Eliza Orzeszkowa

ZŁOTE MYŚLI

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I. PRACA, OBOWIĄZEK.

II. IDEAŁ, CEL.

III. SZCZĘŚCIE, MARZENIE, NIESZCZĘŚCIE, ZAWODY.

IV. MIŁOŚĆ, MĘŻCZYZNA I KOBIETA, UCZUCIA RODZINNE, SYMPATYA, NIENAWIŚĆ.

V. DOBRO, WYSTĘPEK.

VI. PIĘKNO, SZTUKA..

VII. NAUKA, UMYSŁOWOŚĆ, ZASADY, CIEMNOTA.

VIII. CZŁOWIEK, ŻYCIE.

IX. SPOŁECZEŃSTWO.

X. MYŚLI ULOTNE.

ZŁOTE MYŚLI

Eliza Orzeszkowa

zebrała Janina Zarembianka

I. PRACA, OBOWIĄZEK.

Głęboko umiłowana i dobrze pojęta praca posiada w sobie takie źródła spokoju i szczęścia, o jakich i wyobrażenia nie mają ci, co się jej wyrzekli.

Kilka słów o kobietach.

Nic tak nie podwyższa człowieka, jak jakakolwiek, byle sumiennie pojęta, praca; nic go tak nie poniża, jak próżniactwo, spuszczanie się na cudzą pracę, żebranina przy zdrowych rękach i głowie.

Kilka słów o kobietach.

Jeżeli istnieje o ludzkości prawda jaka, jasna jak słońce, jest nią to, że jednostka ludzka winna ogółowi wytworami pracy swej zwrócić to, czem tenże ogół darzył ją wtedy, gdy była ona jeszcze częścią jego bezczynną, drobną płonką, pielęgnowaną dla przyszłości.

Patryotyzm i kosmopolityzm,

Każda praca, oprócz tej zwierzchniej, stemplem monety naznaczonej strony, ma inną, nie tak łatwą do zobaczenia, a która także przedstawia monetę, ale tę, za jaką nie ciało już, lecz duch ludzki dostarcza sobie żywności, ozdób i spokojnego loża po trudach.

Pamiętnik Wacławy.

Wielkie boleści leczą się tylko wielkiemi trudami.

Marya.

Smętnie i wstydno bogactwa używać, a nie swego; wysoko stać, a nie na swoich nogach; młodym i silnym być, a jak w zgrzybiałej starości żyć w wiecznem odpoczywaniu.

Nad Niemnem.

Niema na świecie machinalnej pracy, jeżeli człowiek, który się jej oddaje, nie traci z myśli warunków piękna i użyteczności, w jakich ma być ona dokonaną.

Pamiętnik Wacławy.

Zaprawdę, jeśli cokolwiek może słusznie uczynić człowieka dumnym i wznieść go we własnych oczach, to pamięć wielkich cierpień, przebytych mężnie, i ciężkich prac, dokonanych samotnie; kto, przechodząc przez świat z bólem w piersi i troską w myśli, nie ukazał ludziom łez swoich i skarg i nic uniżył się prośba o litość; kto śmiały i mężny dźwigał swój krzyż bez pomocy, bez słabości, ten wart jest szacunku. A jeśli tym cierpiącym w dumie i milczeniu jest kobieta, słaba ciałem, skrępowana społecznemi ustawami, na każdym kroku spotykająca trudności, podejrzenia, potwarze — taka kobieta podnieść może czoło z wysokiem uznaniem swojej godności.

Rozstajne drogi.

Celem i koroną ludzkich prac i miłości jest czyn.

Ostatnia miłość.

Praca robaków niedostrzegalna jest i powolna, a jednak podkopuje lub wznosi góry.

Na prowincyi.

Ktokolwiek za przysługi otrzymywane płaci pieniędzmi odziedziczonemi po przodkach, lub przedstawiającemi wytwory pracy czyjejś, nie zaś własnej, nietylko nie wypłaca długów swych ogółowi, lecz owszem, zużytkowuje część dóbr jego, nie zapełniając niczem sprawionej w nich przez to szczerby.

Patryotyzm i kosmopolityzm.

Dla ludności kobiecej, zarówno jak dla męskiej, nauka i sztuka stanowią szczyty pracy, ku którym długo jeszcze zapewne, a może i zawsze niewielka liczba jednostek z powodzeniem wspinać się bedzie. Prace zaś podstawowe, działające na przestrzeniach szerokich i mogące tłumom udzielić chleba cnoty i zasługi, zawierają się dla kobiet, tak samo jak i dla mężczyzn, w dziedzinach przemysłu i gospodarstwa, w kraju zaś naszym szczególnie i nadewszystko gospodarstwa.

O kobiecie.

Niepodobna straszniej wydziedziczyć człowieka, jak nie dać mu na drogę życia zdolności i miłości do pracy; niepodobna bardziej go skrzywdzić, jak ścieśnić przed nim pole pracy i do niej sposoby.

Kilka słów o kobietach.

Czy mała mrówka może się stać wielką, skoro natura nie utworzyła jej taką? Czy powinna ona wstydzić się tego i boleć nad tem, że gdy silniejsza jej towarzyszka dźwiga i nosi znaczne ciężary, ona zdolna tylko drobne gniazdu swemu przynosić usługi? Nie. Ona pracuje wedle sil i natury swojej, a dzięki tej pracy swej ma prawo szukać w swojem gnieździe spokojnego przytułku, bo nie jest w niem pasorzytem, ani nieużytecznym zjadaczem cudzych płodów.

Pamiętnik Wacławy.

Nic tak szybko i do dna nie wyczerpuje sił fizycznych i moralnych, jak rzucanie się na różne drogi pracy, gorączkowe szukanie jej i rozpaczne nieznajdywanie.

Marta.

Przysługi oddawane całej ludzkości — rzecz to arcypiękna i czołem przed nią, ilekroć się zdarzył Ale zdarza się bardzo rzadko i właśnie najrzadziej pełnią ją uciekinierzy od tej cząstki ludzkości, której sa krwią krwi i kością kości, choćby dlatego, że posiadać muszą najmniej tego szpiku, tego nervus rerum wszelkich dzieł wielkich, którem jest zdolność kochania i wytrwania. W ogromnej większości wypadków "qui embrasse trop, n'étreint rien" i kto wysila się na objęcie ramionami kuli ziemskiej, jej nie obejmie i najcieńszego drzewka przed złamaniem od wichru nie ochroni.

Artykuł: " Emigracya zdolności".

Władze ducha ludzkiego wtedy tylko tworzą dobrze i trwale, gdy pracę twórczą spełniają wspólnie, w harmonji i równowadze wpływów.

Patryotyzm i kosmopolityzm.

Jeden rodzaj pracy umysłowej udzielić może spoczynku po innym; myśl, znużona nieco pośród jednego kręgu badań, uczuć się może świeżą i rzeźwą śród innego.

Marya.

Praca nieszczęściem nie jest: idzie tylko o grunt, na którym człowiek pracuje, i o... skutki.

Nad Niemnem.

Widmo znudzenia, które wcześniej czy później ogarnia sobą bezczynne młode istoty, psuje im serca i na błędne prowadzi drogi.

Pamiętnik Wacławy.

Zbyteczna pokora tak samo pozbawia sił, jak zarozumiałość. Człowiek, który myśli o sobie, że nic zrobić nie potrafi, tak samo nieprzydatnym jest i nierozsądnym, jak ten, który sądzi, że nic mu już do uczynienia nie zostało.

Pamiętnik Wacławy.

Czas — to wielki grabarz uczuć dla dusz małych i miękkich..

Pamiętnik Wacławy.

Kto oddal sio w służbę ludzkości, musi częstokroć wstępować w nizkie, brudne jej zamęty, aby tam pośród śmiecia odszukiwać pereł.

Na dnie sumienia.

Przymusowość pracy nuży, bezowocność jej zniechęca.

Zygmunt Ławicz i jego koledzy.

Wśród nas kandydatów na dowódców zawsze pełno, szeregowcom zaś być nikt nic chce, a kto już koniecznie być nim musi, przypisuje to niesprawiedliwości ludzi lub losu, lecz niedostatku zdolności w sobie samym nie podejrzewa nigdy. Wszyscy jesteśmy bardzo zdolni, do wysokich stanowisk stworzeni, a jeżeli ich nie dosięgamy, to tylko dlatego, że świat jest źle stworzony, albo specyalne nieszczęście nas prześladuje.

Artykuł: "Emigracya zdolności".

W zasadzie zdobywanie fortuny i społecznego znaczenia przez własną samodzielną pracę, szlachetną rzeczą będąc, uszlachetnia. Ludzie, którzy życiową karyerę z pewną sumą posiadanej już oświaty rozpocząwszy, przebyli ją ręka w rękę z surową pracą i przez taką pracę na społeczne szczyty wyniesieni zostali, dorobkiewiczami będąc, przedstawiają sobą gatunek ludzi najlepszy. Skromność i prostota są właśnie cechami ich, nabytemi w twardej szkole myśli, czynu i cierpień, nierozłącznych z życiem rozsądnem i czynnem. Ale istnieje inna kategorya dorobkiewiczów, kategorya, złożona z tych, którzy bez oświaty i nauki żadnej, lub z bardzo małą i bardzo źle skierowaną je dozą, wypadkiem lub dzięki jednej wyłącznie w nich rozwiniętej władzy umysłowej, trafili na wartką fale powodzeń. Z trudem niewielkim i jednostronnym, na fali tej płynąc, przybywają oni ku brzegom, względnie do umysłowej i moralnej wartości ich zbyt wysokim, i osiadają na nich pijani zrządzoną im przez życie wielką niespodzianką. Dorobkiewiczów takich, umysłowo ciemnych, moralnie zepsutych, towarzysko śmiesznych i zarazem nieznośnych społeczeństwo każde ilość pewną posiada.

O żydach i kwestyi żydowskiej.

Dokonywanie ofiary wszelkiej wzniosłą jest i zaszczytną rzeczą; ale, aby do wzniosłości tej i do tych zaszczytów prawo posiadać, potrzeba wprzódy dopełnić obowiązku.

Rodzina Brochwiczów.

Najzdolniejsi i najniezdolniejsi w uczuciach i cierpieniu, w okolicznościach przyjemnych lub nieprzyjemnych, przy zasadach stójmy, bo inaczej wszyscy, ilu nas jest, na podstawie swoich zdolności niepospolitych luh cierpień nadzwyczajnych u sumienia pasporty sobie wyrobimy i marsz ku Patagońskim szczytom, na które w dodatku jeden z nas na sto tysięcy wedrzeć się zdoła.

Artykuł: " Emigracya zdolności".

Obowiązki nasze zakreśla nam nie cudze, lecz własne zdanie.

Marya.

II. IDEAŁ, CEL.

Ideał jest tera, co obudza w człowieku głęboką wiarę i gorącą miłość.

Na dnie sumienia.

Ideał posiada tyle imion, ile jest w głowach ludzkich wysokich pojęć, a w piersiach szlachetnych uczuć. Inaczej nazywa go uczony, inaczej poeta, inaczej rozkochany w ojczyźnie swej obywatel, inaczej filantrop, sercem obejmujący całą ludzkość, inaczej kochanek, wpatrzony w czarowne lica oblubienicy; a wszyscy oni jednak hołdują jednemu panu, który nimi rządzi, a jest ideałem. W ustach i sercu Gracha ideał nazywał się wolnością; Galileusz ujrzał go w prawidłach ruchu olbrzymich, globów, zawieszonych w przestrzeni. Rafaelowi objawił się. on w harmonii kolorów, Kanowa dążył za nim, kreśląc dłutem na marmurze symetryę linii; Petrarka śpiewał o nim, śpiewając o Laurze. Deiści czczą go, oddając cześć Bogu; pozytywiści szukają go w prawdzie stwierdzonych doświadczeniem faktów; materyaliści nawet dobrej wiary dążą ku niemu, pracując nad zbadaniem i uszlachetnianiem materyi. Poczucie i pojęcie ideału istnieje w ludzkości, na wszystkich stopniach położenia i oświaty i inaczej być nie może, bo gdyby było inaczej, znikłaby jedyna granica, oddzielająca ludzkość od reszty ożywionych tworów natury, i jedyna siła, przez którą dzieje się wszystko, co dzieje się dobrze. Na różnych tylko stopniach rozwoju moralnego i umysłowego różne bywają stopnie poczucia, pojęcia i upragnienia ideału.

Rozumie go bohater, z rozkoszą w sercu idący na męki za przedmiot wiary swej i miłości; rozumie wieszcz, wyrzucający z piersi war gorących myśli; rozumie ojciec rodziny, z niedołężnych niemowląt wytwarzający ludzi; przeczuwa go biedny rolnik, z pod pługa podnoszący z zachwytem oczy ku lotom skowronka; młoda dziewczyna, z rumieńcem na twarzy, marząca o przyszłem swem gnieździe rodzinnem; dziecię nawet, bełkocącemi usty rzucające dokoła pytania, któremi domaga się wiedzy. I oto jest właśnie sumienie ludzkie w najwyższem znaczeniu swojem. Bywają ludzie, choć rzadko, którzy rodzą się tak upośledzeni na ciele i duchu, że pojęcie ideału jest dla nich niemożebnem; tacy nie mają też własnego sumienia, lecz otrzymują je z zewnątrz z ręki otaczających ich okoliczności; sumienie, wstawione w nich, jak szyba w okno i jak szkło kruche. Ale biada tym, którzy posiadali lub posiąść mogli ten drogoskaz, tę dźwignię i to szczęście życia, a nadwerężyli je w szale namiętności, wyrzekli go się w chwili osłabienia woli. Zatracić go całkiem temu, kto go raz posiadł, niepodobna. Zbluźniony i zgnębiony ideał mieszkać w nim będzie zawsze, milcząc chwilami, lecz często wołając głośno; tylko z siły podtrzymującej i skupiającej zmieni się w sile obalającą i rozkładającą, odzywać się będzie niesmakiem, tęsknotą, gorzkiem lecz nieszczerem szyderstwem. Złowrogie moce, przemieszkujące na dnie sumienia występnego, gryzące pierś takiego człowieka niczem niestłumioną zgryzotą, nie są czem innem, jak żalem po utraconym ideale życia, niezmierną trwogą, jaką człowiek uczuwa śród ciemności, które go napełniają wraz z zagaśnięciem swej gwiazdy jedynej. A to szczęście najwyższe, niezmącone, jakiego używa człowiek czysty i spokojny w swem sumieniu, choćby skąd inąd dotykały go bóle i męki, nie jest także czem innem, jak głęboką i nieustającą radością, czerpaną ze świadomości, że przedmiot wiary jego i ukochania — ideał, pozostał przed nim niezachwiany, niezbluźniony i nieopuszczony, lecz przeciwnie rozrósł się w nim, ogarnął go mocą miłości jego, wiary i trudów, wstąpił mu w głowę, w serce i w dłonie i rozlał się z nich po świecie myślą, uczuciem, czynem.

Na dnie sumienia.  

Dla kobiety i dla mężczyzny, w ogóle dla człowieka posiadanie ideału, jasno w myśli określonego, głęboko sercem umiłowanego, uważam za niezbędny warunek, za najpewniejszą, jedyną może rękojmię tak zdrowia i mocy jego uczuć, jak użyteczności czynów, jakoteż zacności i trwałości jego szczęścia.

Kilka słów o kobietach.

Prawość niezłomna, szczerość, obawy nie znająca, głębokie ukochanie każdej sprawy dobrej i wierne jej służenie, możność walki skutecznej ze złemi mocami, istniejącemi w nas i wkoło nas, gotowość do ofiar — w potrzebie, spełnienie obowiązku — zawsze, uwielbienie gorące wszystkiego, co moralnie potężne i piękne, obrzydzenie dla zła, wyrozumiałość i przebaczenie dla złych, współuczestniczenie z całych sił, zdolności i chęci w zbiorowych pracach, przynoszących trwałość i postęp rodzinom i narodom: oto według mnie religia ideału, której przelania w piersi i umysły rodzinnej społeczności mojej pragnę więcej, niż wszystkiego na ziemi.

Kilka słów o kobietach.

Ideały nie są chyba mrzonkami, skoro istnieją ludzie, przed którymi stają one, to jak wyraźna jawa dzienna, to jak przedmiot wiecznej tęsknoty, to jak wyrzut sumienia.

Marya.

Poczucie własnej niedoskonałości jest dla szlachetnej natury wielkim bodźcem do doskonalenia się. Ten, kto sam sobie wyda się skończonym ideałem, nigdy już do żadnego istotnego ideału nietylko nie dojdzie, ale nawet dążyć nie będzie miał ochoty.

Pamietnik Wacławy.

Każdy z ludzi miewać musi chwile, w których ciemniej mu trochę na ziemi, niż zwykle. Ale droga życia, raz na zawsze wytknięta, roztacza przed nami szlak swój widny i równy; u kresu drogi jasny i wyraźny stoi ideał, któryśmy sobie za cel życia wybrali, i to rzecz najważniejsza. Mniejsza o to, jeżeli, skończywszy podróż, legniemy kiedyś z jednym więcej lub jednym mniej bólem na dnie piersi, z jedną więcej lub mniej cząstką szczęścia we wspomnieniach.

Marya.

Jak martwy przedmiot poruszać się zdaje przed oczyma tego, kto się weń długo wpatruje, tak cel niedościgły, ale długo i wyłącznie myśli i uczucia człowieka na siebie skupiający, zdaje się ku niemu zstępować i przybliżać.

Nad Niemnem.

W gruncie rzeczy ani praca, ani wiedza same w sobie nie mogą być celem. O pracy ktoś dowcipnie powiedział, że to nóż i widelec, tyle warte, ile do krajania żywności posilnej i zdrowej służą. Niezbyt zachwycalibyśmy się pracą człowieka, któryby w pocie, czoła i bez żadnej potrzeby kamienie z miejsca na miejsce przenosił; znaczna też mniejszość ludzkości zachwyca się pracą, dokonaną nad utworzeniem armaty Kruppa, albo może jakiej już nowszej i od tej jeszcze doskonalszej, bo nie jestem au courant faktów, w tej dziedzinie zachodzących. Co do wiedzy, to jest ona lampą niezmiernie drogocenną, gdy oświetla świątynię serc dobrych i czystych charakterów, lecz proszę ją rozpalić choćby najjaśniej wśród egoizmu i złych namiętności, a zobaczymy, jakie to będą wspaniałe i świetne widoki! Praca tyle jest warta, ile wart cel, do którego ona zmierza; wiedza o tyle oddaje ludzkości posługi dobre, o ile działa spójnie z potęgami moralnemi, których nawet sługą poniekąd być powinna. Że przy teraźniejszym ustroju świata zarobek musi być jednym z celów pracy, to rzecz oczywiste, lecz że nie powinien być jej celem nietylko jedynym, ale nawet głównym, to także prawda, i niezmiernie ważna. Że wiedza jest potęgą nawet wielką, temu nikt nie przeczy, ale że oprócz niej są w ludzkości czynniki jeszcze potężniejsze, bez których współdziałania ona nic dobrego zdziałać nie może, to również wątpliwości nie ulega.

Artykuł: "Emigracya zdolności".

III. SZCZĘŚCIE, MARZENIE, NIESZCZĘŚCIE, ZAWODY.

Szczęście prawdziwe i uczciwe istnieje na wysokościach, na które z trudem wspinać się musi ten, kto go żądny.

Pamiętnik Wacławy.

Różnej natury uczucia składają się na szczęście.

Jędza.

Sprawianie radości małym jest szczęściem wielkich.

Czciciel potęgi.

Ludzie, którzy w nic głęboko nie wierzą i niczego gorąco nie kochają, nie rozumieją życia i nit: znają drogi do szczęścia.

Na dnie sumienia.

Szczęśliwi, jeśli losu swego są godni, lubią siać szczęście dokoła.

Turia.

Wesołość i przyjemne przepędzenie czasu to rzecz jedna, a szczęście zupełnie druga.

Dwa bieguny.

Któż nie wie, jaką czaro zachwytów do ust ludzkich przykłada sztuka; jakie pragnienia zaspakaja, energie pobudza, cele wskazuje nauka, na pozór chłodna i surowa. Są organizacye, którym praca przynosi zapomnienie złego, ukojenie, nawet w nieszczęściu uczucie szczęścia, i takie, które znajdują rozkosz nietylko w pełnieniu cnoty, lecz w samym jej widoku. Obowiązek — pojęcie, odstraszające tych, którzy niczego nie wielbią i nie kochają serdecznie, dostarcza tym, którzy od samych siebie oderwać się umieją, pociech nieocenionych, głębokich, snujących złotą nić z pasm szarych, nawet czarnych. Wszystkim tym źródłom pociech i uciech zaprzeczają pesymiści; niemniej są one: przez długie wieki wlewały w ludzkość siłę trwania i dziś także krzepią to skrzydło życia, którem jest nadzieja. Lecz aby je poznać i posiąść, potrzeba czegoś, co nie znajduje się w posiadaniu u wszystkich, czego przedewszystkiem nie posiadają dotknięci przecywilizowaniem połowicznem; trzeba zdolności do odrywania się od samego siebie, do wzbijania się nad samego siebie, do serdecznego uwielbienia i kochania.

Melancholicy

Możność istnienia na ziemi serdecznego braterstwa, bez węzłów krwi, czyni w czarnej płachcie otwór szeroki, przez który spływa na życie światło czyste i krzepiące.

Melancholicy.

Młodości najwyższe prawo i dobro — nadzieja.

Jędza.

Hojniejsza jedna garść z pokojem, niźli dwie z wojną. Lepiej z małego garnuszka jeść w spokojności, niźli morze wychłeptać ze zgryzotą.

Nad Niemnem.

Szczęście prawdziwe, szczęście poczciwe, to ten kwiat zaczarowany, o którym mówi bajka, że iść do niego trzeba daleko i długo, a po drodze staczać walki, krwawić stopy, postępować w pocie czoła i niepokojach serca, a wytrwać aż do kresu. Po szczęście prawdziwe, po szczęście uczciwe, nie można iść wygodną ścieżką, kwadratami woskowanej posadzki zasłaną, kwiatami pochlebstw usypaną. Na szczęście prawdziwe, na szczęście uczciwe zasłużyć, zapracować trzeba.

Pamiętnik Wacławy.

Niema na świecie większego zadowolenia, a nawet szczęścia, jak uczynić komuś dobrze, ulżyć czyjemu cierpieniu, sprawić komuś przyjemność, tembardziej jeśli ten ktoś, potrzebujący naszej pomocy, jest biednem, niewinnem dzieckiem, które nic jeszcze nie uczyniło, a już cierpi.

Cnotliwi.

Wspólne cierpienie z człowiekiem czczonym i ukochanym wydaje mi się źródłem wielkiej i czystej, choć pospolicie mało znanej szczęśliwości.

Asylum.

Powiadają, że szczęśliwi nie mają historyi; co pewna, to, że o dziejach starożytnych zapominać im łatwo. Wczoraj znika z pamięci, ilekroć dziś pełnem jest myśli, uczuć i zajęć, nakształt czary, po brzegi wypełniono] mocnym i orzeźwiającym płynem.

Marya,

Wszędzie i zawsze przynosimy z sobą samych, siebie, i wewnętrzna treść nasza rozpromienia lub zasmuca to, co nas otacza.

Ostatnia miłość.

Ludzie najszczęśliwsi powinni być zarazem najlepszymi; jeżeli takimi nie są, snadź szczęście ich nieprawdziwe, albo oni go nie warci i prędko je utracą...

Wesoła teorya, a. smutna praktyka.

Młode myśli, to orły szerokoskrzydłe, co lecą nad ziemią i orlim wzrokiem szukają kwiatu wesela i owocu szczęścia. I któż je zliczy, i któż opowie, gdy rojami wylatują z głowy, młodością wrzącej, gdy jednem ich skrzydłem — wiara, drugiem — nadzieja, a atmosfera, w której się unoszą — miłość. Z ognia stworzone, w pragnieniu skąpane, wiarą w przyszłość strojne, gdzieżeście wtedy, o myśli młode, kiedy czoło człowieka pochyli się smutne pod wspomnieniami doznanych zawodów? Gdzieżeście wtedy, gdy w sercu jego tchnienie życia zmrozi młodzieńcze zapały i porywy, gdy po dniach minionych, chodząc jak po mogiłach, czoło chyli ku mogile?

W klatce.

O uśmiechy młode! wy akordy, wtórujące pieśniom młodych myśli! rozkwitajcie i ulatujcie w świat, póki wam pora nie minie; bo życie wasze to żywot motyla... radosny, ale krótki.

W klatce.

Któż potrafi dokładnie określić te nagłe smutki i obawy, które nieraz bez wyraźnej przyczyny, śród chwil najsłodszych nawet, ściskają serce człowieka, jakby przypominając mu, że żyje na ziemi, że zatem wszędzie niespodzianie może ujrzeć przed sobą ciemną twarz nieszczęścia?

W klatce.

Jeżeli możność jaknajpełniejszego uzewnętrznienia samego siebie w czynie i dążeniu stanowi ważną, podstawową może cześć ludzkiego szczęścia, — szczęście to stać się może udziałem takiego tylko człowieka, który żyje i działa w rodzinnem otoczeniu przyrody i ludzi.

Patryotyzm i kosmopolityzm.

Młodość — to taki ptak, który z za najgrubszych chmur jeszcze słońca dopatrzy, i choć z ołowiem na skrzydłach, jeszcze ku niemu wzbijać się próbuje.

Panna Róża.

Niema nic ponętnego w stałem posiadaniu przedmiotu pozbawionego możności lub chęci umknięcia; uciechy i tryumf prawdziwy sprawiać musi dopiero przytrzymanie u piersi iskry, którą każdy powiew wiatru unosi w coraz to inną stronę.

Krzak bzu.

Bardzo jest milo posiadać uprzejme i przyjacielskie stosunki z ludźmi, lecz stokroć milej spostrzegać, że ci, którzy nas w samotności i smutku naszym lekceważyli, obrażali, poniekąd nawet krzywdzili, są zdziwionymi i ciekawymi świadkami naszego szczęścia.

Jędza.

W życiu najdoskonalszego nawet i najbardziej trzeźwego umysłem człowieka bywają niekiedy bardzo długie sny, marzenia.

Ostatnia miłość.

Kiedy ludziom na smutek się zbierze, najlżejszy drobiazg dotkliwie ciężar jego zwiększa; kiedy na wesołość — najdrobniejsza iskra szumny i raźny płomień jego podnieca,

Jędza.

Odrzucić przeszłość i wykroić z życia trudno; wobec zmiany losu, przeszłość ta przyczepia się do człowieka, który ją ma za sobą, ujmuje go w kleszcze zgryzot i żalów i ciało jego rzuca na pastwę męczarniom, a ducha miażdży pod ciężarem niepowrotnych wspomnień.

Pamiętnik Wacławy.

Ubogiemu łatwiej jest zostać na zawsze ubogim, niż bogaczowi zestąpić z pozłacanych szczytów na twardy grunt biedy i pracy.

Pamiętnik Wacławy.

Podupadła wielkość nigdy się ze swym upadkiem pogodzić nie może.

Pamiętnik Wacławy.

Jak smutny ten świat Boży! Więcej w nim cieniów, niż świateł, a pierwszych tak nawet wiele, że bardzo bystre trzeba mieć oko, by módz ostatnie dojrzeć i uwielbić.

Pamiętnik Wacławy.

Ubóstwo i praca posiadają w sobie dziwne tajemni ce wielkich radości i wielkich cierpień. Ten, na czyich barkach spoczęły te dwa ciężary, wiele posiadł, ale też wiele wyrzec się musi.

Pamiętnik Wacławy.

Wyrzeczenie się nie przychodzi nigdy bez trudu, wtedy szczególniej, gdy człowiek mniema, że się wyrzeka na zawsze.

Pamiętnik Wacławy.

Natury ludzkie nieupośledzone z urodzenia i niezbrukane ostatecznie życiem, jakkolwiek występne i obłąkane. duszą się na nizinach błotnych, wzdychają do szczytów słonecznych, zdolne są wydostać się z pierwszych, wstąpić na drugie.

Na dnie sumienia.

Któż nie wie, jak dzieje się tu i tam, na tym i owym punkcie kuli ziemskiej; jakie następstwa psychiczne wiodą za sobą warunki różne, śród których społeczność żywot swój pędzi; jak bardzo, jak silnie, jak głęboko dodatnia lub ujemna strona warunków tych, szersza lub ciaśniejsza arena, ofiarowana przez nie ludziom, wpływa na rozrost ich moralny lub zmalenie, spotęgowanie się lub zesłabnięcie pięknych nawet przymiotów, które w jednych wypadkach rozrastają się swobodnie, na podobieństwo konarów dębowych, w innych zwijają się ślimakowato i nikną lub włażą ludziom w gardła, dręcząc ich, zamiast uszczęśliwić, dławiąc, zamiast ożywić?

Rodzina Brochwiczów.

Jest-że Szczęśliwem życie, nierozgrzane promieniem żadnej wielkiej miłości, nieopromienione głoryą czynu, nieuświetnione szlachetnemi bojami, nie podążające do celów wysokich? Jest-że Szczęśliwem życie, które spożywa dobra odziedziczone, wzamian nie produkując; nic; czerpie wszystko z przeszłości, dla przyszłości nic nie czyniąc; uczucia i uciechy okuwa w pancerz konwenansu; nie zna rozkoszy tworzenia, ani tej, jaką przynosi spoczynek po trudach, tryumf po walce, widok czegoś zbudowanego własnemi rękoma, cisza wewnętrzna, wyłoniona z gwaru długo bojujących, a pogodzonych uczuć silnych, myśli wielkich?

Rodzina Brochwiczów.

Któż przeliczy dręczące trwogi, ciężkie niepewności, nikomu nieopowiadane smutki i w wiecznej tajemnicy staczane walki tych, którzy po świecie przez tłum kroczą o własnych sitach, trudem głowy i rąk, stałością woli, łzami serca zarabiając dla siebie i dla innych na spokojna teraźniejszość i uczciwą przyszłość.

Rodzina Brochwiczów.

Nikt nie może bezkarnie wypadać ze środowiska swego i właściwych mu warunków życia.

Dwa bieguny.

Pewność, że wszystko na ziemi, nie będąc ostatecznie złem, nie jest także doskonałem, że jeżeli nie godzi się pluć na nic, to i uklęknąć niema przed czem — leje w serce i umysł ckliwość nieznośną.

Bracia.

Cierpienia maju swą dobra stronę: kształcą serce i hartują ducha.

Panna Róża.

Są na ziemi tęsknoty i żale, nie tyczące się ani rodziców, ni dzieci, ni żony, ni majątku, ni domu własnego, i z takich tęsknot i żalów duchowi ludzkiemu, który zaznał ich raz, uleczyć się najtrudniej...

Meir Ezofowicz.

Szczęście wywyższa, szczęście poniża, wszystko na świecie czasowe i przemijające... każda rzecz, by woda, przepływa, by liść na drzewie, żółknie i gnije...

Nad Niemnem.

Nieszczęście rzadko bywa mistrzem dobrym, a pognębienie, jak olbrzymia tłocznia, szczyty nawet wtłacza w padoły. W życiu jednostek i narodów bywają momenta, taką miarą nieszczęść napełnione, że nic już w nich więcej zmieścić się nie może.

Nad Niemnem.

Często cierpiąc, zdarzy się, że nie ścierpisz.

Nad Niemnem.

U ludzi wiele czujących i nadmiar zasmęconych, nietylko na ciele, ale i na duszy robią się takie zmarszczki, które już nigdym całkiem nie znikną.

Nad Niemnem.

Śmierć nie byłaby okrutną, gdyby przybywała ku tym, którzy już żyć nie pragną.

Nad Niemnem.

Każdy zapewne myślący i oświecony człowiek ma w życiu swojem dłuższą lub krótszą epokę, w której pojęcia, jakiemi się przejął, zasady, na jakich moralną istność swą oparł, ukazują się jemu w podwójnem, niepewnem świetle zwątpienia i sceptycyzmu. Straszna to, ciężka chwila moralnego w człowieku przesilenia! Grunt, na którym stal, sądząc, iż stoi na granicie, drży pod stopami, jak błotne trzęsawisko; zwierciadło, w którem widział się olbrzymem z opancerzoną piersią, pokazuje mu karła, podniesionego na szczudłach, które się pod nim łamią. Wszędzie, gdzie spojrzy: czy w sumienie swoje, czy w myśl, czy w serce, czy na ludzi, czy na świat, widzi ognistemi zgłoskami wypisane pytania: co jest prawdą? gdzie prawda? Bo to, co za prawdę miał, stoi przed nim mgłą zwątpienia przyćmione, wiary dotąd drogie — gasną, to, co zbudował z trudem, upadło w gruzy, po których szatańskim śmiechem szaleje szyderstwo.

Z życia realisty.

Ci wszyscy, którzy od urodzenia do śmierci żyją bez zamierzonego celu, z dnia na dzień, nie zakreślając przed sobą drogi stałej, nie trwożąc się o zasady i nic przyjmując za swoją prawdy żadnej, nie pojmą nigdy, ile goryczy, ile strasznego przerażenia doświadcza człowiek, któremu się zdawało, że droga przed nim leży odkryta i widna, że stoi na opoce zasad, że posiadał prawdę, a który widzi, że drogę tę nagła zasłania, zasady chwieją się i prawda ucieka, nie zostawiając za sobą zastępczyni. Nic, okropne nic, w całej nagości swej występuje przed jego myślą, a demony szyderstwa chychocą wkoło, że człowiek to igraszka życia, a wszystko, co w życiu, to traf ślepy, a wszystko, co w człowieku...bańka mydlana.

Z życia realisty.

Żadnej namiętności i żadnego bólu człowiek nie doświadcza bezkarnie. Zda się, miną one i znikną całkiem zagładzone dalszym ciągiem życia; zda się umarły na zawsze, nie zostawiając nawet żadnej zmarszczki na czole ale w moralnej istocie człowieka musi na wieki pozostać po nich blizna, która nie boli wprawdzie, nie dolega, milczy, ale przy lada poruszeniu krwią się zasączy znowu i wskrzesi, choć na chwilę, dawno w rzeczywistości zgasłe obrazy.

Z życia realisty.

Bywają w życiu pewnych ludzi epoki, w których czepiają się oni bólu nawet i cierpień, jak deski zbawienia byle ich one wniosły po nad warunki otaczającego bytu i uchroniły od snu apatyi, lub sroższego jeszcze od niego zwątpienia o wszystkiem.

Cnotliwi.

Przeszłość nie przechodzi nigdy bezkarnie; prędzej lub później przychodzą od niej do człowieka wspomnienia, które choć na chwilę zamglą mu oczy i zachmurzą czoło żałością.

Cnotliwi.

Łzy, płynące z oczu człowieka, użyźniają jego serce; tylko na gruncie wielkich boleści powstają uczucia wielkie i wielkie myśli rodzą się z różnych doświadczeń i kolei życia. Kto nigdy nie zaznał smutku, ten kochać nie umie; kto nigdy nie borykał się z losem przeciwnym, tego umysł na zawsze karłem zostanie; a kto cierpiał wiele a mężnie, ten zdolen ducha swego wyśpiewać czynem lub pieśnią.

Cnotliwi.

Któż wypowiedzieć zdoła smutne przeczucia, te wieszczby złowrogie, które żelazną obręczą bólu ściskają pierś wtedy, gdy nieszczęście, ukryte jeszcze pod tajemniczą zasłoną przyszłości.

Początek powieści.

Kapitał serca, jak każdy inny kapitał, rozprasza się, gdy źle użyty i w mikroskopijnych zda się cząstkach, rzucony, topnieje szybko; coraz mniej procentuje rozkoszą i zadowoleniem — aż pewnego pięknego poranku nieostrożny kapitalista spostrzega, że jest bankrutem. Smutna to chwila dla człowieka, gdy, badawczą dłoń zapuściwszy w głębinę serca, nic poczuje tam na dnie owego jasnego złota młodych ogni i młodych uczuć! Wtedy jak nędzarz z pustkami w kieszeni, z pragnieniem i żalem, przypatrujący się szczęśliwcom, zajadającym smaczne kąski, z pragnieniem i żalem przypatruje sio on szczęściu i miłości innych, dla których zdobycia brak mu kapitału serca, rozproszonego na kupowanie okruch niepożywnych, a jednak powodujących bankructwo. Wówczas bankrut, strącony ze złocistych szczytów uczucia, osiada sobie spokojnie na szarych płaszczyznach powszedniego bytu, a to, co utracił ze strony zdrowego szczęścia, wynagrodzi sobie komfortem mieszkania, wybornem cygarem i smacznym obiadem — jeśli ma za co je nabyć.

Rozstajne drogi.

Że wszystkich rodzajów zjadliwych owadków, kąsających serca ludzkie, ze wszystkich owych drobnych na pozór bólów, nie wybuchających na zewnątrz rozpaczą gwałtowną, ale powoli, co chwila kolących człowieka, jakby zaostrzonemi kolcami szpilek, nie zabijających odrazu, ale co chwila tworzących drobne ranki, z których każda krwią się sączy, najdokuczliwsze, najuporczywsze i najboleśniejsze są owe roje wspomnień, cisnące się do głowy i piersi i szepcące człowiekowi ostrą nutę: było, a nie bedzie.

Ostatnia miłość.

W naszej biednej po tej ziemi wędrówce nie sama tylko śmierć rozłącza ludzi. W pełni życia i sit rozstają się oni z sobą niekiedy i umierają wzajem dla siebie. Wtedy dla tego, kto pozostaje sam jeden na miejscu, gdzie przed chwilą był szczęśliwy — na każdym kroku rozkładają się groby. Chodzi on po wspomnieniach jak po mogiłach, a pamięć szczęścia, które minęło i już nie powróci, ściga go bladą marą ciągłego żalu. Wówczas każdy sprzęt domu, każde drzewo ogrodu, każda dnia pora i każdy dźwięk usłyszany wieje ku niemu tchnieniem minionej przeszłości; gdzie była radość, tam teraz tęsknota, gdzie była pełnia, tam stała się pustka.

Wszystko to samo, jak było, a jednak wszystko inaczej; nic się nie zmieniło w około, a jednak wszystko zbladło i zaćmiło się mgłą łez.

Ostatnia miłość.

Są ludzie, których życie, jak ścieżka bez słońca i kwiatów, wije się samotna miedzy różnemi drogami tej ziemi. Róże wiosenne przynoszą im tęsknotę, jesienne mgły wieją ku nim łzami.

Ostatnia miłość.

Boleść — wielka to i mądra mistrzyni, jeżeli spokojna; nie rozsadza głowy szaleństwem, ale owiewa ją cichą a uroczystą powagą.

Ostatnia miłość.

O, któż zrachuje to ciche, a gryzące bóle, co się wjadają w serce tysiącami żądeł? Kto zdoła zważyć ten ciężar, który przygniata pierś, tamując jej oddech?

Są na świecie dramata, których żadne oko nie widzi, żadne ucho nic słyszy, a które przecież więcej mieszczą w sobie rozpaczy, niż te, nad któremi płączą ludzie, zebrani w teatralnych salach. I nie dziw, że potem, gdy rozwiązanie tych tajemniczych dramatów nic podoba się ludziom, oni, co nie znają ich wątku, wołają: przekleństwo! Mądry i zacny jest ten, kto przed rzuceniem tego okrzyku zmierzy wprzódy badawczym wzrokiem drogi, jakiemi doszła do swego końca wyklęta przez ludzi historya!

Są tacy, którzy, sami cierpiąc, nie pojmują cierpienia innych, bo cierpią bezmyślnie. Ale kto w każdem cierpieniu, swojem czy cudzem, bada źródła i cały przebieg tej krwawej rzeki, co bólami płynie, ten wielu rzeczom na świecie, zamiast: przekleństwo! powie: przebaczenie! Bo praca myśli nauczy go tej prawdy, iż są ludzie, których dusza czystszą jest od ich zewnętrznego istnienia.

Ostatnia miłość.

I czemże są bóle człowieka wobec ogromu boleści dziejowych?

Na prowincyi.

Wszak losy ludzkie płynąc muszą na ziemi w tak logicznie związanym łańcuchu, jak płyną w przestrzeni światów miliony. Wszystko, co się dzieje, musi mieć przyczynę swoją i cel: nic sio bez nich nie dzieje, nie ślepym trafem nic jest. Może grzeszny otrzymuje w udziale szczęście dlatego, aby go ono podniosło i uleczyło z grzechu, a sprawiedliwemu dostaje się w udziale cierpienie, aby wzmógł się i rozszerzył duch jogo? Jakie posiadam prawo żądania, abym ja właśnie był szczęśliwym, a nie kto inny? Alboż wiem, że szczęściu moje jest koniecznem ogniwem do utworzenia tego łańcucha, który się losami społecznemi nazywa? Nie jestże to przeciwnie? Nie byłoż koniecznem i zbawiennem, abym cierpiał, a kto inny cieszył się? Gorycz i skargi na los nic sąż pycha i zarozumiałością człowieka, który myśli, że świat dla niego, nie on dla świata istnieje? Starać się osiągnąć szczęście, szukać go, zdobywać, każdy ma prawo; ale gdy ono umknie i zniknie z oczu, jestże rozumnie i sumiennie kogokolwiek lub cokolwiek o co oskarżać?

Na prowincyi.

Teraźniejszość opowiada się zwykle z większą daleko trudnością, niż przeszłość.

Pani Luiza.

W życiu ludzkiem bywają chmury takie i owakie: jednę przeraźliwe burze niosą z sobą, inne, które piorunów nie ciskają, sercem człowieka nie wstrząsają w podstawach jego tak, aby pękło od razu, rozsypało się w gruzy, ale kropla po kropli, minuta po minucie, zatruwają mu dni życia, na czole gromadzą zmarszczki, jedne kładąc przy drugich, zagłębiając pierwsze w chwili tworzenia się ostatnich, i obchodzą się z sercem człowieka jak wody z łożyskiem, w którem płyną nieznacznie powoli, wytrwale, bruźdżąc je, chropowacąc, składając na niem całe pokłady gorzkie i ostre....

Jeżeli pierwsze chmury, pełne niebezpieczeństw grozy, zabójczeini być mogą, drugie posiadają naturę zjadliwą i rozkładającą. Nie pogrążają człowieka w ciemność zupełną, ale kryją przed nim słońce i błękit nieba; nie zabijają go, ale czynią mu życie nieznośnem.

Wesoła teorya i smutna praktyka.

Każdy, kto badał otchłanie, jakie natura ludzka zawiera w sobie, pojmie, co to jest męka energii, która, nie znajdując pola dla siebie, jak rdza żelazo, najhartowniejsze nawet serce przejada.

W klatce.

Biada temu, kto zawczasu nie nauczy się badawczo zaglądać w głąb samego siebie i ściśle zachować złe i dobre potęgi, władnące jego istotą! Biada temu, kto, nie posiadłszy wielkiej mądrości samopoznania, sam dla siebie zostanie zagadką; bo, nie odnalazłszy w sobie gwiazdy przewodniej, kierowniczej bussoli, pójdzie na oślep po drogach życia, jak po manowcach. Wolą nie ujmie on steru popędów swych i namiętności, bo nie będzie wiedział, jak się poczynają i gdzie ich koniec, bo złe glosy wydadzą mu się dobremi, a dobre zapozna i odrzuci, jak nie swoje. Smutna igraszka wrażeń, instynktu, trafu, mimowoli kaleczyć będzie i siebie i drugich, wrażenia biorąc za uczucia, uczuciom nie dowierzając, błędne ogniki przelotnych myśli poczytując za gwiazdy przewodnie, a głębokie i dobre natchnienia tłumiąc jak kaprys chwilowy.

W klatce.

Kiedyż ludzie będą mogli rozkazywać własnemu sercu, tak, jak już w części rozkazują żywiołom? Kiedy, zawładnąwszy własnemi namiętnościami, jak władają ogniem, wodą i parą, rzucą zaprzeczenie słowom poety: " najstraszniejsze dla człowieka są sieci, które mu własne jego zastawia serce"?

W klatce.

Kto uważnie słucha wszystkich odgłosów ludzkiego serca, ton w śmiechu nie samą tylko wesołość usłyszeć może; drżą w nim niekiedy tajone i tłumione łzy. Ale żeby ich w śmiechu czyimś dosłyszeć, trzeba wprzód samemu ścisłą z cierpieniem zawrzeć znajomość; trzeba, według słów jednego z pisarzy, posiąść jedyną naukę, mogącą wwieść człowieka w głębiny serc innych ludzi... trzeba się nauczyć "alchemii łez".

W klatce.

Biada wszystkim, którzy maja za szerokie tchnienie dla obrębu, w jakim są zamknięci. Brak im będzie powietrza, a jeśli nie przełamią zapór i nie ulecą w przestrzeń szeroką, muszą długo i boleśnie targać się i łamać, aż się zmęczą i skonają... "w klatce. "

W klatce.

Nic niema wstrętniejszego w naturze ludzkiej, nic na nią zgubniej nie oddziaływa, jak ciemności. Wśród nich wszystko rośnie przed oczyma człowieka w olbrzymie rozmiary; drobniuchna iskierka wydaje się płomieniem, lekki szelest — hałasem. Człowiek wolałby widzieć najstraszniejsze rzeczy, byleby widzieć je oczyma ciała, wyraźnie, a nie domyślać sio ich i odgadywać wyobraźnią, tą królową i tworzyciełką mar ciemności: duchowe straszniejsze są stokroć od fizycznych cieniów.

Widzisz przed sobą nieszczęście straszne, ale wyraźne i nieuniknione, a więc spotkać je możesz hardem czołem, mężnem sercem, cierpiąc, ale milcząc, a może i walcząc; ale inaczej jest, gdy nieszczęścia tego nie widzisz, lecz tylko czujesz je w powietrzu, wkoło siebie, zaczajone, chwytające cię za gardło, a nie znasz jego kształtu, nic wiesz, z której strony nadchodzi, ani jaką broń masz przeciwko niemu pochwycić, jak ktoś, co czuje gorejący w pobliżu płomień, a nie wie, kędy go ma ominąć; wijesz się w obawie i w ciągłych paroksyzmach walki życia ze śmiercią i żadna chwila nie jest ci bezpieczną i wołasz w przerażeniu: — Niech umrę, ale niech wiem, że mam umrzeć!...

Pan Graba.

Bywają boleści tak wielkie, że źródło łez tamują w piersi, a natomiast rozpalają ogień posępny, który najpiękniejsze dyamenty duszy zwolna przepala w czarne żużle rozpaczy.

Pan Graba.

Niema nieszczęścia, któreby dorównywało nieszczęściu zmarnowanych skarbów ducha; niema większej zbrodni nad zbrodnią ich zmarnowania. Ten, kto zabija w sobie życie moralne, równa się w zbrodni mordercy, który odbiera życie fizyczne bliźniemu. Prawa ludzkie nic mają dla niego kary, ale sądzonym on będzie strasznie sądem pokoleń i potępiony na zagubionej duszy piętnem ich przekleństwa, albowiem, zabrał im to, co do nich należało.

Matka, tracąca przez śmierć niemowie, które oczu pojęcia na świat nie otworzyło jeszcze, niech w żalu swym spocznie na wezgłowiu rezygnacyi, a jeśli ma wiarę żarliwą, niech oczekuje dnia, w którym dziecię swe ujrzy aniołom u stóp tronu Bożego. Ale nie będzie spokoju, ani pociechy, ani nadziei dla matki, której syn poszedł na manowce występku i roztrwonił marnie skarby ducha swego. A jeśli jeszcze stało się to z jej winy, niech matka taka rozedrze szaty swe na sobie i z trwogą oczekuje dnia sądu groźnego, w którym Bóg ją zapyta: — Matko! coś uczyniła z dzieckiem swojem?

Pan Graba.

Wyroki pomsty życiowej tem pewniejsze są i nieubłagańsze, im na dostojniejszy ich przedmiot spadają; zapoznana prawda i zgwałcona sprawiedliwość przebrzmiewa bez echa i gaśnie bez śladu tylko w pustych głowach i oschłych sercach, ale uderza, karci, druzgoce wielkie umysły i silne charaktery wtedy nawet, gdy się im zdaje, że winę. swą zmazali krwią swego serca, czynami swych rąk, wielkością swych postanowień. W starożytności potężne fatum, rządzące światem, wisiało przeważnie nad losami wielkich mężów i bohaterów; wyroki jego i ciosy były niejako złowrogim zaszczytem, ze szczególną troskliwością obejmującym głowy dostojne. Dziś ludzkość pojęła głębokie znaczenie starożytnej zagadki. Mściwe i karcące fatum mieszka nie gdzieindziej, tylko w piersi człowieka; ale im pierś ta szersza, im gorętszym płonic ogniem, tem ono silniejsze, tem srożej pali i ciężej przygniata. Głupcy, niedołęgi, do gruntu przeniknięci zgnilizną zepsucia, mogą przeżyć długie lata, nie słysząc, nie czując w sobie tej mocy potężnej, złowrogiej, która nic ma z czego w nich powstać, ani czem się żywić. Ale biada myśli bystrej, giętkiej i podniosłej, która zbłąka się na manowcach! biada duszy ognistej, która zapadnie w męty!...

Na dnie sumienia.

Powszechna nędza ludzka wskazuje wyraźnie, że najważniejszą przyczyną do kochania człowieka jest jego nieszczęście. Ale znajduje to w świecie tłomaczenie zupełnie odwrotne: kochanymi są tam tylko chodzący w sukniach pomyślności, zaś przyodziani w boleść stają się zawalidrogami, których należałoby wyrzucać za drzwi życia, bo są do życia niezdatnymi. Przez litość daje się im jałmużnę z grosza, jeżeli o nią proszą; jeżeli nie proszą — zapomnienie. Jedyną ich zasługą może być jeszcze: pozwolić zapomnieć o sobie.

Tak jest w świecie, który nazywa się chrześciańskim; w warstwach społecznych, które się nazywają ucywilizowanemi. Tak jest na punktach ludzkości, poczytywanych za najbardziej oddalone od tego stanu pierwotnego, w którym każdy dzikus, z pękiem liści dokoła nagich bioder, chadza, poluje, cierpi głód i obżera się — sam jeden. A jednem z ironicznych pociągnień pędzla na obrazie ludzkości jest to właśnie, że człowiek nieszczęśliwy, najmniej mogąc być kochanym, najwięcej tego potrzebuje. Sprowadza to zjawisko uderzania sercem o mury, z którego niejednokrotnie wypływa zanik serca; zdarza się przecież, że pozostaje ono całem, tylko nalanem po brzegi trucizną zwątpienia o ludziach i sobie.

Australczyk.

Niema dla człowieka nieszczęścia większego nad niemożność ćwiczenia i rozwijania w całej pełni swojej energii i zdolności. Im wyższem i szerszeni jest pole działalności, tem większa szansa szczęścia, a przynajmniej... zapomnienia o powszechnem, koniecznem nieszczęściu.

Australczyk.

Im zdolniejsze, bujniejsze umysłem i charakterem jest indywiduum, tem dotkliwiej i różnorodniej wśród "okoliczności nieprzyjemnych" i "atmosfery dusznej" cierpieć musi. Tak to już jest na tym świecie, że za wszystko płacić trzeba. Wyższe zdolności to zarazem większe potrzeby wewnętrzne i większa tkliwość na dotknięcia zewnętrzne, zatem szersza przestrzeń i cieńsza skóra podatna cierpieniu. Ale — cóż stąd?... Czy przeto nie trzeba myśleć i czuć?....

Artykuł: "Emigracya zdolności. "

Oszukiwałby ludzi ten, ktoby chciał utrzymywać, że myślą i sercem wspinać się wysoko znaczy to poić się słodyczą — wcale nie; znaczy to właśnie: gorycze na słodycz dla innych przerabiać.

Artykuł: " Emigracya zdolności. "

Nietylko w dziedzinie sztuki człowiek stwarzać może arcydzieła piękna, lecz też często, aby skutecznie służyć temu, co kocha, z samego siebie stworzyć musi arcydzieła cierpliwości. W kwestyi cierpienia innego wyjścia niema, jak tylko hasło zasadnicze: kiedy trzeba, to trzeba! Naturalnie, że zastanowić sio należy: czy trzeba? lecz jeżeli po naradzie z sumieniem wypadnie cierpieć! to i cierpieć.

Artykuł: "Emigracya zdolności. "

Wszyscy, których leż nie spostrzega i nie ociera nigdy nikt, nie lubią ich pokazywać nikomu.

Panna Antonina.

Bywają pogrzeby rozmaite, a nie najmniej bolesnemi są te, w czasie których człowiek odśpiewuje requiem sani jeden i tylko w najgłębszej tajemnicy swego serca.

Bracia.

Im człowiek więcej wie i rozumuje, tem więcej ma do przeniesienia w życiu moralnych cierpień, smutków i zawodów.

Kilka słów o kobietach.

Koniec wersji demonstracyjnej.

IV. MIŁOŚĆ, MĘŻCZYZNA I KOBIETA, UCZUCIA RODZINNE, SYMPATYA, NIENAWIŚĆ.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

V. DOBRO, WYSTĘPEK.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VI. PIĘKNO, SZTUKA..

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VII. NAUKA, UMYSŁOWOŚĆ, ZASADY, CIEMNOTA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VIII. CZŁOWIEK, ŻYCIE.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IX. SPOŁECZEŃSTWO.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

X. MYŚLI ULOTNE.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej