Juliusz Słowacki

ZŁOTA CZASZKA

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

OSOBY:

AKT PIERWSZY

AKT DRUGI

ZŁOTA CZASZKA

Dramat niedokończony

Juliusz Słowacki

OSOBY:

Pan KONIECPOLSKI, występujący jako rzekomy GWINT
ZŁOTA CZASZKA, strażnik krzemieniecki
Pani STRAŻNIKOWA, jego żona
Panna AGNIESZKA, jego córka
Pan GĄSKA, regent
Pan MILEWICZ, szlachcic
Ksiądz GWARDIAN, później PROWINCJAŁ franciszkański
Inny KSIĄDZ
ZAKRYSTIAN
JANKIEL, Żyd arendarz
STANISŁAW, później SZAWEŁ
JAN, później KLEOFAS J
MAGDA, dziewka
SKOPEK, kaleka
studenci
Rzecz dzieje się w Krzemieńcu — za panowania Jana Kazimierza w czasie najazdu szwedzkiego w r. 1655.

AKT PIERWSZY

SCENA I

Stancyjka Stanisława. Stanisław, Jan, późnij Gąska

STANISŁAW
Cóż tam, panie Janie? �le słychać  — podobno, że pan strażnik krzemieniecki Złota Czaszka wydaje córkę swoją, pannę Agnieszkę, za pana regenta Gąskę... a cóż będzie z wacpanem?...

JAN
Będzie, co Bóg zechce...

STANISŁAW
Zdaje mi się, że trzeba by złemu zapobiec.

JAN
A jakim sposobem?...

STANISŁAW
Pana Gąskę od małżeństwa odstraszyć... Słuchaj, ja ćwik - znasz mnie... jeżeli chcesz, to usłużę... Oto naprzód, patrz... wykleiłem sobie wertep z papieru i będę chodził po do- mach pokazując diabła i anioła, to mi przyniesie kilka gro- szy i będzie czym Boże Narodzenie pokropić... A wacpana podobno z domu Strażnika wypędzono? Otóż pomaluj sobie korkiem brwi - naucz się kolędy... a ja wacpanu wejście do domu pana Strażnika ułatwię  - pomówisz z panną Agnieszką w ciemnym kącie... a ja dziatwie i starym będę pokazywał diabła w wertepie.

JAN  
Coż ja jej powiem?... Ja jestem ubogi,
Pan regent jasnych atłasów naniesie,
Przyjedzie końmi karymi w kolesie,
Opowie, jakie ma pod domem stogi,
Jakie baranów, owiec pełne góry!
Jak te barany jutro w Berdyczowie
Przemieni w pereł kałakuckich sznury
I ją ubierze, że jak aniołowie
Będzie świeciła między siostry swymi,
Okryta blaskiem i gwiazdy złotymi.
A ja co powiem?... ja, student... żak szkolny,
Go ja przyniosę?... czy bławatek polny?
Czy narcyz biały? — Tu cały fundament:
Urząd, podkówki srebrne... aksamity...
Potrzeba czasem wyprawić traktament...
Potrzeba miejskie plotkarki, kobiety
Przynęcić... i mieć wszystkie poza sobą...
A wiesz, że moja biedna matka wdowa...
Jedna jest tylko u nas w domu krowa...
I ta nie daje mleka... a ozdobą
Domu naszego jest bocian na dachu
Zamiast blaszanej z herbem chorągiewki...
U matki mojej przędą biedne dziewki,
Ona przedaje płótno... Tak, mój Stachu,
Być mi żołnierzem, nie Strażnika zięciem...

STANISŁAW
Wiem, że nie jesteś hrabią ani księciem,
Ale pań Strażnik także nie majestat...
Wacpan się tylko strój... niech panna kocha...
Lecz ot... ktoś wchodzi...
Wchodzi Gąska.
Co widzę? Pan Gąska.

GĄSKA
Czy tu mieszka pan Stanisław, skrybent?...

STANISŁAW
Ja jestem, do usług wpana...

GĄSKA
Hum... czy waćpan komponujesz wiersze?

STANISŁAW
Komponuję, co wpan rozkaże...

GĄSKA
Rad bym mieć wierszem ułożoną kolędę... amoroso... w spo-
sobie miłosnym... dla jednej panny, dla której mam afekt
i postanowienie...

JAN do siebie
Dla Agnieszki...

GĄSKA
Skomponuj mi wacpan i napisz na welinowym papierze,
rozumiesz, na wierżchu mają być kaligraficznie wydane
dwa serca, jednemu uległe postrzałowi... strzała srebrna,
mocium panie, przeszywająca na wylot, pod spodem miej-
sce na podpis... i jakie łacińskie symptoma.

STANISŁAW
Rozumiem, wpanie...

GĄSKA
Co za to będzie należało, zapłacę... a proszę, aby dobrze
było rezonowane i asumpt z wysoka. Masz zadatek...
Wychodzi.

STANISŁAW
Dukata rzucił... Niech go diabli - dukata rzucił... Wiesz
ty co?... że... panna Agnieszka... e... e... e... dukata rzucił...
Idź na żołnierza... idź na żołnierza! - Tu nie ma co robić
gołemu człowiekowi, gołemu jak bizunus... Niech go diabli,
jak płaci...
Śpiewa.
Póki nie obrośniesz pierzem,
Póki masz pchły za kołnierzem, Requiesces!...
Uf!... to jakiś studukatowy szlachcic...
Chodź na wino do Jankiela!...
Śpiewa
Póki nić ustrzyże Parka,
Żydóweczka nam szynkarka
Lej, lej, lej!...
Adonisie,
Z miłości się 
Śmiej, śmiej, śmiej!
Chodź do Jankiela na wino!

JAN
Lecz co będzie z moją miłością?...

STANISŁAW
Co?... Czy ja wiem, co będzie z twoją miłością?... Zatknij
kwiat do czapki, ubierz się fantastycznie — i złap sobie
jaką ciepłą wdowę, co ma pieniążki.
Wychodzą.

Koniec wersji demonstracyjnej.

SCENA II

Szynk w zajezdnym domu.
Pan Koniecpolski —  Jankiel, szynkarz

JANKIEL
Nu — a co tam słychać w Krakowie?

KONIECPOLSKI
�le, Żydzie, słychać: Szwedy w Krakowie — a Kozaki na
Podolu — a jeszcze i Rakocy ciągnie. Król Jan Kazimierz
nie ma pięści ziemi w Polsce...

JANKIEL
Nu — tak cóż on zrobi?... A gdzie on?

KONIECPOLSKI
W górach Karpackich siedzi...

JANKIEL
A co będzie, jak z gór wypędzą?...

KONIECPOLSKI
To pójdzie za góry...

JANKIEL
A co będzie, jak za góry za nim pójdą?...

KONIECPOLSKI
Gałganie Żydzie, co ty mi pędzasz króla jak Hamana?...
Zrobiemy tu konfederacją... i wypędzimy Szwedów...

JANKIEL
Ja nie przeczę...

KONIECPOLSKI
Kto tu ma największe między szlachtą znaczenie?

JANKIEL
Tak tu różnych jest panów... ale najbojowszy pan, to pan Strażnik, co dostał złotej czaszki...

KONIECPOLSKI
Wytłumacz się, Żydzie!...

JANKIEL
Tak to niewielki pan — ale kochany bardzo i między swymi, i między nas Żydków. Tak to pan, co miał stłuczony łeb, a sprawił sobie złotą głowę... Jak moja Siora, co nosi perły na głowie i brylanty. On ma złoty łeb... i dobry łeb... i stary łeb! Pani Strażnikowa to dobra kobieta... jest i panienka w domu, cymes panienka. Idzie za mąż za bogatego szlachcica.

KONIECPOLSKI
Gdzie mieszkają ci państwo?

JANKIEL
A pan idź na prawo. Tam jest nad potokiem pod górą dworek biały i dwie lipy... tam państwo wielmożni Strażnikowie mieszkają.

KONIECPOLSKI
Trzeba md do nich zapukać...
Wychodzi.

JANKIEL
To jakiś haraburda! — Przyszedł robić szablistość... A czego on tu?... Handel upadnie przez niego... przyszedł robić zabij — wytnij — morduj! Ja nie widzę, żeby ten król był potrzebny, kiedy się bez niego obeszło... Trzeba mi zobaczyć, gdzie on idzie...
Wychodzi.

SCENA III

Piekarnia w domu Strażnikowstwa. Pan Strażnik i Pani Strażnikowa

P. STRAŻNIK
A cóż? każ, serce, niech się dziewki zejdą na kolędę. Czy rozdałaś im wstążki?

P. STRAŻNIKOWA
Dałam każdej po wstążce i po tynfie — kontente... Ambrożemu nie dałam nic gotówką, boby się upił... ale kupiłam czapką z barankiem.

P. STRAŻNIK
A Gnusi coś dała?

P. STRAŻNIKOWA
Kornecik z czarnej koronki z różami.

P. STRAŻNIK
A ja tobie co dam?

P. STRAŻNIKOWA
Nie szalej, dziadu... Czy ja jeszcze głodna na twoje fatałachy?
Ot wiesz co? Spraw Gnusi złotem szyte trzewiczki na korkach...

P. STRAŻNIK
A weź, serce, na to z biurka pieniędzy i daj ode mnie.
Schodzą się dziewki.
No, dziewczęta, poprawcie kagańca i zaspiewajmy o Bożym Narodzeniu. Serce, każ Gnusi, niech przyjdzie!...

Śpiewają.
Chrystus Pan się narodził...
Świat się cały odmłodził...
Et mentes...
Nad sianem, nad żłobeczkiem
Aniołek z aniołeczkiem
Ridentes...
Przyleciały wróbelki
Do Panny Zbawicielki
Cantantes...
Przyleciały łańcuchy
Łabędzi, srebrne puchy
Mutantes...
Puchu wzięła troszeczkę,
Zrobiła poduszeczkę
Dzieciątku...
Potem go położyła
I sianem go nakryła
W żłobiątku.

P. AGNIESZKA
wchodzi
Tatku, jakiś pan chce z tatkiem mówić.

P. STRAŻNIK
Proś go tu, do piekarni!

P. Agnieszka wychodzi.

P. KONIECPOLSKI
wchodzi.
Niech będzie Jezus Chrystus pochwalony!

P. STRAŻNIK
Na wieki wieków... Kto wacpan jesteś?

P. KONIECPOLSKI
Jestem wojak, mości dobrodzieju...

P. STRAŻNIK.
A z jakich stron?...

P. KONIECPOLSKI.
Z Ukrainy.

P. STRAŻNIK
A jak godność?...

P. KONIECPOLSKI
Nazywam się  Gwint...

P. STRAŻNIK
Familia acana dobrodzieja mi nieznajoma...

P. KONIECPOLSKI
Wierzą... jestem z małej szlachty.

P. STRAŻNIK
Ja także z małej...

P. KONIECPOLSKI
Ale, jak słyszałem, z tęgiej?

P. STRAŻNIK
Tak sobie. - Czymże mogę służyć acanu dobrodziejowi? Dziś dzień  święty - zastałeś mię, że z ludźmi śpiewałem kolędę. Siadaj wacpan! Magdo, przynieś sztofik z szafki i pierniczki. Proszę, siadaj wać...

P. KONIECPOLSKI
Prosto wacpanu dobrodziejowi powiem, że przyjechałem tu robić konfederacją...

P. STRAŻNIK
U nas?

P. KONIECPOLSKI
Czy to wacpana dziwi?...

P. STRAŻNIK
Miasteczko żydowskie, mości dzieju.

P. KONIECPOLSKI
Ale przecięż tu mieszka i szlachta...

P. STRAŻNIK
Są  — są... Ale nietędzy...

P. KONIECPOLSKI
Uważasz wacpan, że tu nie tak chodzi o rzecz, która by miała szczęśliwy sukces... jak o danie pierwsze hasła narodowi niszczonemu przez Szwedów i Kozaków. Wszak waćpan służyłeś w wojsku?...

P. STRAŻNIK
Dotknij wać palcem!... czy czujesz?... Twardy mam łeb -
z kruszcu, mości dobrodzieju... Widać, że byłem cięty..

P. KONIECPOLSKI
Słyszałem...

P. STRAŻNIK
Więc wacpan jesteś przysłany dla zrobienia konfederacji... A kto przysyła?... Czy wolno spytać, kto przysyła?...

P. KONIECPOLSKI
Oto jest list...

P. STRAŻNIK
Gnusiu!

Panna Agnieszka wchodzi.
AGNIESZKA
Co, tatku?

P. STRAŻNIK
Daj mi okulary! Widzisz, jaką mam tęgą dziewkę... Słabe to, sucherlawe, ale nieszpetne, co?...

P. KONIECPOLSKI
Przystojna panna...

P. STRAŻNIK
I dobra... 
Bierze okulary.
Idź precz, bo tu my mamy z sobą do pomówienia...
Czyta.
Więc wacpana sam król upoważnił? Ha...
Wstaje.
Zrobiemy, co się da... zrobiemy... Jutro, wysłuchawszy trzech mszy u Franciszkanów, sproszę tu panów braci szlachtę i wypróbuję. A gdzie waćpan mięszkasz?

P. KONIECPOLSKI
U Żyda Jankiela.

P. STRAŻNIK
Przenieś się do mnie... tu będzie wygodniej!

P. KONIECPOLSKI 
Niedługo tu bawię, więc nie chciałbym wacpanu dobrodziejowi domu przewracać do. góry nogami.

P. STRAŻNIK
Jak wola, szczerym sercem proszę.
Koniecpolski wychodzi.
Gnusiu, zawołaj mi matki.
Wchodzi Strażnikowa.

P. STRAŻNIKOWA
A co, serce?

P. STRAŻNIK
Jutro, serce, będziemy mieli wiele gości... przygotuj się na to, serduniu!

P. STRAŻNIKOWA
Z jakimże to deszczem spadną ci goście?

P. STRAŻNIK
Spadną, bo zaproszę... więcej babom wiedzieć nie trzeba...
A słuchaj no, serce! Trzeba by, żeby już ten pan Gąska, były marszałek, z naszą córką skończył, bo my niedługowieczni, a spadek niewielki... Coż, czy ona się przychyla?...

P. STRAŻNIKOWA
Nie męcz dziecka!...

P. strażnik
Wacpani jesteś nadto powolna, w tych rzeczach trzeba trochę musu.

P. STRAŻNIKOWA
Ale daj czas!...

P. STRAŻNIK
Bhu! bhu!

P. STRAŻNIKOWA
Coż  to tak parskasz, dziadu?...

P. STRAŻNIK
Przygotuj wacpani córkę, bo się lękam, że pierwej mi zadzwonią na pogrzeb — niż na córki wesele...

P. STRAŻNIKOWA
Idź spać... idź spać, zrzędo... proroku czarny...

P. STRAŻNIK
Dobrej nocy, moja babo...
Wychodzi.

P. STRAŻNIKOWA
Biedna moja Gnusia, iść za takiego drewnianego człowieka
w aksamicie! Gnusiu, a chodź tu!

AGNIESZKA
Co, mamo?

P. STRAŻNIKOWA
Staremu się coś ubrzdało, chce koniecznie przyśpieszyć twoje wesele.

AGNIESZKA
O! nie! o nie! Niech mnie mama broni, póki można...

P. STRAŻNIKOWA
Cóż ja będę zawsze ciebie bronić?... Trzeba, żebyś się zdecydowała. Pan Gąska przysłał podarunki... Magdo, dobądź no tam z komody zawinięcie w jedwabnej płachcie i przynieś!
Magda przynosi.
Widzisz, więcej tu jest złota, niż ty warta, błaźnico!... łokieć tej koronki kosztuje pewnie dwa holenderskie dukaty, Jankielowa mi dawała czternaście tynfów bez targu. Cóż ty się tak skrzywiła, smorgońska... fioko? Fiu-fiu w głowie, przefiukasz ty panieństwo i zostaniesz na koszu! Magdusiu, przypnij jej do głowy tego narcysa!...

AGNIESZKA
Nie chcę, nie chcę, nie chcę...
Wyrywa kwiat i depce go  nogami.

P. STRAŻNIKOWA
Ale, Gnusiu, cóż będzie? — Trzeba panu Gąsce coś odpowiedzieć...

AGNIESZKA
Niech czeka...

P. STRAŻNIKOWA
Więc mu nie rekuzujesz?

AGNIESZKA
Rekuzuję...

P. STRAŻNIKOWA
Ale, Gnusiu, ojciec chce...

AGNIESZKA
Mało czego ojciec chce... Powiedz mu mama, że ja za mło-
da... że jeszcze nie mam do stanu małżeńskiego powołania...

P. STRAŻNIKOWA
A skąd ty się nauczyła takich ekskuz, moja panno? Skąd takie kaprysy? Za młoda... W twoim wieku już byłam matką Michała, niechaj Pan Bóg świeci dziecięciu... Byłby już teraz wojakiem, gdyby żył. Bóg daje, Bóg odbiera - niech będzie jego wola przenajświętsza! Ja widzę z miarki twojej na gorsecie, że ci czas na męża... Namyśl się... bo okazja raz stracona nie wraca! Ja nie bardzom także ko- chała mego szczygła ze złotą głową i z podrąbaną wargą, kiedym szła za niego, a teraz mi z nim dobrze. Trzy razy . już adamaszek na kotarach naszego łóżka zblakował, a Bóg widzi, że nigdy nie odwróciłam się w gniewie od mego dziada ani w niechęci zasypiałam. Pamiętaj, Gnusiu, że małżeń- stwo to nie pierwsza para w draganta, co jak skrzypak przestanie digać swoje, tak i ona przestaje tańcować... Małżeństwo to sakrament... A jak nas Bóg zabierze, to przy kim ty się uwiesisz?... A pamiętasz, jak odwiedzaliśmy siostrę moję, zakonnicę, we Lwowie? Pierniczkami cię nakarmiła, fioków papierowych nasypała do fartucha i płakała... Wiesz ty, czego płakała?... bo się jej chciało dyrnąć z klasztoru i być choćby żoną chłopa, a nie zakonnicą... Pamiętaj! pamiętaj!

AGNIESZKA
Czy mama się od księdza przeora nauczyła gadać kazanie?...

P. STRAŻNIKOWA
Błaźnico jedna! przyganiasz ty matce?... Myłam to, cze-
sałam to, póki było młode, a teraz mam na starość autora-
ment w tej mendeweszce! A chore to, a nędzne to, a strzeż
jak porcynelę na stoliku! No... jeśli mi ty się stłuczesz, kra-
szanko! Pamiętaj... pókiś cała, to jeszcze dbam o ciebie —
ale jeśli mi się stłuczesz?...

AGNIESZKA
Co mama gada?...
Wychodzi.

P. STRAŻNIKOWA
Zaczerwieniła się... Magdusiu!

MAGDA
Co imość?...

P. STRAŻNIKOWA
Nic — nic. — Obudzisz mię jutro jak świt i rozczynisz ciasto w nieckach wielkich! Jegomość zapowiedział gości.

Wychodzą.....

SCENA IV

Dom  zajezdny —  Noc...
Pan Kleofas (= Jan) i P. Szaweł (= Stanisław) (Jankiel)

SZAWEŁ
Jankiel, wina!

JANKIEL
A kto płaci?...

SZAWEŁ
Wina, Żydzie!

JANKIEL
A kto funduje? Wacpanowie studenty, nie ojce familijom...

SZAWEŁ
Wina, Żydzie! Masz dukata...

JANKIEL
Nu, kiedy dukata — to dukata...
Kłania się.
A jakiego wina?

SZAWEŁ
Jakie ksiądz Gwardian franciszkański pije w piątek...

JANKIEL
Zaraz przyjdzie...
Odchodzi.

SZAWEŁ
I coż dalej było z twoją miłością, Kleofazissime?

KLEOFAS
Co dnia o godzinie piątej rano chodziłem na ulicy około dworku pana Strażnika... czatując, jak będzie otwierała okiennice... Suka czarna...
Znajda już nie szczekała na mnie... okiennice także, które zrazu skrzypiały na zawiasach, zaczęły się otwierać cicho, jakby je kto namaścił oliwą... Kamień był jeden pod murem na załamaniu ulicy, gdzie siadywałem z wielką zawsze konfuzją et incertitudine...

Żyd  przynosi wina.

SZAWEŁ
Podlej gardła!...

JANKIEL
Dobranoć, jw. panowie studenty, a zgasicie szabasówkę idąc precz...

SZAWEŁ
I podpalemy karczmę.

JANKIEL
A za co karczmę?

SZAWEŁ
Za to, że ukrzyżowała Pana naszego Jezusa Chrystusa, rozumiesz, Żydzie?... 

JANKIEL
Nu... karczma niewinna.
Rusza ramionami i wychodzi.

SZAWEŁ
Coż dalej?...

KLEOFAS
Co dnia więc o rannej zorzy
Stawała mi w okiennicy;
Czekałem, aż okno otworzy...
I tak jak od błyskawicy
Ślepłem białością olśnięty...

SZAWEŁ
Rozumiem...

KLEOFAS
Oczy jej to dyjamenty Morską napełnione falą...
Zielone... gwiazdowe, przeczyste —
Jak błyskawica ogniste...
Leją się strumieniem — palą,
Odwrócić się od nich nie można...
Oczy zielone...

KLEOFAS
Pobożna -
Widziałem, jak w usta bierze
Nieco powietrza i słońca...
I czyste mówi pacierze...
I w pierś bije się bez końca...
-  „Moja wina! moja wina!"
Niewinna mówi dziewczyna,
Złocista w słońca promyku;
A u mej, białej dzieweczki
Dwie róże jak aniołeczki
Siedzą w białym korneciku
I słuchają... i śmieją się z win...

SZAWEŁ
Potem dzwonnik franciszkański
Zadzwoni na Anioł Pański:
Din don din... din don din...
A ty uciekasz... wszak tak?...

KLEOFAS
Potem w swoje ręce bierze
Jak Irys tęczowy szlak
I mówiąc ranne pacierze,
Jasna cała jak lilija,
Ślicznych jeszcze pełna kras,
Ojcu jasny trzyma pas;
A on się w tęczę obwija,
Poważnie się kręcąc wokoło...
Potem ją całuje w czoło
I w złotym pasie wychodzi
Pod lipy...

SZAWEŁ
Tatko dobrodziej!
Słuchaj... i tak zawsze z daleka patrzysz?

KLEOFAS
Tak zawsze patrzę z daleka,
Jak z jej rąk tęcza ucieka,
Jak gołębie z ustek jedzą...
Jak w kornecie białym siedzą
Wielkie rozkwitnięte róże.
Myślami jej w pracy pomagam, .
Myślami jak pachołek jej służę.
Gdy ją dotknę myślą, to się wzdragam
I przepraszam na kolanach
Jak Najświętszą Pannę Maryją...

SZAWEŁ 
Her Jejzus... ten młokos zwariował!...

KLEOFAS
Coś mi spiewa w domu ścianach,
Jakby je ze strun budował
Dla serc, co młodością biją,
Jaki anioł  - budowniczy.
Kiedy powraca z pastwiska
Wieczorem ich krowa i ryczy,
Czy z daleka - czyli z bliska,
Czy ryknie na światło księżyca,
Znam, gdy głos leci z gościńca,
I znam, kiedy jałowica
Woła z kochanki dziedzińca.

SZAWEŁ
Her Jejzus... zwariował... gada jak pozytywek... Podlej gardła!... Lecz ciebie z domu wypędzono?...

KLEOFAS
Nie wspominaj mi!...

SZAWEŁ
Pan Strażnik powiedział, jak słyszałem, że masz obdarte łokcie...

KLEOFAS
Kto ci to mówił?

SZAWEŁ
Nie zżymaj się!

KLEOFAS
Kto śmiał? — powtórzyć...

SZAWEŁ
Widzisz... zdradziłeś się... Więc nazwał ciebie obdartusem, a ty cierpisz...

KLEOFAS
Ja...

SZAWEŁ
I plamisz w osobie swojej honor szkół, szkolną famę w obeldze umoczoną gnoisz... Na furdament pałasza! jeśli jej nie uwiedziesz, będziesz kpem...

KLEOFAS
Zgubić ją?

SZAWEŁ
Coż to? Czy ty nie wart córki Strażnika Złotoczaszki?
Alboż to on senator? Idź wać pod okno: już zaczyna szarzeć powietrze... a staraj się, aby ci wyznaczyła schadzkę... o to się tylko staraj!
Wychodzą.

AKT DRUGI

SCENA I

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SCENA II

Zakrystia Franciszkanów. Zakrystian później Pan Strażnik

ZAKRYSTIAN
Nuż, chłopcy, zamiatać, a żwawo!
do P. Strażnika za sceną 
Cóż  tak rano sprowadza wacpana dobrodzieja?

Wchodzi P. Strażnik.

P. STRAŻNIK
Przewielebny ksiądz Gwardian jeszcze nie wstał?

ZAKRYSTIAN
Wczasuje się jeszcze, mości dobrodzieju.

P. STRAŻNIK
Zaczekam...
Zakrystian podaje stołek. -  Strażnik siada i opiera się na złotej lasce dumając. -  Zakrystian tymczasem fałduje obrusy, nalewa ampułki i obciera z pyłu krucyfikse. - Wchodzi Ksiądz, kłania się Strażnikowi - potem idzie do stołów i ubiera się w ornat. Cisza głęboka... -  Wchodzi Gwardian. Pan Strażnik wstaje.

P. STRAŻNIK
Witam ojca Gwardiana.
Całuje w rękę.

KS. GWARDIAN
A! Pan Strażnik!?

P. STRAŻNIK
Proszę o posłuchanie...

KS. GWARDIAN
Czy w potrzebie sumnienia jako księdza, czyli w świeckim interesie?

P. STRAŻNIK
W świeckiej sprawie...

KS. GWARDIAN
Siadaj, wacan dobrodziej.

P. STRAŻNIK
Przystąpię do rzeczy bez exordium... Otóż, mości dobrodzieju... winieniem powiedzieć, iż tej nocy otrzymałem ordy- nans od jkmości... abym w mieście tutejszym zrobił konfederacją w protestacji przeciwko wrogom ojczyzny naszej... ująwszy się za sprawą jkmości aż do ostatniej kropli krwi mojej...

KS. GWARDIAN
Domine Jesu Christe, da nobis pacem!... Konfederacją?!

P. STRAŻNIK
Wysap się acan dobrodziej i umityguj się...

KS. GWARDIAN
siada i składa ręce na brzuchu
Słucham acana dobrodzieja.

P. STRAŻNIK
Gdybyśmy na konsystencji mieli u siebie chorągiew pancerną albo komputowe wojsko, rzecz byłaby łatwa... W takim razie ja albo waćpan zwołujemy koło chorągwiane, wychodzę, mości dobrodzieju, naprzód, mając za swymi plecami acana dobrodzieja... i odwoławszy się do czystych rycerskich serc, zyskujemy, że spomiędzy grona naszego wysłana jest deputacja do jwpana regimentarza, w przełożeniu i z wszelką submisją, żądająca, aby się zgodził w sprawie publicznej na rzecz prędkiego potrzebującą ratunku i zadowolnienia... Rozumiesz wacpan dobrodziej!?

KS. GWARDIAN
Z chorągwią rzecz byłaby łatwa...

P. STRAŻNIK
Lecz my nie mamy chorągwi...

KS. GWARDIAN
Otóż to:—  że my nie mamy chorągwi...

P. STRAŻNIK
Że trzeba bicz z piasku ukręcić...

KS. GWARDIAN
Otóż to jest, że trzeba bicz z piasku ukręcić.

P. STRAŻNIK
A jakże go ukręcić, mości dobrodzieju?

KS. GWARDIAN
Ha?...

P. STRAŻNIK
Nie poddawaj się nagłej rozpaczy, acan dobrodziej! Rzecz się da zrobić...

KS. GWARDIAN
Trudno...

P. STRAŻNIK
Ja wiem, że trudno - ale Panu Bogu wszystko jest podobieństwem. Nim co będzie, każ waćpan naprzód bić we dzwony... i poszlij cztery trąby na wieżę!

KS. GWARDIAN
Więc sądzisz wacpan dobrodziej, że jak w dzwony uderzą i zatrąbią marsza festynnego, to... to...

P. STRAŻNIK
To zbierze się cała szlachta tu osiadła do kościoła.

KS. GWARDIAN
Masz racją.

P. STRAŻNIK
I wacpan, wielebny ojcze, raczysz ze zwykłym darem przekonywania przemówić z ambony zagrzewając serca ku ratunkowi ojczyzny.

KS. GWARDIAN.
I sądzisz wacpan, że moja słaba wymowa...

P. STRAŻNIK
Zrobi efekt, mości dobrodzieju...

KS. GWARDIAN
Ale... e... e...

P. STRAŻNIK
Zrobi, mości dobrodzieju, przysięgam...

KS. GWARDIAN
Wątpię... ale sprobuję.... ale sprobuję, kiedy wacpan dobrodziej tego żądasz... to ja sprobuję...

P. STRAŻNIK
Krzyżem leżyć będę, a błagać Pana Boga, aby wacpana dobrodzieja wymowa zwykła w tym ekscesie nie odbiegła.

KS. GWARDIAN
Przytomny dosyć jestem w takich razach, przytomny...

P. STRAŻNIK
Potem wyprowadzisz wacpan dobrodziej to wszystko, celebrując, choć  śnieg, na mogiłki... każąc nieść w auxilium ołtarzyk N. Panny Szkaplerznej przed sobą. A zagrawszy w trąby i ucichnąwszy, dozwolisz mi głosu... a może spod tej czaszki złotej coś wydobędę... na chwałę ojczyzny, szlachty polskiej i Jezusa Chrystusa, Pana naszego, co równie będzie uwielbieniem i klasztoru, w którym wacpan do- brodziej jesteś gwardianem. Proszę wacpana dobrodzieja o postęp w rzeczy...

KS. GWARDIAN
To jest, trzeba zacząć...

P. STRAŻNIK
Trzeba kazać w dzwony bić, ojcze Gwardianie.

KS. GWARDIAN
A jak Szwedy zrujnują klasztor?...

P. STRAŻNIK . .
To pan Strażnik będzie chyba nie na mogiłkach, lecz pod mogiłkami... Co mi wacan mówisz o Szwedach? Czy to ja przyszedł jak dureń do wacpana dobrodzieja nie pomyślawszy, że w kraju są Szwedy?... Więc gdy zaatakują, to się zaniesiemy z żonami i z dziećmi, i z kościelnymi gratami na górę królowej Bony, do ceglanej ruiny niby orłowie nie- biescy... a kto ma w Panu Bogu ufanie, ten nie będzie strą- cony do czeluści piekielnych i nad nim siły szatańskie nie przemogą. Postępujmy, mości Gwardianie... czas drogi ulatuje na skrzydłach... a my się starzejemy... 

KS. GWARDIAN
Bogdajby to wszystko na dobre wyszło! Bogdajby...

Wychodzą.

SCENA III

Rynek. Obywatele —  Lud

PIERWSZY OBYWATEL
Słowo stało się ciałem — u Franciszkanów grają w trąby na wieży... Czy ksiądz Gwardian zwariował?

DRUGI OBYWATEL
Ksiądz Gwardian lubi muzykę...

PIERWSZY OBYWATEL
Wracam z kościoła... pełny jarzęcego światła, adamaszkami wybity. Pan Strażnik krzyżem leży na samym środku.

DRUGI OBYWATEL
Krzyżem leży?

PIERWSZY OBYWATEL
I szlocha tak, że się kościół trzęsie.

DRUGI OBYWATEL
Tu przebąknął ktoś o konfederacji.

PIERWSZY OBYWATEL
Co?...

DRUGI OBYWATEL
Patrz! patrz! patrz! - jakiś rycerz na koniu wjeżdża na rynek!
Pan Gwint wjeżdża zbrojny i staje śród tłumu.

RYCERZ
Na ten miecz przysięgam, kto nie usłucha głosu nieszczęsnej ojczyzny - będzie ścięty!

RÓŻNI
Jezu drogi! Jezu drogi! Archanioł... albo kat jaki przebrany...
Szwed! Szwed! Szwed!

RYCERZ 
Jeżeli dbacie o domy wasze i o trumny wasze, ruszajcie się... bo wytnę do szczętu!

RÓŻNI
śród  płaczu i szlochania
Jezu drogi! Od powietrza, głodu, wojny ratuj nas!

RYCERZ
Podajcie mi tokaju!
Wylewa w hełm i pije.
Jeremiasz książę Wiśniowiecki pije za zdrowie pana Strażnika Złota Czaszka, marszałka konfederacji na Krzemieniu!
Rzuca konia w galop Lud   za nim...

LUD
Jeremiasz! Jeremiasz! Jeremiasz!

SCENA IV

Mogiłki.
Ciągle biją, dzwony. -  Pan Strażnik wstępuje na najwyższą mogiłkę  -  na prawo stoi Ks. Gwardian z monstrancją pod baldachimem -  na lewo ołtarzyk N. Panny ubrany w złoto i kwiaty. Pan Gąska w jaskrawym ubiorze -  i wielu szlachty -  studentów w głębi i  na przedzie.

P. STRAŻNIK
Wielmożni mości panowie szlachta, obywatele cechowi, tu licznie zebrani, słuchajcie! Ja, strażnik krzemieniecki, vulgo Złota Czaszka, zebrałem was wołając z wieży Franciszka- nów dzwonami et trombis, a wołałem, abyście biegli rato- wać ojczyznę... a nie wołałem dla żadnej innej światowej mamony i dla chwały osobistej mówienia do was... Jeśli więc Złota Czaszka ma u was jaką wiarę i zachowanie, wierzcie mu, że teraz na rany boskie was zaklina, krzyżem przeleżawszy rozesłany podczas mszy świętej i podniesiony z prochu jak robak przez litość jedynie boską i szczere ku sprawie publicznej zamiary. Wierzcie Złotej Czaszce... bratu i słudze wcpanów dobrodziejów, a zwiążcie się w kon- federacją i obierzcie na tym miejscu regimentarzem Najświętszą Pannę, Matkę Boską i patronkę Królewstwa Polskiego, abyśmy nie zginęli z duszami broniąc ojczyzny naszej. A nie mówię to, abym nie sądził godnym regimentarstwa pana Gąskę, marszałka tu przytomnego, ani też wielmożnego Seweryna Milewicza z Dymitrówki z kwitkiem odsyłał, a nie z należytą w konfederacji powagą, ani też innych sądził niegodnymi tego zaszczytu, lecz Matkę Boską sądzę godniejszą od innych i bezpieczniejszą w tej sprawie dla nas obroną niż miecze ludzkie i Gotfredowe tarcze, i nawet rozum wasz, który jest ludzki. Na tej mogiłce, wiel- możni panowie, gdzie stoję... tu pode mną złożone są  śmier- telne zwłoki śp. Michała, trzechletniego synka mego... Jakżebym chciał wam kłamać i na złe was. prowadzić, mając pod nogami drogie kosteczki dziecka mego -— a przed sobą wieczność boską już dla mnie zbliżającą się? A i to wiem, że nie znajdę przy boku moim ludzi, z którymi niegdyś w wojsku ojczyźnie mojej służyłem, a którzy już są w grobach i nie będą widzieć mnie, ani dopomogą... Ale czyż przeto wy, nie mogąc się spytać i dowiedzieć u hetmanów dawnych, Kalinowskiego, że ja jestem tęgi wojak, czy nie uwierzycie mi, że jestem tęgi, kiedy wam to przysięgam na siedem ran Chrystusa, przyrzekam w pierwszym zdarzeniu pokazać i udowodnić, i krew wrogów ojczyzny przyświadczy mi — i wasze oczy zobaczą. Więc umyśliłem napaść na Szwedów stojących w Dubnie, których jest tylko 200, dla zaprawienia was i ośmielenia... a jakaż chwała będzie, gdy ich pobijemy... i konfederacja nasza pod waszymi skrzydłami, wielmożni panowie, rozszerzy się! Czyja więc wola, niech się zapisuje na regestrze złożonym na ten cel w refektarzu, a później zechce zaszczycić dworek mój albo tego, którego obierzemy marszałkiem... z zawarowa- niem zawsze regimentarstwa dla Najświętszej Panny, orędowniczki naszej, świecącej w gwiazdach nadziei naszej. Skończyłem... i proszę wpanów z procesją do refektarza na gałkowanie.

Okrzyk powszechny i procesja wychodzi.

SCENA V

Dziedziniec Strażnika,
Wbiega Jankiel.

JANKIEL
Nu, nu, nu, co się dzieje? Miasto całe do góry nogami... a pan Strażnik narobił... a pan Strażnik nie odrobi... a ja wysłał do panów Szwedów mego Jankielka na koniu, lepiej zapobiec w czas... niech się ta rzecz nie rozidzie po wszystkich gościńcach... Pani Strażnikowa...
Wchodzi P. Strażnikowa
P. STRAŻNIKOWA
Co tam, Jankielu?

JANKIEL
Nu... Pani w domu — a pan Strażnik w konfederacji po uszy, i panowie z nim w konfederacji, i miasto w konfederacji — ja nie wiem -—  Żydów może będą wieszać albo rozbijać... Niech wielmożna pani przyjmie na skład kilka z mego towarów... Ja nie chcą kwitu... niech leżą u jwielkiej pani w bezpieczu...

P. STRAŻNIKOWA
Co mówisz, konfederacja?

JANKIEL
Nu, pan Strażnik wlazł na mogiłką i gadał... że panem regimentarzem będzie kościół Franciszkański, a Szwedy w Dubnie pójdą w kaszę... Ja nic nie wiem... ale to fakt...

P. STRAŻNIKOWA
Jaki fakt?

JANKIEL
Nu fakt.. fakcja... ja nie wiem... ja trzymam się domu jwielmożnej pani, a ja nic nie wiem...

Słychać strzały.

A ot, ona już strzela... ta konfederacja...

P. STRAŻNIKOWA
W samej rzeczy strzelają na . rynku! Jezus, Maria, co to jest?

JANKIEL
Wielmożnej pani męża niosą na ręku, a za nim całe miasto... a ja jeden tu...

krzyki
Vivat marszałek Złota Czaszka!
Wchodzą na dziedziniec cechy z chorągwiami, potem wnoszą marszałka Złotą Czaszkę zapłakanego na ręku, za nim pana Gąskę niosą  - za nim pana Milewicza.

JANKIEL,
To pierwszy marszałek, a drugi chorąży, a trzeci sekretarz — a ten sekretarz ma suchoty, on umrze, czego jemu było szukać konfederacji?

PIERWSZY OBYWATELI
Panie Kasperowicz, wacpan jako krawiec ubierz domek pana marszałka w chorągwie cechowe.

DRUGI OBYWATEL
Zamykajcie drzwi, bo się nadto ludu naciska.

JEDEN
A ot i panienka wychodzi z sztofikiem i z kieliszkiem.
Wchodzi Kleofas i Szaweł.

SZAWEŁ
Jesteśmy deputacją od szkół jezuickich, prosimy wyprosić do nas pana marszałka...
do Kleofasa
Podnieś czoła — odważniejszym bądź! Córka poszła sama do ojca... ale jak spojrzała na ciebie?! Fiu, fiu! wy się z sobą znacie... Czerwony jesteś jak gil, co tam siedzi na lipie. Podnieś czoła i najeż wąsa... o tak.. Cóż, czy ci wszy chodzą po sercu?...

P. STRAŻNIK
za sceną
A czego chcą te błazny?
pokazując się w drzwiach. za nim panna Agnieszka
Czego wacanowie?

SZAWEŁ
W deputacji od szkół, jw. marszałku.

P. STRAŻNIK
Czy pan prefekt przysyła?...

SZAWEŁ
Libertatem quaerentes przychodziemy motu proprio... jw. marszałku, zaciągnąć się pod chorągwie i znaki rycerstwa polskiego... wyłamawszy drzwi, gdzie nas zamknięto z przytłumieniem woli naszej i z uhamowaniem zapału naszego. Szkoły jezuickie, mości panie marszałku, zrobiły ten akt liberationis et deliberationis... a mają słuszną sperandę, że nie tylko wieniec i dębową koronę... ale słuszne ukaranie księdza prefekta, hamującego ten szlachetny zapał, otrzymają... i w obronie Ojczyzny pójdą tryumfalnie pod cho- rągwiami rycerstwa polskiego. - Dixi.

P. STRAŻNIK
A błazny jedne! a błazny!...

P. AGNIESZKA
Tatku...

P. STRAŻNIK
A smarkacze wy z mlekiem pod brodą! Wam do konfederacji? Każę związać, oćwiczę i księdzu prefektowi odeszlę pod bizun... młokosy jedne... precz mi stąd!

SZAWEŁ
Panie Złota Czaszka...

P. STRAŻNIK
Precz, mówię, obdartusy szkolne, żaki, kanalie! Ja miałbym szafować krwią dzieci, żeby mi rodzice potem wyrzucali, żem ich szlacheckie gniazda ogołocił i zaprzepaścił? Co to wy myślicie... że to ja konfederat malowany? A to co, infimusy? Wam podnosić rokosz na księdza prefekta? Na klęczkach md go przeprosić, błazny — precz stąd!...

Panna  Agnieszka zakrywa oczy płacząc.

SZAWEŁ
Panie Złota Czaszka, taka afrontacja...

P. STRAŻNIK
Afrontacja?
do  cechów
Panowie miejscy, wyrzucić mi za płot tych infimusów!
Studenci dobywają szabel. - Miejscy chorągwiami wypędzają ich z dziedzińca i gonią ulicą.

P. STRAŻNIKOWA
Serce, Agnusia nasza czegoś płacze...

P. STRAŻNIK
Precz, baby... co innego mi teraz w głowie, nie panna Agnieszka...

P.. STRAŻNIKOWA
To idźże do gości.

SCENA VI

Cela Księdza Prowincjała.
Zakrystian krząta się; Prowincjał [= Gwardian] siedzi w krześle,

KS. PROWINCJAŁ
Cóż myślisz, Barabaszu, o tym wszystkim?

ZAKRYSTIAN 
Myślę, że ci panowie powariowali.

KS. PROWINCJAŁ
Masz racją...

ZAKRYSTIAN
A kiedy chcieli byli robić konfederacją, to mieli klasztor księży jezuitów i klasztor ojców bazylijanów. Nie... przyszli księdza Prowincjała wciągnąć... A wie ksiądz Prowincjał, dlaczego?... bo ksiądz Prowincjał ma dobre stare wino wę- gierskie w lochu...

KS. PROWINCJAŁ
Dureń jesteś  — stul pysk... A gdzie moja sroka? Nie widziałem jej dziś...

ZAKRYSTIAN
Sroka księdza Prowincjała... kiedy ksiądz dziś celebrował, to chodziła za baldakimem jak grzesznik, a kiwała ogonem tak, jakby mówiła: -  „Oj, ojcze Prowincjale! oj, ojcze Prowincjale!" Niech mnie diabli wezmą, jeżeli ta sroka nie mędrsza od nas... A ja bym chciał, żeby ta sroka ukradła panu Strażnikowi złotą czaszkę i włożyła księdzu Prowincjałowi do kieszeni... ale sroka nie żyje...

KS. PROWINCJAŁ
Co?...

ZAKRYSTIAN
Zadeptano w tłumie...

KS. PROWINCJAŁ
Nieprawda!...

ZAKRYSTIAN 
Ojcze, zadeptano... bij mnie... zadeptano...

KS. PROWINCJAŁ
Nieprawda...

ZAKRYSTIAN  
Zadeptano...

KS. PROWINCJAŁ
Kłamiesz — kłamiesz! Mój kochany Barabaszu, poszukaj ty jej... ty może myślisz, że to mnie mało martwi... ale ja z tej sroki miał pociechą.

ZAKRYSTIAN
Mało z czego ksiądz Gwardian miał pociechę, a trzeba się będzie przyzwyczaić do zguby... A kto będzie księdzu Gwar- dianowi grał na trąbach po nieszporach, kiedy trębacze poszli na trębaczy do konfederatów?... A ksiądz Prowincjał lubił z panem organistą Fokiem grać w warcaby, a pan organista Fok zapisał się na regestrze w refektarzu... choć Niemiec...

KS. PROWINCJAŁ
Moich ludzi będę reklamował.

ZAKRYSTIAN
Tak — reklamował... a gdzie i od kogo reklamował, kiedy ksiądz Prowincjał jesteś sam

KS. PROWINCJAŁ
Ja? - jako żywo...

ZAKRYSTIAN
Ksiądz Prowincjał drwi ze mnie.

KS. PROWINCJAŁ -
Ja?...

ZAKRYSTIAN
Ksiądz Prowincjał stoisz podpisany na regestrze i na uniwersałach jako regimentarz!...

KS. PROWINCJAŁ
Ale to za Matkę Boską...

ZAKRYSTIAN
Ale to nie „Ja, Matka Boska, regimentarz" stoi w regestrze... ale „Ja, prowincjał księży franciszkanów, regimentarz" stoi w regestrze - a co mi tam... patrzeć w myśl księdza Prowincjała!  

KS. PROWINCJAŁ
Jezu drogi — to ja zabrnąłem, mówisz?

ZAKRYSTIAN 
Bez rekursu.

KS. PROWINCJAŁ
A czemu ty mi nie szepnął na ucho, kiedyś widział, że mnie pan Strażnik w zakrystii atakuje?...

ZAKRYSTIAN
Ksiądz Prowincjał wie lepiej, co klasztorowi czynić przystoi...

KS. PROWINCJAŁ
Prawda, że wiem... ale tobie trzeba było mnie ostrzec — a teraz przychodzisz, kiedy już po czasie... Ktoś puka...

P. Strażnik, P. Gąska, P. Milewicz i kilku innych wchodzą.

P. STRAŻNIK
Witam księdza Prowincjała. — Przychodziemy na naradę i po radę do księdza Prowincjała jako do naszego regimentarza.

ZAKRYSTIAN
A widzi ksiądz...

KS. PROWINCJAŁ
Milcz, durniu! - Bardzo rad, jestem całym sercem na usługi.

P. MILEWICZ
grobowym głosem
Zafundujesz nam przecie wina, księże Prowincjale?

ZAKRYSTIAN
A widzi ksiądz!

KS. PROWINCJAŁ
Milcz, błaźnie!
głośno
Barabaszu, przynieś antałek i szklanki!

P. STRAŻNIK
Coś mi, księże Prowincjale, dumasz?...

KS. PROWINCJAŁ
Czy my się nie pośpieszyli zanadto?

P. STRAŻNIK
Wacpan dobrodziej słuchasz zanadto kościelnego sługi, który acpanu głowę, troskami nabija i w przedsięwzięciach go hamuje... Jeszcze ksiądz Prowincjał masz czas ku odwróceniu od nas swoich afektów... a ja się oddam księżom jezuitom albo bazylianom — a co będzie?...

KS. PROWINCJAŁ
Panie Strażniku!

P. STRAŻNIK
Udałem się do księdza Prowincjała, albowiem uważałem w nim największy majestat i blask... a w ceremoniale nikt mu nie wyrówna.

KS. PROWINCJAŁ
Co, czy byliście kontenci z procesji?

P. STRAŻNIK
Niech pan Gąska powie! Mówiłem mu otwarcie, żem się nie spodziewał takiego festynu. Tu ksiądz Prowincjał posuwa się  — a tu przed nim sypią różane listeczki, a tu trąby na wieży grzmią, aż trzęsła się góra królowej Bony — myślałem, że pójdzie w taniec...

P. GĄSKA
Góra czy ksiądz Prowincjał?

WSZYSCY
Cha! cha! cha!

P. MILEWICZ
Góra z księdzem Prowincjałem!

WSZYSCY
Cha! cha! cha!

KS. PROWINCJAŁ
do Zakrystiana
Postaw tu, durniu, antałek - i ponalewaj lampeczki jw. panom. Miałem wielkie zmartwienie w dniu dzisiejszym... zadeptano mi sroczkę moją.

P. STRAŻNIK
Przyszlę księdzu Prowincjałowi pierwszego Szweda, którego mi się uda złapać  - aby mu był wynagrodzeniem... Tymczasem niech się ksiądz Prowincjał uzbraja...

SCENA VII

Pokoik panny Agnieszki. P. Agnieszka i Magda

P. AGNIESZKA
Magdo, daj mi chustkę...
Płacze.

MAGDA  
Tak, tak, jak panienka z żałości umrze, a jegomość będzie płakał, powiem: „Dobrze jegomości tak... Jegomość zabił dziecko, a teraz płacze... dobrze jegomości tak..."

P. AGNIESZKA
A skąd ty wiesz, Magdo, dlaczego ja płaczę?

MAGDA
Z miłości płacze panienka, ja wiem, że z miłości...

P. AGNIESZKA
Otóż ja nie z miłości płaczę  — ja tak płaczę...

MAGDA
Ha, ha, ja by w to uwierzyła?... Jaka mi panienka mądra!... ja by w to uwierzyła?...

Wchodzi imość Pani Strażnikowa.

P. STRAŻNIKOWA
Co to mi za szlochy, Gnusiu? Ojciec pyta o ciebie - pan Gąska chce wnosić zdrowie twoje.

P. AGNIESZKA
Powiedz, mama, że ja nie pójdę... że ja chora, że ja umarła... że ja leżę na cmentarzu zołobieckim pod śniegiem... że ja siebie zabiję i pana Gąskę otruję... Weź sobie, mama, ten kornecik z różami - ja niczego nie chcę  - ani prezentów, ani czego... tylko zostawcie mnie w spokojności!...
Czego wy chcecie ode mnie?... Czy ja wasza niewolnica? czy ja wasz haman?... Czy ja sobie nie mogę kupić pokoju?... Zostawcie mię zostawcie, zostawcie!... ja się chcę uspokoić... zostawcie mnie!

Wchodzi P. Strażnik i P. Gąska.

P. STRAŻNIK
A kto tu szlocha?... A dlaczego to wacpanna szlocha?...

P. STRAŻNIKOWA
Daj pokój! przy obcych ludziach...

Agnusia ociera łzy i staje przed ojcem ze spuszczonymi oczyma.

P. STRAŻNIK
Widzisz mi płaksę?... Obetrzyj wacanna łzy i podnieś oczy!
Pan Gąska przyszedł z komplementem.

P. AGNIESZKA
Dziękuję...

P. GĄSKA
Niech miego panna Strażnikówna nie wyklina... Nie przyszedłem woli wielmożne acanny dobrodziejki wiolentować... w cierpliwości oczekiwać będę, aż moja afekcja...

P. STRAŻNIK
Patrz! — płaksa roześmiała się.

P. GĄSKA
Rozjaśnienie jej czoła szczęśliwą mi jest wróżbą... Czy mogę upraszać o jednego z tych narcysów, co stoją na oknie?

P. AGNIESZKA 
Nie...

P. STRAŻNIK
Grzeczna mi bądź, błaźnico!

P. GĄSKA
Pozwól mi, acan dobrodziej... pozwól mi, tu ja sam jestem wystawiony na szwank - niechaj mam wszelką wolność.
do panny Agnieszki
Czy moja osoba jest przedmiotem jakiejkolwiek odrazy? - proszę szczerze...

P. AGNIESZKA
Żadnej odrazy nie czuję do acana dobrodzieja, ale ja szczęścia pańskiego nie zrobię  - ja nic nie umiem, jestem w do- mu jak obrazek malowany.

P. STRAŻNIK
do  żony
Serce, a wydobądź no krosienka i pokaż panu Gąsce ap[p]aratum, które wyszyła złotem do franciszkańskiego ołtarza. - Wierz mi, panie Gąsko, że to rozumna główka - a bierz, bo to skarb.

P. GĄSKA
Ja bym chciał dać czas pannie Strażnikównie do namysłu...

P. STRAŻNIK
Cóż to, czy mi się wacpan rekuzujesz?

P. GĄSKA
Prędzej bym żywota mego odstąpił i duszę moją opuścił  — niż wyrzekł się złotej dla mnie nadziei! Ale sądzę, że szablą, ponieważ się zdarzyła okazja, potrafię w oczach panny Strażnikówny przydać sobie waloru... dlatego więc proszę, abyś wcpan dobrodziej, ponieważ otwartej nie mam jeszcze rekuzy, zostawił w sperandzie i w ekspektatywie. Wszak tak ostatecznie mi panna nie rekuzujesz?

P. AGNIESZKA
spojrzawszy na ojca groźną twarz
Nie...

P. STRAŻNIK
Jest to konsensum...

P. GĄSKA
Wróćmy do kielicha.

Wychodzą.

P. STRAŻNIKOWA
Bardzoś była mądra... aż rosłam słysząc, jak ty przytomnie odpowiadasz... dobrze, Gnusiu. I on mi się podobał  - bardzo rozsądny i stateczny. Widziałaś ty, jaką miał karmazynową sajetę na żupanie? Takiej sam król nie nosi... Zielony kontusz z tureckiej materyjki w kwiateczki, także dobrze dobrany. Cóż ty, kwoczko?...

P. AGNIESZKA
O! nieszczęśliwa ja! Zaniesiecie wy mnie na cmentarz!

PARABAZA
[następująca w autografie po pierwotnym zakończeniu sceny 6 aktu II]

— Więc widzieliście w chorągwie cechowe
Ubrany dworek starego szlachcica;
Kto myślą sięgnął w niebo lazurowe,
Widział, jak duchy — i Bogarodzica,
W promieniach zorzy trzymająca głowę,
A stopy dzierząc na srebrze księżyca,
Na dom jasnością piorunową biła
I sponad starych lip błogosławiła.
Chorągwie dworek okryły ubogi,
Że był jak namiot jakiego mocarza,
Z jedwabiu cały — a złote miał rogi,
A w środku jasną cnotę gospodarza,
Dla nędzy także otworzone progi,
I obarzanek biały dla nędzarza;
I piękność chował dawnych szczerych rysów
Napełniającą dom wonią narcysów.
Tam, kiedy w cichą noc duchowie czarni
W śniegowej kręcą się burzy i wichrze,
Jasna kolęda w przyćmionej piekarni
Płakała - w rytmy ubrana najlichsze.
Z nią usypiali ludzie gospodarni,
A od serc naszych serca mieli cichsze,
A gdy się rwali z ubogiej pościeli,
To więc do szabli - albo do kądzieli.
I pokazałem wam... klasztorne życie —
I pokazałem studentów i żaków,
I pokazałem w przeszłości błękicie
Lud... co nazywał się ludem Polaków...
Teraz przy dalszej zorzy zobaczycie
Las pływający rozwiniętych znaków...
Ten domek w zieleń wiośnianą ubrany...
I usłyszycie, jak puka do ściany
Nieszczęście... Bądźcie więc wyrozumiali
Dla tych rubasznych serc... i szorstkich dłoni...
Spokojne domy także piorun palt,
Chociaż je wiara — chociaż czystość broni,
Ą jeśli wszystko zważymy na szali,
Nieraz się człowiek rozpaczy uchroni...