się szybko wyekspediować statek, miejscowi chłopcy i dziewczyny częstują turystów świeżo udojonym mlekiem, zwracając się do nich w narzeczu dawnych Celtów, niezrozumiałym obecnie nawet dla Anglików.

Po sześciu godzinach — statek miał dwugodzinne opóźnienie z powodu awarii jednej śluzy — zaczęli mijać osady i fermy tego dość smutnego regionu oraz rozległe bagniska Add po prawej stronie kanału. „Linnet" zatrzymał się poniżej wsi Ballanoch, gdzie nastąpiła druga przesiadka. Pasażerowie z „Columbii" przenieśli się na „Glengarry" i popłynęli w kierunku, północno zachodnim, żeby po opuszczeniu zatoki Crinan okrążyć cypel, na którym wznosi się stary zamek feudalny Dufitroon.

Nie licząc krótkiego przebłysku przy zmianie kursu w pobliżu wyspy Bute, morze jeszcze się nie ukazało.

Łatwo domyślić się, jak wielkie zniecierpliwienie ogarnęło miss Campbell. Na tych wodach, o ograniczonym ze wszystkich stron widoku, czuła się tak, jakby była w samym sercu Szkocji, w krainie jezior, w krainie Rob-Roya. Wszędzie malownicze wysepki o miękko zarysowanych kształtach, porośniętych brzozami i modrzewiem.

Wreszcie „Glengarry" minął północny cypel Jury i morze wyłoniło się aż po kraniec nieba, pomiędzy statkiem a pobliską wysepką Scarba.

— Oto ono, droga Heleno! — zawołał wuj Sam i wyciągnął rękę w stronę zachodu.

— Nie nasza to wina — dodał wuj Sib — że te przeklęte wyspy zasłoniły je przed twoim wzrokiem.

— Wybaczam wam, kochani wujciowie — odparła Helena — ale żeby to się nam więcej nie przydarzyło.

Koniec wersji demonstracyjnej.

ROZDZIAŁ VI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ IX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ X

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XIV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XVI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XVII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XVIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XIX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej