Johann Herman Neidenburg

ZIEMIANIN

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

PRZEDMOWA WYDAWCY,

ROZDZIAŁ I.

ROZDZIAŁ II.

ROZDZIAŁ III.

ROZDZIAŁ IV

ROZDZIAŁ V.

ROZDZIAŁ VI.

ROZDZIAŁ VII.

ROZDZIAŁ VIII.

ROZDZIAŁ IX,

ROZOZIAŁ X.

ROZDZIAŁ Xl.

ROZDZIAŁ XII.

ROZDZIAŁ XIII.

ROZDZIAŁ XIV.

ROZDZIAŁ XV.

R0ZDZ1AŁ XVI.

ROZDZIAŁ XVII.

ROZDZIAŁ XVIII.

ROZDZIAŁ XIX.

ROZDZIAŁ XX.

ROZDZIAŁ XXI,

ROZDZIAŁ XXII.

ROZDZIAŁ XXIII.

ROZDZIAŁ XXIV.

ROZDZIAŁ XXY.

ROZDZIAŁ XXVI.

ROZDZIAŁ XXVII.

ROZDZIAŁ XXVIII.

ROZDZIAŁ XXIX.

ROZDZIAŁ XXX,

ROZDZIAŁ XXXI.

ROZDZIAŁ XXXII,

ROZDZIAŁ XXXIII.

ROZDZIAŁ XXXIV.

ROZDZIAŁ XXXV,

ROZDZIAŁ XXXVI.

ROZDZIAŁ XXXVII

ROZDZIAŁ XXXVIII.

ROZDZIAŁ XXXIX

ROZDZIAŁ XXXX

KONIEC XIĄG GOSPODARSKICH.

JANA HERMANA Z NEYDENBURKU ZIEMIANIN ALBO GOSPODARZ INFLANDSKI

w roku M.D.C.LXII do druku podany, a teraz z niemieckiego na polski język przetłumaczony w roku 1671 i powtórnym razem w druk podany w Słucku w drukarni roku 1673, a z tego przedrukowany znowu r. 1823

Neidenburg Johann Herman

PRZEDMOWA WYDAWCY,

Masz zacny i łaskawy czytelniku nowe wydanie gospodarstwa Hermana. Autor żył w XVII. wieku, rodem z Neydenburku miasta stołecznego cyrkułu neydenburskiega w Prusiech zachodnich: napisał to ziemiaństwo po niemiecku i tyle się tylko mogłem o szczegułach iego dowiedzieć. Ciekawsza iest kto był tey książki polski tłumacz? lecz podobnie, mimo naywiększą chęć zniskąd nie udało mi się zasięgnąć wiadomości. Dwa już były wydania po polsku tego dziełka; naprzód w Słucku.

1673

1673 r. i 1791 w Wilnie: pierwsze jest dziś niewymownie rzadkie, drugie tez wyszło z handlu i w bibliotekach nie często się na nie natrafia.

Dwie mam przyczyny, które do uczynienia trzeciey edycvi przywiodły Pierwsza, że chociaż treść tego dzieła jest mierne y zalety, chociaż to są drobne, w części chybne i zabobonem natrząśnione w polnem i domowem gospodarstwie postrzeżenia, nie mogą jednak mo, iem zdaniem bydź obojętne dla; chcącego zaiąć się pisaniem historyi oyczystego rolnictwa, ktore od czasów cudzoziemskiego Krescentina i po nim daleko pozniey Teodora Zawackiega, aż do Haura, o mało nie wiek cały, cały prócz oto tego tłumacza, żadnego prawie nie miało pisarza: druga przyczyna, że może te uwagi i rady gospodarskie natrącą się szczęśliwie rządnym gospodarzom, którzy wyciągnąwszy z nich rzetelne pożytki, zechcą uchybienia i błędy poprawić i swoie własne, o uprawie roli i domowem gospodarstwie zapiski, ku powszechnemu użyciu podadź. Takich doświadczeń, takich poslrzeżeń, rad i dzieł, nam bardzo żądać wypada. Rola naygodnieysze człowieka zatrudnienie, naysłusznieysze i naypewnieysze z niey zbiory, bogactwo nasze, nigdy o iey uprawie dość pisać nie można, ani pisać korzystniey. Chwalebna jest zaprawdę czytać obce w tey czy mądre pisma i teorye, wybierać z nich pożyteczne treści, u siebie próbować i zastosowywać; ale rady i postrzeżenia własne, doświadczenia poczynione na naszey roli, do natury ziemi oyczystey stosowne, naybardziey maią bydź na celu. " Herman wprawdzie gospodarzył w Inflanciech, wszystko wszak ze, co on radzi, jak się nasz tłumacz na sobie przekonał, z małą różnicą w czasie, pod naszem słońcem i na naszych zagonach praktykować się daie. Nakoniec tłumaczenie to jest jednym z lepszych zabytków literatury naszey, co do języka i stylu w owym nieszczęśliwym dla naszego oświecenia wieku; a przestroga tłumacza na końcu dzieła położona, (mimo to, że iest nieco rozwlekła i przeładowana łaciną ) dowodzi, że ią pisał człowiek z dobrym smakiem, zdrowym rozsądkiem i dobrze z lepszemi książkami obeznany; Zdobyłem się na edycyą, na jaką w Mińsku zdobydż się można. Pierwsze sześć arkuszy niegodziwie drukował żyd maiący tu nikczemną drukareńkę i aręduiący rządową drukarnię: ten wybrawszy z góry umowioną ode mnie sobie należność, przestał nareszcie kończyć, tak, że musiałem inszey szukać drukarni. Początek, koniec i okładkę dorobił Stefanowicz. Błędów większych umknąłem, małe łacno iest poprawić; nie mogłem zachować pisowni owoczesney dla braku litery (a) ze znamieniem prawem. — Bądź zdrów zacny Czytelniku i na mnie łaskaw, a moią przysługę dla ciebie przyym chętnie,

Ignacy Legatowicz Naucz; w Gymn: Min:

Tego Ziemianina albo raczey Gospodarstwo Jnflandskie, nie dla tego czytelniku łaskawy opisałem, abym przez to u świata terazmeyszego wielkie imie sobie i sławę nieśmiertelną zjednał byli takowi przede mną. którzy o gospodarstwie pracowicie i doskonaley pisali, którym ta moia podia (1) robota wydołać niemoże, aby ich znamienite i do bremu (2) pospolitemu bardzo pożyteczne pracę miała objaśnić, albo reformować: nie pisałem też niezliczonym dobrym i doskonałym gospodarzom, którzy przed tym pisaniem moiem, z gospodarstwa swego hoyne pożytki odbierali, i bez książek tych moich obeyśdź się mogą: takowych ia znowu do szkoły gospodarskiey zaprowadzać, i mają miałką wiadomością uczyć niemyślę; a nim też na to moją intencyą dyrygował, abym tak niedoskonała rzeczą (iako ta książeczka jest) miał sławy szukać. Ta jest pospolita przypowieść, że robota tama przez się chwali autora swego, ie tedy; ta moja robota podia i prosta jest, tedy się tez z oney tylko spodziewam świadectwa nie mądrości, (którą wszystkim co przede mną pisali podlega n) (3), Ucz moiey prostoty (4), którą bliźniemu według możności chcąc usłużyć, tę prace moją na świat wydałem, ale i to nie z jakiey ciekawości, owszem raczey na intencyą i pilne żądanie, niektórych wielkich Dobrodziejów i Przyjaciół moich, moich, którzy mię o to pilno sollicyto woli, (5) abym moią z samego i mego władnego doświadczenia, z braną o gospodarstwie polnym wiadomość, przez którą za łaską Bożą, już przez wiele lat pożytkowałem, do grobu z sodą nie wniósł, ale onę i potomkom, przez druk publiczny zostawił, Jakoż i sam za grzech, i obrazę summenia mego, musiałbym poczytać, gdybym z łaskawey ręki Bozkiey użyczony mnie talent miał zakopać A zatym daley nieociągając się na żądanie i prośbę Dobrodziejów i dobrych Przyjacioł moich, to co niżey czytać będziesz Czytelniku łaskawy, wszystkiemu światu pod uwagę posiałem, z tum jednak u siebie zawziętym upewnieniem (jakem wyżey namienił). sławę rad inszym zostawuję, a sobie większego z tey pracy moiey pożytku nie szukam, tylko abym bliźnim moim przez tę jaką taką pracę moją usłużył i u tych, którzy z czytania na potym doświadczane brać zechcą. na łaskę i bonewolencyą (7) sobie zarobił. Podziękwieli na potym kto, toć dobrze; luboć ani na to tak chciwym i chętnym nie jestem, abym dla offertów (8) i trochi dymu (9) pisać miał; dość mnie pociechy będzie, gdy bliźni moy z pracy moiey i doświadczenia mego jaki będzie mógł mieć pożytek, o czym i nie wątpię. J tego się spodziewam, że według dawnego zwyczaju niektórzy tę robotę moją których jednak nie wiele, chwalić, jnsi zaś, których więcey, ganić będą ale co, temu rzec? Co w moiey mocy nie jest, o to się frasować niebędę, ani się podeymuię gwoli ludzkim syndyhacyom, (10) jakie nowe polorownieysze opus (11) wystawiać, lubo też w inszą formę przelać. Kto tedy tą podłą pracą moją gardzić nie będzie, temu i do dalszych usług zastawam obowiązanym. Ożuwcom (12) życzę bystrzeyszego zmysłu, i zdrów, szego rozumu, aby przestali to ganić, czego poprawić nie wnieją i o co u ożuwców trudno bywa, aby się nauczali o rzeczy, która sama przez się nagany godna ni- jest, lepiey mówić. Ty uważny czytelniku bądź łaskaw, a ja ciebie wespół i z moim ożuwcami, nad któremi słuszną mam ko nmizeracyą, (13) poruczam w Bozki ojcowską opiekę; aby tych nawrócić, a ciebie przy trwałym zdrowiu i dobrym mie- mu (14) zachować raczył. Dat. w Rydze, Februaryi, Roku 1661.

Jan Herman

z Neydenburku,

(1) licha, błaha, małey ceny.

(2) dobru

(3) niższy jestem.

(4) szczerey chęci.

(5) nalegali. —

(6) dobrotliwość, życzliwość. (3) nagrod ofiar, —

(7) czczych, pochwał —

(8) sadzeniom —

(9) dzieło Zwyczayne owoczesne makaronizmy —

(10) potwarcom, oszczercom —

(11) politowanie —

(12) majątku,

Ustawiczna przytomność gospodarza, rolę i polne roboty barzo poprawia, ponieważ ustawicznie napominać do pilney roboty i na Czym zchodzi ukazać, albo poprąwić może, pilnych robotników pochwałą, leniwych karaniem przysiłując. a tak przez pilność i powagę swoją wszytkie rzeczy snadniey do pożądanego skutku przywodzi.

ROZDZIAŁ I.

O Zimie i robocie zimniey. Przy krótkich dniach dobry gospodarz zboże swoie zawczasu i za dobrey drogi do miast podwodami sprowadzać tym zaś poddanym którzy sprzężaju nie maią, przy gumienney robocie, dawszy każdemu pundel, to iest funtów dwadzieścia konopi, rozkaże, aby to wieczorami na nici do różnych sieci rybnych zprzędli, a to w nagrodę tego, iżby sąsiadom ich konnym, którzy się dzień i noc w drodze bawią i robot swoich domowych pilnować niemogą, krzywda nie była: wszakże na każdego (1) dobrey woli, to kazać robić, co (2) gospodarstwo potrzebuie; a gdy podwodnicy z miasta powrócą, póki sobie konie z drogi wytchną, pieszo — poddanymi roboty odprawować. Aże  dni krótkie i lubo blisko puszcza będzie, nad raz ieden albo dwa z drwami niepowrócą, tedy to z większą wygodą będzie, aby robotników pieszych, na takie mieysca, nie opodal od dworu, albo dwornych pól, zaprowadzić, i kazać, lub drzewo na budynki, albo też drwa na opał rąbać i w stosy wystawiali, dawszy na to miarę, którey ma bydź sążeń i toporzysko wzdłuż, a taki sążeń drew wszerz, wdłuż i wzwysż robotnik kożdy za dzień wystawiać powinien. Przy skończeniu tydnia niedowierzaiąc, woytowi albo ciwunowi, (3) zeszli i każ przeliczyć stosy, iesli kożdy robotnik według dniow swoiey powinności dosyć uczynił. A możeszli te drwa na takich mieyscach, gdzie nowe pole założyć umyślasz, kazać rąbać, tedy dwojaki pożytek sobie uczynisz; o czem w Rozdziale dziewiątym doskonalszą wezmiesz informacyą. Wieczorami jeśli robotnicy twoi przy dworze nocują, day na kożdego robotnika, po trzy funty konopi tartych, aby z nich powrozki kręcili, tak miąższe (4) i jako więc do postołow (5) zażywaią, a tego każesz doyrzeć, aby niezbyt kręto, albo też zbyt słabo powrozki kręcili; a z takich powrozków, jeżeliś myśliwy, możesz sobie wilczych i sarnich sieci kazać narobić; a gdy takich nopowrozków sietnych (6) nazbierasz, tedy rozkaż wieczorami sieci robić. Takim sposobem, niech umiejętny który poddany pocznie sieć robić, bo to nie każdy umie, i zrozumieć wożę, a szerokość takich sieci ma bydź we sto piędziesiąt ok; gdy tedy sążni dziesięć mniey albo więcey będzie wyrobiono, tedy tę sieć w poprzek rozerzni na tak wiele części, ile par masz robotników, aby jeden z jednego, a drugi z drugiego końca sieć dział albo robił. Uczynisz też na kożdym końcu smołką znaczek, żebyś mogł poznać, wiele który za wieczor wyrobił. A ten zwyczay u nas, aby każdy robotnik na siebie każdego wieczora, kiedy sieć we sto piędziesiąt ok szeroka albo głęboka, wyrobił trzynaście ok albo ogniw wdłuż, nim się spać położy. Takim tedy znaczeniem poznać możesz, wiele którego wieczora każdy wyrobił; bedzieli tez który robotnik leniwy, dłużey się zabawi, pilnieyszy rychley na odpoczynek poydzie.

Gdy też poczną bydź dłuższe dni, tedy i ty poczni gospodarzu o tym pomyślać, abyś swoje spuszczone drzewo na budynki i drwa w stosy postawione do domu przewoził. bo może się (kiedy nie opodal barzo) i trzykroć z lasa powrócić, i więcey w jednym dniu niźli w trzech krótkich zrobić. Brzozowe, ololchowe i osinowe drwa, na zchodzie miesiąca wycinane rychło i dobrze schną. na nowiu ze pnia ścięte, wilgotność do siebie przyciągaią i prędko gniią. Wzajem zaś sosnowe, chojowe i jodłowe drzewo na budynki, po nowym miesiącu, koło pierwszey kwadry ma bydź spuszczone, to dobrze zchnie, trzyma mocno, i długo trwa; lecz na zeyśzciu miesiąca zpuszczone wilgotność do siebie przyciąga, i tak rychło gniie. jako więc inne twarde drzewo na nowiu spuszczone.

Gdy też gospodarz na jakim odległym mieyscu drzewo na budynki spuszczać mu. si, tedy nalepszy ma czas po pierwszym sniegu, gdy drzewo jeszcze nie nazbyt namarzło, i nim wielkie sniegi napadną, na jedno mieysce wszystkie drzewo złożyć, bo takim Sposobem przy dobrey sanney drodze, snadniey swoie drzewo dniem i nocą, gdy mu się upodoba, do dworu zemknąć może. Przed zeyściem sanney drogi, powinien się gospodarz z pilnością o to starać, aby na lato drew na opał i do osieci dostatek przygotował; aby w jesieni gdy kosić, młocić, siać i insze polne roboty kończyć trzeba, we drwach niedostatku niecierpią!: bo przez to zaniechawszy polnych robot, nie w czas i z niemałą stratą, drwa wozić musiałby: wszak wszakże, jeżeli się zimie (1) w wożeniu drew za inszemi robotami co omieszkało, tedy pod czas niepogody i lecie ten niedostatek nagrodzić moie, Powinien też gospodarz na schyłku zimy, a początku wiosny, oto się Postarać, aby sobie dostatek drzewa na brony inflandskie przysposobił. To drzewo na nowiu ma bydź wycięte, a lubo każdy robotnik, co poniedziałek nową bronę na panszczyznę powinien do dworu zaprowadzić, lepiey jednak dworne brony mieć, bo owe chłopskie ladajakie i cienkie bywają, ie się nic dobrego na nowinach nimi Wybronować nie może Brony które do twardey klejówatey roli, aboli też do nowiny mają bydź zażywane, muszą z mocnych gałęzi albo sękow bydź zrobione, a deski przy sękach mają mieć półtrzecia łokcia wzdłuż, a deszczek takich szesnaście w jedną bronę mają bydź związane. Jeśli też dębowemi palcami, albo żelaznemi goździami nowinę zechcesz bronować, to lepiey uczynisz; lecz na nasienie w wyprawney i miękkiey roli, lepiey zwyczayną broną bronować. J to pamiętay iż na kożdym tydniu, palce u bron mają bydź znowu zaostrzone, a inflandskie brony z sęków urobione, co raz w wodę trzeba Zamoczyć, bo tatakim sposobem mocnieysze zostają i nieprędko się łamią; a takowe zażywane i wymoczone brony do nowiny, gdzie siła korzenia w ziemi jest, lepsze są, bo się nie tak prędko łamią. Gumownie wszelkie drzewo smołowe jako sośnina, choina, jedlina i żerdzie z nich, na nowiu, brzozowe i wszelkie insze twarde drzewo, na zeyściu miesiąca ze pnia ma bydź zdjęte.

(1) każdy

(2) podług gramm: czego.

(3) Patrz w roz: XXXVIII.

(4) grube

(5) postoły albo łapcie, obuwie wieśniakow z łyka lipowego

(6) Sietny, suciowy —

(7) Zimie, lecie, przez naśl, łacinystar zy pisarze kładli bez przyim: w.

ROZDZIAŁ II.

O Wiośnie,

Jeżeli masz gospodarzu zatwardziałą rolę, która przez czas jaki odłogiem leżała, albo też nowinę, pamiętayże na to, abyś skoro ziemia zwierzchu na dłoń tylko rozmarznie, rozkazał tę rolę podjąć, to jest podorać; bo w ten czas darń bez trudności możesz odwrócić, i bydłu orzącemu nie tak dokuczy, póki pod darnem ziemia zmarzła, a jeszcze korzeń nie odżył i do mocy nie przyszedł. J gdy tę rolą podeymują, trzeba doyrzeć żeby i pilnością tak orano, aby skibę podle skiby szczynno (1) składano: niech że po zoraniu przez niedziel dwie rola wyschnie, a potym wolnemi (2) bronami w dłuż tak jak orano zbronować żeby się rozory i szczeliny między darnem ziemią napełniły, Na tey roli posiey siemie lniane i każ znowu wzdłuż tylko, żeby się darń nie podarł zabronować: będziesz miał na takiey roli len kosztowny, czysty i rosły. Wszakże jeśli to możno, przed Wniebowstąpieniem Pańskim. i na schodzie miesiąca, na takiey roli len zasiewać potrzeba, a takim sposobem rola rychley ugniie, że na przyszły rok ięczmień alboli żyto z wielkim pożytkiem będziesz mógł na niey siać. Możeszci też poźno w jesieni nowiny podorywać, ale z większą daleko pracą, lubo ten przytym też pożytek, że w jesieni bydło przy lepszey sile. Gdy tedy taką rolą w jesieni podorzesz, trzeba, żeby też przed zimą pobronowaną była; a potem na wiosnę ku końcowi dni aprylowych, albo na początku majowych na zchodzie miesiąca taką rolą znowu masz przeorać; tedy miękka stanie i możesz na taką rolą trzema dniami przed S. Urbanem na nowiu miesiąca ięczmień albo len posiać. A jeśli też taka ziemia nie barzo pyrzysta będzie, i raniey możesz siać; rodzi na takiey roli czysty i ziarnisty jęczmień, jednakże iakom wyżey namienił, lepiey z mnieyszą pracę a z większym pożytkiem len na nowinach siać, bo ieżelibyś jęczmień w takową rolą chciał siać, musiałbyś ią podobno trzy albo czterykroć przeorać i bronować, niżliby dobrze wymiękczała; bo nie wszędy od pierwszego i drugiego orania darń darń się kruszy; a siemie lniane iednym podoraniem pewnie się kontentuie.

(1) szczelnie.

(2) to jest nie nakładając nań kamieni.

ROZDZIAŁ III.

O robocie polney.

Gdy się gospodarzu do orania już zechcesz zabierać, upatruyże abyś pługi lubo sochy swoie nie rychley w ziemię zasadził, aż obaczysz ie ziemia już dobrze podeschła i śnieżna woda ściekła albo wyschła. bo jeże. li poczniesz orać na snieźney wodzie, doznasz potym, ii rola twoia kleyka. pełna grudy i twarda będzie. Ale skoro obaczysz ie zimnia to iest śnieżna woda iuż z ziemi wyszła, tedy też daley nie czekay z sochą, a orż w Jmie Boże, maiąc na to pilne oko, żeby robotnicy twoi między skibami nie zastawiali caliku, (1) to iest niepodjętych skib, bo to zwykli pospolicie leniwi robotnicy czynić, że skibę nie podle skiby wybieraią. Gdy tedy tak rolą podorzesz, jeśliby trawiasta to iest pełna pyrzu była, niechayże póty leży aż obaczysz, że trawa poczyna wschodzić, tedy dopiero dobremi mocnemi bronami rozkażesz wdłuż a potem w poprzek dobrze wybronować: bo jeżeli zrazu twoie pole dobrze wyrobisz i wybronuiesz, tedyś naywiększą robotę polną iuż pozyskał, i już snadniey przeoranie odprawisz. To też pamiętay abyś, skoro nowiny podejmiesz, zaraz o grochowey siewbie myślił:. bo ta napierwsza bydź musi: o czym niżey. Postępuię daley do polnych robot. Skoro gospodarzu rolę twoję podorzesz, upatruyże zaraz, którą rolę na groch, (ktory pierwszą jest siewbą) sobie masz obrać, a potym; o jarce, pszenicy, owsie, siemieniu lnjanym a naostatek, o jęczmieniu i tatarce będziesz myślił. Naprzód tedy i przed inszemi robotami rozkaż rolę na groch podoraną pobronować, i tak rolę na groch upraw, abyś ją dwakroć przed siew. bą zorał, a trzeci raz po siewbie; to iest, żebyś groch przyorał; wszakże ieślibyś na takim mieyscu groch siał, gdzieś niedawno chrosty wycinał, tedy dość dwa razy orać, a niesiać na takiey roli grochu pod sohę, bylebyś pierwszą razą, gdy podarujesz (tak jakom wyżey nauczył) rolę wyprawił. Także na jarkę, pszenicę, siemie lniane, i owies dość dwa razy orać, oprócz ieślibyś jarkę albo pszenicę na iakiey wypaloney nowinie chciał siać, tedy możesz na wypaloną ziemię, jako cię niżey nauczę, siać, potem przyorać i zabronować. Owies możesz na dwa razy oraney roli siać, trzeci raz nie orząc, byłeś rolą, gdy podeymuiesz ( tak jakom cię wyżey nauczył ) dobrze uprawił. Tymże sposobem i siemie lniane raz zorawszy i dobrze pobronowawszy rolą, gdy już czas siewby Inianey przychodzi, tedy znoznowu zorz rolą, pilnuiąc żeby darnu i grud niebyło. niech potym przez dzień i drugi przywiędnie ziemia, w którą len zasiawszy dobrze zabronuy? Jeśliby też po wtornym oraniu grudy abo darń na roli był, tedy wprzód wybronować trzeba, nim zasieiesz, bo to wiedz że len między twarden i grudami siany zbyt głęboko w ziemi osiada, i zadycha się, że potym niewznidzie. Jęczmień także gdy nowina iaka, choć neipodorawszy wypalona będzie, wolno zaraz na tą przepaloną ziemię nie orząc siar, posiawszy zaorać i przybronować i dość na tym będzie; wszakże ieśliby nie dobrze wypalona była rola, choćbyś raz i drugi przeorał niesieiąc, iednak dobrego Jęczmienia nie będziesz miał. I ieśliby też taka nowina niedobrze chciała się wypalić, to lepiey uczynisz, że grykę albo żyto na niey po-, sieiesz, boć inaczey roboty niezapłaci; ale gryka i żyto choć na niedopaloney nowinie dobrze się zrodzą.

(1) calcu.

ROZDZIAŁ IV

O sraniu i czasie siewby.

Bobry gospodarz czas upatrować powtnien, aby rolą na siewbę jęczmienną na schodzie miesiąca przeorał i przebronował; ponieważ na schodzie zorana rola rychło przeprzegniie, skruszeie i korzenia od zielska giną; owszem gdyby to była można rzecz, żeby wszystkę rolę swoią na schodzie mie. siąca gospodarz mogł przeorywać, sporzey by to daleko było, aniżeli na nowiu. Lecz z siewbą inaczey się dzieie, mianowicie groch na samym schodzie, albo dwa dni po nowiu dobrze się sieie: iarkę i pszenicę na nowiu, albo też dwiema albo trzema dniami przed pełnią i po pełni siac trzeba: owies na nowiu, a ieszcze lepiey pod samą pełnią, byleby na ten czas zaćmienie miesiąca nie przypadało. Siemię lniane na schodzie miesiąca, jęczmień na nowiu, a osobliwie na świeżym gnoiu, na którym żyto nie rosło, siać trzeba; a na starym gnoiu na którym iuż żyto pobywało, na schodzie miesiąca ięczmień siać naylepiey; grykę ieśli można siey pod pełnią, albo gdy s pełni ruszy: wszakże różne okoliczności czasu, pogody, robotnikom nie zawsze pozwala ią, wyboru według miesiąca upatrować, atoli kiedy to będzie mogło bydź, i czas wygodny tobie folguie, masz tu przestrogę, abyś go nie opuszczał. Więcey o tym niżey napiszę; a teraz daley postępuię.

ROZDZIAŁ V.

O siewbie grochu

Groch powinieneś siać na roli niezbyte tecznie gnoyney, inaczey grochowin siła, a strącza mało i to niedoyrzałego będziesz miał. Na miarney (1) nie jałowey jednak roli groch naylepiey rodzi, lubo niewielkim zielem, ale pełen strącza będzie i prace dobrze nagrodzi. Dobry gospodarz w ciężką rolą i bardzo klejowatą nie rad grochu sieie, bo go pospolicie zielsko okryie i wygubi. Szarawa a drobnemi kamyszczkami mieszana ziemia naylepsza na groch. Groch dobrze siać gdy wschodni i zachodni wiatr powiewa; z między wschodu a południa wiatr wieiący naygorszy i cale do siewby nieużyteczny. Północny pod czas siewby twardy, południowy, robaczliwy groch czyni, i przemienia go w czarny i mały. Groch ma bydź pełną garścią siany. Siewba grochowa od 19. Apryla trwa aż do pierwszego Maia: wszakże raniey j późniey według roley (2) i biegu miesiąca, rozumny gospodarz siać może.

ROZDZIAŁ VI.

O siewbię Jarczaney.

Jarka na roli przypiąszczystey naylepiey się rodzi. Maszli nowinę świeżą wypaloną, nie sieyże na niey jarki sporą garścią, lecz tylko półgarstkiem; ale ieźli ziemia jałowa, pełną wszakże zawartą trzeba siać garścią, i mocno od siebie rzucay. Jarkę naylepiey siać ku pełni miesiąca i aż dwa dni po pełni, ieźli można pod wiatr północny; a to naylepisza siewba. Dóbra także siewba jarczana kiedy wiatr od wschodu albo z zachodu powiewa, lecz wiatr z między wschodu a południa wiejący cale szkodliwym iest; bo ziarno drobne będzie a od północnego wiatru słoma mocna i ziarno spore będzie. Czas siewby jarczaney za zwyczaiem i naturą roli masię dziad. Trzeba też siewbę półgarstiem i całą garścią tak rozumieć, że  wprzódy rola rozorami ma bydź przegnana, każdy zagon wszerz jakoby sążni trzy: idąc tedy srzodkiem zagonu wdłuż, ten króry sieje, powinien za każdym krokiem nasienie rzucać garścią albo półgarstkiem według dobroci albo podłości roli; na oba boki zagonu, raz po lewey drugi raz po prawey ręce. bo gdyby idąc, iednym rzuceniem cały zagon chciał wszerz zaymować tedy po prawey ręce gęsta, a po lewey rzadka i nierowna siewba będzie. Tak szerokie zagony dobre są do jarki, owsa, grochu i pszenice, ale do siemienia lnianego na dwa sążnie szerszy niema bydź zagon, bo to nasienie drobne i lekkie.

(1) mierney

(2) drugi przyp: zastrzału.

ROZDZIAŁ VII.

O siewbie jarey pszenicy.

Pszenicę naylepiey w gliniastey roli siać, kiedy gliną albo gley szarawy albo też i bielawy na czerwoney glinie cale niedobra siewba. Ma przybywającym miesiącu i pod pełnią naylepiey siać, roście dobrze, czysto i sporym ziarnem. Maszli też nowinę, to iest z zarośli wysieczone i dobrze wypalone pole, sieyże rzadko trzema palcami, pod wiatr północny, wschodni albo zachodni, to dobra będzie siewba; pod południowy i między wschodni a południowy nie siey. Czas według kalendarza siewby pszeniczney opisać się niemoże: zwyczay każdey roli nauczyć "się tego musi".

ROZDZIAŁ VIII.

O siewbie owsa.

Po grochowey, jarczaney i pszeniczney siewbie następuie owsiana, osobliwie na takich rolach, które jeszcze poniekąd gnoyne a nie cale jałowe są; bo na piaszczystych i na jałowych rolach poźniey i ostatnią siewbą owies siejąc bo gdyby gospodarz na jałowey roli raną siewbą pośpieszył się, barzo leniwie owies będzie rosł i zielsko go zagłuszyć ale gdy się poźniey posieie, kiedy oraniem już weszłe ziela będą wywrocone, tedy owies słomą buyną i ziarnem sporym wyroście, ie mu zielsko wilgotności nie będzie mogło odiąć. Rana siewba owsiana pospolicie nizkim zdźbłem i zielskiem zarażona bywa: z tych przyczyn, że zielsko na początku wiosny nawiększą moc do wzrostu maj wszelkie zaś zboże przy chłodnych nocach leniwo wschodzi i roście, a przez to zielsko rychley niż zboże górę bierze. Kiedy owies sieiesz, siey go pod skibę, to iest: kaź go poorać, niechayźe tak pięć albo sześć dni leży, a potym pobronuy dobrze, będziesz miał czysty owies. Nalepsza siewba iest między pierwszą kwadrą a pełnią, także pod samą pełnią, byleby na ten czas zaćmienia' miesięcznego niebyło. Wiatr północny naylepszy do siewby owsa, wschodni i zachodni w tąż dobry. Ma schodzie miesiąca siany owies rdzą bywa zarażony, nie sporo roścież postoili nad czas w polu, zaraz się obłamie, z słomą ze wszystkim opadnie i na polu Zginie, Czas siewby według kalendarza oznaczyć się niemoże, rola twoia i sąsiedzi którzy dawni (1) niż ty gospodaruią nauczyć cię lepi muszą.

(1) Zamiast dawniej, i lepi zamiast lepiey i tak w całey książeczce.

Koniec wersji demonstracyjnej.

ROZDZIAŁ IX,

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZOZIAŁ X.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ Xl.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XIV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

R0ZDZ1AŁ XVI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XVII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XVIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XIX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXI,

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXIV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXVI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXVII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXVIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXIX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXX,

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXXI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXXII,

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXXIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXXIV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXXV,

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXXVI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXXVII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXXVIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXXIX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXXX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

KONIEC XIĄG GOSPODARSKICH.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej