Adolf Dygasiński

ZŁAMANE ŻYCIE

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I.

II.

III.

IV.

V.

VI.

VII.

VIII.

IX.

X.

XI.

XII.

XIII.

XIV.

XV.

ZŁAMANE ŻYCIE

Adolf Dygasiński

I.

Dopiero pół roku życia miała Zosiunia, kiedy niańka, piękna dziewczyna w stroju wiejskim, z domu ją wynosiła na rękach w dni pogodne, albo też usadowioną na wózeczku pchała przed sobą w kierunku któregoś ze zbiorników dziatwy warszawskiej.

To śliczne bobo, omatulone jedwabistymi kołderkami, poduszeczkami, strojne w białą, aksamitną czapeczkę, w płaszczyk obramowany bieluchnym puszkiem, wielkimi oczkami wpatrywało się w świat Boży, a wyciągało nieraz pulchniutkie rączęta do ludzi i do przeróżnych rzeczy. Któż tam wie, co się takiemu maleństwu podobało w danej chwili?

— Zosiunia pójdzie hajty! — mawiała zwykle na wychodnym niańka, a dziecina nadzwyczajnie lubiła jasny, słońcem zalany świat, ulice z mnóstwem przewijających się ludzi i koników i piesków — wszystko w ruchu nieustannym.

Oh, jakże się rwały jej oczka do tych pięknych wystaw sklepowych, gdzie tyle przedmiotów różnobarwnych, różnokształtnych, mieniących się, błyszczących! Wcześnie nauczyła ją niańka oceniać co jest ,,caca”. Dziewczynka wybornie wiedziała, że jej zawsze na tych przechadzkach bywało tak dobrze, przyjemnie; więc trzepotała rączkami na samo wspomnienie „hajty” i często paluszkiem ukazywała niani już drzwi, już czapeczkę, płaszczyk, wózek, aby w ten sposób wyrazić gorące pragnienie: „Zosiunia chce iść hajty!” Nie miała takiej pyzatej buzi jak inne dzieci w jej wieku: wątlutka, bardzo mało ciałka na niej — warszawskie dziecko. A ogromnie się podobała ludziom już w tych niemowlęcych latkach. Kto tylko przechodził mimo, a wzrok zatrzymał na dziecinie, której oczka szafirowe i tu i tam strzelały, przystawał zaraz na chwilę i dawał się słyszeć:

— „Jakaż to piękna dziewczynka!” U wielu nie ma prawdy w takich zachwytach nad dziećmi. Maleńkie biedactwo, utrudzone odbytą podróżą, nawałem odebranych wrażeń, zasnęło częstokroć w swoim wózeczku, albo na rękach niańki i śpiące powracało do domu. Wtedy także zatrzymywali się ludzie po drodze i jeden za drugim powtarzał:

— „Prześliczne dziecko!” Byli i ciekawi, którzy wybadywali nianię, zaczepiali ją nieraz w Saskim Ogrodzie, pytając:

— Czyja jest ta śliczna dziewczynka? Uśmiechała się wówczas strojna niańka i z pewną dumą odpowiadała:

— To córeczka państwa Różańskich z Marszałkowskiej.

Zaczęła stawiać pierwsze kroki młodziutka kobieta, a coraz to „buch”. Któż by zdołał policzyć wszystkie takie upadki? Następował potem płacz taki bolesny, tak szczerze rzewny, że w życiu późniejszym mało która kobieta, po daleko istotniejszych upadkach, umie tak istotnie, prawdziwie i z całego serca szczerze łzy ronić. Każdy zna ową błogą epokę życia, w której maleńki człowiek bez wielkich wysiłków umysłu dzieli wszystkie rzeczy na dwie klasy: jedne z nich nazywają się „be” albo „bla”, inne — ,,caca”. Był w domu „ciucia”, pies Raptus, „caca”, niby też to wielki hałaśnik, złośnik, krzykacz i szczekacz nadzwyczajny, a w gruncie rzeczy poczciwość chodząca, najzacniejsza pod słońcem psia dusza na służbie u państwa.

Dziewczynka mogła mu po głowie chodzić, po ogonie deptać, ile jej się podobało, drzeć go za uszy, za kudły, kopać, popychać, ciągnąć za ogon. Żeby się też ten pies kiedykolwiek skrzywił, warknął, wyszczerzył zęby, okazał najmniejszą niecierpliwość. Cacany, nieoceniony Raptusisko, chociaż rudy, kudłaty i z powodu pcheł wypędzany z pokoju. Zupełnie co innego bieluchny jak mleko, z łagodnymi a jednak figlarnymi, bursztynowymi oczkami kotek Kiciuś, zwany przez skrócenie Kici.

Ten gotów był przez cały dzień swawolić, zwyczajnie — młody kociak. Skrawek jaki, lada szmatkę chwytał w łapki, brał w pyszczek, dopiero podrzucał, szalał, igrał, a nie, to się zabawiał ogonem Raptusa — pękać ze śmiechu, co on wyrabiał.

Zosiunia bardzo lubiła głaskać miękką jak jedwab siartkę Kiciusia, a rzadko kiedy udawało jej się dostać w rączki tego nadzwyczajnego swawolnika, który szybko biegał, zręcznie skakał z krzesełka na krzesełko, a czasami w szalonym rozpędzie wspinał się po firance tak zwinnie, jak wiewiórka po pniu drzewa.

Razu jednego — nigdy niezapomniane zdarzenie — dziewczynka i kotek znajdowali się sam na sam w pokoju; ona go poczęła rączką głaskać, pieszczotliwie szczebiotać do niego, a Kiciuś jakoby z figlów pac ją łapką i na rączce po łokieć obnażonej wydrapał pazurkami długie, czerwone rysy, które kilka kropli krwi puściły.

Głośno i gorzko zapłakała Zosiunia, zaniosła się od łkania, a łzy jak perły staczały się wzdłuż noska, prosto w buzię.

Mama, tatuś, niania i ktoś tam jeszcze z gości wpadają na krzyk taki, patrzą: — Zosiunia podrapana. Więc, jak kto umie, pociesza dziecko:

— Kiciuś be, zrobił Zosiuni bubu! Nie płacz, mój skarbie, nie płacz, prędko się zagoi!

Uspakajała się niby, ale co spojrzała na skrwawioną rączkę, ogarniała ją na nowo żałość, wybuchała szlochaniem i poprzez łzy, oczkami pełnymi żalu, wyrzutu, spoglądała ku Kiciusiowi, który teraz podwinął ogonek pod siebie, przysiadł pod kanapą w głębi i zdawał się spokojnie wyczekiwać, co też będzie z tego wszystkiego. Przecież nie tylko podrapanie ją bolało: ona kochała Kiciusia i po raz pierwszy w życiu doznała srogiego zawodu, spotkała się z brakiem wzajemności.

— Jakaż to śliczna dziewczynka! — poszepnął gość jej tatusiowi, gdyż istotnie śliczna była w tych łzach i w cierpieniu.

I zawsze tak mówili lub myśleli ci, którzy ją uspakajali, kiedy „zrobiła buch”, nosek sobie stłukła, oparzyła paluszek przy świecy, straszne „gaga”, albo ją znowu Kiciuś podrapał. Nareszcie nauczyła się zupełnie dobrze chodzić, pięknie jej urosły ciemne włoski, nabrały blasku wielkie szafirowe oczka, kiedy na imieniny dostała pierwszą lalkę, której dała imię Maniusia, a uważała ją za swą córeczkę. Bardzo ładna, milutka, była ta Maniusia, blondynka, ubrana w różową sukienkę, w biały muślinowy fartuszek i w niebieskie paciorki na szyi. Zosiunia sadzała lalkę na maleńkim krzesełku, sama przyklękała przed nią i całymi godzinami prowadziła rozmowy ze swoją kochaną córeczką. Co tam bywało nieraz tkliwych pieszczot, poważnych przestróg, rad zdrowych, nauk moralnych! Mateczka nosiła Maniusię na rączkach, układała ją w łóżeczku, lulała do snu, rano i wieczór odmawiała z nią paciorek, ubierała, rozbierała. Nic lepszego nad te nauki, co je lalka odbierała, aby zostać grzeczną: — „Wiem, mój skarbie, że mamy usłuchasz, a kiedy urośniesz, będę miała z ciebie pociechę, wyjdziesz na bardzo, bardzo dobrą panienkę!”

Ale tymczasem nie Maniusia tylko Zosiunia podrastała, a ludzie już coraz częściej powtarzali z zachwytem:

— Jakież to piękne dziewczę!

Chadzała z boną i z matką do Saskiego Ogrodu i tam od czasu do czasu bawiła się z dziećmi w gry różne. Ile razy grano w ptaszka i śpiewano: „A ja sobie stoję w kole i wybieram kogo wolę!”

— zawsze wybierano Zosiunię. Wszystkie dzieci, odwiedzające Saski Ogród, znały ją doskonale, a każdy chłopczyk, kiedy z przechadzki wrócił do domu, pamiętał wybornie, że ta śliczna, wesoła i dobra dziewczynka, którą wybrał w ptaszku, nosi imię Zosiunia.

Skończyła już cztery lata, kiedy jakoś pod koniec zimy zachorowała niebezpiecznie. Najprzód rozpaliło ją, główka bolała, oczka dziwnie błyszczały. Mama więc czym prędzej ułożyła jedynaczkę w łóżeczku, a zaniepokojony tatuś sam co tchu pobiegł po lekarza. Dwie lalki miała już wtedy, i nowa lalka, brunetka w pąsowej sukni, miała imię Tecia, na pamiątkę pewnej przyjaciółki z Saskiego Ogrodu. Otóż, mama położyła w łóżeczku obok Zosiuni także Tecię i Maniusię. Cóż, kiedy chora dziewczynka nie miała teraz chęci do niczego. Raz jeden tylko spojrzała tkliwym wzrokiem na obie swe córeczki i zapytała z niepokojem:

— Mamusiu, prawda, że one nie są chore?

Potem już nic nie mówiła, ale w duszy myślała sobie: — „Biedne moje córeczki, co by one robiły, gdyby im mama umarła?... Same jedne sieroty pozostałyby na świecie”. Ta myśl tak ją nawet wzruszyła, że przez jakiś czas miała brylanciki łez w oczach.

Jednakże Zosiunia rozumiała to już wtedy, że grzeczna dziewczynka nie powinna płakać, ażeby nie zasmucać rodziców, i prędko niepostrzeżenie otarła swe łezki.

Niebawem nadszedł lekarz. Zosiunia bardzo się go bała, bo, chociaż bardzo dobry był człowiek, zapisywał jej czasem takie jakieś przykre lekarstwo, że ani sposób przełknąć — brr! Jedną ręką wziął ją za rączkę, w drugiej ręce trzymał zegarek, na który patrzył uważnie i liczył uderzenia pulsu; założył jej termometr pod paszkę, wyjął, obejrzał — wszystko to robił ze spokojem, powagą.

Bóg jeden wie tylko, co u takiego człowieka w głowie. „Oj, biednam ja — myślała Zosiunia, — pan doktor niezawodnie zapisze mi dzisiaj bardzo przykre lekarstwo, a potem wszyscy będą nalegali: — Zażyj Zosiuniu, zażyj kochanko!... Okropność!”

Lekarz widział ogromny niepokój mamusi, tatusia i dlatego ich uspakajał; chciał też — być może — pogłaskać oboje rodziców po sercu i rzekł:

— Jakież to śliczne, jakie dobre dziecko!

Trzeciego dnia potem wiedziano już, że Zosiunia choruje na szkarlatynę i każdy jej żałował:

— Biedne dziecko, taka ciężka choroba!

Przez jakie trzy tygodnie lekarz codziennie bywał w domu, ponieważ przebieg choroby był bardzo groźny. Zdarzały się nawet takie chwile, że dziewczynka o świecie nic a nic nie wiedziała. Jeżeli wówczas otwarła oczka, widziała przy sobie rodzicielską parę, bacznie wpatrzoną w ukochane dziecko, życie którego wisiało może na włosku. Dziewczynka znowu zamykała oczka, a główka jej wtedy majaczyła dziwne rzeczy i na żadną rozumną myśl zdobyć się nie umiała.

Choroba taka straszliwie zmogła Zosiunię. Wychudła, wynędzniała, leżała biedactwo na łóżeczku, przyodziana w bieluchną koszulkę i zaledwie zdołała otwierać usteczka, ażeby na postawione pytanie dać odpowiedź „tak” czy „nie”. Litość brała patrzeć na to schorzałe dziecko. Również i wtedy każdy, kto przychodził odwiedzić chorą, mówił z uwielbieniem:

— Aniołek piękności i dobroci!

Istotnie, była piękna, bardzo dobra w tym swoim cierpieniu. Ludzie spostrzegali jej wdzięki i przymioty; ale o swym cierpieniu tylko ona sama wiedziała.

Choroba przechodziła z niezmiernym uporem. Zosiunia niby to zdrowa już była, a i tak ciągle jeszcze wisiała nad nią groza następstw owej strasznej dla dzieci szkarlatyny. Osłabionej, prawie bezsilnej dziewczynce musiano nieustannie dodawać otuchy:

— Skoro się Zosiunia z łóżeczka podźwignie, a doktor pozwoli wychodzić z domu, pójdziemy zaraz do sklepu z zabawkami pana Wiśniakowskiego i tam córeczka wybierze sobie, co jej się tylko spodoba.

W ten sposób przemawiał do niej tatuś i dopiero opowiadał, jakie to są zabawki w owym bogatym sklepie:

— Jest tam laleczka wzrostu dwuletniej dziewczynki, a trzyma ona zajączka na kolanach; jest królik jak śnieg biały, z czerwonymi oczkami, w przednich łapkach dzierży marchewkę, wpycha ją sobie w pyszczek i zajada, aż mu się uszy trzęsą; jest pajac z dzwoneczkami u wysokiej czerwonej czapki, u kaftana złotem wyszywanego; ma on w obu rękach błyszczące, metalowe talerzyki, również z dzwoneczkami — i w tak uzbrojone dłonie klaszcze do taktu nieustannie: raz, dwa, trzy; jest znowu kotek, istny portret naszego Kiciusia: bieluteńki, z żółtymi oczkami — rzekłbyś, rodzeni bracia; jest i piesek bardzo ładny, chociaż wcale niepodobny do Raptusa. Są tam śliczne, różnobarwne piłki, baloniki, żołnierze — piechota i konnica, krówki i cielątka, konie i źrebięta, kury z kurczętami, naczynia i sprzęty kuchenne, meble do pokoiku lalki. Zosiunia będzie mogła urządzić sobie całe gospodarstwo.

— Żeby to tatuś był taki dobry, sprawił laleczki dla Maniusi i Teci! One biedne, nie mają się z kim bawić... Jakie książeczki z bajeczkami i obrazkami także by im się przydały, dopóki ja choruję, — mówiła Zosiunia słabiutkim głosem, słuchając tych opowiadań z żywym zajęciem.

Nieraz tatuś mówił, a ona zasypiała i widziała we śnie obraz sklepu z zabawkami jeszcze daleko piękniejszymi niż te, o których jej tyle opowiadano.

— Ah, żebym ja to jak najprędzej mogła wyzdrowieć! — marzyła sobie, a kiedy do niej przyszedł lekarz, zapytywała błagalnym głosem z prośbą w spojrzeniu: — Czyby mi pan nie pozwolił wstać jutro z łóżeczka? Ja bym chciała tylko na godzinkę wyjść z domu... To niedaleko, panie doktorze! Zna pan pewnie ten sklep na Królewskiej? Jak mamę kocham, zrobią wszystko, co pan każe, żeby się nie zaziębić!

— Oho, Zosiuni, widzę pilno! Chcielibyśmy chodzić, a nie możemy się na nóżkach utrzymać. Dobrze, dobrze, zobaczymy! Któż tam wie, co jutro będzie?

Przez cały tydzień codziennie z nią tak gawędził, a potem zastrzegł, że dziewczynka wstać nie może. Jak to po szkarlatynie, pojawiła się nowa choroba, która Zosiunię na długo zatrzymała w łóżeczku.

II.

Cierpienia Zosiuni przewlokły się uparcie i pozostawiły ślady w umysłowym przygnębieniu dziecka, któremu nauka przychodziła później ze znaczną trudnością. Nigdy już żadne cacka nie sprawiały jej istotnego zadowolenia; nie okazywała też popędu do zabaw, nie wybuchała wesołością pełną swobody, jak różne inne dzieci w jej wieku. Zrobiła się niezmiernie poważna, przytem — łagodna, potulna, cicha. Rodzice jej, bardzo zamożni mieszczanie warszawscy, niczego nie skąpili dla dziecka i szczerze pragnęli dać tej jedynaczce jak najstaranniejsze wychowanie, chociaż swoją drogą — zjawisko u nas zwykłe — nie wiedzieli, na czym mianowicie polega wychowanie kobiety. Otóż, wzięto do domu nauczycielkę, kobietę wiele umiejącą i dobrą, ale przesadnie gorliwą w spełnianiu swoich obowiązków, sumienną w najwyższym stopniu, wymagającą od uczennicy za wiele. Panna Aniela miała wprawdzie dużo cierpliwości i nauczała dziewczynkę z usilnością godną uznania; mimo to jednak Zosiunia nie robiła postępu w tych naukach, w których myślenie odgrywa główną rolę. Ha, bo wymagano od niej za dużo! Oh, ta nieszczęśliwa arytmetyka, ileż łez kosztowała nieraz naszą bohaterkę !

Dziewczynka bowiem kochała, szanowała swoją nauczycielkę, przejęła od niej pracowitość, zamiłowanie obowiązku, a tu jej umysł nie dopisywał, a tu panna Aniela miała za mało pobłażliwości. Uczennica zalewała się w cichości łzami, ile razy jej przyszło na własną rękę rozwiązywać jakieś przytrudne zadanie arytmetyczne; ale czyż w takim razie łzy kiedy komu co pomogły?... Słyszała ona była, że dobry i wszechmogący Bozia może oświecić umysł ludzki, jeżeli Go człowiek o to błaga, do modlitwy się ucieka. Przecież dziecko umie się prawdziwie szczerze modlić. Cóż, kiedy Pan Bóg w mądrości Swej niezbadanej postanowił oświecać tylko te umysły, które obdarzył zdolnościami. Bardzo, o bardzo nieszczęśliwa była nasza Zosiunia, ponieważ własnym chęciom nigdy nie zdołała sprostać, ponieważ pracą i cierpliwością nie mogła zastąpić braku zdolności! A jakaż ona była piękna, kiedy — zatopiona w modlitwie, z rączkami złożonymi, klęczała przy swym łóżeczku, nad którym wisiał krzyż Zbawiciela! Nikt nie podziwiał tego najwyższego wdzięku Zosiuni, ponieważ zawsze w samotności tylko tak się modliła.

Surowa nauczycielka traciła niekiedy cierpliwość i wtedy w głosie jej dawał się odczuwać przykry wyrzut:

— Moja Zosiu, ja tu z tobą daremnie czas tracę, widzę, że cię niczego nie nauczę!

Słowa takie nie były bynajmniej grochem, rzucanym na ścianę: bolały one nadzwyczajnie uczennicą, chociaż jej nic a nic nie dodawały zdolności. Z porządku rzeczy, w tą sprawą wdawali się czasem i rodzice:

— Dokładaj starań, bądź uważniejszą na lekcji! Pamiętaj, że człowiek, jeżeli tylko chce, wszystko może!

Trudno wypowiedzieć większą niedorzeczność.

— Biedni rodzicie, biedna panna Aniela! — myślała sobie dziewczynka. — Ileż utrapień mają ze mną! Doprawdy, jestem dla nich bardzo niedobra.

A ona była najbiedniejsza i doznawała największych utrapień. Żywiła niezachwiane przekonanie, że brak zdolności umysłowych pochodzi na czysto z jej własnej winy i stawała się przeto coraz smutniejsza, coraz bardziej przygnębiona. Jednego dnia rano matka rzekła:

— Zosiuniu, od dziś rozpoczniesz lekcje muzyki! Pamiętaj dokładać starań!

— Bardzo dobrze, moja mamusiu! Tylko, czy ja się też to kiedy grać nauczę?

— Jedynie od ciebie zależy, moje dziecko; powiedz sobie: „chcę, muszę”, a nauka pójdzie.

Po południu zjawił się nauczyciel i rozpoczął z Zosiunią lekcje muzyki na fortepianie. Już w jaki miesiąc potem oświadczył, że uczennica ma niezaprzeczenie zdolności do muzyki. Nabrała otuchy, ożywiło ją to niezwykle i czuła się szczęśliwą, kiedy podczas lekcji słyszała z ust nauczyciela słowa „dobrze”, albo i — „bardzo dobrze”.

Swoją drogą szły w dalszym ciągu lekcje z panną Anielą, a jednocześnie — z nauczycielem muzyki: pierwsze po dawnemu, zwykle niedobrze, drugie coraz lepiej i lepiej. Częstokroć zalewała się łzami po ukończeniu pierwszych, znajdowała jednak pociechę w drugich.

— Potrzeba tylko jak najwięcej ćwiczeń, moja panienko! Codziennie po parę godzin grywać, a będzie zupełnie dobrze.

Tak zawsze na odchodnym powtarzał nauczyciel muzyki.

Grywała, ponieważ jej to sprawiało zadowolenie; ale im dłużej siedziała przy fortepianie, tym gorsze powodzenie miewała na lekcjach z panną Anielą. Zaczęła nabierać zamiłowania do muzyki, co się stawało przeszkodą, tamującą nabytki wiedzy. Wnet po główce Zosiuni snuć się jęły teraz jakieś melodie, w uszach brzmiały dźwięki, które napełniały duszę dziewczęcia i z duszy się wyrywały. Wszystko to nie dopuszczało do umysłu ani arytmetyki, ani gramatyki, geografii itd. Panna Aniela już z mocną goryczą uskarżała się na zacofanie i całkowite zaniedbanie umysłowych zdolności uczennicy, a coraz częściej odwoływała się do pośrednictwa rodziców.

— Ja sobie nie umiem dać rady z Zosią! Niech ją państwo oddadzą w ręce jakiej innej więcej energicznej nauczycielki! Wyczerpałam wszystkie środki i przekonałam się, że nic zrobić nie mogę.

Upominała więc najprzód mamusia, a za mamusią — tatuś:

— Moje dziecko, nie róbże nam też wstydu! Inne dziewczynki w twoim wieku bardzo dużo już umieją, wyprzedziły cię w naukach. Wezwij Boga na pomoc, Zosiuniu, przyłóż się szczerze do pracy.

Z główką smutnie na dół zwieszoną, z łezkami skruchy na rzęsach, wysłuchiwała dziewczynka rodzicielskich uwag i w duszy postanawiała:

— Dłużej tak być już nie może, ja koniecznie muszę się poprawić!

Atoli postanowieniom takim siły jej nie zdołały zadosyć uczynić i Zosiunia nazajutrz z minką zgnębioną znowu zasiadała do lekcyj z panną Anielą a kończyła tę lekcje, zalewając się łzami, ponieważ otrzymała naganę.

Dramat to dosyć zwykły w dziejach wychowania, niewysłowiona męczarnia dla uczennicy i nauczycielki. Obeszło by się bez tego, gdyby od dzieci wymagano tyle tylko, ile wymagać można i należy. Wysilała się dziewczynka na przygotowania, a zawsze — tenże sam rezultat; nic więc dziwnego, że dziecko zwątpiło o sobie i ręce mu opadały. Kiedy się kładła spać, chowała książkę pod poduszką, a rano, jak tylko przetarła oczka, brała się zaraz do książki. Jeżeli wychodziła na przechadzkę, to zawsze miała przy sobie jakąś książkę, jakiś zeszyt i, chodząc, od czasu do czasu odczytywała lekcję. Blada, wychudła, skrzywiona z niezadowolenia twarz panny Anieli zawsze jej stała w myśli. Nawet w marzeniach sennych Zosiunia częstokroć trzęsła się ze strachu, gdy jej się ukazało widmo o dwu szarych, bystrych oczach, uzbrojonych szkłami, gdy przemówiło ostrym, przenikliwym i opryskliwym głosem. Coś jadowitego było w tych oczach zimnych, w tym surowym głosie. Uczennica jednak nie śmiała nigdy źle myśleć o swej nauczycielce i często sobie powtarzała w duszy:

— Jestem bardzo niedobra dziewczyna. Z mojej przyczyny ileż zmartwień ma biedna panna Aniela.

Przebyta szkarlatyna, a następnie taki tryb wychowania, pozostawiły niezatarty ślad w fizycznym i duchowym organizmie Zosiuni. Za to lekcje muzyki, chociaż się do nich czasem i nie przygotowała należycie, odbywała z powodzeniem daleko lepszym, czuła, że jej bardzo łatwo z palców spływa to, co tkwi w duszy. Szczęście człowieka uszlachetnia jego pracę także.

Wcześnie już zrozumiała tajemnicę muzyki, polegającą na tym, ażeby nastrój duszy własnej umieć przelać w dźwięki instrumentu i w takiej pieśni bez słów wyrażać swe uczucia. Kto ją widział grającą, zupełnie oddaną swej pracy, prawie zachwyconą tym, co robiła, nie mógł od niej oczu oderwać i mimowolnie wykrzykiwał:

— Jakaż ona piękna!

Była istotnie piękna, ponieważ znalazła sobie rozkoszne niebo i tam się chroniła po doznanych zawodach. Minęły szczęśliwe lata, w których lalki zabawiają dziewczynkę — wyrosła. Jakiś nieszczery, przymuszony uśmiech pojawiał się na jej ustach; rysy twarzy były bardzo piękne, tylko — nieruchome, przypominające spokój posągów kamiennych, Toteż ludzie zwracali ku niej pytające spojrzenia:

— Dziewczę w pierwszej wiośnie życia i jak kwiat piękne, czemuż tak smutnie wygląda?

Przecież są na świecie dziewczęta, którym życie bynajmniej nie w rozkoszy upływa, a one jednak promienieją szczęściem i szczęście dokoła siebie rozsiewają.

Spoglądamy na te cudne kwiaty, pysznie ku słońcu zwrócone, doświadczamy na ich widok ukojenia w swych troskach i ma się chęć zawołać: „Szczęśliwa młodość!”

Nasza Zosiunia nie była taką, nie zwracała się z pogodnym uśmiechem do słońca, które życie daje. Piętnasty rok liczyła i była jak wiotka lilijka, kiedy mamusia jej bardzo ciężko zachorowała, podległa jednej z tych strasznych chorób, co to częstokroć długo się wloką, a nie ma na nie żadnego lekarstwa — nieuleczalny rak. Ogromne strapienie dla rodziny.

Pan Różański i domownicy zupełnie potracili głowy, kiedy ta cierpiąca kobieta wiła się w bólach i cały dom napełniała jękami.

Córka wówczas nie pozwalała się nikomu w niczym wyręczać i na jeden krok nie odstępowała ukochanej mamusi. Każdy jęk, każdy wykrzyk schorzałej matki, jak ostry nóż przeszywał serce dobrej dzieweczki. Czasami uśmierzały się nieco te straszliwe cierpienia i wtedy pani Różańska ze łzami w oczach mawiała do męża:

— Istny anioł dobroci, nie dziecko, jest nasza Zosiunia!... Pamiętaj o niej, gdy ja umrę!

Lekarze prawie nie wychodzili z domu, codziennie odbywali narady, wykonywali operacje, zapisywali lekarstwa; ale choroba, chwilowo jakby wstrzymana, nieubłaganie rozwijała się z dnia na dzień, a koniec niezmiernie łatwo było przewidzieć: najstraszniejsza dla życia bakteria — śmierć.

Jakże gorące modły do Boga zanosiła teraz córka, błagając Go, aby w dobroci Swej nieskończonej cudownie powrócił zdrowie ukochanej mateczce. Tak spokojne, pozornie tak zimne rysy młodziuchnej dziewicy, pod wpływem wielkiego wzruszenia wyrażały wówczas tyle najtkliwszego uczucia, że, widząc ją zupełnie zatopioną w modlitwie, mimo woli miałeś chęć zawołać:

— Jakaż ona piękna!

Była piękna jak poezja.

Dla Różańskiej wybiła wreszcie ostatnia godzina i cierpieniami znękana kobieta oddała Bogu ducha. Wyleczyła ją śmierć, a w serce córki wbiła nowy cierń na życie. Nieprzebrane strumienie łez żalu, smutku, przelały oczka Zosiuni, a cień ponurej boleści napiętnował jej twarzyczkę.

Ubrana w żałobne suknie, z powiekami obrzękłymi od płaczu, chwiejna klęczała przed katafalkiem, strojnym w mnogie wieńce różnobarwnych kwiatów, okolonym przez płonące światła. Pewnych pogrzebów nie zapomina się przez całe życie. Oh, ona nie mogła w żaden sposób pogodzić się z myślą, że w tej oto trumnie spoczywają zwłoki martwej już najukochańszej mamusi! Ból jakiś niezmierny przytłaczał mózg, ściskał serce dziewczęcia, a coraz nowe zdroje łez gorzkich tryskały z oczu. Ci, którzy przybyli na pogrzeb nieboszczki, nie widzieli strasznie rozdartej duszy osieroconej Zosiuni, i podziwiali tylko cudownie piękną w smutku jej postać:

— Jakaż ona piękna! — mówiono, a mało komu przyszło do głowy pomyśleć: — Biedna, ona bardzo cierpi!

Obok ojca szła na cmentarz za trumną, łkanie dławiło jej gardło, łzy cały świat zasłoniły. Nastąpiła przykra chwila: kiedy zmarłą spuszczano już do grobu wtedy i Zosiunię zupełnie opuściły siły; omdlała, padła na ziemię. Otoczono ją, cucono, odprowadzano z troskliwością do powozu, a zajmowano się tylko jej wdziękami.

W szatach żałoby, noszonej po matce, dojrzała na pannę. Była doskonale piękna, jaśniała młodością i urodą, a jednak na jej licach widniał taki poważny smutek, że wyglądała jak dojrzała kobieta.

Po śmierci matki wszystkie trudy gospodarstwa w ojcowskim domu spoczywały już na głowie córki. Nigdy nie dozna zawodu mężczyzna, który w zachodach tego rodzaju polega na sercu prawdziwie dobrej kobiety. Tkliwą miłością otaczała drogiego tatusia, uprzedzała wszystkie jego zachcenia i upodobania, umiała zażegnywać troski, smutki. Sama niejednokrotnie szukała teraz rozrywki i pociechy w muzyce; ale gra jej zawsze tchnęła jakąś smętną rzewnością. Zwykle przelewała w dźwięki tyle smutku, tęsknoty, że — słuchając jej — trudno się było od łez obronić. Patrząc znowu na jej powagę w licach, na postać majestatyczną, miało się chęć zgiąć kolano, złożyć hołd, jakby królowej: „O, jakże piękną jesteś!” Bo wyglądała, niby święta jaka, z pięknego obrazu w życie przeniesiona.

Nie brakowało jej też wielbicieli. Wdzięki zewnętrzne, niepospolite przymioty duszy, w połączeniu ze spodziewanym znacznym posagiem, musiały pociągać wielu. Trudno opisywać wszystkich ubiegających się o rękę panny Różańskiej.

Dzieci, zrodzone w minionym pokoleniu i wychowane na bruku warszawskim — mówimy o płci męskiej, o „kawalerii”, — albo traciły majątek, zdobyty przez ojców, albo go pomnażały. Zarówno utracjusz jak dorobkiewicz są to typy oklepane, tylko że utracjusz warszawski, znany w gwarze miejscowej pod nazwą „facet”, jest postacią w najwyższym stopniu śmieszną.

Skończyła właśnie już lat siedemnaście, kiedy pewien młodzieniec, z kategorii tych, którzy grosz cenią i mnożą, wyznał jej swą miłość, a oświadczył się o rękę. Bynajmniej nie kochała tego pana Stefana, uważającego małżeństwo jako umowę, interes korzystny, o ile daje w ręce kapitał potrzebny do obrotów handlowych. Jednakże ojciec oceniał w nim zdolności kupieckie, wielką energię i sądził, że ten mianowicie związek małżeński może zapewnić Zosiuni szczęście.

— Słuchaj, Zosiu — mówił uroczyście, — jesteś teraz sierotą bez matki, a ja przecież nie powinienem spuszczać się na długotrwałość swego życia, gdy chodzi o przyszłość jedynego dziecka.

Nie mogę cię zostawić samej jednej, bez opieki, i przeto koniecznie muszę przed śmiercią dobry los ci zapewnić, a jeżeli mi Bóg pozwoli, zobaczę jeszcze szczęście twoje. Podług moich zaś wyobrażeń o ludziach, ze wszystkich tych, którzy się obecnie ubiegają o twą rękę, Stefan jest najgodniejszy wyboru.

Zbytecznym byłoby tutaj opisywać, jak ojciec i córka, oboje ze łzami w oczach, ściskali się wzajemnie przy tej sposobności. Tatuś wzruszonym głosem przemawiał do serca córki, która drżała na myśl, że go oporem swoim może ciężko zasmucić i zezwoliła. Zmuszone serce jest najsmutniejsze, a spomiędzy wszystkich uczuć ludzkich żadne nie znosi przymusu z taką przykrością, jak miłość serca niewieściego. Smutek jest wtedy smutkiem rzeczywistym. Może kto powie, że panna Różańska była istotą bierną? Bohaterstwo dobrej i szlachetnej kobiety zawsze polega na zaparciu się, poświęceniu uczuć osobistych. Kto by się był wdarł w tajniki serca Zosiuni, zapłakałby nad nią, ale musiałby przyznać: — „Jakaż to zacna, piękna dusza!” Niestety, ludzie bardzo rzadko przenikają do głębi serca swych bliźnich w tym celu, aby oddawać sprawiedliwość! Jeżeli chodzi o kobietę, mężczyźni widzą tylko jej powierzchowność i o pięknej wyrażają się z uznaniem; kobiety i we wdziękach swojej współbliźniej troskliwie poszukują braków. Zosiunia była o wiele piękniejsza, aniżeli mniemali ludzie płci obojej — była prawdziwym aniołem piękności.

III.

Szła do ołtarza, ubrana już nie w żałobne, lecz w weselne szaty, w wieńcu z mirtu i białych kwiatów. Wyprawiała pogrzeb swemu szlachetnemu dziewiczemu sercu, a zewsząd rozlegały się głosy:

— Jakaż ona piękna!

Tylko ktoś tam z boku poszepnął:

— Biedna dziewczyna, ona przecież wychodzi nie za tego, kogo kocha! Patrzcie, jaka blada, drży, chwieje się na ślubnym kobiercu!

Ale z ust jej nie wyszła najmniejsza skarga i nikt się nigdy nie dowiedział, czy kiedy, oprócz swego męża, kochała jeszcze kogo.

Skończyło się życie dziewicy, córki; nastąpiły obowiązki żony, gospodyni, a potem — matki. Całą duszą swoją wrosła w te obowiązki i spełniała je gorliwie, jak przystało na istotnie szlachetną niewiastę. Została żoną wbrew swojej woli, potem jednak kochała już męża.

Ha, może, może niekiedy i odezwało się jakieś marzenie!... Czyż w karbach rodzinnej niewoli nawet westchnąć nie wolno kobiecie wtedy, kiedy mężczyzna używa zupełnej swobody?

Mąż Zofii, Stefan Bieniecki, podobnie jak jej ojciec, był kupcem z zawodu i całkowicie tonął w owych sprawach, co to „ma” i „winien”. Kupiectwo stanowiło oś obrotową jego życia, pochłaniało całą duszę, pozostawiając w niej zaledwie jeszcze pragnienie używania dóbr materialnych w nagrodę za mozolne ich gromadzenie. Zarabiał on wiele, a w miarę większych zarobków wzrastała jego żądza zysków, zawsze usprawiedliwiana wyrachowanym rozumowaniem. Serce, które od wieków bije w ludzkości dźwiękami różnych uczuć, uderzało silniej w piersi pana Stefana jedynie dla tak zwanego „interesu”. Około tego środka skupiały się wszystkie jego zabiegi, troski, zadowolenia. Nie miał on wcale potrzeby okazywania żonie jakichś tkliwszych uczuć, zdawał się nawet nie pojmować takiego stosunku małżeńskiego. Życie powszednie w nieustannej pracy, w zawziętej walce o coraz obfitszy kawałek chleba, wytrącało Stefana daleko poza sferę potrzeb idealnych. Był zimny, spokojny, wyrachowany i nie pojmował u innych ludzi tych właśnie uczuć, których brakowało jemu samemu. Takim nieuchronnie staje się człowiek w pogoni za ukochanym groszem. Chłód i sztywność panowały w domu państwa Bienieckich, jak zegarek uregulowanym odpowiednio do zajęć pryncypała „interesu”: codziennie jeden i ten sam tryb życia, ordynek bardzo nudnie jednostajny. Pośpiesznie, a z nadzwyczajną punktualnością odbywane śniadania, obiady, wieczerze, nie miały bynajmniej charakteru towarzyskiego; ale stanowiły tylko konieczność odżywiania organizmu, bez czego nie można pracować energicznie w dalszym ciągu. Wygoda i zbytek nie wypływały tutaj z duchowych pożądań zadowolenia, szczęścia, dodania życiu wdzięcznej krasy; ale stały się spowszedniałym, nałogowym dodatkiem do dobrobytu.

Do takich rzeczy trzeba mieć zamiłowanie, potrzebować ich przez upodobanie i trzeba umieć bawić się nimi.

Rumiany, pulchny, od dzieciństwa tłuściejący pan Stefan, skończony filister i korzennik, nie był do tego zdolny. Niczego im nie brakowało: mieli okazałe, przestronne salony, dostatek służby, konie, piękny powóz i, gdy wypadło, mogli wystąpić z pompą. Ona, zawsze bogato ubrana, w pewne oznaczone dni tygodnia bywała z mężem w teatrze; oboje razem składali też wizyty ceremonialne, przyjmowali odwiedziny, a kilka razy do roku wyprawiali u siebie świetne przyjęcia. Bogactwa, obfitości było pełno, wykwintnego smaku — ani za grosz.

Nie, oni się wcale nie bawili, choć i pragnęli! Ich zwykłe towarzystwo w domu i poza domem — krewni, albo ludzie ze sfery owych stosunków, gdzie jedynie pieniądze mają rzetelną wartość. Czegóż wymagać od ludzi, którzy doszli do znaczenia, odważając pieprz, sprzedając koszule, fabrykując pierniki, konfitury? Tacy za swą pracę sami sobie stawiają kamienice, jako pomniki, i pobierają z nich komorne, jak chleb dobrze zasłużonych społeczeństwu.

Rzecz dziwna, Zofia urodziła się i wychowała wśród takich właśnie ludzi, a stanowiła typ odrębny i musiała się ciągle dostrajać do tych kobiet, u których plotka z ust prawie nigdy nie schodzi; musiała okazywać uprzejmość mężczyznom, których zwyczaje towarzyskie nieraz ją bardzo a bardzo raziły.

Ogromnie też ciężko przychodziło Bienieckiej być taką samą gospodynią jak różne inne panie z jej otoczenia. Niejednokrotnie usilnie pragnęła zawiązać stosunki jakieś serdeczniejsze, szczersze i poszukiwała przyjaźnij ale kiedy mniemała, że ją już znalazła, doznawała przykrego zawodu. Mężczyźni na przyjęciach, jeżeli nie grali w karty, to pili dużo wina, prowadzili rozmowy bardzo swobodne, wznosili rubaszne toasty, sadzili się na tłuste dowcipy. Lubiły to inne kobiety i, wielce rozweselone humorem męskim, śmiały się nieraz do rozpuku, a jedna drugiej szeptała na ucho, co znaczy taki dwuznacznik, koncept, który właśnie obrażał delikatniejsze uczucia kobiety. Zdarzało się też częstokroć, że różni znajomi i przyjaciele męża Zofii, rzucali na nią zuchwałe spojrzenia, trącali się łokciami porozumiewająco i wtedy do uszu jej dochodził komplement wypowiedziany w czysto warszawskiej gwarze, jak na przykład: „Szyk kobietka!”, „Warta grzechu!”

Rumieniec wstydu oblewał panią Stefanową, co jednak nie wywierało żadnego wpływu na tych jegomościów. Bieniecki parę razy na rok wyjeżdżał za granicę, gdzie czasami miesiąc, a nawet i dłużej nieco bawił. Piękną młodą mężatkę spotykały w takich razach jeszcze znacznie większe nieprzyjemności. Zdarzali się tacy, którzy jej w oczy robili wyznania, pozwalali sobie natarczywych oświadczeń, prawili jej komplementy gminne, godne jakiego podchmielonego w karczmie parobka. Inni posuwali znowu zuchwalstwo swoje do tego stopnia, że usiłowali listownie zawiązać potajemne stosunki miłosne z panią Bieniecką i wręcz wyznawali jej czas i miejsce schadzki. Zwyczajnie, jak to w naszej Warszawie, gdzie mężczyźni po największej części nie wierzą w cnotę żadnej kobiety, jakkolwiek są synami swoich matek, ojcami — córek, mężami — żon, i braćmi sióstr.

Przez jakiś czas Zofia spotykała stale na ulicy pewnego eleganta, głośnego ze zwycięstw nad płcią piękną i stale poświęconego tym zadaniom. Całymi godzinami wyczekiwał on na jej wyjście z domu, a następnie, gdzie się ruszyła, wszędzie ją uparcie prześladował. Któż tego nie wie, ile ostrożności dokładać musi przyzwoita kobieta, ażeby przypadkiem w bok nie spojrzeć, nie wykonać jakiegoś niewłaściwego ruchu, co by mogło upoważnić natręta do jeszcze zuchwalszego kroku?

A i to również bywało, że się różni tacy narzucali na ulicy ze swoją usłużnością. Eh, daleko gorzej było!...

Jednego razu, któryś z takich, co mniemają, że im się żadna kobieta oprzeć nie zdoła, szedł za Bieniecką aż do bramy domu, a potem przez posłańca przysłał jej swój bilet wizytowy, ozdobiony koroną, herbem i na bilecie zapytywał w kilku słowach, ołówkiem w pośpiechu skreślonych, czy ją może zaraz odwiedzić. Ten bilet dostał się w ręce pana Stefana, który razem z posłańcem pośpieszył zanieść odpowiedź lekkomyślnemu fanfaronowi. Przez parę tygodni opowiadano bardzo drobiazgowo, jak kupiec w obronie czci swej żony wypoliczkował szlachcica herbowego. Ale też od tego czasu Stefan bardzo się zmienił dla Zofii. Trudno było by tu oznaczyć przyczynę, która sprawiła nagły przewrót w postępowaniu Bienieckiego, jako męża. Przejęty bilet wizytowy mógł przecież stanowić jedynie dowód gburostwa szlachcica i nic więcej. Tymczasem Stefan zwykle obojętny i zaledwie zwracający uwagę na postępowanie żony, począł ją teraz trapić podejrzeniami nieuzasadnionymi, prześladować zazdrością.

Było to tym dziwniejsze, że po całej Warszawie obiegała pogłoska o jego stosunkach miłosnych z niejaką Władzią. Zofia przekonała się już wyraźnie tym razem, że jej dozgonny towarzysz życia jest człowiekiem gminnie ordynarnym. O niezwykłej godzinie wpadał do domu niespodziewanie, czego nigdy przedtem nie czynił. Gdyby wtedy zdradzał swą podejrzliwość przynajmniej wobec żony tylko, może by jej to jeszcze tak nie bolało. Ale Bieniecki wybadywał służących, przekonany, że Zofia w czasie jego nieobecności przyjmuje u siebie jakiegoś gacha. Szlachetna kobieta raz i drugi zdradziła oburzenie, chociaż nigdy nie robiła mu scen, nie posuwała się do cierpkich wyrzutów, jak na to zasługiwał. Ten człowiek dobroć jej i rzeczywistą skromność nie wahał się mianować obłudą, rzucając w oczy przykre słowa:

— Jesteś taka sama udawaczka, jak inne! Gdy zauważył, że z kimś prowadziła żywszą rozmowę, że się uprzejmiej uśmiechała do któregoś z mężczyzn, natychmiast tłumaczył to sobie na jej niekorzyść i obwiniał ją o nieskromną zalotność. W cichości cierpiała, opłakując swą dolę gorzkimi łzami.

Co za męczarnie przechodziła, kiedy zasiadła samowtór z mężem do stołu! Jeżeli milczała, odzywał się z przekąsem:

— Wiem, rozmowność, uśmiechy zachowujesz dla innych; dla męża masz płacz, milczenie.

Starała mu się więc przypodobać, chciała okazać usłużność, dobroć swoją. Szydził z tego, zamiast być wdzięcznym:

— Moja kochana, już tam ze mną możesz sobie oszczędzić trudów zalotności! Ja nie chcę żony kokiety!

Nie wiedziała, jak do niego mówić i jak się zachowywać.

Spostrzegł raz, że sobie przypięła różę na piersiach, wybuchnął brutalnym śmiechem:

— Ha, ha, ha. Czy to wabik?

W jakiś czas potem dręczył ją nielitościwie, wygłaszając jak najniekorzystniejsze zdania o kobietach:

— Każda ma mózg kury, język papugi, wyobraźnię wariata. Ubieracie się wszystkie jak dzicy: twarz malowana, włosy wystrzępione, pełno nawieszanych błyskotek, piórek..... No, a o instynktach najlepiej świadczą obnażone ramiona, piersi. Za to wszystko mężczyźni muszą was nazywać cnotliwymi, skromnymi, a nawet aniołami ognisk rodzinnych.

Całą gorycz, złośliwość wylewał w takich przemówieniach, a ona wyraźnie czuła, że mu jedynie o to chodziło, ażeby ją dotkliwie zranić. Jeden Bóg wie, ile przecierpiała! Często po takich męczarniach wybierał się z nią na wizytę, albo zapraszał do domu gości i wymagał, ażeby okazywała wesołość. Ale daleko jeszcze dotkliwszy cios ją oczekiwał. Stefan bowiem posunął swą podejrzliwość do wyrządzenia jej najstraszniejszej krzywdy, jaką tylko może wyrządzić mąż żonie. Pewnego dnia zmyślił on był swój wyjazd za granicę i rzekomo przygotował się do podróży jakoby na czas dłuższy. Opuszczając dom, pożegnał żonę z kłamaną tkliwością, czego się nie domyślała, i mówił:

— Bawże się tu wesoło, odwiedzaj znajomych, przyjmuj gości!

Tymczasem nagle, ni stąd ni zowąd, tegoż samego dnia o północy wpada do domu, rozbudza służbę, żonę, przetrząsa wszystkie kąty, zagląda do szaf, nawet pod łóżko, i z niedowierzaniem pyta:

— Kto tutaj był u ciebie?

Tego nie mogła już przenieść na sobie Zofia, rozżaliła się nadzwyczajnie, wybuchnęła łkaniem, którego długo ukoić nie mogła. Doznana zniewaga głęboko ją ubodła; nigdy jeszcze nie czuła na sobie ciężaru większego cierpienia. Mąż i teraz fuknął:

— Cóż znowu za afektacja, teatralność? Ja tego nie cierpię!

Porwała się, otarła łzy, usiłowała przytłumić wzruszenie, stanęła przed nim z dumą i tak przemawiała pozornie spokojnym głosem:

— Wysłuchaj mnie, Stefanie! Jestem bardzo nieszczęśliwa, a nieszczęście moje pochodzi jedynie z twojej niesprawiedliwości. Od dawna już krzywdzisz mię swymi podejrzeniami; ale to, co mię dzisiaj od ciebie spotkało, jest w najwyższym stopniu upokarzające i zarazem bolesne. Niczym przecież, Bóg widzi, nie zasłużyłam, aby mię mąż tak straszliwie znieważył, sponiewierał! Pomyśl przy tym, że ja nie powinnam i nie chcę skarżyć się na swą dolę przed nikim, nie wolno mi nigdzie szukać przeciw tobie poparcia! Sprawiedliwości, sądu na męża za wszystkie doznane krzywdy domagam się oto od ciebie samego, Stefanie! Dla siebie nie żądam pobłażliwości, bądź surowy, tylko nie bądź katem, który jedynie zabijać umie! Niech cię to nie zadziwia, że od czasu wyjścia za mąż po raz pierwszy przemawiam tak otwarcie, śmiało! Mniejsze swoje krzywdy znosiłam cierpliwie dotąd; ale dzisiaj muszę wystąpić w obronie własnej godności osobistej, niewieściej czci żony. Cóż mi na to odpowiesz?

Bieniecki nie odznaczał się wrażliwością, językiem uczucia było bardzo trudno przemawiać do jego serca; jednakże nawet czysto kupiecka logika wystarczała tu najzupełniej do zrozumienia, że zarówno słowa jak całe zachowanie się żony bynajmniej nie wskazują na winowajczynię. No i przy tym dodać należy, że Zofia, wiotka, w bieli, z rozpuszczonymi włosami, z zapłonionym licem, z niezwykłym zapałem w załzawionych oczach, zdawała się mówić każdym ruchem: „Jestem taka cudnie piękna ciałem i duszą, że tylko na miłość, na uwielbienie męża zasługuję”.

Skruszył się więc tym razem, przeprosił ją i usiłował pieszczotą nagrodzić krzywdę, zagoić bolesną ranę. Aniołów zawsze jest łatwo przebłagać.

W jakiś czas potem ujawniła się poniekąd przyczyna owej mężowskiej podejrzliwości: cherchez la femme.

Nienawiść miała dla Zofii siostra Bienieckiego, panna Melania, a oprócz tego, pewna nimfa, imieniem Władzia, żywiła zazdrość o serce Stefana.

Kiedy z dwóch źródeł dochodziły do męża wieści o wiarołomności żony, uwierzył nareszcie. Tylko w powieściach cnota wobec potwarzy tryumfuje i zyskuje na wdzięku, w życiu — zwykle przegrywa i cierpi.

Raz podkopana harmonia małżeńska, nigdy już nie wróciła do równowagi. Stefan zawsze był odtąd podejrzliwy i nie obdarzał żony zaufaniem, na jakie bezwarunkowo zasługiwała. Z tego powodu tak się nawet w końcu ośmieszył, że przyjaciele i znajomi nieraz płatali mu figle jako zazdrosnemu mężowi. Gdyby Zofia wiedziała była o tym, rozumiałaby należycie, dlaczego Stefan tak często wymagał od niej zapewnień, ba, nawet przysiąg wierności małżeńskiej.

Nie skończyły się przeto jej małżeńskie strapienia, jakkolwiek mąż złagodniał nieco i już nigdy potem nie wystąpił tak brutalnie, jak owej pamiętnej nocy. Za to nie zdołała sobie przez całe życie zjednać rodziny mężowskiej, a głównie — panny Melanii.

IV.

W dwudziestym pierwszym roku życia swego doczekała się pociechy, została matką. Utonąć całą duszą w życiu ciągłych trosk, starań, obaw i niepokojów, poświęceń — oto całe szczęście, rozkosze macierzyństwa.

Któż nie zna tego uczucia najczystszego, najszczerszego, najszlachetniejszego ze wszystkich miłości, jakie w sercu kobiety mają siedlisko? Jest to kolebka i chluba ludzkości. Maleńki Staś zapełnił jej teraz życie, był jej skarbem jedynym, dumą i nadzieją. Z tkliwością tuliła do białej piersi tego drobniuchnego a krzykliwego człowieczka, kochała go i za to nawet, że płaczem nieustannym witał swoje życie na świecie.

— Biedactwo moje, on widać cierpi, skoro tak płacze, zanosi się, czerwieni, ma łezki w oczach!

Jakże ciężkie były te strapienia młodej matki. Nieubłaganie coś ją przykuwało do kolebki maleńkiego kochanka, a kiedy na chwilę odeszła, znowu ją tęsknota nagliła do powrotu. Zofia pochylona nad kolebką swej dzieciny, zapatrzona w tę drobniutką twarzyczkę o niewyraźnych rysach, była zachwycająco piękna. Ludzka twarz kształci się i nabiera szlachetnego wyrazu pod wpływem tkliwych uczuć, ożywiających serce, a ona oto chciałaby była całą swą duszą przelać w synka.

— Ty, ukochana moja odrobino, maleństwo najdroższe! — mówiła z pieszczotą i bałwochwalczo całowała jego drobne rączki, nóżki, śpiewała mu rzewnym głosem prześliczne piosnki, kiedy usypiał.

Stefan zmienił się teraz cokolwiek pod wpływem uczuć ojcowskich. Wprawdzie na chwilę nie ustał w pogoni za groszem i zamożność jego wzrastała razem z chciwością coraz bardziej; ale zniknęła przynajmniej owa mężowska podejrzliwość, był już dla żony wyrozumialszy, serdeczniejszy i często powtarzał słowa:

— Nasze dziecko!

Słysząc, że żona chce własną piersią karmić, Bieniecki nie chciał się na to zgodzić i przekonywał, nalegał, aby do Stasia przyjęła mamkę.

— Mamkowanie — mówił — zepsuje ci figurę. Jesteś i tak wątła, szczupła, a przy tym — nie wypada, moja żono. Przecież mię stać na to, ażeby dziecko miało mamkę, zdrową, hożą wieśniaczkę. Wezwij lekarza na naradę, a ja pieniędzy nie będę skąpił!

Tak przemawiał mąż; Zofia jednakże słyszeć o tym nie chciała i ciągle powtarzała swoje:

— Nigdy i za żadną cenę nie pozwolę na to, ażeby syn mój czerpał zapasy życia z piersi obcej mu kobiety! Stefanie, miłość, obowiązek, a poniekąd zapewne i próżność matki nakazują mi stawić ci w tym razie opór.

Oparła się przeto stanowczo mężowi, a mąż po raz pierwszy zrobił żonie ustępstwo: jako matka, otrzymała nareszcie głos przeważny, którego nie miała jako żona. Ha, bo też ze wszystkich uczuć ludzkich, jakie tylko krzewią się na ziemi, wprost z niej — rzec można — wyrastają i. żyją zawraz z jej ruchem naokoło słońca, miłość macierzyńska jest uczuciem najgodniejszym istotnego szacunku całej ludzkości, wypielęgnowanej jedynie przez matki! Ta piękna Zofia, mateczka tkliwa, dobra jak anioł, i ten Staś, pieszczoszek jej maleńki, stanowili razem prześliczną, wybornie dobraną parę. Oh, serdeczniej i ściślej z sobą połączonej drugiej parki ludzi trudno było by znaleźć na ziemi — chyba znowu anioł-matka i jej maleńki aniołek-synek! Przychodził nieraz w odwiedziny pan Różański, brał wnuczka na ręce, podnosił go wysoko w górę, albo sadzał sobie na kolanach, pieścił, bawił, a zwykle mawiał:

— Wiesz co, Zosiuniu, w latach swego niemowlęctwa byłaś kubek w kubek podobna do tego malca!

Na takich właśnie scenach polega urok życia rodzinnego. Ona drżała o dziecię, ile razy je z rąk wypuściła i zwykle niespokojna, pełna obawy, błagalnie wzywała ojca:

— Niech mi go tatuś odda! Zawrotu głowy może dostać, co złego mu się stanie... Ach, Jezus Maria, jak on się przechyla!

Staś tylko na jej rękach — sądziła — był zupełnie bezpieczny. Tatuś rozumiał, co to jest matka, i oddawał jej synka. Malec — rzecz prosta — rwał się zawsze w objęcia matki, a najpierwszy przezeń wymówiony wyraz był „mama”. Gdyby tylko zdołał, powiedziałby najniezawodniej:

— Na całym tym wielkim świecie, który oto widzę przed sobą, nic mi nie sprawia takiego szczęścia, jak moja cudownie piękna, zachwycająca i nadzwyczajnie dobra mama.

Chociaż się słowami nie umiał wypowiedzieć, zdradzał jednakże myśl tę każdym ruchem, każdym spojrzeniem. Bardzo a bardzo dobrze było mu zawsze przy mamusi. Macierzyństwo nie pozbawiło jej bynajmniej wdzięków zewnętrznych; przeciwnie, surowo poważne rysy twarzy złagodniały i ożywiły się teraz, uśmiech wyrażał dobroć pełną tkliwości, oczy odbijały pogodny spokój duszy, dźwięki głosu nabrały pieszczotliwości.

— Jakaż ona jest piękna i co za śliczne to jej dziecko! — mówili z podziwem ci, którzy widywali panią Stefanową, piastującą na ręku synka.

Straszne są owe choroby, zmiatające ze świata corocznie mnóstwo drobiazgu ludzkiego. Trwoga śmiertelna przejmowała serce Zofii, ile razy wyczytała w gazecie wiadomość, że szkarlatyna, błonica, czy ospa, szerzą właśnie spustoszenie wśród dzieci. Najmniejsze oznaki niedomagania Stasia, a już w domu lekarz. Myślała o nieszczęściu, o wielkiej rozpaczy tych biednych matek, które straszliwemu pomorowi musiały złożyć dań ze swego potomstwa. Ona umarłaby chyba z bólu, nigdy by nie przeżyła straty ukochanego jedynaka. Wszystkie te złośliwe choroby dzieci wyglądały w jej wyobraźni, jak nienasycone, krwiożercze potwory, które z rozdziawionymi paszczami czyhają na życie najdroższego Stasia.

Co tu począć, jak się zabezpieczyć, chronić przed przeraźliwie okropnymi plagami? Czy może wyjechać z Warszawy, uciec tam, gdzie nie ma żadnych takich chorób? Tysiącznymi pytaniami obrzucała lekarza, którego wezwała, naglona — jak mówiła — bardzo groźnymi objawami niezdrowia u Stasia.

— Miał dzisiaj w nocy sen nadzwyczajnie niespokojny, budził się co chwila, popłakiwał.

I te okoliczności nastręczyły jej tyle domysłów przerażających, że udręczona nimi przez całą noc oka nie zmrużyła.

Nazajutrz lekarz gorliwie, ściśle zbadał stan zdrowia dziecka i orzekł:

— Jest zdrów jak ryba!

Pocieszyła się, ale i tak miała jeszcze przerozmaite wątpliwości, poddawała lekarzowi liczne swoje urojenia, przypuszczenia, a on je musiał zbijać, rozpraszać kolejno jedne po drugich. Nawet takie niczym nieuzasadnione, czysto dziecinne domysły i obawy nie okrywają przecież śmiesznością serca macierzyńskiego.

— Panie doktorze, Staś coś nieustannie przechyla główkę na prawą stronę. Czy to aby nie będzie woda na mózgu?

— Uchowaj Boże! Nie ma najmniejszego podobieństwa.

— Więc może ma wrzód w uszku, albo co takiego?

— Gdzież tam! Widocznie z prawej strony przytula główkę do mamy i dlatego ją tak przechyla — pieszczoch, swawoli sobie oto po swojemu i koniec.

To jeszcze nie wszystko: pozostaje obawa w przewidywaniu przyszłości.

— Lękam się, co to będzie, kiedy on zacznie ząbkować. Podobno niektóre dzieci bardzo ciężko chorują wtedy — nieprawdaż?

— Zaręczam pani, że obecnie nie mamy najmniejszego powodu obawy.

— A czy też pan doktor zwrócił uwagę na tę czerwoną krosteczkę, która mu od wczoraj wystąpiła na szyjce? Żeby się to tylko nie rozwinęło... Teraz przecież panuje szkarlatyna, tyfus plamisty... Ja się ogromnie boję.

— Ho, ho, ho! Któż widział robić takie nieprawdopodobne przypuszczenia?

— On jest bardzo wątlutki, czyby mu pan doktor nie zapisał czegoś na wzmocnienie?

— Wcale nie jest wątły, odżywia się znakomicie i, jak na swój wiek, ma dużo ciałka. Tymczasem radzę pani tylko, dopóki trwa karmienie malca piersią, nie trapić się bez potrzeby, unikać wzruszeń silnych, a wszystko już będzie dobrze.

Uspokoiła dzisiaj swoje główne obawy, ale jeszcze rzuciła lekarzowi takie pytanie na odchodnym:

— Czy też to nie zaszkodziło dziecku, że niańka wsadziła je wczoraj w kąpiel o jakie trzy, cztery stopnie cieplejszą nad przepis?

Uśmiechnął się lekko, znowu ją uspokoił, a zalecił, aby tego w przyszłości unikała niańka. Dopiero, kiedy lekarz już był odszedł, poprzypominała jeszcze różne inne sprawy, o których niezbędnie należało z nim pomówić.

Na przykład, kto wie, czy dobrze jest dla karmienia Stasia, że ona jada pomarańcze? Zawsze to kwas przecie! Przytem chciałaby dokładnie” wiedzieć, ile godzin ruchu potrzeba jej codziennie, jako karmicielce, ażeby mleko macierzyńskie było zdrowe i pożywne dla Stasia. Oprócz tego zachodziła wątpliwość, o której mianowicie godzinie w różnych porach roku najlepiej jest wynosić, czy wywozić dziecko na świeże powietrze. No, a bardzo być może, że w tym mieszkaniu Staś ma mało powietrza, światła i należało by przenieść się z nim gdzie indziej... Zresztą, Plac Zielony — ktoś jej to kiedyś powiedział — wykazuje przeciętnie największą śmiertelność dzieci i ma być gniazdem straszliwych bakteryj. Gdyby lekarz zawyrokował, Stefan naturalnie musiałby się zgodzić na zmianę mieszkania dla dobra dziecka. I tak ciągle przychodziło jej coś nowego do głowy: gdy jedne obawy znikały, natychmiast powstawały inne. Wyobraźnia kobiety, podniecona obawami matki, może iść o lepsze z bujną wyobraźnią poety.

Staś sobie rósł tymczasem jak na drożdżach, dostawał ząbków, i wyszedł z epoki ssania. Zaczął teraz gryźć, żuć, a czynił to równie energicznie, jak ssał przedtem, i zawsze ku wielkiemu zadowoleniu swej troskliwej mamusi.

Odkarmianie synka własną piersią i te ciągłe o niego niepokoje znacznie zubożyły organizm młodej kobiety. Teraz, chociaż malec nie przestał być przedmiotem trosk matki, jednakże już przynajmniej nie wysysał z niej zapasów życia, odżywiając się na własną rękę. W dwudziestym trzecim roku życia rozwinęła się Zofia fizycznie, wypełniała jak wspaniały kwiat, była kobietą dojrzałą i piękną w całkowitym znaczeniu tego słowa. Jej wdzięki nigdy przedtem ani potem nie jaśniały większym blaskiem. Syreni gród słynie ze swych cór nadobnych; ale pani Bieniecka była onego czasu królową warszawskich piękności. Na jej widok każdy mimowolnie przystawał i, jeżeli nie zawołać, to pomyśleć musiał:

— Jakaż zachwycająca kobieta!

Zapewne i ona sama wiedziała, że jest piękna; ale Staś tylko był dla niej ideałem piękności i nie wyobrażała sobie, ażeby poza nim mógł być ktoś jeszcze piękniejszy. Ta skromność, prostota, podwyższała jeszcze jej wdzięki, podobnie jak znowu zarozumiałość podnosi stopień brzydoty i dodaje jej szpetności. Wszystkie marzenia pani Stefanowej odnosiły się do dziecka, które niedawno nauczyło się chodzić, a rozporządzało nieznacznym jeszcze zapasem wyrazów.

Syn ten był dla mamusi przyszłym bohaterem, uosabiającym wszelkie zalety i cnoty, jakie tylko przyozdabiają ludzkość. Uposażyła go ona już naprzód: w charakter prawdziwie męski — silny i prawy, w rzetelną i obszerną wiedzę, w szlachetnie idealny pogląd na świat, w rycerskość uczuć, a obok tego — piękną i ujmującą postać. Taki kochanek jej musiał koniecznie umieć zjednywać sobie serca ludzi, zyskiwać ich szacunek, a zasłużyć na sławę. Ludzkość najpiękniejsze swoje marzenia o doskonałości powierza chyba sercom matek, które w dobroczynnym cieple uczuć przerabiają je na ideały, potem już urzeczywistniające się w ciągu dziejów bardzo a bardzo powolnie.

Malec, niespełna czteroletni, był nadzwyczajnie żywy i z ogniem rwał się do wszystkich takich zabaw, które mu, zdaniem matki, zagrażały niebezpieczeństwem: nad miarę swawolny, czupurny pieszczoch, szukał zawsze guza. Matka wyjechała z nim jednego roku na lato do uroczego Ojcowa. Boże, ileż niepokojów przeżyła ona tutaj!... Staś przepadał za końmi, psami i bardzo śmiało się do nich zbliżał, a nie baczył na żadne przestrogi tak zwanej bony Francuzki, która, uganiając się całymi dniami w pocie czoła za swoim wychowańcem, nieustannie powtarzała:

—  Cest un sauvage enfant!

Malec zmykał przed nią do lasu, wyłaził na wysokie skały, albo się ukrył gdzieś w gąszczu i stamtąd wykrzykiwał:

— Kuku, mademoiselle, kuku!

Ooo, miała z nim za swoje! Zawsze biegł szybko, a biedna bona, mimo wysiłki, nigdy nie mogła za nim podążyć i, kiedy go straciła z oczu, zalewała się łzami.

Obwiniany przed matką o różne takie przestępstwa, czasami okazywał skruchę i chętnie przyrzekał poprawę; ale daleko częściej lekceważył oskarżenia bony, i wtedy był głuchy na nauki matki. Choć nawet chwilowo miewał najlepsze chęci, na żaden sposób nie zdołał opanować swojego zbytecznie ognistego temperamentu.

Wpadał w istny szał na widok swobodnej przestrzeni, gdzie mógł tyle biegać, ile mu się podobało, na wyścigi z motylami. A był to prześliczny chłopczyk, z ciemnoniebieskimi, pełnymi życia oczyma, z zapłonioną twarzyczką, z bujną czuprynką pięknie połyskujących włosów barwy słomkowej. Zapał, energia i inteligencja zdały się tryskać z jego spojrzeń, a rysy dziecięcej twarzyczki były wyraziste i bardzo ruchliwe, zdradzające każde uczucie, które go ożywiało w danej chwili. Matka kochała syna nad życie, jednakże wcześnie już poczuła, że ma za słabą rękę, aby opanować ognisty temperament i wychować swój ideał przyszłego mężczyzny. W tych pierwszych latach życia Staś karmił także ideał swojej przyszłości i częstokroć z nadzwyczajną stanowczością oświadczał mamusi:

— Kiedy dorosnę i będę już miał wąsy, wtedy koniecznie muszę zostać stangretem!

Szczytem szczęścia dla tego malca było zasiąść na koźle, trzymać bicz w jednej ręce, w drugiej — lejce i powozić.

Wszyscy furmani w Ojcowie wiedzieli o tej żyłce paniczyka warszawskiego, pozwalali mu siadać obok siebie na koźle, a niekiedy i powodować końmi. Bardzo zadowolonym, dumnym czuł on się wówczas.

— Przecież ani mama, ani mademoiselle, ani żadna kobieta nie umiałaby powozić, — dawał się słyszeć.

Jeszcze większe upodobanie ciągnęło go do jazdy wierzchowej. Niezmiernie dla niego uroczysty i zawsze pamiętny był dzień, kiedy go po raz pierwszy w życiu posadzono na grzbiecie jakiegoś ogromnie spokojnego podjezdka. Odtąd marzył o własnym koniu, a z ust jego często wychodziły te słowa:

— Moja mamusiu, ja muszę mieć konia!

I już ani myślał poprzestać na drewnianym koniku.

Koniec wersji demonstracyjnej.

V.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

X.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej