Wiktor Gomulicki

ZŁOTE OGNIWA

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I.

II.

III.

IV.

V.

VI.

VII.

VIII.

IX.

X.

XI.

XII.

XIII.

XIV.

XV.

XVI.

XVII.

XVIII.

XIX.

XX.

ZŁOTE OGNIWA

Powieść

Tom pierwszy

Wiktor Gomulicki

I.

Gwałtowne dzwonienie napełniło hałasem korytarze hotelowe, długie, wązkie i zalane w tej chwili szarem światłem wiosennego świtu.

Otworzyły się drzwi „numerówki" i wyjrzała z nich twarz człowieka tylko co przebudzonego. Człowiek ten najpierw zaklął, a następnie spojrzał na wielką czarną tablicę z numerami, podzieloną na mnóstwo małych kwadratowych przegródek.

Wszystkie przegródki były zamknięte; na jednej tylko klapka podniosła się do góry i drżała, wzruszona dobywającem się ze środka dzwonieniem.

— Czterdziesty dziewiąty! — mruknął.— A żeby cię czterdzieści dziewięć razy pokręciło, kiedy ludziom spać nie dajesz! Słońce jeszcze nie weszło, a już mu usługuj!

Zarzucił surdut, i boso, dudniąc piętami po wązkim chodniku, pobiegł na przeciwny koniec korytarza.

Drzwi od numeru 49-go były otwarte. Stał w nich rumiany, czupurny staruszek w kitlu płóciennym i butach z cholewami. Stał i nogą tupał, a wąsy targał z niecierpliwości.

— Do stu dyabłów! — wybuchnął, ujrzawszy nadchodzącego. — Dobudzić się was nie można....

Sługa hotelowy w pół się zgiął i minę przybrał słodką.

— Duchem leciałem, wielmożny panie... Małom nóg nie połamał... Zara będzie woda, buciki, ubranie... wszystko. Wielmożny pan na ranny pociąg? Jeszcze casz!

— Na pociąg, czy nie na pociąg, pilno mi i basta. Wy tu w Warszawie do południa sypiacie. Włódarzaby wam trzeba... z batem!

Numerowy zaśmiał się, udając wesołość.

Staruszek smyrgnął mu pod nogi obuwie, rzucił na głowę dobyte z walizki ubranie i wypchnął go za drzwi, komenderując:

— Oczyścić wszystko porządnie! Wody przynieść dzban duży! W restauracyi zamówić kieliszek starki, przekąskę i samowar! Ży-wo!

Numerowy, obrzucony ubraniem, wyszedł.

Po jego odejściu, staruszek wydobył brzytwy, lusterko, mydelniczkę i zabrał się do golenia. Ręce mu drżały; kilkakrotnie zaciął się w brodę. Widocznem było, że śpieszy się i jest bardzo wzruszony.

Mył się długo, parskając i rozlewając wodę na cały pokój. Potem wódką kolońską wytarł piersi, kark i policzki. Czerwony przed myciem, teraz wyglądał jak pomidor.

Ujrzawszy odbicie swe w zwierciadle, uśmiechnął się z zadowoleniem.

— Hm... eche... co?— pomrukiwał, twarz do lustra przybliżając.—Stary, ale jary!... Hę? Młodego przeskoczy... Co?

Potem z furyą przypadł do dzwonka i guzik nacisnął.

Numerowy wpadł, niosąc ubranie. Zdążył już przez ten czas wdziać jeden kamasz, umyć jedną połowę twarzy i rozczesać jeden faworyt. Wyglądał, jakby go z dwóch różnych ludzi zlepiono.

— Dawaj! — krzyknął staruszek, wyrywając mu z rąk czarny tużurkowy garnitur.

— Bodaj was! — zaklął. — Łazicie jak muchy w smole. Dwie godziny czekałem na ubranie!...

— Oooo!... dwie godziny!...— zadziwił się służący.

Staruszek spojrzał nań takim wzrokiem, jakby chciał oczami przebić go na wylot. Numerowy zgiął się pokornie, i tyłem, na kształt raka, wycofał się z pokoju.

W ślad za nim pobiegł głos gniewny:

— Do stu piorunów! Dacie dziś śniadanie, czy nie dacie?...

A na dokładkę groźba:

— Budę wam rozwalę, przysięgam!

— No, no, no... — mówił do siebie numerowy, utykając na bosą nogę, ale bynajmniej się nie śpiesząc. — W paśporcie mu napisali: 65 lat... a piorunuje, jakby nie miał czterdziestu. Cholernik jakiś, tfy!...

Tymczasem staruszek z pośpiechem naciągał ubranie. Wzruszenie jego z każdą chwilą wzrastało. Ręce mu drżały, mylił się, klął. Kamizelkę włożył przodem do tyłu, to znów krzywo ją zapiął i przez długi czas rady dać sobie z nią nie mógł. Z tużurkiem poszło mu gładziej, trudność miał jednak z zapięciem go na dolne guziki. W pasie tużurek dopiąć się nie chciał...

Wprawiło to staruszka w gniewne zdziwienie.

— Brzuch? — mówił, postękując i wykręcając się przed zwierciadłem.— Skąd się wziął brzuch? Jak Boga kocham, nigdy brzucha nie miałem!

Starał się wszelkimi sposobami zamaskować niepotrzebną wypukłość; wciągał ją w siebie, w tył się przeginał, poły tużurka obiema rękami targał...

— Przeklęta Kaśka! — mruczał. — To jej kluski to zrobiły. A gadałem babie po sto razy: indyk co innego, człowiek co innego...

Wysiłki na nic się nie zdały; tużurek pozostał na dole niezapięty.

Staruszek, chmurny i strapiony, podszedł do zwierciadła i raz jeszcze postać swą całą wzrokiem obrzucił.

— Gotowa pomyśleć, żem safanduła, żem... do niczego!...

Te słowa nie stosowały się już do Kaśki. Mówił o tem towarzyszący im wyraz twarzy... solenny i smętnie poważny. Ale wyraz ten nie trwał długo. Ustąpił miejsca nowemu wybuchowi.

Staruszek dojrzał przy wyłogach tużurka biały jedwabny sznureczek, oznaczający żałobę.

— O, szelma Kaśka!— wykrzyknął.— Nie odpruła! A takem ją upominał!

Zrzucił tużurek i jął scyzorykiem oznakę żałobną odpruwać.

W tej chwili drzwi otwarły się z trzaskiem. Wyrostek z grzywką nad czołem, w wytartym i świecącym fraku, wniósł tacę z zastawą śniadaniową.

— Kawka, wódeczka, butersznycik... dla pana dobrodzieja?...

Postawił wszystko na stole i zabierał się do wyjścia.

— Poczekaj kawaler — zatrzymał go staruszek, odkładając robotę.

Przystąpił do stołu w kamizelce i w ciągu kilku sekund załatwił się z wódką i przekąską. Potem jednym łykiem wypił szklankę gorącej kawy, parę razy tylko na nią dmuchnąwszy.

— Da capo!— zakomenderował, zwracając się do służącego.

Ale ten stał, uśmiechając się głupkowato i nie rozumiejąc, o co chodzi.

— Mówię da capo, to znaczy: przynieś kawaler jeszcze jedną taką porcyę.

— Kawki?

— Wszystkiego.

Żałoba była odpruta, tużurek powtórnie wciągnięty. Staruszek stanął pomiędzy dwoma zwierciadłami i przy pomocy grzebienia i dwóch szczotek włosy zaczesywał. Czuprynę miał białą jak mleko, ale twardą i gęstą. Nad czołem tworzyła ona czub zawadyacki: Czesząc się, pomrukiwał:

— Jakiego straciła, takiego odnajdzie... Barwę tylko człowiek zmienił, jak lis na zimę... Co było białe, poczerwieniało: co było czarne, zbielało... Ale oczy te same... no, i serce, do stu dyabłów...

Pomadą węgierską wysztywnił wąsy i do góry podkręcił.

— Ale ona? — ciągnął — co się z nią zrobiło? Czy jeszcze ma te usta do dwóch wisienek podobne i ten karczek krągły, mleczny, meszkiem złotym porosły? Czy jeszcze ma te oczy zielonawo-niebieskie, jak magnes ciągnące, a szelmowskie jak...

Namarszczył się i nogą tupnął.

— O! co mi też te oczy biedy narobiły! Odrzucił szczotki i sięgnął po pudełeczko nieduże, na komodzie stojące. Z pudełeczka wydostał coś, co się wydawało na pierwszy rzut oka zwierciadełkiem małem. Ale na zwierciadełku tem były miejsca jaśniejsze i ciemniejsze, które, przy lepszem wpatrzeniu się, tworzyły coś na kształt ludzkiej postaci.

Była to pierwotna, naiwna forma dzisiejszego fotogramu: daguerotyp.

Na tym daguerotypie można było dojrzeć — patrząc pod pewnym szczególnym kątem — kobietę. Kobieta była młoda i zdawała się wieszczką, a przynajmniej marzycielką. Pół leżąc, a pół klęcząc, wspierała twarz na obnażonej do łokcia ręce; oczy zaś zwrócone miała ku niebu. Słupek, służący za oparcie jej ręce, przypominał kształtem skruszoną kolumnę; piął się po nim bluszcz, zwykła kolumn takich ozdoba. Dekoracyjne tło przedstawiało rozległy pejzaż, a na nim strumień, wijący się kręto, kępy brzóz płaczących i krzyże.

Kobieta uczesana była w „nioby," które nad czołem lekko się karbowały. Szyja jej, dość długa, dłuższą się jeszcze wydawała z przyczyny szeroko a płasko wyłożonego kołnierzyka. Kołnierzyk wycięty był w ząbki i haftowany a jour. Od dużej broszy zwieszał się cienki, złoty łańcuszek, który poniżej skrywał się pomiędzy haftki stanika, pozwalając odgadywać, że kończy się zegarkiem. Stan u sukni był długi; stanik w pasie rażąco ściśnięty i wązki. Suknię od pasa aż do samego dołu zdobiły falbany, nastrzępione jedne nad drugiemi, na kształt listków włoskiej kapusty. Wszystkie te szczegóły odkrywało się mozolnie, jeden po drugim, poddając ścisłemu badaniu błyszczącą i gładką z pozoru blaszkę.

Taki strój, takie kolumny, taki sposób czesania się i takie w niebo utkwione spojrzenie modne były około roku 1850-go.

Staruszek podchodził z daguerotypem swym to do jednego, to do drugiego okna. Chuchał nań i chustką go wycierał; przyglądał mu się wprost i pod światło, a robiąc to wszystko, czoło marszczył i powiekami mrugał pośpiesznie.

Był wzruszony.

Nie przeszkodziło mu to jednak załatwić się z drugą porcyą wódki, kawy i przekąsek równie szybko jak z pierwszą.

Zaraz po śniadaniu, strzepnąwszy starannie okruchy z wyłogów tużurka, sięgnął po kapelusz, wcześniej już z podróżnego pudła dobyty. Kapelusz był okrągły i niezupełnie modny, ale błyszczał jak nowy. Staruszek umieścił go na głowie ostrożnie i przekrzywił cokolwiek na lewo.

Miał już wciągać rękawiczki, gdy coś sobie przypomniał. Wydostał szybko kartę wizytową, i kwaczem, wyciągniętym z zakurzonego kałamarza, napisał na niej:

„Kochany Zygmusiu! Przyjechałem wczoraj wieczorem. O dwunastej znajdziesz mnie na Miodowej, u Purwina.

Całuję cię serdecznie. Ojciec.''

Na karcie znajdowało się nazwisko: Stanisław Borowski, b. rejent.

W pierwszej chwili chciał kartę oddać numerowemu do wysłania, ale po krótkim namyśle schował ją do kieszeni paltota.

Pomimo pośpiechu, zebrał starannie i ułożył rozrzucone części ubrania, przybory toaletowe schował do komody, niepotrzebne papiery usunął do kąta przy piecu i całemu pokojowi nadał wygląd o ile można przyzwoity.

Dopiero zrobiwszy to, zapalił cygaro, wciągnął na lewą rękę rękawiczkę barwy czekoladowej, w prawą ujął laskę z rzeźbioną główką i wyszedł.

W korytarzu odebrał od niego klucze numerowy, niezupełnie jeszcze umyty i odziany.

— Padam do nóżek wielmożnemu panu — mówił, suwając nogami.— Życzę szczęścia, pomyślności...

Eks-rejent zmierzył go wzrokiem piorunującym.

— W czem szczęścia, hultaju? — zapytał gniewnie.— Alboż ty wiesz, za jakim interesem wychodzę?

— Do każdego interesu trzeba mieć szczęście, wielmożny panie...

— Głupiś!

Odszedł zły, mocno laską stukając.

W ślad za odchodzącym numerowy posłał refleksyę:

— Musi być bogaty, kiedy ludziom o beleco wymyśla. Tacy najlepsi. Drugi cię uszanuje... i w łapę wsunie dziesiątkę; ten zmiesza cię z błotem, ale da... rubla. Od takiego i w pysk wziąć warto!...

W hotelu jeszcze spano, choć zalewało go już światło dnia białego. Wszystkie brudy i nieporządki, maskowane ułudnymi blaskami gazu i niedostrzegalne wśród zwykłego rozgardyaszu, w świetle tem i w tej ciszy ujawniały swą całą ohydę. Mury były brudne i w wielu miejscach ostrymi kantami kufrów podróżnych pozbijane. Chodnik, stary i wytarty, świecił tu owdzie dziurami, przez które przeglądały sękowate deski podłogi. Powietrze pełne było  kurzu oraz mdlących wyziewów gazu i przypraw restauracyjnych. Po kątach wisiała pajęczyna...

Niemal z poza każdych drzwi, oznaczonych numerem, dobywało się słabsze lub mocniejsze chrapanie. Wśród głuchych korytarzy, gdzie lada  stuknięcie echem odzywało się przeciągłem, głosy nabierały wyrazistości. Z łatwością można było odróżnić ciężkie i przerywane sapanie tłuściochów od drżącego świstu suchotnika; równy oddech dzieci od jękliwego wzdychania starców; lekkie, do śmiechu stłumionego podobne szepty dziewcząt od zakłopotanego i niespokojnego mruczenia niewiast starszych, dziećmi obarczonych.

W jednym końcu korytarza słychać było przeciągłe gwizdanie przez nos; w drugim kaszlał ktoś raz po raz z wysiłkiem, jakby duszę chciał z siebie wykaszlać...

Dziwne i nieprzyjemne uczucie budziła myśl, że pod dachem tego wielkiego budynku, w przegrodach, cienkiemi tylko ścianami przedzielonych, zbiorowisko ludzi ze stron rozmaitych mieszka, jada, sypia i załatwia swe najważniejsze i najpoufniejsze sprawy, ocierając się niemal o siebie łokciami, a jednak ani znając się, ani sympatyzując ze sobą — może nawet nienawidząc się wzajem...

Staruszka musiała myśl ta prześladować, bo srożył się, idąc korytarzami, laską gniewnie postukiwał i mruczał przez zęby:

— Otóż to życie na popasie!... Psie życie kawalerów i... wdowców...

Laską młynka wywinął i zbiegł po schodach szybko, jakby mu ze trzydzieści lat z karku spadło.

Gdy znalazł się na ulicy, wyprostował się i odetchnął z rozkoszą. Ranek był prześliczny. Lekki wschodni wietrzyk opłynął go falą świeżego powietrza i weselsze myśli nawiał do głowy.

Wówczas też dopiero przyszło mu na pamięć zobaczyć, która godzina. Sięgnął po zegarek, spojrzał...

— Do stu dyabłów! — zawołał w głos — dopiero pół do szóstej! Nie można przecie o tej porze iść z wizytą!...

Postał przez chwilę na chodniku, namyślając się; potem machnął laską i poszedł w stronę Leszna.

II.

Ranek był prześliczny. Nie liczy się to u nas w maju do rzeczy zwykłych. Majeni właściwym, to jest porą kwiatów, ptaków i miłości bywa tu najczęściej czerwiec. Co prawda, zdarza się i tak, że ów maj przechodzi nieznacznie, jakby go wcale nie było.

Ale tym razem święta Magdalena de Pazis przyniosła Warszawie pogodę, o której się mówi: królewska...

Deszcze, których wylew dopiero dzień poprzedni powstrzymał, zdały się mieć ten głównie skutek, że najdoskonalej wymyły i niebo i ziemię. Wszystko przybrało taki pozór, jakby się dopiero na świat narodziło. Błyszczało niebo i błyszczały chodniki; blask bił od słońca i od szyb w oknach; złote, ruchome światełka migotały na liściach drzew, na złoconych krzyżach kościołów, na sklepowych znakach i na siatce drutów telefonowych.

W wilgotnych dachach odbijał się błękit obłoków i czynił je błękitnymi.

Borowski szedł, nie śpiesząc się. Palił cygaro z uwagą, prawie ze skupieniem, i zdawał się nie widzieć nic więcej prócz dymku niebieskiego, który przed nim ulatywał lekko do góry. Ale to było tylko złudzenie. W rzeczywistości staruszek widział obrazy własnej duszy, pod które cuda majowego poranku tło barwne podkładały.

Szedł wolno, zamyślony i jakby zasłuchany w siebie, a krewkość poprzednia zupełnie go opuściła. Od chwili do chwili wzdychał.

Miasto od godziny już nie spało. Wprawdzie w oknach piętrowych nie podniesiono jeszcze rolet i żaluzyi, a drzwi większych sklepów były jeszcze na kłódki i rygle pozamykane i sztabami żelaznemi założone, na facyatkach wszakże poodmykano już lufciki, nawet i całe okna, a kanarki, kosy i zięby wyśpiewywały w nich na całe gardło.

Powoli zresztą otwierały się i sklepy. Początek dał sklep z pieczywem. Tłusta, rumiana dziewczyna popchnęła ze środka drzwi, uwolnione ze sztab i kłódek, a stróż zawiesił na każdej połowie duży znak niebieski z pomarańczowymi rogalikami. Kontroler piekarski, który zajechał z wozem, pełnym świeżego pieczywa, oddawał je pod rachunkiem sklepowej, umizgając się do niej równocześnie. Dziewczyna, zajęta fryzowaniem grzywki przed nadtłuczonem lusterkiem, przyjmowała umizgi te z miną obojętną i zaspaną.

Zaraz potem odważył się na ostrożne uchylenie drzwi szynkarz. W szparę zbawczą wśliznęło się niebawem kilka postaci, szarych, zbiedzonych, które od dawna już na pokrzepienie ranne czekały. O parę kroków dalej szczęknęło żelazo przy odryglowywanych drzwiach dystrybucyi. I te drzwi otworzyły się lękliwie, do połowy tylko, ukazując wybladłą twarz żydka o zaspanych oczach, z pierzami w brodzie.

Borowski, którego cygaro kończyło się właśnie, wszedł do małego, pólciemnego sklepiku i kupił u zaspanego żydka paczkę trabucillos. Zapalił jedną sztukę i dalej ciągnął przechadzkę swą po budzących się a wyzłoconych i wybłękitnionych ulicach.

Tymczasem ocknęły się apteki i cukiernie. W pierwszych i drugich wielkie oszklone drzwi migały przy otwieraniu jak błyskawice. I tu i tam stali w progach wymuskani „subiekci," gładząc wąsy, poprawiając krawatki i uśmiechając się kusząco do przystojnych pokojówek, biegnących z koszykami po bulki.

W jednem miejscu, gdzie ciągnęły się szeregiem sklepy z tandetą, podnoszono z pośpiechem nadzwyczajnym żelazne, zasuwane drzwi, zgrzytające przeraźliwie. Żydówki podawały mężom swym blaszanki z wodą „paznogciową." Kupcy ruchem nerwowym maczali w nich końce palców, resztę wody wylewając do ulicznego ścieku. Zaraz też z ciemnych otworów sklepowych wynurzyły się postacie brodate, niosąc przed sobą wielkie deski malowane, niby wizerunki świętych. Na deskach, które zawieszono przed sklepami, ukazali się panowie koloru creme w polu granatowem i panie koloru granatowego w polu zielonem. Panowie trzymali w ustach bardzo grube cygara, a w ręku bardzo cienkie laseczki, panie były bez wyjątku poprzełamywane w pasie — zapewne wskutek niemożliwej figur swych cienkości...

Ruch uliczny zwiększał się teraz z każdą minutą. Pojawili się robotnicy fabryczni z blaszankami, mularze z węzełkami małymi na plecach, kobiety noszące cegły i wodę, białe od wapna, bose, energiczne, z kosmykami włosów wymykającymi się z pod nasuniętych na oczy chustek...

Tęga, wiejska baba, uginająca się pod ciężarem wielkiej sterty warzywa, związanego płachtą, przebiegła szybko przez chodnik, roztrącając wlokących się ociężale wyrobników. To znów przesunęła się między nimi pijaczka w łachmanach, z twarzą barwy ceglastej, z oczyma podpuchniętemi — zadowolona z siebie, uśmiechnięta i dowcipkująca. Wreszcie ukazały się wysłane po zakupy służące, a tuż za niemi i żony mniej zamożnych rzemieślników. Jedne i drugie miały sukienki perkalikowe i kosze na rękach z „pałąkami," rzemieślniczki jednak odróżniały się od sług pewniejszą siebie miną oraz kapeluszami z ciemnej słomy, przystrojonymi w kartonowe, wypłowiałe kwiaty.

Rosły, muskularny parobek rzeźnicki niósł na plecach wielką ćwierć wołowiny, którą do połowy tylko osłaniała brudna szmata płócienna. Surowy kawał mięsa wstrętnie wyglądał w pełnem świetle dnia, które natężało do krzykliwości prawie krwawą jego barwę oraz żółty kolor łoju i białość kości żebrowych, wyszczerzających się na kształt zębów. Idąc ulicą w godzinę później, schowałby on ciężar swój do kosza i zeszedł na środek ulicy; teraz odważnie pokazywał go światu, mało się troszcząc, czy otarłszy się o czyjąś odzież, plam krwawych na niej nie zostawi...

Wczesny ranek, podobnie jak noc, ma swoje bezwstydy.

Stopniowo wzmagał się i ruch kołowy. Wozy i wózki coraz gęściej toczyć się poczęły środkiem ulicy, mokrym jeszcze od wczorajszego deszczu, zabłoconym i czarnym. Czarność ta odbijała rażąco od jasno-popielatej barwy chodników, które zdążyły już dokładnie obeschnąć, a wymyte ulewą połyskiwały jak marmurowe.

Duży wóz piekarski z trzęsącymi się na wierzchu koszami najpierwszy zaturkotał wśród sennej ulicy. Śpieszył on nakarmić tych, co wcześnie wstając, wcześnie też śniadać muszą. Wóz toczył się po kamieniach ciężko, solennie, jakby odczuwając ważność i prawie świętość swego posłannictwa.

W ślad za nim napełniła ulicę hałasem naczyń blaszanych duża, szeroka i roztrzęsiona bryka mleczarki. Zatrzymała się na rogu, a zanim jeszcze powożąca kobieta wstrzymała tłustego, swawolnego konika, już otoczyli ją starzy i młodzi, wyciągając po nabiał kubki, dzbanki, garnuszki i stukając miedzianą monetą o poręcz bryki. Zaraz też obfitymi strumieniami polało się dokoła mleko. Rzecby można, że to wieś nadstawiała spragnionemu miastu pierś pokarmem wezbraną...

Potem ukazały się małe wózki chłopskie z masłem, kurczętami, warzywem. Ciągnęły jedne za drugimi, „gęsiego," klekocąc głośno źle spojonemi deskami. Przy koniach szli chłopi, trzymając je na długich, luźno puszczonych lejcach; na wózkach siedziały ich żony i córki w czerwonych spódnicach i chustkach zielonych. Jeden tylko wozek wiózł mężczyznę i kobietę, obok siebie siedzących. Była to para starych już wieśniaków — para małżeńska widocznie, a bezdzietna. Oboje zgarbieni, mizerni, tulili się do siebie, jak dwa ptaki na grzędzie. On w nizkim, miękkim kapeluszu, wygniecionym i przypłaszczonym na kształt pieczarki, żuł w ustach bezzębnych tanie cygaro; ona w chuście brudno-żółtej i w granatowej, pasiastej spódnicy, gryzła, a raczej ssała czarnego chleba kawałek. Staruszkowie trzęśli się niewygodnie na grochowinach, choć tuż za nimi leżała duża więź świeżego, elastycznego siana. Siano przeznaczone było „na przedaż," a więc... nietykalne...

Eks-rejent przystanął i przyglądał się uważnie temu Filemonowi z cygarem i tej Baucydzie, gryzącej razowca. Na twarzy jego ruchliwej odmalowało się jakby rozrzewnienie i jakby zazdrość. Machnął wreszcie ręką, właściwym sobie, prędkim, energicznym ruchem i poszedł dalej.

Teraz już turkot kół na chwilę prawie nie ustawał. Za wózkami chłopskimi, gdzie mały ale rzeźki mierzynek szarpał się niespokojnie przy dyszlu, pojawiły się bryczki kolonistów, zaprzężone w tłuste, okrągłe koniki, drepcące równo i spokojnie w „hołobli." Potem wlec się jęły niezmiernie długie wozy, wyładowane deskami, a ciągnione przez parę ładnych, gładkich rumaków — tych samych, które w dnie świąteczne pomykały raźno, skrzypiąc angielską uprzężą, przez aleje, wprzężone do karety lub powozu pana „przedsiębiorcy." Wreszcie zadudniły na bruku doróżki.

Pojawienie się doróżek było znakiem, że dla Warszawy dzień właściwy już się rozpoczął. Przyśpieszyło go słońce majowe, złote, ciepłe, wesołe, na którego przyjście od kilku tygodni miasto z utęsknieniem czekało. Upragnionego przybysza uczczono wcześniejszem, o godzinę co najmniej, zbudzeniem się do życia i pracy.

Staruszek zaszedł powoli na Elektoralną. Przez pewien czas rozpatrywał się po domach, szukając zapisanego w notatniku numeru, wreszcie zatrzymał się przed jedną kamienicą, której brama na oścież była otwarta. W bramie stał stróż, oparty na miotle. Miał on poczciwą i służbistą minę eks-wojskowego—wąsy siwe, przystrzyżone, w lewem uchu kolczyk...

— Przyjacielu!— zwrócił się doń rejent.— Czy znasz pana Zygmunta Borowskiego?

— Co nie mam znać! Mieszka w oficynie, na drugiem piętrze.

— Tu jest do niego kartka — ciągnął rejent, wyjmując z kieszeni bilet. — Oddasz mu ją, jak wstanie... bo teraz pewnie śpi jeszcze?...

Stróż należał do gadatliwych.

— To się wie — odparł, miotłę z ręki do ręki przekładając.— Nie nowina u niego spać i do południa. Charakterny to pan, ale kiepski...

— Jakto kiepski?

— Ze zdrowiem, ma się wiedzieć. Zawdy krzywy, postękujący... Ani się pośmieje, ani se podskoczy, ani do ludzi zagada. Niby młody, a nie młody...

— Pracuje — wtrącił rejent.

— A juści. Czasem to i do białego dnia świeci się u niego. Zawdy czyta i czyta. Na doktora pewnie się uczy, abo na księdza... chocia już z lat wyszedł...

Borowski ręką machnął, stróżowi wsunął w rękę czterdziestówkę i zabierał się do odejścia. Ale stróż, rozweselony widokiem napiwka, nie przestawał gadać.

— Wielmożny pan pewnikiem ociec? — zapytał, uśmiechając się znacząco.

Rejent przytaknął.

— To ja powiem jeszcze słówko. Jestem już człowiek stary, wnuczków mam, a i wielmożny pan też nie młodziuśki. Więc ja powiem, że mi naszego pana Zygmusia żal. On jest chudziaczek zdrowia kiepskiego, jemu się na świecie ckni, i ja swoim głupim rozumem dawno już wykalkulowałem, że... że...

— Że co?— zapytał Borowski, przestępując z nogi na nogę.

Stróż przymrużył jedno oko filuternie i głosem zniżonym dokończył:

— Że wielmożny pan powinienby synaczka swojego... obżenić.

I roześmiał się głośno, kontent ze śmiałości i pomysłu.

Borowski nic nie odpowiedział. Skinieniem głowy pożegnał starego poczciwca i odszedł. Ale stróż długo stał jeszcze w miejscu, stukając palcem w wyciągniętą z zanadrza tabakierkę łubianą i uśmiechając się do siebie... i do czterdziestówki...

Rejent skręcił w Orlą i znalazł się niebawem na Lesznie. Szeroka, jasna ulica zalana była słońcem. Strumień świeżego, pachnącego ogrodami powietrza zdawał się przepływać ją od końca do końca. Wzrok bujał tu swobodnie i wesoło, lżej i głębiej oddychały piersi.

Oczy Borowskiego padły najpierw na kościół, którego prosta lecz miła attyka kąpała się w świetle poranku. Dawna świątynia Karmelitów trzewiczkowych, z wychylającemi się z poza muru obocznego drzewami, miała wygląd prawie sielski. Na wieży dzwoniła sygnaturka; skowronkowy jej głos, gdzieindziej gwarem ulicznym zagłuszany, tu dochodził do ucha czysto i wyraźnie.

Drzwi kościoła były otwarte; po stopniach nizkiego ganku ludzie wchodzili i schodzili. Mimo wczesnej pory, żebracy zajęli już swe stanowiska, wyciągając dłonie i miseczki do przechodzących. Pod murem kościelnym ustawiono kilka straganów. Błyszczały na nich szkaplerze, medaliki, książki w złoconej oprawie i woskowe wota.

Był to dzień odpustowy — dzień świętej Magdaleny de Pazis, pod której wezwaniem posiada świątynia ta ołtarz.

Borowski spojrzał na zegarek: dochodziła siódma. Rzucił niedopalone cygaro i wszedł do kościoła.

Ołtarz z pięknym obrazem Czechowicza gorzał od mnóstwa świec i lampek. Ksiądz w złocistym ornacie dokończał mszy świętej. Przed ołtarzem modliła się zbita gromadka ludu, której głowy na głos dzwonka chyliły się ku ziemi.

Niebieskie, wonne dymy pływały w powietrzu. Pływał też silny zapach bzów, których ogromne biało-różowe pęki ustawiono w szklanych wazonach na ołtarzu. Stopnie ołtarza i posadzka dokoła zarzucone były również wiosennymi kwiatami.

Rejent stanął na uboczu, pod filarem, i jął odmawiać pacierz. Powoli oddziałała i na niego ta świąteczna, rozmarzająca i rozrzewniająca atmosfera. Rozpostarł na kamiennej posadzce chustkę i ukląkł. A po malej chwili jużby nie poznał w nim nikt buńczucznego przed dwiema godzinami sangwinika. W piersi się bił, oczy do nieba podnosił — a z ust, na kształt jęku żałosnego, wybiegały mu słowa:

— Boże wielki, zmiłuj się nad nami!... Święta Magdaleno, wstaw się za nami!... Wszyscy święci aniołowie i archaniołowie, módlcie się za nami!...

Tuż przed nim klęczała kobieta, niemłoda, dostatnio ubrana, w ciemnym kapeluszu, z długim, na twarz zapuszczonym woalem. Modliła się żarliwie, szeleszcząc kartami książki, brzęcząc ziarnkami różańca i głośno, a chwilami nawet żałośnie wzdychając.

Tymczasem sługa kościelny, zasunąwszy baryerkę, oddzielającą ołtarz od głównej nawy, zarzucił na nią białe płócienne nakrycie. Jednocześnie rozległo się dzwonienie, wzywające do komunii.

Kobieta podniosła się z kolan i za innymi do baryerki podeszła.

Była wzrostu niewielkiego i dość otyła. Ruchy jej spokojne, ale wytworne, mała ręka ciemną rękawiczką obciśniona i płaszczyk jedwabny, ze smakiem skrajany, wskazywały, że należy do sfery zamożnej. Było też w niej coś, co świadczyło o znacznej, minionej już zresztą urodzie.

Kobieta, przyjąwszy komunię, powróciła na poprzednie miejsce. Od ołtarza szła krokiem wolnym i niepewnym, jakby jej sił brakło. Ukląkłszy, znów modlić się jęła.

Msza skończyła się; na ołtarzu większą część świateł pogaszono; kościół opustoszał.

Borowski podniósł się, ale nie wychodził. Otrzepał starannie kolana, czuba pogładził, wąsy pomusknął, i wyprostowany, z laską w jednej ręce, a kapeluszem poza siebie schowanym w drugiej, stał w miejscu, rozglądając się po murach świątyni.

Nagle klęcząca przed nim kobieta jęknęła stłumionym głosem: „słabo mi!..." i osunęła się na posadzkę.

Rejent w jednej chwili znalazł się przy zemdlonej, podniósł ją i na zakrystyana, gaszącego światło, krzyknął o wodę.

Kobietę bez trudności przyprowadzono do zmysłów. Borowski ze slugą kościelnym wynieśli ją na ganek, gdzie świeże powietrze dokonało reszty. Na blade policzki wystąpił rumieniec, sina barwa ust przeszła w różową i nieznajoma o własnych siłach stanęła na nogach.

Zmieszana była wypadkiem i zawstydzona. Z pośpiechem naciągała na twarz ciemny woal i, ściskając rękę rejenta, mówiła prędko, jakby pilno jej było odejść:

— Dziękuję... i przepraszam... Bardzo, bardzo przepraszam...

— Pani dobrodziejka pozwoli, że ją odwiozę — oświadczył Borowski, sprowadzając słabą kobietę na chodnik i torując drogę wśród tłumu gapiów, zwabionych wypadkiem.

— To zbyteczne, zupełnie zbyteczne...— powtarzała słabym ale stanowczym głosem.— Osłabłam trochę z czczości... ale to już przeszło, zupełnie przeszło. Zresztą — dodała nagle z uciechą, patrząc w stronę ulicy Żelaznej — właśnie idą już po mnie. Zegnam łaskawego pana i jeszcze raz najuprzejmiej dziękuję...

Ruchem grzecznym ale powściągliwym podała mu końce palców i, głową lekko skinąwszy, odeszła.

Borowski dojrzał, że po chwili złączyła się na chodniku z dwiema nadchodzącemi w tę stronę kobietami. Jedna z kobiet była młodziutką i ładniutką panienką; druga, sztywna i solenna, wyglądała na szafarkę szlacheckiego dworu.

Wszystkie trzy poszły ku okopom.

Rejent posłał w ślad za niemi machnięcie ręką, którem zwykł był zamykać wszystkie sprawy niewyraźne...

— Do stu dyałów! — mruknął po chwili, patrząc na zegarek — jeszcze za wcześnie. Stanowczo jestem stary, niepoprawny szaleniec! „Romantyk," jakby mój syn powiedział. Nie mógłżem do tej pory spać sobie spokojnie w hotelowem łóżku?!...

Zawrócił i wstąpił do cukierni.

Usiadł przy oknie, wychodzącem na ulicę; kazał sobie podać herbaty z ciastkami oraz świeże dzienniki. Nie mógł jednak ani jeść, ani czytać. Łyżeczka drżała mu w ręku, rozlewając herbatę na stolik, drukowane litery skakały przed oczyma...

— Stary, niepoprawny szaleniec! — powtarzał półgłosem, starając się, bez skutku, opanować wzruszenie.

III.

— Tę babkę szafranową piekła Dudzińsia, a te ciasteczka kruche to moja robota. Proszę jeść ciasteczka, bo inaczej pomyślę, że są szkaradne i że mamuchna gniewa sięnamnie...

Odpowiedzią był serdeczny, przeciągły pocałunek, złożony na czole mówiącej.

— A teraz — ciągnęła — proszę oprzeć swoje poczciwe, zmęczone nóżęta na tym oto nowym stołeczku. Stołeczek jest wygodny i mocny... zabrania się tylko patrzeć na jego koronkowe wyszycie. Haft trochę krzywy... dlatego pewnie, że lampa ciemno się paliła...

— Ach, ty dziewczyno niedobra! Więc to nad tym haftem oczy sobie psułaś po nocach?

— O! nie tylko nad haftem. W tej otoślicznej, niebieskiej bibułeczce znajdziesz, mamuchno, niebieską również książeczkę, calusieńką przeze mnie zapisaną. Przepisałam w niej wszystkie piękniejsze miejsca z poezyi Gabryeli, którą mamuchna nazywa zawsze swoją najukochańszą, serdeczną poetką. W wyborze pomagała mi ciocia Lenora.

Rozliczne są źródła łez ludzkich, tak samo jak rozliczne są rodzaje ludzkiego bólu. Te łzy jednak, które zabłysły w tej chwili w oczach niemłodej kobiety, wpatrzonej w klęczącą przed nią piękną siedemnastoletnią dziewczynę, nie miały w sobie nic zgoła bolesnego...

Matka i córka objęły się za szyję, jak dwie przyjaciółki.

A były uderzająco do siebie podobne. Miały tęż samą barwę oczu, ten sam kolor włosów, tę samą prostą, poprawną linię nosa, toż samo wreszcie energiczne zaokrąglenie wystających cokolwiek podbródków. Rzekłbyś: dwa pastele, jedną twarz wyobrażające — ale jeden świeższy, z niezdmuchniętym jeszcze brzoskwiniowym puszkiem dziewictwa, drugi wypłowiały przez czas i w wielu już miejscach zatarty.

Matka, mimo lat pięćdziesięciu kilku, była jeszcze wcale przystojną kobietą. Życie nie zdołało odebrać pieszczotliwej słodyczy jej uśmiechowi, ani pozbawić jej oczu tęsknego, poetycznego rozmarzenia.

Ten rodzaj wdzięku posiadała i córka — naturalnie w stopniu o wiele zwiększonym.

Było w niej w samej rzeczy coś, co przypominało pastel — i to pastel Fragonard'a, portrecisty pudrowanych markiz i wicehrabin. Na to „coś" składały się głównie: wielkie oczy, zielonawo-niebieskie, jak woda morska, drobne, „malinowe" usta, i płowe, prawie popielate włosy, nad białem czołem skędzierzone. Czy do tego zwykłego odcienia włosów nie przyczyniał się w części i puder, za to ręczyć nie można...

Gdy tak matka dziękowała córce, a córka pieściła się z matką, weszła do pokoju nowa osoba. Była nią kobieta nieokreślonego wieku, niezmiernie sztywna, w sukni ciemno-orzechowej i w nadzwyczaj białym, silnie wykrochmalonym fartuszku. Chuda, poważna, z włosami gładko uczesanymi, wyglądała na daleką kuzynkę, zajmującą się gospodarstwem u zamożnych krewnych. Wogóle zaś, patrząc na nią, nie można było opędzić się myśli, że jest bardzo misternie wystrugana z drzewa i że ma twarz pomalowaną olejno.

To jeszcze w kobiecie tej było niezwykłe, że powagę swą zdawała się utrzymywać niesłychanym jedynie wysiłkiem. Jakaś tajemna chęć do uśmiechu kryła się w kącikach jej oczów prawie szklanych i jej ust prawie niewidocznych. Chęć tę wstrzymywała jednak na wodzy wola, która chciała być... silną.

Kobieta wniosła ze sobą koszyk zamknięty, z którego dobywały się piski ptasie i głośne trzepotanie skrzydeł.

— I ja dla mojej paniuńci przyniosłam wiązanie — rzekła głosem, który drżał lekko.— Proszę patrzeć.

Wydobyła z kosza dużego kurczaka, który szamotał się jej w ręku.

— Koń, nie kurczak, jak mego Krzysia kocham!

Pani domu obmacała ptaka doświadczonymi palcami.

— Duży i tłusty — osądziła. — Skąd Dudzińsia wzięła takie ładne kurczęta?

— Skąd? — rzekła gospodyni, a w oczach jej i ustach zabłysła nadzwyczajna, niepowstrzymana prawie chęć do śmiechu. Mimo to, dokończyła głosem celebrującego księdza:

— Z jajka, paniuńciu.

— Jakto z jajka?

— Ano tak, że moja kura jarzębata wysiedziała...

— W sekrecie przede mną?

— O! moje kury do sekretów jedyne!

Przy ostatnich słowach silna wola odniosła jeszcze jedno zwycięstwo nad łachotliwytni nerwami.

— I co jeszcze paniuńci powiem - dodała Dudzińska tajemniczo:— stała się rzecz nadzwyczajna i prorocza: Wylęgły się same koguciki...

— Doprawdy?

— Jak mego Krzysia kocham!

— I cóż to ma oznaczać?

Znów blask wesołości w kącikach oczu i ust, i znów ujęcie wybuchu na uzdę powagi.

— O tem mogłabym powiedzieć samej tylko paniuńci...

Spojrzenie ukośne, rzucone na młodą panienkę, objaśniło, że uszy siedemnastoletnie słyszeć tego nie mogą.

— W każdym razie dziękuję ci z całego serca, kochana Dudzińsiu — rzekła pani domu.— Poczciwa jesteś, że zawsze o mnie i o imieninach moich pamiętasz.

— Ba! i cóż to za osobliwość? Zresztą, trzeba, żeby ktoś pamiętał, kiedy paniuńcia sama o sobie nie pamięta...

— Alboż ja nie pamiętam o sobie?

— A juści, że tak. A dzisiejsza awantura w kościele? Potrzebne to było? Nie mogła to paniuńcia jednego dnia wyspowiadać się, a drugiego dopiero do komunii świętej przystąpić?

Po co to było, za pozwoleniem, o czczej gębie przez trzy godziny w kościele cęcnić? Ani Panu Bogu z tego pociecha, ani ludziom. Ale paniuńcia zawsze taka! zawsze wszystko na gorąco! zawsze tylko hyc! hyc!...

— Dosyć, moja Dudzińska. Rozgadałaś się jak na jarmarku.

Gospodyni stropiła się — ale przyszła jej z odsieczą panienka.

— Duda ma słuszność, Duda dobrze mówi — zauważyła. — Mamuchna za mało dba o zdrowie. A już doktor przestrzegał, żeby mamuchna tak długo w zimnym kościele nie wysiadywała...

— E! bądźcie spokojni; nic mi się złego nie stanie.

— Tak?... a co byłoby dziś, żeby nie ten jakiś poczciwy staruszek?...

— Prawda, że poczciwy. Żałuję, żem go nie spytała o nazwisko...

— Ale teraz nie będzie już się mamuchna narażała?

— Przestanie się paniuńcia gorączkować?

— Póki mi mamuchna słowa na to nie da, nie odejdę!

— I ja się nie ruszę, jak Krzysia kochani!

— Wszakże mamunia zrobi to dla swojej Ludki?

— Dla swojej starej Dudy...

— Mamuchno!

— Paniuńciu!

W tej chwili zaszedł wypadek nieprzewidziany. Z kosza, którego nie zamknięto, powyskakiwały na pokój kurczęta. I nie dość, że powyskakiwały, ale jęły wyprawiać brewerye. Płeć ich też ujawniła się zaraz w sposób, żadnej wątpliwości nie dopuszczający. Jeden kogucik wskoczył na poręcz fotela i zapiał; dwa inne, nie zwlekając, zabrały się do bójki; reszta, na stół się dostawszy, wywracać poczęła z brzękiem filiżanki i garnuszki...

Dudzińska krzyknęła z przerażenia; matka i córka śmiechem głośnym parsknęły.

I wśród wesołego hałasu, potrącania mebli, koguciego pisku i nawoływań „cip, cip, cip!" rozpoczęła się gonitwa za ptakami. Koguty dokazywały cudów zręczności: fruwały ponad głowami goniących, biły piersiami o zwierciadła i szyby,— powzlatywały wreszcie na sam szczyt kredensu, skąd już ich niczem spędzić nie było można.

Posadzka pełna już była skorup, a powietrze pierza, i wrzawa dochodziła do stopnia najwyższego, gdy otwarły się drzwi i weszła młoda kobieta, na której widok wszyscy stanęli w miejscu — zawstydzeni.

Przybyła spokojnym wzrokiem objęła scenę i poprzestała na zrobieniu obojętnej uwagi:

— Cóż to, polowanie?

Poczem podeszła do pani domu, w rękę ją pocałowała i rzekła:

— Dzień dobry, matko. Była to więc druga córka.

Niewiele odnajdywało się w niej podobieństwa do matki. Włosy miała ciemne, prawie czarne i krótko obcięte. Oczy niewielkie i również ciemne. Bystrzej się w coś wpatrując, mrużyła je, co było znakiem krótkowidztwa. Nos tylko prosty i energiczna broda stanowiły u niej to, co się nazywa „rysem familijnym."

Mogła mieć lat dwadzieścia lub dwadzieścia kilka. Wyraz jej twarzy skupiony był i rozważny. Surowy, męski prawie rozmysł przeważał w niej nad powabem dziewiczej nieświadomości. Zresztą była jeśli nie piękna, to przynajmniej miła i pociągająca.

Wchodząc, miała na sukni długi, od gorsu aż do samej ziemi sięgający fartuch z granatowej lustryny. Pokryty on był plamami i w wielu miejscach powypalany. Zbliżywszy się do stołu, fartuch ten odrzuciła.

Zaraz też po przywitaniu matki siadła do stołu i zabrała się spokojnie do śniadania.

Dziewczyna ta wniosła ze sobą jakiś chłód poważny. Swawoli z kurczętami zaprzestano. Gospodyni nasypała w kącie ziarna, a zwabione ptactwo zapakowała pośpiesznie do kosza i wyniosła. Po wielkiej wrzawie nastąpiła od razu cisza wielka.

— Waciu! — odezwała się do przybyłej matka — zdaje mi się, żeś dziś nie w humorze...

— A tak, zła jestem. Nie udało mi się doświadczenie z tlenkiem azotu. Winien temu ten głupi Smólski, który podyktował mi fałszywą formułę.

— Możeby zmienić nauczyciela?...

— Nie trzeba. Smólski jest dobry... miewa tylko chwile roztargnienia.

Nastąpiła cisza, wśród której słychać było jedynie brzęk łyżeczek i półgłośne nucenie Ludki, uwijającej się po pokoju ze ściereczką w ręku.

— Cóż to dziś za święto?— zauważyła starsza siostra, rozglądając się dokoła.— Na stole ciastka, na oknie kwiaty... Ludka ma świeżą sukienkę, a i matka strojniejsza jakoś, niż zwykle...

Nagle stuknęła się palcem w czoło.

— Jakaż ja niedomyślna! Wszakże dziś 27 maja, imieniny matki!...

Zbliżyła się do solenizantki, za szyję ją objęła i ucałowała serdecznie w oba policzki.

— Daruj mi to zapomnienie, mateczko. Znając serce swego dziecka, o uczucia jego powinnaś być spokojna...

— Jestem nią, moja Waciu — odrzekła matka, łzę ocierając.

— Przytem — ciągnęła dziewczyna, na miejsce swoje wracając — wy wiecie, moi drodzy, że ja do tych zwyczajów wielkiej wagi nie przywiązuję. Jeżeli kogo kocham, to staram się okazywać mu miłość przez wszystkie dni w roku, a nie tylko przez jedną, w kalendarzu zapisaną dobę...

— Jednak zwyczaje te są tak piękne! — wtrąciła Ludka, odwracając się do stołu z wazonem okurzanym w ręce.

— Ty, moja Luniu, jako piękna panna, wielbisz tylko piękno. Dla mnie droższa od piękna jest prawda.

— Obyś ją zdobyła!— odezwała się z westchnieniem matka.

— A zdobywszy, pamiętaj podzielić się nią ze mną!— dorzuciła siostra.

Dysputę przerwano wniesieniem ogromnego bukietu, który napełnił cały pokój miłym zapachem kwiatów. Wniosła go tryumfalnie Dudzińska i solenizantce podała.

— Od cioci...— poprawiła się — od panny Wolskiej. Panna Wolska kłania się, o zdrowie zapytuje i zaprasza się na kawę poobiednią.

— Niech służąca pięknie podziękuje i powie, że z kawą czekać będziemy. A tu dla niej za fatygę.

Gospodyni wzięła srebrny pieniądz i wyszła.

— Jest i kartka!— wykrzyknęła z uciechą Ludka, przyglądając się z blizka bukietowi.

Wsunęła drobne paluszki pomiędzy kwiaty i wydostała niedużą karteczkę.

— Przeczytaj — rzekła matka.

Dziewczyna jęła czytać:

„Najukochańszej, krwią i duchem najbliższej siostrze i siostrzenicy w świętym dniu Jej patronki zasyłam życzenie:

Myśl twoja, serce twoje, cała twoja dusza

Niechaj wzlata i buja w tym boskim przestworze

Wieszczów czy obłąkańców, gdzie nic nie narusza

Szczęścia, o jakiem tylko człowiek marzyć może!...

Jedynem dobrem — miłość. Jedynem szczęściem—marzenie. Jedyną prawdą—poezya.

Przyjm te kilka słów od Twojej szczerej, wiernej Lenory."

Ludka czytała głosem dźwięcznym i uroczystym. Gdy skończyła, wyrwało się jej z piersi westchnienie:

— Poczciwa, serdeczna ciotuchna! Starsza siostra rzekła:

— Entuzyastka!

Było to wypowiedziane takim tonem, jakim się mówi: „Biedactwo!"

Matka tymczasem, odebrawszy kartkę, okrywała ją pocałunkami. Duże, z wysiłkiem powstrzymywane łzy stały jej w oczach.

W tej chwili zadzwoniono u drzwi wchodowych.

— Któżby o tak wczesnej godzinie? — zawołała Ludka, i posłuszna instynktowi panieńskiemu, pobiegła do zwierciadła.

— Jakieś potulne dzwonienie — zauważyła z uśmiechem Wacława. — Nowy winszownik pewnie... ale tym razem nie z tych, co dają, lecz co biorą...

Matka otarła oczy i poprawiła na sobie ubranie.

Po chwili weszła Dudzińska z oznajmieniem:

— Jakiś nieznajomy pan. Poprosiłam do salonu.

— Pytałaś o nazwisko? — zagadnęła któraś z kobiet.

— Pytałam; nie powiedział. Wygląda na wiejskiego. Stary już, siwy...

— To ja, mamuchno, wyjdę do niego — rzekła Ludka, wstając.

Ale gospodyni pośpieszyła z objaśnieniem:

— On, paniuńciu, chce się widzieć „z samą panią Stecką." Wyraźnie mówił: „z samą..."

— Pójdziemy obie — rzekła pani domu, podnosząc się z krzesła.

Ujęła młodszą córkę pod ramię i wyszła z nią do salonu.

Gość siedział na taburecie, w pobliżu drzwi. Gdy się podniósł, Stecka szepnęła do Ludki:

— Staruszek z kościoła...

I do przybyłego wyciągnęła życzliwie rękę. Ale on ręki nie przyjął, i nie ruszając się z miejsca, drżącym, ledwie dosłyszalnym głosem wyrzekł:

— Jestem Borowski.

Ludka zdziwiła się niezmiernie, widząc, że matka nic na słowa te nie odpowiada. I nie tylko nie odpowiada, ale nie czyni nawet poruszenia żadnego, któreby okazywało prostą towarzyską uprzejmość. Zdziwienie jej wzrosłoby jeszcze, gdyby była na twarz matczyną spojrzała. Twarz ta, biała jak kreda, wyrażała osłupienie. Usta otwarte siliły się coś wymówić, — głosu jednak wydać nie mogły...

Stan ten przeciągał się zbyt długo; zakłopotana panienka pociągnęła matkę za rękaw.

— A! — odezwała się Stecka, odzyskując przytomność.

Przesunęła ręką po czole, odwróciła się do córki, odetchnęła głęboko...

— Zostaw nas samych, Luniu — rzekła wreszcie głosem stłumionym.

Dziewczę wyszło, obrzucając matkę, z progu jeszcze, niespokojnem spojrzeniem.

Stecka zamknęła drzwi za córką i zaczekała, aż odgłos kroków jej ucichł. Chwila ta wystarczyła jej do opanowania nerwów. Poskromiła wzruszenie i maskę na twarz przywdziała. Gdy zwróciła się do gościa, była wyniosła, zimna, surowa...

Ruchem powściągliwym wskazała mu miejsce i, sama siadając, rzekła:

— Z czem pan przybywasz?... i po co?

IV.

W tem miejscu musimy zrobić krok wstecz.

Cofamy się o lat czterdzieści.

Jest również maj i jest również dzień Świętej Magdaleny de Pazis.

Jedno z naszych miast prowincyonalriych, obfitujące w ogrody, pływa w zapachu bzów i jaśminów. Na „Placu publicznym" panowie w płaszczykach hiszpańskich i panie w algierskich burnusach używają przechadzki wieczornej. Zachodnia strona nieba błyszczy jeszcze złotawymi i zielonawymi tonami gasnącej zorzy; wschodnią powlekać już poczyna barwa ciemnego granatu, na którym, na kształt gwoździ srebrnych, połyskują tu i owdzie duże, promieniste gwiazdy.

Ale bardziej od świateł niebieskich zajmują wszystkich w tej chwili światła ziemskie. Płoną one w ośmiu frontowych oknach najpiękniejszej w mieście kamienicy. Mieszka tam prezes, człek zamożny i szanowany. W domu jego święci się dziś uroczystość podwójna: imieniny córki i jej zaręczyny.

Szczęśliwy prezes nie czekał długo na zięcia. Rok ledwie kończy się, jak przywiózł córkę z pensyi, a już dziewczyna ma narzeczonego.

I Magdzia z wyborem nie zwlekała. Ładna, posażna, z pomiędzy wielu starających się wyróżniła od razu młodego, dwudziestopięcioletniego asesora. Wybrany — co nie zawsze się zdarza — przypadł również do serca i rodzicom. Był to chłopiec dziarski i wykształcony, a przy protekcyi prezesa mógł był zajść wysoko. Przytem tańczył mistrzowsko „walca styryjskiego." Nie wiadomo, czy walc, czy wykształcenie, czy krucze, w czub wysoki zaczesane włosy, czy wreszcie misterne bakenbardy — najprędzej zaś pewnie wszystko to razem — zapewniło młodzieńcowi zwycięstwo nad siedemnastoletniem sercem prezesówny.

Po wiejskim podwieczorku, spożytym na folwarku za miastem, towarzystwo przybyło do przestronych komnat przy „Placu publicznym." Mieszkanie prezesostwa oświetlone było wspaniale. W bawialni płonął długi rząd „kinkietów," to jest małych lampek olejnych, przytwierdzonych do ściany; w zawieszonym na środku „pająku" paliły się świece stearynowe. Stearyna była dla prowincyi nowością. Starsza generacya przyglądała się jej ciekawie i... nieufnie.

Przygotowywały się tańce.

Grajek jeszcze nie przybył — i tylko niecierpliwsze panienki przysuwały się, jedna po drugiej, do fortepianu, wybrzdąkując jedną ręką urywane takty walców i polek. Fortepian miał nogi cienkie, a głos fletu; wypoliturowany zaś był cały na żółto.

Wogóle żółtość w bawialni przeważała: ściany były żółte, kinkiety żółto płonęły, a wiele, młodych nawet, mężatek miało na włosach ubranka z cytrynowo-żółtemi wstążkami. Barwa ta należała do najmodniejszych. Były zaś w użyciu dwie głównie jej odmiany: bledsza, którą nazywano „paliową" (paille) i mocniejsza, zwana „szamoa" (chamois). Nie należeli też wcale do osobliwości eleganci, którzy latem występowali odziani od stóp do głowy w żółte nankiny.

Przed tańcami potworzyły się oddzielne kółka i każde zabawiało się czem innem.

W kółku, otaczającem gospodarza domu, panował nastrój solenny.

— Tak więc, mociumdziu — mówił kanonik, gładząc ręką przód sutanny, na niezliczoną ilość maleńkich guziczków zapiętej, — tak więc sromocie owej koniec już położony. Król bawarski Lolę Montez wypędził... Księża tego chcieli...

— Czy i to także księża sprawili — wtrącił młody lekarz,— że zrezygnował na rzecz Maksymiliana?...

— Zrezygnował?... — wykrzyknęli wszyscy i ciekawość odmalowała się na twarzach.

— Skąd doktor wiesz o tem? — spytał prezes.— W gazetach nic jeszcze nie było...

— Będzie dziś, jutro. Wiadomość przyszła po drucie. Przyszła już wczoraj, choć jej z Berlina puścić nie chciano. O! telegraf, moi panowie, to wielki wynalazek!

— At!— mruknął ksiądz, strzepując tabakę z sutanny.

— Masz racyę, kanoniczku—wtrącił nauczyciel łaciny. — Rzecz niesprawdzona... rzecz niepewna. Ante omnia... zobaczyć.

— Zobaczycie, dobrodzieje, zobaczycie!— pisnął otyły burmistrz.— Dostałem właśnie reskrypt, że już w sierpniu miasto nasze rarytas ów otrzyma...

— Toż to będzie dziwowisko! — wybuchnął ktoś.

— Dla baranów...— ksiądz dodał.

— Mówią, że, jak iskra leci po drucie, to słychać: bzzz!...— zauważył nieśmiało podsędek i zarumienił się.

— Nie bzzz... lecz psss... — poprawił łacinnik.

— Ani bzy, mociumdzieju, ani psy — zadecydował ksiądz, przedrzeźniając, — tylko: meeeee!... i beeeee!

Zaśmiano się. Nastrój solenny — jak to często u nas bywa — ustąpił od razu miejsca jowialnemu.

Przy niewielkim, okrągłym stole, do doświadczeń spirytystycznych używanym (spirytyzm miał wówczas formę wirujących i pukających stolików oraz gadających i piszących ekierek), szczebiotały młode mężatki.

— Ach! — rzekła w rozmarzeniu smukła blondynka, oczy podnosząc do nieba i lokami angielskimi potrząsając.— Ach, książę Albert!..

I zamilkła po tym wykrzykniku, jak wirtuoz, który, akord uderzywszy, ręce od klawiszów odrywa.

Ale towarzyszki dośpiewały w duszy zaczętą melodyę. Dokoła przytakniono... westchnieniami.

— Istna sielanka! — zaśpiewała pulchna szatynka, poprawiając szal, osuwający się jej nieustannie z obnażonych ramion. — Powiedziećby można: Paweł i Wirginia... w koronach królewskich.

Szczupła małżonka doktora zauważyła sentencyonalnie:

— Prawdziwy to fenomen miłość w tak wysokiej sferze.

— I to jeszcze miłość tak „namiejętna," wszelkich raison d'état pozbawiona!... — dodała z przesadnym patosem pani prokuratorowa, osoba nieładna, którą o pokuszenia literackie posądzano.

W tej chwili przysunęła się do stołu, z taburetem, na którym siedziała, młoda wdówka po starym dyrektorze gimnazyum, pretensyonalnie ubrana i zalotna.

— A propos — rzekła, mizdrząc się, — czy też wiecie, moje panie, jak uczesana była królowa Wiktorya na przyjęciu dworskiem?

Mężatki nadstawiły uszu.

— Włosy — objaśniać jęła — rozdzielone na środku i przyczesane zupełnie gładko,— ale to, mówię paniom, gładziuchno, gładziutenieczko. Przy uszach rodzaj płaskich niobów, opuszczających się nizko, bardzo nizko, i zakrywających całkowicie skronie. Nioby podwinietę do góry, umocowane maleńkiemi, niewidzialnemi szpilkami, jakby przylepione. Do tego przepaska na czole złota, wązka, ale to wąziutka, wąziuchna, wąziutenieczka, ot, tyla zaledwie, z perłą pośrodku, oprawioną w złote serduszko...

— Czarujące! — szepnęła pulchna kobietka, pozwalając szalowi swemu całkowicie spaść z ramion.

Inne zamyśliły się poważnie.

Jeszcze wówczas hrabianka Montijo, jako Eugenia Bonaparte, nie objęła berła polityki i mody, i w rzeczach fryzyerstwa i krawiecczyzny jeszcze nie Tuilerye wyrokowały, lecz Windsor.

Grono panieńskie skupiło się przy oknie, zasłonionem kaktusami, w pobliżu wielkiego wazonu z rozłożystym, kwitnącym oleandrem. Była to epoka panowania kaktusów i oleandrów, które później poszły w zapomnienie i poniewierkę, — jak wszystko, co świetność swą modzie zawdzięcza.

Jedne z dziewcząt stały w parach, objąwszy się wzajem za kibić lub za szyję; inne siedziały rzędem na nizkiej, adamaszkiem krytej kanapce.

Solenizantka, w białej tarlatanowej sukni, wstęgą niebieską przepasanej, z gałązką bzu białego we włosach i pączkiem różanym u gorsu, wyglądała prawie jak oblubienica. Miała też, na kształt oblubienicy, wyraz rozrzewnienia w oczach i... chmurkę małą na czole. Chmurka ta nie dziwiła nikogo. Do wielkiego dzieła miłości mężczyzna przystępuje z uśmiechem, kobieta ze łzą.

Od rana już Magdzia nie była taką jak zawsze. Zamyślała się, wzdychała. Nawet podczas rozmowy z narzeczonym i przy poświęcaniu pierścionków nachodziła ją kilkakrotnie zaduma i roztargnienie. Kilkakrotnie też, na osobności, wiodła z matką cichą rozmowę.

W tej chwili jednak chmurka owa wydawała się mglistym zaledwie obłoczkiem. Panna była rozmowna i ożywiona. Przechodziła nieustannie od kółka do kółka, budząc i podtrzymując zabawę. Matrony ją całowały, młode mężatki do uszek różowych kładły nauki i przestrogi, — panowie gięli się przed nią w pokłonach, jak przed księżniczką.

Narzeczony chodził za nią jak cień...

Rumiany, pewny siebie, z błyszczącemi oczyma, z niebieskawym cieniem na wygolonej brodzie i wardze, miał minę tryumfatora. Winszowano mu i zazdroszczono. Na nikim też frak granatowy nie leżał tak pięknie, jak na nim, niczyja srebrem przerabiana kamizelka nie połyskiwała tak efektownie jak jego, nikt wreszcie nie miał przy chustce, wysoko okręcającej szyję, takich jak on wspaniałych, motylom białym podobnych „fontazi."

Młodzież, rozsypana w tyralierkę, zabierała się do atakowania obozu panieńskiego. Okazało się jednak niebawem, że, zamiast o akcyi zaczepnej, myśleć musi o obronie. Panny wyprowadziły granatowych zuchów, ściśniętych gorsetami, na grunt tak ślizki, że potykali się co chwila. Po prostu: jęły mówić o literaturze.

— Gdyby to który z panów zechciał powiedzieć wiersz jaki piękny, coś Słowackiego na przykład!...— zwróciła się w stronę męskiego hufca najdojrzalsza z panien, prawie już „stara panna," bo lat dwadzieścia siedem lub osiem licząca. Miała ona włosy krótko obcięte, wyraz twarzy śmiały a zarazem słodki, suknię skromną, powłóczystą.

— Ach, tak, Słowackiego! Słowackiego! — poparły prośbę młode towarzyszki z Magdzią na czele.

Ale młodzież milczała. Ani jednemu z przyszłych filarów sądownictwa, administracyi, inżynieryi i medycyny nie było znane nazwisko poety. Przyznać się wstyd nie pozwalał; gładzono tylko bakenbardy i wpatrywano się w kłopotliwem milczeniu w nosy swoich ciżemek, po chińsku zadarte. Wreszcie najśmielszy odważył się rzec:

— Możeby lepiej coś z „Maryi?..."

— I „Marya" piękna — odparła panna,— ale jej piękność tak już spospolitowano!...

— Pisarze prowentowi garderobianym ją deklamują... — wtrąciła złośliwie nizka blondynka o chochlikowej twarzy.

Panny zachichotały.

Gdy przeminęła chwila pustoty, jedna rzekła:

— Ja zachwycam się Musset'em...

— Ja wolę Lamartine'a. Więcej w nim „ideałów" — oświadczyła druga.

— Czego? czego? — ozwało się kilka głosów panieńskich.

— „Ideałów." Wyraz to powszechnie dziś używany w Warszawie. Nieprawda, Lenoro?

— Prawda, stokrotko — przytwierdziła panna z obciętymi krótko włosami.— Ogół nie tylko używa go, ale i nadużywa. Mężczyźni nazywają „ideałem" każdą kobietę, która im w oko wpadnie...

— O! mężczyźni! Alboż oni znają się choć trochę na poezyi! — wykrzyknęła w zapale inna, niewiele młodsza panienka.

Hufiec męski poruszył się niespokojnie.

— A jednak tylko mężczyźni pisują poezye — wypadł głos z pośrodka wyfraczonych szeregów.

— Twierdzenie trochę za śmiałe — odparła panna Lenora. — Zapominasz pan o Safonie, a choćby tylko o naszej Drużbackiej. Mamy zresztą już dziś Gabryelę...

Młodzież doznała nowej porażki. Na szczęście, rozmowa zmieniła nieco kierunek. Z poezyi przeszła na powieść. Wszyscy bez wyjątku znali Kraszewskiego i... Pawła de Kock; kilku czytało „Trzech muszkieterów" i „Naszyjnik królowej," a pomocnik budowniczego miał nawet pewne, dość jednak niewyraźne pojęcie o utworach Balzac'a.

Starsze panny unosiły się nad George Sand'em. Młodsze notowały w pamięci tytuły jego powieści, aby się z niemi jak najprędzej zapoznać. Co do Waltera Scotta zdania były podzielone. Jedni widzieli w nim mistrza nad mistrzami, innym zdawał się przestarzały i nudny...

Nagle odezwał się „prowizor" z apteki:

— Niema to jednak, jak „Marcin... Marcin..."

Zaciął się.

— Domyślają się zapewne panie, o czem mówię. Ta powieść modna pod tytułem „Marcin... Marcin..."

Nie śmiał dokończyć. Zamilkł i chrząknął, aby pokryć zmieszanie...

Pośpieszyła mu z pomocą panna Lenora.

— Zapewne pan ma na myśli „Marcina podrzutka" Sue'go — rzekła odważnie. — W takim razie wstydliwość pańska zupełnie zbyteczna. Kobiety dzisiejsze nie są podobne wczorajszym: nie lękają się one wyrazów. Kobiety dzisiejsze — dokończyła z naciskiem — zrównały się już z mężczyznami w prawach myśli i słowa. Z czasem pomyślą o zrównaniu się z nimi i na innych polach.

Aptekarz skłonił się. Inni zamienili znaczące spojrzenia. W owym czasie zdania podobne były zupełną nowością. Brzmiały buntowniczo, a co gorsza — dziwacznie. Miano na nie dwojaką tylko odpowiedź: bezwzględne potępienie, albo bezwzględne szyderstwo.

Młodzież powiedziała to sobie oczami. Rada była, że znalazła słabą stronę w obleganym obozie. Pomocnik budowniczego pochylił się ku pomocnikowi inżyniera i szepnął:

— Komunistka...

Wyraz „komunistka" był wówczas równoznacznikiem wyrazu „emancypantka."

Istniał też jeszcze wyraz trzeci: „entuzyastka," którym emancypantki nazywały się wzajem pomiędzy sobą.

Para narzeczonych, stojąca w głębokiej framudze okna, poza rozłożystym oleandrem, nie słyszała nawet, o czem dokoła niej mówiono. Miała ona zadanie stokroć poważniejsze: trzymać się za ręce i patrzeć na gwiazdy. Zajęcie to urozmaicała sobie uwagami w rodzaju następujących:

Ona. Więc to już za cztery tygodnie!...
On. Tak, dopiero za cztery tygodnie.

Albo:

On. Chciałbym teraz żyć wieki...
Ona. A jabym teraz umrzeć chciała...

Prezesowej prawie wcale widać nie było. Od czasu do czasu zjawiała się na krótką chwilę między gośćmi i zaraz nikła. Cicha, potulna, całkowicie oddana gospodarstwu i mężowi na każdym kroku ustępująca, najchętniej przebywała w cieniu. Więcej też jej było w kuchni, gdzie przyrządzano wieczerzę, i w pokoju stołowym, gdzie dobywano z kredensu srebro, niż w bawialni. Każde spojrzenie męża onieśmielało ją, każda uwaga, trochę niecierpliwszym głosem powiedziana, trwogą przejmowała śmiertelną. Prezes zresztą słynął w równej mierze z charakteru prawego, jak z nieubłaganej, prawdziwie katońskiej surowości...

W kółku męskiem rozmawiano dalej. Pod ręką rozmawiających znalazł się, jakby z pod ziemi wyrosły, stoliczek z gąsiorkiem węgierskiego wina i tacą kieliszków pękatych.

Humory rozjaśniły się; zaczynano prawić facecye. Ale na jedno słowo doktora powrócił nastrój poważny. Doktor, stawiając kieliszek na tacy, zaczął:

— Metternich...

— Sztuczka! — wtrącił ksiądz, stukając w tabakierkę.

— Ziółko!— pisnął burmistrz.

— Cóż Metternich?... jakże?... gadaj, konsyliarzu! — posypały sie zewsząd pytania.

— Metternich — ciągnął doktor, wąsy ocierając — cofnął się...

Kanonik poruszył się niecierpliwie.

— I w tem okazał, że ma łeb mądry!— rzekł budowniczy.

— A ów-że młody Buonaparte?— odezwał się słabym głosem sędzia staruszek — ów, jakże mu tam: Leon czy Lucyan?

— Ludwik — objaśnił prezes.— A cóż! młodzieniec, jak widać, z charakterem... zacny i dorzeczny...

— Krew dobra i nazwisko, mociumdziu, niczego — wtrącił uspokojony kanonik, językiem mlaskając.

— Przytem poczciwa jakaś dusza. Mandatu zrzekł się dobrowolnie; w drogę nikomu wchodzić nie chce...

— Mazgaj! ciepłe kluski! — rzekł doktor lekceważąco.— Nic z niego nic będzie...

— Kto wie!— ktoś zaprzeczył.— Może być dzielny trybun. Daleko zajdzie...

Skupiono się przy stoliku. Znalazły się na nim zaraz pełne kieliszki. Stoliczek był mały; rozmawiano z ramieniem przy ramieniu, z głową przy głowie.

— Cóż w Berlinie? — zapytał ktoś ciszej.

— Nie mówi się teraz: cóż w Berlinie? ale: cóż we Frankfurcie?— rzekł doktor.— Tam środek ciężkości.

— Więc cóż we Frankfurcie?

— Ano, zgodzono się na Austryaka...

— Na Ferdynanda, czy na Franciszka?

— Gdzie zaś! Na Jana ze Styryi...

— Co to warto!— wtrącił kanonik pogardliwie.— Persona, mociumdziu, ignota!...

— Cóż więcej? — dopytywano — cóż więcej?...

W tej chwili bawialnia zawrzała gwarem wesołym. Przybyła para grajków— ozwały się skrzypce i fortepian. Młodzież ruszyła do tańców.

Po kilku spokojnych walcach i jednej żywszej polce, krew szybciej pulsować zaczęła, muzyka namiętniejszym przemówiła głosem i obroty taneczne namiętniejszymi się stały. Zapłonęły policzki i zaiskrzyły się oczy; poły fraków i suknie tarlatanowe jęły furkotać w powietrzu; z posadzki wzniosła się lekka chmura pyłu. Żółte płomienie „kinkietów," wzruszane silnymi podmuchami, to buchały światłem jaskrawem, to gasły, dym wyziewając swędzący. Starzy, zmuszeni kapitulować, z kieliszkami i gąsiorkiem do dalszych wynieśli się komnat.

Wrócili jednak, gdy ozwała się słodka i omdlewająca melodya „walca styryjskiego." Stanęły cztery pary, — wiadome jednak było, że to będzie głównie popis Magdzi i jej narzeczonego.

Młodzi nie zawiedli oczekiwań. Zdawało się, że cały żar miłości z serc przeszedł im w oczy i w ruchy. To splatali ręce, to je rozplatali; to znów on stał w miejscu, a ona okręcała się dokoła niego; to wreszcie ona udawała, że ucieka, a on ją ścigał — na jedną zaś chwilę nie przestawali patrzeć sobie w oczy i mówić spojrzeniami: „O mój!..." „O moja!..."

Gdy tylko walc się skończył, Magdzia wybiegła z bawialni. I dobrze zrobiła, bo uduszonoby ją chyba w uściskach, za taniec dziękując...

Potem jeszcze szesnastoletnia panienka, córka nauczyciela muzyki (umyślnie dla talentu swego na wieczór zaproszona), wykonała solowy „taniec z szalem." Było dużo wdzięku w tańcu, a więcej jeszcze w tancerce. Panowie nagrodzili ją oklaskami; panie wycałowały bladą jej twarzyczkę tak mocno, aż się stała szkarłatną.

Wreszcie zjawiła się niespodzianka. Był nią występ młodziutkiej pary, ukrywającej się dotąd w cieniu. Czternastoletni chłopiec i dziewczyna lat może dwunastu, oboje śliczni „jak malowanie," stanęli do tańca zwanego „ułanką." On miał kurtkę błękitną, biało naszywaną, ona takiż kaftanik z naszyciem srebrnem. Stanęli naprzeciw siebie, całą długością bawialni przedzieleni, i jęli do taktu muzyki najpierw w miejscu przytupywać i przeginać się, a potem iść ku sobie, miny strojąc przeróżne. Chłopiec był butny; dziewczyna również się stawiała. Oczki jej, śmiało patrzące, mówiły: „Chodem słaba, nie dam się!" Wreszcie nastąpiła między niemi zgoda, i za ręce się ująwszy, oblecieli całą komnatę w wirze galopady.

Potem szły, zwykłą koleją, walce zwyczajne i polki zwyczajne, kontredanse i mazury. Młodzież męska z nierównie większem powodzeniem zdawała egzamin z tańca, niż z literatury. Magdzia, po wzruszeniu poprzedniem, nie mieszała się już pomiędzy tańczących. Nikła też często niespostrzeżenie, korzystając z tanecznego zamętu...

Wesołą zabawę zamąciła chwilowo złośliwość pana Zgrzytnickiego, profesora literatury w miejscowej szkole gimnazyalnej.

Pan Zgrzytnicki był to kawaler pięćdziesięcioletni, niezmiernie wysoki i chudy, w peruce, bez żadnego zarostu, z potężnym nosem, który sam „rzymskim" nazywał. Starał się on przed kilkoma laty o względy panny Lenory; starania te jednak odrzucono. Wpłynęło na to wiele powodów, z których nie ostatnim pewnie była niezgodność przekonań literackich. Profesor, zapytany raz o Słowackiego, oświadczył, że ceni go bardzo jako „wytrawnego klasyka." Panna zrobiła wielkie oczy i omal nie krzyknęła — poczem okazało się, że względy pana Zgrzytnickiego posiada nie Juliusz Słowacki, lecz Euzebiusz.

— Co się zaś tyczy jego syna, o którym się od pani dobrodziejki dowiaduję — dodał jesienny adonis, — nie jestem go wcale ciekawy.

Szpetna to rzecz, pani dobrodziejko, kiedy się dziecko zasad ojcowskich wypiera!...

Otóż pan Zgrzytnicki nieprzyjaźnie był usposobiony względem panny Lenory. Przy każdej sposobności występował ostro przeciw jej „komunistycznym" (czytaj: emancypacyjnym) zapędom.

Kiedy młodzież, dla odpoczynku po tańcach, urządzała gry niewinne, profesorowi wypadło za „fant" deklamować. Oświadczył, że powie wyznanie wiary kobiety nowomodnej — „lwicy". Równocześnie rzucił wymowne spojrzenie w stronę dawnej bogdanki.

Była to epoka wielkiego pomieszania pojęć. Ogół, słysząc o „lwicach," „kokietkach," „emancypantkach," „komunistkach" i „ateistkach," pojęć tych nie rozróżniał. Co gorzej, naiwność bezkrytycznego ogółu dzielili częstokroć i niby-krytyczni literaci...

Pan Zgrzytnicki wystąpił na środek, dygnął jak panienka, potem głowę wysoko zadarł i jął mówić patetycznie, zmienionym, piskliwym głosem:

Upłynęły już czasy rubasznych przesądów, Gdy kobiety dźwigały jarzmo męskich rządów!... Gdy pod tyranią męża, ojca, albo matki Więdły w grubej ciemnocie uczuć ich ostatki!...

Pomiędzy mężczyznami ozwały się śmiechy tłumione. Kanonik stanął w blizkości mówiącego i jął wybijać rytm wiersza palcem na tabakierze. Damy na kanapie trącały się znacząco łokciami; damy przy spirytystycznym stoliku odwróciły się do deklamatora profilem.

On ciągnął z coraz wyraźniejszą przesadą:

Dziś powstałyśmy przecie z popiołów nicości!...

A poznawszy się na was, na waszej wartości,

Wszelką władzę i więzy kruszymy na wieki...

Miłość waszą przyjmiemy — lecz kwita z opieki!...

Tu zmienił głos i tonem informacyjnym a poufnym niby, wokoło się obracając, obwieścił:

Plan ten już wykończony, i wkrótce, jak wnoszę,

Emancypacyę kobiet publicznie ogłoszę!

Chciał mówić dalej, rozwijając program emancypowanej „lwicy,'' ale mu przerwały... spazmy panny Lenory. Uczuciowa panna rozchorowała się. Pośpieszono jej z pomocą, pierwszym zaś, który przyniósł trzeźwiące sole, zimną wodę i krople laurowe, był — o dziwo!— Zgrzytnicki. On też najgoręcej żałował tego, co się stało. Przy sofce, na której ułożono pannę, ukląkł, ręce jej całował i o przebaczenie błagał...

— Panie Zgrzytnicki! — mówiła, uspokoiwszy się nieco — moja miłość własna żadnej tu nie gra roli. Nie osobista zniewaga zabolała mnie, ale krzywda, wszystkim siostrom moim wyrządzona. Nie rozumiecie nas i dlatego potępiacie. Ale przyjdzie czas... o! przyjdzie...

— Pani szanowna!— jęczał profesor — pani dobrodziejko! paniusiu! Odwołuję wszystko, com mówił. Jestem oszczerca, niegodziwiec, kalumniator! Łaj mię, pani dobrodziejko, bij, przeklinaj... ale przebacz!...

Wkrótce sprawę załagodzono i harmonia wróciła. Znaleźli się nawet tacy, co mówili, że się to skończyć może... weselem.

V.

Była już trzecia po północy, gdy się goście rozeszli.

Najdłużej ociągał się z odejściem narzeczony. Siedział w pustej już bawialni, trzymając Magdzie za ręce i całując po kolei wszystkie jej palce. Prezesowa krzątała się po całem mieszkaniu ze służącą, zbierając i licząc porozstawianą po kątach porcelanę. Prezes chodził po swoim pokoju wielkimi krokami, głęboko o czemś zadumany. O młodej parze prawie zapomniano.

Po niejakim czasie hałaśliwe zamknięcie kredensu dało znak, że już porządki gospodarskie skończone. Wkrótce też w pokoju prezesa odgłos kroków ustał, a zastąpiło go echo rozmowy między małżonkami. Właściwie mówiła tylko prezesowa. Ton jej mowy, zawsze uległy, teraz brzmiał pokornie, błagalnie — żebrząco niemal Widocznie przedstawiała mężowi prośbę jakąś; usiłowała przekonać go, wzruszyć, rozczulić...

Ale surowy bas prezesa, odzywający się w przestankach słowami urywanemi, twardy był i nieugięty.

Prezesowa wciąż mówiła — coraz ciszej jednak i coraz nieśmielej. Wreszcie zamknął jej usta gniewny wybuch męża, który na cały głos wykrzyknął:

— Nigdy!... Słyszysz, kobieto? Nigdy!... Nastąpiła cisza — a potem jeden jeszcze wykrzyknik złowrogi:

— Niech zginie!

Drzwi otworzyły się i zamknęły. Rozległ się na nowo odgłos kroków, któremu towarzyszyło teraz, w jednej z oddalonych komnat, rzewne, choć stłumione łkanie.

Magdzia przysłuchiwała się rozmowie z zatrzymanym oddechem i śmiertelną na twarzy bladością. Usłyszawszy zakończenie, wyrwała ręce z dłoni narzeczonego, i twarz zakrywszy, zaniosła się od płaczu.

Na próżno młodzieniec uspokajał ją; na próżno o powód łez dopytywał. Nie odpowiadała — zdawała się nawet o jego obecności zapominać. Wreszcie przez łzy rzekła mu „dobranoc" i prosiła, aby się na nią nie gniewał...

— Gniewać się na panią!— wybuchnął.— Gniewać się na takiego anioła?... na takie anielskie oczy? na taką anielską buzię? na takie anielskie usteczka?...

Mówiąc to głosem przyciszonym, pochylał się ku Magdzi coraz bliżej.

Ale dziewczyna odepchnęła go lekko.

— Odejdź już, odejdź...— rzekła, patrząc miłośnie wilgotnemi od łez oczyma.

To już było dla niego za wiele. Ton serdecznie poufały upoił go do reszty. Pochylił się szybko i musnął ustami oczy, czoło czy nosek — sam już nie wiedział dobrze, co takiego...

Zrobiwszy to, uciekł — zdjęty nagle strachem okropnym...

W kwadrans później był już w swem kawalerskiem mieszkaniu — w dwóch pokoikach, prawie pustych i dymem tytuniowym nasiąkłych.

Zrzucił frak, naciągnął szlafrok z lekkiej w perski deseń materyi, głowę nakrył czapeczką, wyszywaną paciorkami, i zdjął ze ściany gitarę. Z gitarą w ręku siadł przy oknie i otworzył je na całą szerokość.

Światła nie zapalał.

Noc była ciepła i pogodna. Gwiazdy przygasły, zato księżyc świecił wspaniale. Za oknem rozciągał się ogród, za ogrodem biegła wązka, ustronna uliczka. Po tamtej stronie uliczki widać było duży dziedziniec, ze studnią pośrodku, a dalej piętrową ścianę domu. W tej chwili ukośny cień oficyny dzielił ścianę na dwie nierówne części: jasną i ciemną. Wzdłuż muru, który w świetle był olśniewająco biały, czerniła się na wysokości pierwszego piętra drewniana galerya, wsparta na kilku takichże słupach. Z ośmiu okien, na galeryę wychodzących, w jednem tylko, narożnem, błyszczało słabe światełko.

Młody asesor ku tej ścianie i ku temu światełku oczy wytężył.

Czuł się dziwnie podnieconym, ani mógł myśleć o spaniu. W uszach dzwoniła mu melodya „walca styryjskiego" i „ułanki," przed oczyma widział zapłakaną twarzyczkę Magdzi i pączek róży, podrzucany falującą jej piersią.

Serce przepełniało mu uczucie błogości nadzwyczajnej, połączonej z niewyraźnym niepokojem...

Było mu tak dobrze, że chciał płakać, i było mu tak smutno, że uczuwał potrzebę śmiechu i śpiewania...

Dlatego to właśnie wziął gitarę i dlatego zapalił na długim cybuchu fajkę, której dym otoczył go mglistymi, jak własne jego myśli, obłokami. Jeżeli zaś zajął miejsce przy oknie i wzrok ku światełku dalekiemu wysłał, powód tego był prosty: światełko paliło się w panieńskim pokoju narzeczonej.

W mieście wszyscy spali. Powietrze było tak ciche, że nie zaszeleściał ani jeden listek na drzewie. Z kępy olszynowej na rzece dochodziło urywane łkanie słowika. Gdzieś daleko płynęły po rosie przeciągłe i smutne okrzyki szyldwachów.

Młodzieniec fajkę odstawił i brzdąkać jął na gitarze, z cicha przyśpiewując.

Piosenki za piosenkami wybiegały z pod jego palców, budząc echa dwóch pustych pokoików.

Nagle grać i nucić przestał.

Wśród głębokiej ciszy dobiegł go szczególny odgłos, jakby uderzeń nogami w deski.

Wychylił się oknem i ujrzał w uliczce człowieka, który z wysiłkiem wdrapywał się na parkan przeciwległego podwórza.

— Złodziej...— pomyślał.

Gitarę odłożył, czapkę paciorkową zrzucił i przygotował się do wyjścia. Zawahał się jednak. Człowiek ów ukazał mu się teraz w pełnym blasku księżyca i wydał wcale niepodobnym do złodzieja. Ubrany był przyzwoicie, miał długie, jakby utrefione włosy, nakryte miękkim kapeluszem. Pomimo oddalenia, można było dojrzeć jeszcze biały, szeroko wyłożony kołnierz od koszuli i chustkę pod kołnierzem z rozwianymi końcami.

Ciekawość zatrzymała asesora w miejscu. Mógł zresztą obserwować bezpiecznie, bo okno jego znajdowało się w cieniu.

Nieznajomy przesadził parkan i jął skradać się ku oświetlonej księżycem ścianie. Co chwila przystawał i głowę w stronę oświetlonego okna podnosił. Wreszcie zatrzymał się przy jednym ze słupów, podpierających galeryę, i czekał.

Nie czekał długo...

Podniosła się roleta, okno otwarło się bez brzęku. Oknem wychyliła się postać kobieca i jęła czekającemu znaki jakieś dawać...

— Magdzia!... — jęknął asesor i za ramę okna chwycił, by nie upaść.

Tamten tymczasem objął słup rękami i nogami, i począł piąć się ku górze. Po małej chwilce stał już na galeryi. Księżycowa jasność oświecała go teraz w pełni. Był młody, szczupły, zgrabny; miał buty o długich cholewach, szary, obcisły kubraczek z pętlicami i torbę podróżną przewieszoną przez ramię.

Podbiegł do otwartego okna, ramiona rozłożył i wychyloną ku sobie dziewczynę uściskał. Ona mu uścisk za uścisk oddała.

...Asesor usłyszał nad uchem huczenie ogromnego dzwonu. Jednocześnie pod stopami jego zapadła się podłoga. Ręce podniósł do góry, jęknął coś niezrozumiałego i w przepaść runął.

Była to chwila decydująca o życiu lub śmierci. Albo apopleksya piorunująca, albo... uzdrowienie. U sangwiników rozpacz nie bywa przewlekła...

Ocknął się nagle, jakby ze snu głębokiego. Z czoła ciekła mu krew. Upadając, rozbił się o krawędź okna. Być może, iż to go ocaliło.

Podniósł się zupełnie przytomny, ale osłabiony. Drżały mu ręce i nogi. Pamięci okropnego widoku nie zatracił. Ale, rzecz dziwna: nie tylko nie próbował teraz uciec przed nim, lecz owszem — pożądał go niejako...

Okno naprzeciwko było otwarte i nieznajomy jeszcze stał przy niem. Księżyc zaszedł; zastąpiło go szare światło zorzy porannej. Lampa w pokoju panieńskim dogasała. Wszystko miało jakieś ponure, trupie pozory. Drzewa srebrno-popielate, mury niebieskawe, dachy rozpływające się w mgle, żółto-zielonawy blask w otwartem oknie i ta para sylwetek ludzkich, parze duchów podobna — wszystko zdawało się widzeniem nie z tego świata...

I asesorowi też wydało się, że patrzy na wszystko z wielkiego oddalenia. Nie cierpiał już nawet. Znieczulony był, jakby drewniany...

Młodzi żegnali się. On przycisnął rękę do serca, a potem wysunął ją przed siebie, jakby wskazywał cel daleki. Ona jedną ręką ocierała zapłakane oczy, drugą podawała mu pakunek jakiś, który on sznurkami do pleców przytwierdzał.

Jeszcze jeden uścisk — ostatni, przeciągły... i nieznajomy, słupa się chwyciwszy, zesunął się lekko na ziemię. W minutę później był już przy parkanie, przesadził go i zniknął w uliczce, która biegła w dół, ku pastwiskom miejskim, dotykającym wielkich, aż do granicy sięgających lasów.

Okno zamknęło się, roleta opadła.

Po chwili żaden już ślad widoczny nie przypominał asesorowi strasznego snu, czy też straszniejszej rzeczywistości.

Przesunął ręką po czole i sięgnął po karafkę z wodą. Połowę wody wypił duszkiem, resztę wylał na głowę. Potem zamknął okno i zabrał się do pakowania.

Około południa doręczono prezesowi w biurze prośbę urzędową asesora o uwolnienie od służby. Jednocześnie córka jego otrzymała pod swoim adresem kopertę zaklejoną. W kopercie znajdował się pierścionek zaręczynowy, kartka z datą „27 maja 18... roku, godzina 3 po północy" i nic więcej.

W tymże samym czasie po trakcie „warszawskim" toczyła się szparko ekstrapoczta, wioząca przystojnego młodzieńca z czarnemi bakenbardami. Pocztylion wygrywał wesoło na pogiętej trąbce; młodzieniec wydawał się sennym i utrudzonym, jakby noc całą na hulance strawił...

Koniec wersji demonstracyjnej.

VI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

X.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XVI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XVII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XVIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej