Franciszek Gawroński

ZŁOTOBRODY EMIR

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I.

II.

III.

IV.

V.

VI.

VII.

VIII.

IX.

X.

XI.

XII.

XIII.

XIV.

ZŁOTOBRODY EMIR

Powieść ukraińska.

Gawroński Franciszek

T. T. Jeżowi
znakomitemu pisarzowi
żołnierzowi wolności Polski i Węgier
pracę niniejszą poświęca
Autor.

Niech ze słów moich stanie się ciało,
Z ciała — zbawiciel Słowianom.
Tom. Padura

I.

Obszerny plac przed kościołem w Sawraniu roił się żydami. Nie dziwiło to nikogo, gdyż był właśnie szabas. Żydzi w czarnych atłasowych chałatach, w czapkach z lisiemi kitami, które im dziwacznie nieco sterczały, jakby wyrastały z głowy, w długich białych pończochach i papuczach bez obcasów i piętek, kupkami przechadzali się po placu, ręce za pasy, podpasujące chałaty, założywszy. Strojem wszyscy byli podobni do siebie: mieli jednakowy strój chałatów, czapek, jednakowe papucze i pończochy, wszyscy nosili pejsy — nawet kolor materji chałatów i czapek był jednakowy; różniły ich od siebie tylko brody rozmaitych odcieni i długości i pejsy, — u jednych filuternie zakręcane, u innych, niby jakieś kosmyki, niedbale spadające na ramiona. Spokojne ich fizjognomie, miarowe, powolne ruchy świadczyły o pewnem wewnętrznem zadowoleniu; a chociaż tu i ówdzie widać było jaką gromadkę głośniej gergoczącą i żywiej gestykulującą — rozmowy i gestykulacje nie zdradzały uczuć i charakteru — lub też niezwykłego zainteresowania się niezwykłymi wypadkami. Wszystkie te rozmowy dalej po za krąg treści, kawałkiem chleba codziennego zakreślonej, nie sięgały.

Dla nich istniał zawsze jeden bożek - interes, któremu przedewszystkiem hołd składali. Bożek ów snać opiekował się Sawraniem, bo dobrobyt malował się nietylko na twarzy, ale i w ubraniu spacerujących. Miało się właśnie ku końcowi pierwszej ćwierci naszego wieku, a była to już trzecia upływająca w dostatku i pokoju po krwawym roku Koliszczyzny, napiętnowanym rzezią Gonty i Żeleźniaka. Groźna hajdamaczyzna kędyś znikła, niby się w ziemi zawaliła, zaroiła się szlachta, zaludniły się miasteczka, wsie i stepy — jednem słowem nastała doba materjalnego wzmagania się kraju po długoletnich klęskach, rzeziach i rabunkach.

W gruncie rzeczy nic się nie zmieniło — trwał dalej stary porządek społeczny, tradycja ciągnęła się po dawnemu, a szlachta rozrodzona, spokojna w posiadaniu nie zbierała się wprawdzie na sejmik dla wyboru posłów, ale wybierała reprezentantów i urzędników. Zmian więc ani w jej życiu publicznem, ani prywatnem prawie nie było. Dobrobyt materjalny podnosił się coraz bardziej, a żydzi odczuwali go może najlepiej. Mówiły o tem ich twarze zadowolone i spokojne, ich atłasowe chałaty.

Pośród grup mężczyzn przesuwały się jeszcze z większą, zda się, powagą gromadki żydówek — były to bałabusty, córki i żony spacerujących. I na nich świeciły atłasowe suknie, koiczyki i braselety, kupione może za bezcen u hajdamaków, a nad czołem, w opasce na włosach migotały perły, rubiny — nawet i brylantów nie brakowało. Cały ten różnokolorowy tłum przechadzał się jak pawie, spokojnie używając szabasu i wieczornego chłodu. Za parę godzin zajść miało słońce i plac ów, dziś taki rojny i tłumny, opustoszeje znowu aż do nowego szabasu, gdyż tylko chłopi z sąsiednich wsi przyjeżdżają tutaj z drzewem i sianem, a kozy żydowskie — typowe pieczeniarki — zbiegają się z całego Sawrania na bezpłatne pożywienie. Skrajem tego placu, jedną stroną dotykającego ogrodzenia kościoła i plebanji, szedł jakiś staruszek bez czapki i dźwigał wiadro wody. Wprawdzie trzymał w ręku kapelusz, lecz nie dlatego, że jeszcze słońce wieczorem dobrze przypiekało, więc mu na głowie, chociaż słomkowy, może ciężył, ale prawdopodobnie dlatego tylko, ażeby go do ukłonów nie zdejmować, gdyż zgarbioną jego postawę widać było z daleka w ciągłym ruchu głową, ręką i kapeluszem. Czarny długi ubiór starca i ogolona twarz pełna dobroci, spokoju, rezygnacji i pokory, znane były dobrze mieszkańcom Sawrania. Był to proboszcz miejscowy, ksiądz Łukasz, jeden z tych rzadkich cnót i dobroci ludzi, którzy żyją tylko dla posług innym. Na swoje kapłańskie posłannictwo zapatrywał sie on chłopskim rozumem: nie dość jest piękne słowa wygłaszać z ambony, trzeba pięknie czynić i świecić ludziom przykładem. Nic też dziwnego, że miłowano go i szanowano dokoła, bo jak ks. Łukasz pojmował swoje stanowisko, tak go i spełniał. Przenoszony z parafji do parafji, nie wymawiał się od posług kapłańskich wiekiem, a w najkrótszym czasie stawał się ulubieńcem maluczkich i bogatych.

Ojciec Łukasz sam sobie służył, pomimo późnego wieku pielęgnował własnoręcznie kwiaty w ogródku przed plebanją, a zawsze znalazła się czyjaś dobroczynna ręka, która z tych kwiatów na koronę matki boskiej wieniec wiła. Ksiądz co wieczora podlewał je i sam po wodę do publicznej studni chodził. Służby nie trzymał żadnej; jeżeli gości nie było, stara jakaś baba gotowała mu niewybredny objad, z barszczu i kawy składający się, a dzwonnik lub furman księdza wikarego niezbędne posługi w pokojach spełniał.

Grzeczność jego, uprzejmość i nabożność znane były wszystkim, a niektórym podobało się widzieć w nim dziwaka, niegodzącego się z codziennym obyczajem i ludźmi. Łatwiej było taki wyrok wydać, niż się na wyższości jego moralnej poznać. Prostotę charakteru i uczuć, brano za dziwactwo.

Ile razy ksiądz Łukasz przystanął z wiaderkiem, zawsze się znalazł ktoś, co mu się ukłonił. Starzec miał wzrok bardzo krótki, rzadko kogo poznawał z daleka, ale nie chcąc być dłużnym nikomu, głową kiwał i kapeluszem, trzymanym w ręku, pozdrowienie przesełał. Zwyczaj ten ojca Łukasza był tak znanym, że spacerujący na placu niedorostki i bachory żydowskie żarty sobie z niego stroili.

Okrążywszy o kilkadziesiąt kroków, zachodzili z innej strony i na żart znowu się kłaniali. Ojciec Łukasz z największą pokorą i uprzejmością odkłonił się każdemu, nie przypuszczając, że próżnujące bachorki, brały go za przedmiot żartów.

Kłanianie się bezustanne trwało i teraz od chwili ukazania się księdza Łukasza na skraja placu, prawie do furty plebanji. Furta była zamkniętą. Ojciec Łukasz postawił wiaderko na ziemi i jął rygle odsuwać, kiedy za sobą posłyszał turkot nadjeżdżającej bryczki. Odwrócił się więc i natężonym wzrokiem począł nadjeżdżającej truchtem bryczulce i koniętom chłopskim, w nią zaprzężonym, przypatrywać się. Mrużył oczy, dopomagał sobie daszkiem z ręki, którym się od słońca zasłaniał, ale koników i bryczki nie poznał. Widział tylko, że ktoś zdąża wyraźnie do plebanji. W tem, nie dojeżdżając kilkudziesięciu kroków do bramy, furman konie zatrzymał, a a bryczki wysiadł jakiś młody człowiek w słomkowym kapeluszu, z krajowej pszennej słomki plecionym i w długiej, po kostki prawie narzutce płóciennej, białej, która go od pyłu chroniła. Był to mężczyzna młody trzydziestoparoletni, słuszny, kształtny, o sumiastym, ciemnym wąsie i podłużnej, dobrze smagłej twarzy. Wysiadłszy z bryczki do stojącego przy furcie ojca Łukasza się zbliżał. Na parę kroków przed nim zdjął kapelusz i z odkrytą głową szedł na powitanie proboszcza.

— Niech będzie pochwalony Jezus Chrystus — rzekł, zbliżając się.

— Na wieki wieków — brzmiała odpowiedź.

Ojciec Łukasz wzrok natężał i młodzieńcowi przypatrywał się, poznać go usiłując. Tymczasem młodzieniec przybyły pochylił się i z uszanowaniem rękę proboszcza pocałował, a ten, odchyliwszy nieco głowę i trzymając w obu dłoniach, nie przestawał przypatrywać się przybyłemu.

— No, powiedzie mi Waść, kogo mam przyjemność powitać?

Młodzieniec znowu się pochylił i znowu w rękę proboszcza pocałował.

— Proszę zgadnąć...

Ojciec Łukasz zajrzał mu znowu w oczy, z  boku.

— Jak mi Bóg miły, nie poznam, kochanie!

— Tomasz...

Ksiądz w dłonie klasnął z podziwienia.

— Tomasz? Jaki? Syn Jana?

— Jana...

— Moje kochanie... moje kochanie... ty — syn Jana? Mego drogiego, poczciwego Jana?

Widać, że z tem imieniem połączone były dawne i serdeczne wspomnienia, bo ojcu Łukaszowi łzy w starych oczach mignęły, a podniósłszy obie ręce, znowu za głowę młodzieńca ujął. przyciskał go do siebie, całował w policzki i czoło, odsuwał, przypatrywał się, znowu całował. W jego ruchach, w głosie przebijały się wzruszenie i radość.

— Nic dziwnego, kochanie, żem cię nie poznał... wystrzeliłeś w górę, jak topola, dostałeś wąsów... wyrosłeś, widzę, na męża... dobrze, kochanie, dobrze... mężów naszej miłej Polsce potrzeba, ach, potrzeba...

Mówiąc to, przypatrywał się z pewną lubością stojącemu młodzieńcowi.

— Ale, kochanie, ja gadu-gadu, a do chaty nie proszę ciebie... Chodźmyż, chodźmy... w sam czas przyjechałeś, kochanie.

Ojciec Łukasz począł znowu do furtki się dobijać; przybyły młodzieniec, widząc to szamotanie się poskoczył żywo, klamkę nacisnął i Otworzył.

Nastąpiła zwykła ceremonia wejścia. Ksiądz pierwszeństwo ofiarował gościowi, a gość gospodarzowi z uwagi na jego wiek i kapłaństwo.

— Idźże kochanie... idź..

— Niech ksiądz dobrodziej...

— O, nie, nie, nie kochanie... szanujmy obyczaj... gościom należy się pierwszeństwo...

— Ależ, ojcze dobrodzieju, nie takim gościom.

— Przed panem Bogiem i przed obyczajem wszyscy równi.

Młodzieniec ujął pod rękę ojca Łukasza.

— Niechże ksiądz będzie łaskaw... — prosił. Ksiądz ręką ku niemu skinął.

— Idźże, idź kochanie... mnie przodem iś6 nie wypada... mam tu jeszcze wiaderko za sobą,..

Nachylił się i tuczek od wiadra ręką ujął. Młodzieniec szybko do stojącego na ziemi wiaderka poskoczył.

— Niechże ksiądz proboszcz nie fatyguje się... ja wezmę.

Ojciec Łukasz głową znak przyzwolenia zrobił.

— Jeśli już tak chcesz, kochanie — cóż; robić... muszę się poddać.

Z temi słowy do otworzonej furtki wszedł, a za nim z wiaderkiem przyjezdny młodzieniec.

Nazywał się  on Tomasz Padura.

Ledwie próg furtki przekroczyli, ojciec Łukasz zatrzymał się.

— O sobie, kochanie, nie zapominamy, ale zapomnieliśmy o koniętach i furmanie.

— Najęty — wtrącił p. Tomasz.

— Ale zawsze pamiętać o nim godzi się... i człowiek i konie głodne, zdrożone... One, kochanie, potrzebują także odpoczynku.

Ojciec Łukasz stal, jakby się namyślał, co robić.

— Poczekaj kochanie... do organisty go odeszlę... u mnie, jak Bóg miły, nie miałby gdzie przytulić się...

Zawołał furmana, pokazał, dokąd ma jechać a sam do plebanji, stojącej w końcu wielkiego i długiego dziedzińca z p. Tomaszem poszedł. W głębi dziedzińca, widać było obszerny parterowy budynek, o białych ścianach, słomianym dachu, z obszernym gankiem, rozpartym na czterech dębowych kolumnach, które u dołu do jednej trzeciej wysokości połączone były ścianką w zamieć, a u góry posiadały równo ścisłe głowice, podpierające wprost belkowanie. Wewnątrz ganeczku, tworzącego coś podobnego do werandy, przy obu podłużnych ściankach stały proste dębowe ławeczki. Na lewo nieco od plebanji ciągnął się parkan wysoki, oddzielający probostwo od placu, niedawno opisanego, który jednem ramieniem dotykał kościoła, a przy parkanie mały wirydarzyk i altana dzikiem, winem gęsto opleciona. Kiedy się do altany zbliżyli, ojciec Łukasz do p. Tomasza się zwrócił.

— Tu można wiaderko postawić... potem sobie kwiatki podleję... dziękuję ci, kochanie, dziękuję...

Objął za szyję gościa i pocałował.

Potem ręką na plebanję skinął.

— A oto i moje królestwo na ziemi...

— Obszerny dom .. — wtrącił p. Tomasz.

— Obszerny kochanie, obszerny... ale prawdę powiedziawszy, ksiądz Kalasanty króluje tutaj... ja popasam... niewiem tylko, kiedy wyjadę.

Mówił to z dobrotliwym, łagodnym uśmiechem i młodego gościa do swojej izby na popasie prowadził. Widok mieszkania ojca Łukasza wielkie na Padurze wrażenie zrobił. Przestąpiwszy próg, stanął, podziwem do miejsca przykuty. Mieszkanie owo składało się z dwóch pokoików; pierwszy, do którego weszli, był obszerny, o ścianach białą gliną wysmarowanych, o czystej podłodze z desek dębowych. Matka Boska Berdyczowska, wisząca na ścianie, na wprost drzwi, stanowiła jedyną ozdobę. Pod ścianami stały dębowe krzesełka, roboty widocznie miejscowego majstra, który pobożną, ale niewprawną ręką je ciosał dla księdza proboszcza i takiż sam stół dębowy na krzyżach. Była to izba, w której ojciec Łukasz odwidzających go parafian przyjmował. Druga izdebka, znacznie mniejsza, służyła za sypialnię. Pod ścianą stał tapczan w tym samym stylu, co stół, a może i tą samą ręką ciosany z gruba; materaca na nim nie było żadnego, a u węzgłowia podniesione, na kształt poduszki deski, świadczyły, że ten, co na nim sypiał, poduszki nie używał. Cały tapczan na kryty był wiejskiej roboty dywanikiem, zwanym kilimkiem, z czystej, grubo przędzonej wełny, tkanym na domowym warstacie w żółte, niebieskie i czerwone paski, kombinacją kolorów i linij przypominającym perskie desenie. Przy tapczanie u węzgłowia stał malutki dębowy stolik, na nim brewiarz, różaniec, stoczek i woskowa świeca w żółtym brązowym lichtarzu; wszystko to świadczyło, że ojciec Łukasz przy tym stoliku modlitwy ranne odbywał. Pod stolikiem, dzban gliniany z wodą dopełniał skali potrzeb i życia mieszkającego tu księdza. Żadnych ozdób, żadnego śladu tego, co się zbytkiem nazywa, nie było widać.

Obejrzawszy się dokoła, Padura z pewnem wzruszeniem rękę księdza pocałował.

— Ojciec zawsze żyje, jak anachoreta... Ksiądz Łukasz pod ramię go ujął, udając, że uwagi nie słyszy.

— Siadajże, siadaj kochanie... tu, tu... do słońca, niech się na ciebie napatrzę... Gdyby to Jan był doczekał!

Wpatrywał się w twarz młodzieńca, jakby sobie rysy jej przypomnieć się starał; potem krzesełko mu wskazał.

— Siadaj... No, powiedz, kochanie, — czyż spodziewałem się, że przed śmiercią jeszcze ciebie zobaczę!... Bóg łaskaw...

Padura usiadł.

— Nie wygodnie ci, prawda?...

— Ach, ojcze dobrodzieju, czy to mnie o wygodzie myśleć!

— Słusznie... mamy o czem więcej myśleć, niż o miękiem siedzeniu... I ci, co siadają na jedwabiach, i ci, co na drzewie, jednakowo skończą... Według czynów będą nas sądzić, a nie według sukni. Kiedy już taka dola ludzka, że umrzeć trzeba -- niechże po nas dobre uczynki pozostaną.

— Wiekowi należy się wygoda... — wtrącił Padura.

— Nic się nie należy... Chrystus wolał dzielić się z ubogimi, niż sobie dogadzać.

Na chwilkę rozmowa się przerwała.

— Zkądże ty teraz podążasz?

— Z Kijowa.

— Od kogóż to? — dopytywał się ojciec Łukasz.

— Od braci... i od ludzi — rzekł wymijająco

— Do Krzemieńca już nie wrócisz?

— Chyba z potrzeby... Jestem w ciągłej podróży.

— Niech ci Bóg błogosławi w życiu i w robocie... Wiem, wiem...

— Przyjechałem na odpoczynek... więc i ojca dobrodzieja odwidzić umyśliłem.

— Bóg ci zapłać, kochanie, Bóg zapłać!... Dobrze zrobiłeś — przyjechałeś w sam czas. U nas teraz życie w okolicy kipi; wprawdzie w tym warze, jak na teraz, nic dobrego, nie gotuje się, bo to szlachecka gorączka i harmideru wiele, a korzyści Bóg ma... Ale zapoznasz się trochę z ludźmi.

Po chwilce dodał:

— Gdybyś był przed paru dniami wcześniej przyjechał, zastałbyś Sewerka...

— Kogo?

— Zapomniałeś?... Goszczyńskiego... A przecież to razem z nim służyliście do mszy.

— Ach prawda! Mówił mi brat, że w Humaniu szkoły skończył...

— Skończył... Byli tam i inni — porozjeżdżali się już, szkoda — ciągnął z pewnym żalem ojciec Łukasz — byłbyś i Bohdana Zaleskiego poznał... temu, kochanie, dał pan Bóg skrzydła do lotu nie lada...

— Krążyły i pośród nas jego piosnki.

— To tylko początek sławy kochanie... Ale jest tu i bez nich ludzi dosyć... dobrze żeś przyjechał... zapoznam cię z Chodakowskim — nie młody już człowiek, wziął się jednak do rzeczy pięknej! Z grafem się znasz, prawda?

— Znam się...

— Wielkiego masz w nim przyjaciela... — wtrącił ojciec Łukasz.

Oczy Padurze błysnęły radością.

— Słyszałem o tem... Cieszę się... Ojciec Łukasz ręką skinął niedbale.

— Głośne bębny za górami... Ot zwyczajnie pan, ...ma pieniądze i czas — więc się bawi, oby tylko ludziom był jaki pożytek z tego!

— Czy jest w Sawraniu?

— Przesiaduje czasem... Teraz jest podobno... nie lubi zagrzewać miejsca, ucieka zaraz do Humania, do Borejków — Bóg wie, dokąd. Dobry człowiek, ale duch niespokojny... Poeta — zwyczajnie.

Ojciec Łukasz nachylił się do gościa z uśmiechem.

— A ty, kochanie, przestałeś wiersze pisać ? Padura zapłonił się.

— Przestałem ojcze... nie było czasu...

— O... o... widzisz, zaraz i wymówka, to znaczy, jeżeli czas się znajdzie, to i pisać rozpoczniesz.

W trakcie rozmowy odezwał się. dzwon na nieszpory.

— Ot i na służbę mnie dzwonnik woła — rzekł ojciec Łukasz dobrotliwie, wstając. — Poczekajże kochanie, każę organiścinie przygotować herbatę, mleko i tapczanik wnieść dla ciebie, abyś miał gdzie się przespać...

Niechże się ojciec nie trudzi...

Ledwie to Padura wymówił, a już ksiądz także izbę opuścił. Padura został sam. Wstał, przeszedł się parę razy po pokoju, rozglądał się po ścianach gołych, przez okno wyjrzał i w głębi dziedzińca, za wirydarzem i domem, wzrok jego utonął.

Spojrzawszy w okno, stanął jak przykuty. Uwagę jego zatrzymał niezwykły widok. Na obszernym dziedzińcu, przy wbitym dębowym słupie, w który liczne kółka żelazne były wkręcone, stał człowiek, furman widocznie, na długiej linewce konia trzymał, a za linją koła, zatoczoną promieniem linewki, biegał koń w najróżnorodniejszych susach i lansadach, z głową schyloną zawzięcie między przednie nogi, ze stulonemi uszami. Biegając, wierzgał tylnemi nogami tak zamaszyście, że się mu zad prawie pionowo podnosił. Za obrębem koła stał ktoś i ćwiczył batogiem rozbrykanego konia, ile razy ku niemu się zbliżył. Każde cięcie, zdawało się, jeszcze bardziej dodawało fantazji niesfornemu biegunowi.

Na pierwszy rzut oka nie mógł odgadnąć, kto to konia popędzał; dopiero bliskie rozpatrzenie się pozwoliło mu zdać sobie sprawę Owym człowiekiem, smagającym konia, był ksiądz Stał do Padury tyłem zwrócony. W jednem ręku trzymał podkasaną rewerendę, ażeby mu nie plątała się między nogami, w drugiej bicz, którym trzaskał bezustannie, jakby umyślnie dla dodania fantazji rumakowi. Werwa koniarska była u księdza tak żywą, że chlasnąwszy pędzącego w szalonych skokach konia, parę kroków podbiegał jeszcze i biczem szpaczka ćwiczył.

Był to ksiądz wikary Kalasanty.

Tymczasem dzwon na nieszpory rozlegał się coraz głośniej, coraz raźniej.

— Proszę, dobrodzieja, dzwonią już... zauważył człowiek, stojący przy słupie.

— A już... ściągnij konia!

Mikołaj — tak się nazywał furman — linkę ściągać począł. Ksiądz Kalasanty rewerendę opuścił  i z batogiem w ręku stojąc, w konia się wpatrywał.

— Trzeba go będzie przeszachrować — zauważył.

— Przecież ja mówiłem dobrodziejowi, że co szpak — to ladaco! Pod siodłem bryka z początku, a później język wywali, a w zaprzęgu na dyszel się kładzie.

— Znajdzie się głupi, co i to kupi.

— Oj, oj ! Czemu nie? Albo to Bałta daleko — ale po co ma owies darmo jeść?

Padura, stojąc w oknie, słyszał wprawdzie rozmowę, ale księdza oglądał z tyłu tylko. Nareszcie, kiedy szpaczek odprowadzony został do stajni, ksiądz Kalasanty nawrócił do plebanji. Był to mężczyzna trzydziestokilkoletni, o płowych włosach, krągłej nieco, starannie wygolonej i białej twarzy, słusznego wzrostu, barczysty, krzepki, który całą swoją postawą i ruchami podoficera raczej od dragonów, niż pokornego sługę bożego przypominał.

Zrobiwszy kilkadziesiąt kroków, w otwarte okno spojrzał i, spostrzegłszy nieznajomą twarz w mieszkaniu ojca Łukasza w porze tak niezwykłej, mimowolnie powstrzymywał kroku, twarzy tej przypatrując się zdaleka. Wtem drzwi się otworzyły i wszedł ojciec Łukasz.

— Kochanie... wszystko będzie... Spojrzenie jego padło na udającego się do plebanji księdza Kalasantego.

— Otoż i wikary wraca... Widziałeś go przy koniu?

— Patrzyłem właśnie.

— Dobry człowiek... konie tylko zbyt lubi i... czasem karty.

Wszedł do pokoju ojciec Kalasanty i nastąpiła prezentacja.

Po chwili rozmowy ksiądz Łukasz głos zabrał.

— Chodźmyż, moje, dzieci, na nieszpory... bo tam już czekają na mnie.

Wszyscy trzej do kościoła udali się. Nazajutrz wypadała niedziela i zjazd okolicznej szlachty był bardzo liczny. Padura do mszy służył. Kiedy wszedł do zakrystji, tak mu się dziecinne lata w Ilińcach przypomniały, że usługi swoje księdzu zaofiarował.

Kościół był przepełniony nabożnymi, ale daremnie p. Tomasz rozglądał się — ani jednej twarzy znajome] nie spotkał. Po skończonej mszy począł rozbierać księdza.

— Dobrze się stało, żeś przyjechał — zauważył ojciec Łukasz — w kościele widziano pana grafa.

— A ja nic nie spostrzegłem...

Kiedy p. Tomasz z zakrystji wyszedł z ojcem Łukaszem, dziedziniec roił się ludźmi; szare kapoty, świty chłopskie, białe ubrania kobiet wiejskich, surduty półpanków mieszały się z eleganckiemi toaletami dam, z konfederatkami i kontuszami panów. Ledwie ojciec Łukasz ukazał się, ruch się zrobił, ludzie hurmą pocisnęli się ku niemu i po kolei z pewną czcią całowali mu ręce. Ksiądz jednych całował w ramię, innych w głowę, a innych znowu błogosławił tylko krzyżem świętym. Z tym przywitał się, do owego stówko przemówił — a wszystkich ujmował swoją serdecznością i prostotą.

W czasie przywitań tego lub owego p. Toniaszowi przedstawiał. Ale spojrzenia Padury były jakieś roztargnione, biegały po obszernym dziedzińcu, jakby szukały kogoś, nareszcie w jednym punkcie zatrzymały się. Opodal od furty stała gromadka ludzi nieco na uboczu.

Pośrodku jej górowała nad innymi głową jedna postać, po staropolsku ubrana. Był to mężczyzna lat czterdziestu może, w granatowym kontuszu, karmazynowym żupanie, słuckim złotolitym pasem podpasany. Na podgolonej czuprynie zamaszyście sterczała konfederatka złocistego sukna, jakby umyślnie dobrana do złocistych wąsów i brody mężczyzny. Jedną rękę na karabeli oparł a drugą za pas założywszy, namarszczonem trochę i wojowniczem spojrzeniem po ludziach się rozglądał.

Przy nim ruszał się niewielki wesoły człowieczek z przystrzyżoną brodą, w sukmanie chłopskiej, w szerokich kozackich hajdawarach do butów, i pomimo lata, w baraniej czapce z czerwonym osełedem. Na sukmanie do pasa przyciętej' i podpasanej rzemiennym, nabijanym guziki rozmaite paskiem, na szyi, na wąskim gładkim rzemyku, wisiał mu instrument muzyczny, do gitary wielkością i kształtem podobny, na którym ów człowieczek rękę lewą trzymał i buńdziucznie wszystkim przypatrywał się.

Zapatrzonego w tę grupę, tak niepowszednio wyglądająca, p. Tomasza, ksiądz proboszcz pod ramię ujął.

— Chodźmy, kochanie. Widzisz, a Chodakowski nie przyjechał... pewnie u p. Marszałka zagadał się...

Kto to był ów Marszałek — Padura wiedział. Dopytywać się na razie nie wypadało, co robi u niego nieznajomy.

Kiedy się już do furty, prowadzącej z dziedzińca kościelnego do plebanji zbliżyli, ojciec Łukasz z dobrotliwym uśmiechem spytał:

— Widziałeś tych panów — jednego w ognistej konfederatce, a drugiego małego, z kozacka ubranego, z gitarą?

Obu odrazu poznał Padura. Ten słuszny — był złotobrody Emir, a ów wąsal z gitarą, to Witost.

Na ganeczek plebanji weszli. Pokój ojca Łukasza, znany już czytelnikom, był pełny. Zgromadzili się tu mężczyźni, kobiety, szlachta, panowie — chłopów tylko i chodaczkowej szlachty brakowało; ci, jak zwykle, stali za progiem, koło ganeczku, mnąc czapki w rękach i zrzadka szepcąc coś ze sobą. Krótkie przywitania i rozmowy z ojcem Łukaszem świadczyły najwymowniej, że przybysze, nie mieli żadnego interesu, ale że miło im było zamienić kilka słów z ulubionym księdzem proboszczem i błogosławieństwo od niego dostać.

Ojciec Łukasz w głębi, a raczej w końcu pokoju, dostrzegł jakąś postać niewieścią, która ku niemu przyjaźnie głową kiwała i ku niej się skierował.

— Marszałkowa Popowska... — szepnął Padura do idącego za nim księdza.

Ledwie parę kroków zrobił, ściskając głowy na lewo i prawo i błogosławiąc krzyżem zbliżających się ku niemu, kiedy przy drzwiach huczek się zrobił i mimowolnie skierowały się w tę stronę spojrzenia wszystkich. Na progu ukazała się wyniosła postać Emira, za nim podążał z buńdziuczną, jak zawsze, miną Witort, a z tyłu nieodstępny kozak Sokół.

Cisza powstała. Ojciec Łukasz nieznacznie krok wstrzymał.

Graf ku niemu ruszył.

— Cieszę się... cieszę się, że ojca dobrodzieja w dobrem widzę zdrowiu. Pocałowali się w ramię.

— Bóg łaskaw jemu ..

Wtem Emir panią marszałkową spostrzegł i ku niej poszedł.

— Służby powolne pani marszałkowej dobrodziejce...

Panią w rękę pocałował a córkę, pannę Marją, powitał ukłonem i uściskiem ręki.

Zbliżył się ojciec Łukasz i także z paniami serdecznie przywitał się. Za nim w nieśmiałej postawie stał Tomasz.

— Pozwolą państwo, że im jeszcze przypomnę kuzynka mego, Krzemieńczanina... P. Tomasz Padura.

P. Tomasz ukłonił się, spiekłszy raka

— Przecież się znamy dobrze — zauważyła Marszałkową. Skinęła więc uprzejmie ku stojącemu nieśmiało młodzieńcowi i rękę mu podała.

— Poeta... — dodał ojciec Łukasz.

— A ! O tem nie wiedzieliśmy...

Epitet ów zrobił niespodziewane wrażenie. Panie spojrzały na młodzieńca pilniej, jakby pragnęły na jego twarzy odszukać jakieś znamię geniuszu. W tej chwili pan graf zbliżył się ku Padurze i w milczeniu rękę mu uścisnął. Widać, że się znali dawno. Do Witorta się zwrócił.

— Mości Witort przybywa do waścinej chorągwi...

— Tom lepiej, panie grafie.

— Cieszysz się, bo ci wstyd, że nieliczną chorągwią dowodzisz,

— Nieliczną, ale śliczną — Witort na to.

Zadowolony z dowcipu wąsy garścią pogładził.

Pan graf przyjaźnie ku Padurze głową skinął.

— Już dawno czekam na ciebie, kochany Tomaszu... Widziałeś się z... ? — nachylił się do ucha i coś szepnął.

— Nie jeszcze...

— Pogadajże i przyjeżdżaj do mnie... a spiesz — dodał.

Przerzuciwszy się kilkoma słowy z Padurą, Emir do marszałkowej się zwrócił.

— Pan hrabia dawno już w Sawraniu?

— Wczoraj przyjechałem...

— Na długo?

— Nie wiem dnia ani godziny — zauważył żartobliwie — może jutro pojadę.

Pani Marszałkowa uśmiechnęła się.

— Pan hrabia podróżuje u nas, jak po stepie beduińskim niegdyś — od szeika do szeika.

— Tak, tylko w powozie... i z zachowaniem popasów w haremach... Mąż pani marszałkowej dobrodziejki przyjechał?

— W domu został...

Nachylił się nieco ku niej i półgłosem rzekł:

— Pewnie nad jakiemiś tajemnicami masońskiemi radzi?

— Zdaje się... Pan hrabia kiedy będzie na nas łaskaw?

Graf rękę pani Marszałkowej pocałował.

— Chociażby jutro... miło mi jest zawsze spędzić godziny w tak miłem towarzystwie, jakie w domu marszałkowstwa znajduję.

— Więc czekamy...

Rejwach na ubogiej plebanji trwał może pół godziny, poczem goście jedni po drugich rozjeżdżać się poczęli.

Wyszedł i Emir w asystencji Witorta i Sokoła, ale na samym progu spotkał się z księdzem Kalasantym.

Przywitał się z nim rubasznie.

— Kiedyż do mnie?

— Nie mogę — odrzekł — ojciec Łukasz coraz cieniej śpiewa, muszę go wyręczać.

— Mam coś do pokazania...

— Co? — jeśli wolno wiedzieć. Graf zaciekawiał.

— Warto się przypatrzyć...

— Gdybym wiedział — wnetbym wolną chwilę upatrzył...

Przytem skorzystałbym ze sposobności... Mam prześlicznego szpaczka na sprzedaż... Miałem go właśnie panu hrabiemu sprezentować. A możeby zaraz?

— Jakto? Dziś? Zaraz? Mówisz przecie, że nie masz czasu.

— O, tyle się znajdzie !

— Nie mogę dziś... jadę w tej chwili do pałacu... a potem do Zarwańca, ale... niech go ksiądz dobrodziej za parę dni przyprowadzić każe.

— Wątpię, czy mi się to uda.:. Na Spasa jarmark w Bałcie... A tu żyd arędarz z Popońskich karczem od tygodnia biega do mnie... chce go kupić... podobno dla p. marszałka.

— Jakto? I ksiądz sprzedałbyś marszałkowi?

Pan graf nie lubił, ażeby mu kto w targ wchodził.

— Kto płaci, ten pan — zaznaczył sentencjonalnie ojciec Kalasanty.

— A przyjaźń?

Zawsze jestem wiernym sługą pana hrabiego.

Pokora ojca Kalasantego rozbroiła grafa.

— Przyprowadź no szpaczka... jeżeli go masz z dobrego stada, to kupię z pewnością...

— Od Giżyckich...

— Ładny, ród .. I ja mam coś pięknego. W palce po żydowsku cmoknął.

— Nadeszły mi z Neżdu dwa ogiery i dwie klacze... więc czekam!

— Do nóżek się ścielę. Pożegnali się.

Ojciec Kalasanty wszedł do pokoju; plebanję wszyscy już opuścili.

— Dobrze, żeś przyszedł, kochanie — rzekł ojciec Łukasz — zabaw tu gościa mego, trochę, a ja pójdę jeszcze do tych, co przed plebanią bez czapek stoją.

Nie czekając odpowiedzi, z pokoju wyszedł. Do Padury zbliżył się ojciec Kalasanty.

— Pan pierwszy raz w naszych stronach?

— Pierwszy...

— I jakże? Podobają się?

— Za krótko jestem, ażebym w tym względzie mógł coś powiedzieć.

— Teraz u nas dość hucznie i wesoło — ciągnął ojciec Kalasanty.

Widać było jednak, że się niecierpliwił, ku drzwiom spoglądał i rozmowę z grzeczności tylko prowadził. Padura zachowywał się także nieśmiało.

— Długo pan zabawi?

— Nie wiem jeszcze...

Ojciec Kalasanty ręce potarł i ku drzwiom znowu niespokojnie spojrzał.

— Ale... organiścina spaźnia się... — rzekł niby sam do siebie — czas by już wódeczkę wypić i do obiadku, co Bóg dał, zasiąść... Padura milczał.

— My do regularnego życia tak nawykli jak konie do godzin, w których obrok dostają...

Wtem skrzypnęły drzwi i na progu ukazał się Mikołaj. Stanął w środku drzwi i lekko je przymknąwszy milczał; chcąc jednak zwrócić na siebie uwagę, począł chrząkać.

Ojciec Kalasanty odwrócił się.

— A... to ty? Czego chcesz? Mikołaj z tyłu w szyję poskrobał się.

— Względem szpaczka... proszę dobrodzieja...

— Cóż tam znowu?

— To tedacz, proszę dobrodzieja...

— No, no... — zakrzyczał ojciec Kalasanty — u ciebie zaraz tedacz — dla czego?

— Proszę ojca dobrodzieja, namacaliśmy pipaki...

— Jakto — namacaliśmy, z kim? Mikołaj znowu w kark poskrobał się.

— Z Moszkiem...

— Co?

— Ta-że dobrodziej go znają... z arendarzem popowieckim

— No? I cóż?

— Oglądaliśmy go akuratnie i pokazało się, że są pipaki... ot takie maleńkie, jak groszyny — dla łatwiejszego zrozumienia Mikołaj na palcu skazicielu pokazał wielkość — teraz to jeszcze nic, ale kto wie, czy się nie powiększą...

Ojciec Kalasanty niecierpliwił się.

— Ot, pleciesz, Bóg wie, co!

— Niech i tak będzie... ale ja dobrodziejowi mówię, że trzeba sprzedać, bo to tedacz.

Moszko powiada, że za niego na jarmarku i dziesięciu rubli nikt nie da.

— Howory do hory! Ja już mam kupca... za kilka dni poprowadzimy go do pałacu... pan graf kupi...

Mikołaj spojrzeniem zdziwionem patrzył na dobrodzieja i milczał.

— Pan graf do swojej stajni kupi... — powtórzył ksiądz z naciskiem.

— Bodaj tak!

Ojciec Kalasanty znacząco na Mikołaja mignął.

— On na rasowych koniach zna się — a szpaczek nie ostatni... ty wiesz przecie, on pochodzi ze stada Giżyckich.

Wierny furman i towarzysz ojca Kalasantego zmiarkował, o co chodzi.

— Prawda... od Giżyckich... Już to ja Moszkowi nie zawsze wierzę... on często bresze, jak najęty... a na koniach to taki się nie zna... Jak powiedział — pipaki — to tak, jakby mnie coś sipnęło! Co ty pleciesz, żydzie ?— powiadam... — jakie pipaki! To kostka... Cóż to nam perszynta konia kapować, czy co? My na tem zęby; za pozwoleniem, zjedli... Jak mnie powiedział, że dziesięć rubli — to cena szpaka, tom ledwie go w mordę nie zamalował! Co ty — powiadam — mielesz gębą? A on mi na to...

Wtem z tyłu, za Mikołajem, skrzypnęła klamka i zmusiła go do odwrócenia się. Jednocześnie z tym ruchem usunął się nieco na bok, a na progu ukazała się najprzód wielka metalowa taca, na niej parę butelek, a na talerzach krajanki kiełbas, rolady, szynki, chleb, masło — taka tego obfitość, jakby na dwadzieścia osób — a za tacą z poza butelek wyglądała bombiasta twarz organiścinej, upstrzona brodawkami.

Pojawienie się nowej osoby sprawiło ojcu Kalasantemu wielką przyjemność, bo radości swej ukryć nie mógł i ujrzawszy organiścinę, zawołał:

— Nareszcie!

Potem do Mikołaja się zwrócił:

— Nakiwaj-no tam Moszkowi, niechaj głupstw nie trąbi... bo p. marszałkowi poskarżę się i z arędy go wypędzić każe.

Mikołaj ukłonił się i wyszedł.

Ledwie organiścina ulokowała tacę z butelkami i zakąską na stole, nadszedł ojciec Łukasz.

Ksiądz Kalasanty zatarł ręce i do stolika zbliżył się.

— Teraz możemy przystąpić do spożycia darów bożych .. ale przedewszystkiem po kieliszku starki...

II.

Ojciec Łukasz ulokował Padurę na plebanji, która była tak obszerną, że kilkanaście pokoi miała zawsze niezajętych.

Znalazłszy się wieczorem w swojej izdebce, p. Tomasz otworzył kuferek i książeczkę jakąś niewielką wyjął. Nie czytał jej jednak, tylko na stoliku, przy którym stało łóżko, położył.

Ojciec Łukasz wcześnie go na spoczynek wyprawił, bo i sam z kogutami spać chadzał, ale p. Tomasz o spoczynku ani myślał. Łóżko było dla niego tak urządzone wygodnie, że proboszcz nigdy dla siebie o takiem nie zamarzył. Wprawna i usłużna ręka organiścinej siennik wypełniła świeżem sianem, zasłała go szarem zgrzebnem prześcieradłem własnej roboty, zakryła kołdrą, pikowaną własną ręką i jeden róg jej odwinęła tak filuternie, że biała poduszka zdawała się mrugać do p. Tomasza, do spoczynku go zapraszając.

Kiedy wszedł Padura, już w izbie było szaro, a zmierzch coraz bardziej rozpościerał szerokie skrzydła, któremi wkrótce miał do snu utulić  świat cały. Nie mógł tylko do odpoczynku schylić głowy młodzieńca. Położywszy książkę na stole, chodzić po izbie począł.

Miał o czem myśleć.

Zdawał sobie sprawę z tego, co widział, czuł i myślał. Porównywał siebie do ptaka, który do lotu dojrzał ; wprzód już tęsknił do tych światów, które przeczuwał, których krawędź malutką z gniazda swego widział — i nareszcie wyleciał. — Przesiąkły jeszcze nawskróś pokarmem macierzystym, nie miał siły pędzić za własnem marzeniem i myślą, więc wyleciawszy, usiadł na najbliższem drzewie, niepewny lotu i kierunku. Dziś się wyzwolił, ale żył jeszcze tradycją i życiem rodzinnem.

Siła młodzieńcza, siła życia, czynu, popychała go naprzód, pokazując i nęcąc na pół przymglonymi obrazy. Ramiona myśli rozchylały mu się tak szeroko, że nie tylko świat cały, ale wszystko niewiadome gotów był w objęcia swoje przytulić. Tęsknił, rwał się do niewiadomego i nieznanego świata i dotknąwszy się, nie wierzył, że się go dotknął. Owe dotknięcie się w zamyślenie go wprawiło. Otaczały go już nie marzenia z ławy szkolnej, ale rzeczywistość życia. Przedstawiały się mu obrazy, oświetlone iskrzącem południowem słońcem, na stepowem tle Ukrainy, obrazy pełne ruchliwości, życia, barw i kontrastów — więc mimowolnie wpatrzył się w nie i utonął spojrzeniem.

Począł po kolei przywoływać przed oczy postacie, niedawno widziane, które mu w pamięci odcisnęły się. Z jednej strony rysowała się piękna, pełna chrześcjańskiej pokory, postać ojca Łukasza, który skromnością swoją, ubóstwem i miłością przypominał owych nadjordańskich i genezareckich rybaków, opowiadających słowo boże tak, jak je czuli; z drugiej — wysuwała się postać ojca Kalasantego, księdza - bałaguły, z podkasaną rowerendą, z batogiem w ręku, smagającego zawzięcie konika, myślącego tylko o jarmarkach, o szacherkach na konie. W głębi, w dali tego obrazu i perspektywy, wywołanej własną myślą, migały przed nim sumiaste wąsy teorbanisty Witorta, przesuwała się od jednego do drugiego, pańska, wyniosła postać złotobrodego Emira, do słońca połyskiwał jego złoto papuzi kontusz... i coś więcej, więcej... Jedneni słowem, o szarym zmroku zaroiło się tam, gdzie oprócz p. Tomasza nie było nikogo.

W teru pośród ciszy, przerywanej tylko chodzeniem po pokoju Padury, ktoś się ostrożnie dotknął i drzwi z lekka odchylił.

— A panicz jeszcze nie spią? — odezwał się głos z za drzwi.

— Nie...

— Chciałem buty zabrać do oczyszczenia...

— Dobrze pryjacielu.

Był to Mikołaj, który w chwilach wolnych lokajską służbę na plebanji pełnił.

W ciemności dało się słyszeć cmoknienie językiem. Mikołaj w ten sposób wyrażał zwykle swoje niezadowolenie. Po chwilce milczenia znowu się odezwał:

— Ale u panicza ciemno...

— Świecę mam... — odrzekł Padura.

— Niechże mi ją panicz da, a ja pójdę do kuchni i ognia wydmucham.

Zabrał więc świecę i wyszedł. Owo wydmuchiwanie ognia polegało na tem, że do rozżarzonych węgli przykładało się skałkę sosnową, która od dmuchania zapalała się i służyła następnie do zapalenia świecy. Po dłuższej chwili wszedł Mikołaj ze światłem, postawił świecę na stoliku, ściągnął paniczowi buty i wyszedł.

Padura rozciągnął się jak długi na łóżku i książkę do ręki ujął — był to tomik poezyj A. Mickiewicza. W Krzemieńcu go jeszcze zdobył, w Krzemieńcu nauczył się na pamięć — i odtąd z tym tomikiem poezji nie rozstawał się. Są melodje, które, wpadłszy do duszy człowieka pozostają tara na wieki, niczem się wyrugować nie dadzą, a przy każdej sposobności zawsze wracają do pamięci, zawsze świeżo, zawsze najmilsze. Taką melodją był dla Padury ów tomik poezyj. Umiał go na pamięć, a jednak zawsze czytał i coraz bardziej rozkoszował się. Coś tam znajdował nowego, jakąś nutę nieznaną przedtem, która go za serce chwytała, ile razy ją potrącił. Znalazł tam nieznany przedtem wyraz — romantyczność — nie umiał go sformułować, czuł tylko jego znaczenie i to właśnie sprawiało poe-tyczną rozkosz. Mickiewicz uchylił przed nim rąbek tajemniczej zasłony i pokazał świat nowy, inny,   opromieniony poezją, pozbawioną sztywności. Świat ten i poezja rozkołysały go, rozmarzyły, napoiły napół fanatycznem pragnieniem, napełniły żądzą lotu, żądzą cierpień, budziły jakieś niejasne, nieokreślone, nienazwane tęsknoty i smutki. Tonął w marzeniu o życiu, pragnąc życia.

Długo leżąc, sam sobie deklamował harmonijne wiersze balad, unoszące go w świat tonów i marzeń, wsłuchiwał się w nie, pieścił się ich melodją, — nareszcie pianie koguta posłyszał.

— Późno już... — rzekł sam do siebie.

Pianie koguta powtórzyło się.

Padura szybko przewrócił parę kartek, spojrzenie zatrzymał na tytule: „To lubię" — i począł deklamować, naśladując bicie zegara, znaną baladę:

Bije raz, dwa, trzy, już północna pora,

Głucho w około zacisze;

Wiatr tylko szumi po murach klasztora

I psów szczekanie gdzieś słyszę...

Skończył, położył księżkę na stole i świecę zdmuchnął.

W ton sposób chciał przymusić sam siebie do spania. Ale gwałtem przywoływany sen nie przychodził. Majaczyły mu się długo nawoływane poezją obrazy i myśli. Przed napółsennem okiem snuły się rozmaite widziadła... Marzyło mu się, że wędruje brzegiem rzeki, że księżyc kąpie się i drży w srebrnych, cichych toniach, że pływają na nich okrągło wielkie liście łotociu, a pomiędzy nie lilje wodne podnoszą blade, zamyślone twarze, a wiatr, lecąc nad wodą, lekkokołysze ich głowy półsenne... Jakieś cienie, padając od sitowia i tataraków, kładną się na wodzie, poruszają się — i zdaje mu się, że z łona wód wypłynął rój świtezianek, który go ku sobie niewidzialnymi znakami, na pół dosłyszalnym szeptem wabi i pociąga...

Przetarł oczy — i na miejscu obrazu, który zniknął, powstał nowy: pośród mgły nocnej, wiszącej nad jeziorem, płynącej jak chmury ponad lasy i pola i łąki, zdało mu się, że leciała w mgłę owita, jakaś postać niewieścia... Coś tuliła do łona, mówiła, skarżyła się i zdało mu się, że wyraźnie słyszy głos: płaczę — oni się śmieją...

Obrazy stawały się coraz mglistsze, coraz mniej wyraziste — rozpływały się w przestrzeni, malały, nikły, zacierały się, płynęły wśród fali mgieł.., zasnął nareszcie.

Spał do rana spokojnym snem młodości. Szczęśliwy — miał przed sobą tylko przyszłość.

Żadne widmo, w całun wspomnień owinięte, nie przychodziło do jego łóżka, nie kładło kościstych dłoni na oczy i serce, nie rozmawiało z nim... Ukochani, których stracił bezpowrotnie, nie zjawiali się przed nim, nie spowiadali się ze swoich bolów i smutków życia, nie wołali go do siebie...

Ledwie brzask słoneczny zamknięto jego oczy uderzył — porwał się na równe nogi i okno otworzył. Fale świeżego, chłodnego powietrza napłynęły w jednym momencie i całą izdebkę napełniły rzeźwością i zdrowiem. Okno wychodziło na ogród. Jedno skrzydło jego dotykało, a raczej otaczało prawą stronę plebanji, ciągnęło się pod oknami ojca Łukasza i opierało się drewnianym parkanem o plac podkościelny. Drugie — ciągnęło się w głąb parku na półdziki spacerowy ogród zarosły brzostami, dębami i lipami, pośród których wiły się wąskie drożyny spacerowe. Pierwsza część ogrodu była właściwie wirydarzem, który ojciec Łukasz własnoręcznie pilnował, druga — parkiem, jakbyśmy dziś powiedzieli, angielskim, chociaż, jako żywo, nikomu nie śniło się wtedy Anglików naśladować. Ziemi i łanów było dosyć; ziemi nie żałowano, nie ściskano się, a drzewom pozwalano róść swobodnie, jak i ludzie rośli.

Padura stanął w oknie w bieliźnie i szerokim oddechem zdrowej, młodzieńczej piersi wciągał w siebie z rozkoszą wonne powietrze poranku, wsłuchiwał się jakiemś poetycznem zasłuchaniem w echo budzącego się dnia. Miodny zapach lip kwitnących najprzód go otoczył wonią swoją łagodną, sielską, prostą i posłużył za tło. na którem roztoczył się cały obraz wesołego, świeżego ukraińskiego poranku. Przy kwitnących bu-

Metach lip, brzęcząc ledwie dosłyszalnym głosem, kręciły się pszczoły, które z błyskiem pierwszego słonecznego promienia na robotę wyleciały bliżej domu, na kuczach, na okapie, ćwierkały' zawzięcie wróble, jakby umyślnie chciały zagłuszyć skrzekot siedzącej na parkanie sroki; z daleka, z głębi ogrodu dolatywały ostatnie trele słowiczej piosnki. Wszystkie głosy, zmięszane w jeden, wytworzyły razem ten głos przyrody, którym zbudzona, przemawiała.

Nad domami unosiła się jeszcze mgła poranku, jak gaza ciniuchna, przez którą przedzierały się złociste promienie wschodzącego słońca i migocąc i łamiąc się na kroplach rosy, oświecały czuby drzew, połyskując wszystkimi kolorami brylantów. Słońca widać jeszcze nie było i tylko promienie jego, szerokiemi strzałami przesuwały się między gałęzie i liście drzew i co chwila podnosząc się wyżej, nikły, niby roztopione.

Olbrzymia, blado szafirowa pogodna kopuła nakrywała ogród, ptaki śpiewające, brzęczące pszczoły i pogodny, niczem niezmącony.

P.Tomasz niby oczarowany wsłuchiwał się długo w ten poetyczny rozgwar, do ciszy podobny — i wtem głowę odwrócił... Zdało mu się, że słyszy chrzęst piasku, dźwięk, który mu się obił o uszy prawdziwym dysonansem śród harmonijnych głosów budzącej się natury.

Nachylił się i słuchał.

Rzeczywiście, na zwirze, którym uliczki były wysypane, od strony mieszkania ojca Łukasza rozlegały się echa kroków coraz bliższe i wyrazistsze. W tem na drożynie pokazała się postać księdza proboszcza. Szedł bez czapki, niósł w ręku konewkę z wodą i modlił się.

Podlewał swoje ulubione kwiaty.

Padura cofnął się w głębię pokoju i począł ubierać się i umywać prędko, ażeby nie być zaskoczonym z nienacka.

Ojciec Łukasz, podlawszy kwiaty, zatrzymał się i w stronę pokoju, zajętego przez Tomasza, spojrzał.

— Zbudził sio ptaszek.. — zauważył.

Postawił konewkę i ruch taki zrobił, jakby miał zamiar do otwartego okna się zbliżyć. Zawahał się jednak i cofnął się. Snać przyszło mu. na myśl, że gość nieubrany jeszcze. Padura nabierał się szybko. Przez otwarte okno wpadały do niego jakieś półsłówka niewyraźnej rozmowy — jakieś dziecinne głosy mięszały się ze sobą, a śród tej mięszaniny dźwięków słyszał wyraźnie głos ojca Łukasza. Ubrawszy sio więc, znowu do okna przystąpił i w tę stronę, skąd odgłos rozmowy dolatywał, spojrzał.

Znowu spostrzegł ojca Łukasza. Stał tyłem zwrócony do okna, a przed nim kilku chłopaków siedmio — ośmioletnich, którzy po kolei zbliżali się do księdza proboszcza i w rękę go całowali. Z książeczek, które każdy z nich w ręku trzymał, można było wnosić, że dziatwa idzie do szkoły.

W istocie szli do szkoły, którą ojciec Łukasz bezpłatnie dla ubogich parafjan urządził na probostwie — z własnych funduszów i datków życzliwych ludzi. Dziatwa okoliczna, podążająca do szkoły, ujrzawszy krzątającego się w ogródku proboszcza, zachodziła kolejno pocałować rękę starca na dzień dobry. Takie odwidziny co dnia się powtarzały. Ojciec Łukasz z każdym, który się zbliżył do pocałowania jego ręki, rozmawiał.

— To ty Wojtek?

— Ja... proszę dobrodzieja... Wojtek w. rękę. proboszcza cmoknął.

— Nie poznałem cię kochanie .. a to dopiero ! Nie chodziłeś pewnie do szkoły?

Wojtek znowu w rękę księdza pocałował.

— Nie, proszę dobrodzieja.

— Źle, kochanie... Przypomniał coś sobie.

— Prawda, że to u was matka chora... — ciągnął — no, i jakże? Lepiej?

— Lepiej...

— No, dzięki Bogu!

Spojrzał na bladą, wychudzoną twarz Wojtka i odgadł, że chłopiec nie wszystko powiedział. Pogładził go po głowie.

— Wróciwszy ze szkoły, powiedz ta kochanie ojcu, niech do mnie przyjdzie... i worek niech weźmie... mam dla was trochę mąki.

Nad głową chłopca znak krzyża zrobił.

— Marsz! — rzekł wesołym głosem — a ucz się dobrze...

Wojtek znowu w rękę księdza pocałował i z kopyta ruszył do szkoły.

— Jędrek! A to co masz pod okiem ? — wołał, podnosząc do góry głowę całującego go w rękę chłopaka i schylającego się tak, jakby coś ukryć pragnął.

Jędrek zdobył porządnego siniaka.

— Pięknie się uczysz, kochanie — zauważył. — Powiem organiście, niech cię w kozie przytrzyma...

Chłopiec stał z pokorną ruiną winowajcy. Ojciec Łukasz pod brodę go trzymał i w oczy patrzył.

— Widzisz, kochanie, mało co brakowało, a byłbyś oko stracił... Któż to cię tak poczęstował?

— Michaś... proszę dobrodzieja, Ksiądz głową kiwał.

— Ładnie, ładnie... połowa twarzy spuchła... Zajdź-no smarkaczu do mnie... trzeba ci to nasmarować...

— Spóźnię się do szkoły — bąknął Jędrek.

— A widzisz... boisz się... ażeby ci skóry nie wysmarowali, a źle robisz!

Rozmowa ojca Łukasza z dziećmi trwała dość długo, a Padura przysłuchiwał się jej z pewną przyjemnością, którą go napawała czystość i zacność księdza proboszcza, kiedy nagle z za plebanji posłyszał dźwięczny wesoły głos.

— Niech będzie pochwalony!

Ojciec Łukasz głowę w tę stronę odwrócił. Ku niemu zbliżał się szpakowaty już człowiek. Ksiądz nie poznał go, ale na pozdrowienie odpowiedział:

— Na wieki wieków ! — i na zbliżającego się ku niemu czekał.

W tem obie ręce podniósł, klasnął z podziwienia i wyciągnąwszy ku idącemu ramiona, z dobrym i pogodnym uśmiechem zawołał:

— Jak mi Bóg miły, nie poznałem cię, Zorjanie!... Co prawda, często mi się to zdarza:..

Mowę przerywał, całując w czoło i twarz przybyłego.

— Wzrok tracę... tracę kochanie... Ot, zwykle jak na starość... Im do nowego świata bliżej, tem gorzej widzę to, co za mną zostaje...

Nagle przeszedł do innego przedmiotu.

— Gdzież to bywałeś, kochanie? Znikłeś tak niespodziewanie, jak czajka w stepie.

— Skarb znalazłem — brzmiała wesoła odpowiedź.

Ojciec Łukasz uśmiechnął się wyrozumiale.

— Znowu skarb... będziesz bogaty — dodał z pewnym odcieniem ironji.

— O! — rzekł z zapałem młodzieniec — gdybym mógł to wszystko znaleść, w co wierzę, że jest — wtenczas dopiero powiedziałbym, żem bogaty!

— Cóż? Odkopałeś co nowego?

— Wracam właśnie z Zarwańca. Odkopaliśmy dwie mogiły...

— Cóż marszałek na to?

— Ach! co marszałek! — zawołał z pewną żywością — dla niego istnieje tylko taki świat, którego jego zmysły dotykają, na którym on żyje...

Tymczasem Padura, zebrawszy się, z pokoiku swego wyszedł i skierował się do ogródka księdza proboszcza. Ujrzawszy go rozmawiającego z nieznajomym, cofnął się, ale ojciec Łukasz domyślał się, czyja to postać mignęła zdaleka i zawołał go:

— Panie Tomaszu! A nie uciekaj kochanie od nas!

Potem do przybyłego zwróciwszy się, szepnął półgłosem:

— Gość mój... zaraz was zapoznam. . Pan Tomasz do rozmawiających zbliżył się.

— Masz kolegę, kochanie — do Padury ojciec Łukasz się zwrócił — z którym ci pewnie czas zejdzie mile... Pan Zorjan Chodakowski...

— Padura...

— Zorjan Dołęga — ciągnął ksiądz dalej — bo są Chodakowscy i niedołęgi...

Zorjan równego nie był wieku z Padurą i różnił się od niego całą postawą. Średniego wzrostu, krępy, czoło i całą twarz posiadał kwadratową, piwne, krągłe oczy przypominały wzrok jastrzębia — bystry, przenikający, ciekawy. Twarz. miała wyraz pogodny, spokojny, a szczery uśmiech ust pociągał do siebie wszystkich. Smagłe, ogorzałe policzki, żylaste muskularne ręce, szerokie piersi i plecy nadawały mu postać człowieka, stworzonego do trudów codziennego życia, wytrwałego zarówno na fizyczne, jak i moralne ciosy.

Chodakowski wędrował przez całą Ukrainę Podole i Wołyń piechotą. Jedni mieli go za dziwaka, inni za jakiegoś skrajnego demagoga z powodu tego, co mówił i robił, ale w ogóle miał wszędzie życzliwych i przyjaciół. Szczery, serdeczny, otwarty, wykształcony wchodził z równą swobodą i spokojem do chat wieśniaczych, jak i do salonów pańskich — a tu i tam zawsze mówił to, co czuł i myślał.

Spojrzeli sobie w oczy, przemówili kilka słów do siebie — i już się poznali. Szczerość zbliżyła ich.

Zorjan przyjeżdżał zwykle na parę tygodni do ojca Łukasza, dawnego swego profesora i tu zdobycze swoje układał, coś pisał, ale co — chyba oprócz księdza proboszcza, nikt o tem nie wiedział.

Po chwilce rozmowy wszyscy trzej udali się na plebanję na śniadanie bardzo nie wykwintne. Ojciec Łukasz trzymał się starego szlacheckiego zwyczaju na Ukrainie — herbaty i kawy nie pijał, winnej polewki nie używał, jadał więc co rana jaglany krupniczek i z tem dożył do późnego wieku, zachował trzeźwość umysłu i ciała, które mu pozwalały oddawać się w zupełności na posługi bliźnich.

Po śniadaniu, ojciec Łukasz wrócił do swoich zajęć, a nasi przyjaciele do ogrodu wyszli. Obaj byli radzi sobie i weseli.

Stuletnie lipy i jawory, szczątki może niegdyś olbrzymiego lasu, cieniem swoim i chłodem -ostudzały dwie głowy, nie równe wiekiem, ale zapalone do pracy, rozpłomienione idealną miłością kraju, dla którego gotowi byli nieść wszystko co posiadali — naukę, zdrowie, życie, siłę. Piersi ich rozsadzał wrzątek pragnienia czegoś dobrego, nadzwyczajnego, ażeby ukołysało duszę, uspokoiło głowę, a przez życie wiodło niby jasna smuga.

— Dobrze, że pana poznaję — mówił Zorjan — nie znałem jeszcze pana, ale słyszałem wiele i przeczuwałem duszą... Jestem śród poczciwych ludzi i byłoby mi tu jak w raju. gdybym niczego więcej, oprócz objadu i przyjemnej rozrywki nie potrzebował. Dla mnie jednak między barszczem chłopskim, a najwykwintniejszą zupą francuską f rostbefem — nie ma różnicy... Ja potrzebuję jeść — a czem zaspokajam głód czy barszczem i chlebem, czy najwykwintniejszą potrawą — jest to dla mnie rzeczą obojętną.

W paplaniu polskiem, czy francuskiem nie znajduję ani rozrywki, ani przyjemności. Nic dziwnego, że tęskniłem do kogoś, co dalej okiem wybiega po za kuchnię i salon. Czułem potrzebę otworzyć komuś i przed kimś duszę, wygadać się... A tu — albo epikurejczycy wyrafinowani, albo — nachylił się do ucha i szepnął półgłosem — baranie głowy ..

Padura poważnym uśmiechem przyjął te zwierzenia.

— Jednego tu tylko znalazłem, który się od wszystkich wyróżnia swoją dziką, niepohamowaną naturą.

— Obywatel? Szlachcic?

— Nie... oficer.

W zapytaniu Tomasza było zaciekawienie.

— Tak jest... dziwna natura! Na pozór jest to słup wiorstowy, który na wszystkich jednakowo obojętnie patrzy — ale czuć, że pod zimną powłoką coś wre i kotłuje się

— Polak?

— Nie... pół tatar pół kozak. Kędyś z nad Donu, czy z nad Kubani — prawdziwie dziki syn swobody, któremu najlepiej jest w stepie.

— I dawno już tutaj ?

— O, już od dziesięciu lat znają go tu wszyscy — od czasu, jak się tu stale rozlokowały wojska — i on mieszka. Przeniesiono go do Kijowa, ale wrócił na urlop. Bratał się ze szlachtą okoliczną, polował z nimi, więc lubiano go wyjątkowo, pomimo to, że... ale, po cóż mam opowiadać, sam go pan poznasz.

Padura zamyślił się. Opowiadanie Chodakowskiego nasuwało mu pewne domysły. On miał się widzieć w Sawraniu właśnie z kimś, kto bardzo tego nieznajomego przypominał...

— Zaciekawiasz mnie pan — zauważył po. chwili.

— O! zaciekawię pana jeszcze więcej...

— Więcej?

— Jest masonem....

Ostatni wyraz sprawił na Padurze niezwykłe wrażenie .. Domyślał się już, kim był ów nieznajomy, ale nie wiedział czy Zorjan wie o wszystkiem — o czem on wiedział.

Podniósł więc czoło i wielkie swoje, spokojne,   rozmarzone spojrzenie w Chodakowskim utkwił.

— Skądże tu masoni? — zapytał, niby nie wiedząc o niczem.

— Posiadamy przecież lożę masońską... w okolicy.

Postać nieznajomego, opromieniona jakąś tajemnicą, stała przed nim na pół odgadnięta.

— Jak się nazywa ów oficer, jeżeli wolno wiedzieć?

— Nekras...

— Kapitan?

— Kapitan...

Rozmowa przerwała się na chwilę. Wkrótce jednak nawiązała się znowu z całą żywością ludzi, którzy wiele mają sobie do powiedzenia.

Spacerowali więc dalej w cieniu drzew, wiodąc nieskończone, zda się, i namiętne rozmowy. o najrozmaitszych kwestjach i sprawach bieżących, z taką swobodą i otwartością, jakby się sto lat ze sobą znali, a na jakie tylko ludzie pokrewnych przekonań zdobyć się potrafią. Na poetycznym umyśle Padury wiadomość o istnieniu w sąsiedztwie loży masońskiej, myśl o tem, że tych tajemniczych ludzi, przed którymi drżeli nieraz najpotężniejsi władcy świata, będzie mógł oglądać na własne oczy, nie dawała spoczynku. Sród ożywionej rozmowy wracał ciągle do nich i niewidzianym jeszcze postaciom starał się nadać kształty i formy według własnej wyobraźni i myśli.

Po uspokojeniu się rozmowy nieco do kolegi się zwrócił.

— Przepraszam za moją niedyskrecję — zaczął nieśmiało — ale napomknienie pana o istnieniu w sąsiedztwie loży masońskiej bardzo mnie zainteresowało i dlatego pozwalani sobie wrócić do tego przedmiotu... — czy to nie jest tajemnicą?— Rad był wybadać kolegę.

Chodakowski w oczy mu spojrzał.

— Dla pana — nie jest, dla innych — tajemnica — odrzekł z całą szczerością.

Tomasz wyciągnął rękę i podaną sobie uścisnął.

— Dziękuję za zaufanie... nie zasłużyłem jeszcze...

— Ojciec Łukasz nie wszystkich zaszczyca przyjaźnią, ale kogo zaszczyca, przed tym tajemnic nie ma.

Padura po raz drugi w milczeniu wyciągnął rękę i dłoń Zorjana uścisnął.

— Siedziba loży w Zarwańcu...

— Zarwaniec ? Jest to majętność Popowskich, jeżeli się nie mylę.

— Tak, rezydencja pana marszałka. Dobry to człowiek. Jeżeli nic je, nie gra i nie radzi o ludzkości — przyjeżdża dla... rozrywki do kościoła. Pan go gdzie poznałeś?

— Przed rokiem w Warszawie.

— Więc i pannę Marję pan znasz?

— Kogo ?

— Córkę państwa Popowskich.

— Znam — odrzekł Padura z pozornym spokojem.

Żorjan ciągnął dalej uszczypliwie:

— Co to za ciekawa postać tego pana marszałka, posiadacza orderu złotego Koła i kawalera gwiazdy sześcioramiennej...

Przechodzili właśnie pod zwieszającemi się konarami lip w kierunku plebanji, która zdaleka migotała białemi ścianami. Chodakowski zatrzymał się nagle.

— Pan zdaje się, jesteś admiratorem wolnomurarstwa?

— Jestem, panie... Zachwyca mnie zawsze każda instytucja, która dąży do umniejszenia złego  na ziemi... A pan, jak widzę, wyrażasz się o  masonach uszczypliwie?

— Mogę zaręczyć, że ta sama myśl, która pana zachwyca — i mnie zachwyca, tylko nie mogę pojąć, dla czego dobra myśl, ażeby się mogła urzeczywistnić, potrzebuje koniecznie komedjanckiej formy? Poco ludzie, którzy czczą i miłują prawdę, budują dla niej osobne świątynie, ustanawiają kult tajemniczy, tak jak gdyby bez tego żaden dobry uczynek był niemożebny? Poto chyba, ażeby mieć możność udawania wielkich ludzi i rozprawiania na wielkie tematy. Mojem zdaniem, nie możemy tak długo zakreślać sobie ogólnoludzkich, politycznych, czy filantropijnych celów, jak długo tych celów i żądań nie osiągniemy u siebie. Nasza własna niwa leży odłogiem — a my o użyznieniu cudzej myślimy!

— Słusznie! — zawołał Padura z zapałem — ale od nich panie możemy dostać wskazówki, fundusze, poparcie !

— Od kogo? — spytał spokojnie Zorjan.

— Od nich... pan wiesz od kogo.

— Właśnie dla tego, że wiem, nic się od nich nie spodziewam. U nas masoni nie rozporządzają żadnymi środkami, przy władzy nie są, wpływem żadnym nie cieszą się. Są to szlachetni marzyciele i propagatorowie ideału wolnej ludzkości, albo próżni, przed którymi wszystkie drogi zamknięte, więc dla zaspokojenia własnej ambicji, zakładają śród stepów lożę i udają, że coś robią .. Potrzebują postawić siebie na jakimś wysokim fundamencie i pokryć fantastyczną obsłonką próżniactwo. Kilkunastu masonów nie przekształci społeczeństwa. Zejdźmy z wyżyn na niziny i tam pracujmy. Kto szuka materjału do budowy, ten nie używa wierzchołków, chociaż uwieńczone koroną listną, przedstawiają się wspaniale, ale odziemków szuka — szarych, z połupaną korą, pokaleczonych z wierzchu cięciem siekiery jakiegoś wędrownego cieśli, pozbawionych wszelkich ozdób, — a to z tej przyczyny, że drzewo kruche u góry, choć piękne, trupieszeje rychło. Ze społeczeństwem dzieje się często tak samo...

— Jesteś pan, jak widzę, zwolennikiem panowania demosu — zauważył Padura.

— Do nowej budowy trzeba nowych materjałów.

— Więc pan myślisz, że tym nowym materjałem może być lud wyłącznie.

— Wierzę w to.

— Pan się mylisz — przynajmniej co do Ukrainy.

— Dla czego ?

— Ruchy ukraińskie, od polowy prawie XVII. do końca prawie XVIII. wieku były właśnie wyłącznie ludowymi, a przecież nie stworzyły państwa. Od niego nie wyszła nawet idea państwa. Lud jest podobnym do fali, która niczem nie hamowana, zalewa i niszczy wszystko.

— Tak panie, ale ujęta rozumnie, staje się pożyteczną.

— Oto właśnie chodzi, ażeby tę falę ująć rozumnie — nie w teru znaczeniu, ażeby ona tylko na nas pracowała, ale ażeby posłużyła za podwalinę jakiejś trwałej budowy. Dla czegożby zużytkowaniem posiadanej siły nie mogli zająć się oni i szlachta?

Chodakowski zaśmiał się.

— W tem właśnie sęk, że oni się bawią,. latają pod obłokami i stamtąd na ziemię patrzą. Nastąpiło milczenie.

— A gdyby się ktoś znalazł, ktoby potrafił i zechciał tę silę użyć, spoić w jedno ? Gdybyśmy, naprzykład, dziś posiadali taką kozaczyznę, jaką niegdyś posiadała Polska — cóżby to za potęgę militarną można było stworzyć!

— O potędze militarnej ja nie myślę — odrzekł  spokojnie Chodakowski. Szczęście ludzi i ludzkości nie spoczywa w ilości uzbrojonego żołnierza.

— Ha! złapałem przecie pana! — zawołał z uśmiechem Padura- i pan jesteś marzycielem...

— Prawda panie, lecz wierzę, że szczęście na ziemi tylko wtedy nastąpi, kiedy ludzie nie będą potrzebowali bronić się orężem, ale rozumem własnym.

— Tak; ale taką chwilę wywalczyć trzeba!

Wtem na końcu alei ukazała się postać; Mikołaja, który młodych panów na obiad przyszedł prosić.

Czas na rozmowie minął, jak jedna chwilka i dopiero kiedy im Mikołaj obiad przypomniał obudziło się wrażenie głodu.

Przy obiedzie brakowało jeno ojca Kalasantego, który na jarmark tygodniowy do Żaszkowa czmychnął, chłopca stajennego tylko ze sobą wziąwszy. Czas przeszedł im na bardzo ożywionej gawędzie, dotyczącej rozmaitych przedmiotów, wykopanych w mogiłach przez Chodakowskiego.

Człowiek ten stał się podziwieniem, a często i pośmiewiskiem w okolicy, głównie z powodu zagadkowej jego działalności. Rozkopywanie mogił — brano za szukanie skarbów, pisywanie pieśni i podań ludu — za dziwactwo, słabostkę bezcelową, bo nikomu przez myśl nie przechodziło, ażeby w mogiłach spoczywające szkielety, jakieś małe gliniane naczynia przy nich, pordzewione ostrza strzał, kamienne noże i topory, jakieś krągło - wklęsłe blachy, trochę ozdób, nie odznaczających się ani gustem, ani robotą, mogły kogo interesować. Spisywanie pieśni było jeszcze większą zagadką — bo co w tych pieśniach napół dzikiego, brudnego, ciągnącego pług, ludu mogło być ciekawego?

Chodakowski robił swoje, rzadko tylko przed kim tłumacząc się z planów, a tymczasem niezmordowanie pracował. W miarę przybywania materjałów, rozszerzał mu się plan i pogląd na dzieje przedhistoryczne, nie pisane piórem, ale złożone w ziemi w szczątkach. Zgromadziwszy te ułamki, marzył o napisaniu kiedyś dziejów Słowiańszczyzny i plemion, na jej ziemi rozsiadłych. Wzrok jego i myśl nie dały się przykuć do jednego miejsca, ale objęły całą wschodnią Słowiańszczyznę od Orła aż do Donu i morza Azowskiego. Brakowało mu nie chęci do pracy i wytrwania, ale funduszów, o które się starał, zwróciwszy się przedewszystkiem do swoich. Czekał na jakąś stanowczą decyzję i pracował w oczekiwaniu.

Tu wypadek zbliżył go z emirem, marszałkiem, Nekrasem i Padurą.

Padura nie wątpił, że oficer, o którym wspomniał Zorjan, był właśnie tą osobą, której szukał, z którą miał się spotkać. Kiedy z Kijowa do Iliniec wyjeżdżał, powiedziano mu, że go znajdzie w Sawraniu. Trudno było przypuścić, ażeby ktoś inny nazywał się Nekrasem i do Sawrania w tym samym czasie przybył.

Nie dał jednak po sobie poznać, że się z Nekrasem miał tu właśnie zjechać i.. o czemś radzić. Przed Chodakowskim nie zdradził się w niczem. Rozmawiał o rzeczach głęboko go obchodzących, ale o planach i zamiarach milczał.

Jeden tylko Złotobrody Emir wiedział o wszystkiem. Pragnął się z młodym przyjacielem zobaczyć co rychlej, ale go o przyjazd nie naglił, wiedział, że Padura z pierwszej sposobności korzysta, ażeby do pałacu na dłuższą rozmowę zawitać.

Zanim się więc z Emirem zobaczy, chciał pierwej sprawdzić domysły swoje co do Nekrasa.

I Chodakowski rad był ich poznać ze sobą.

Raz więc nad wieczorem wybrali się obaj na drugi koniec miasta w odwidziny do Nekrasa. Pan kapitan mieszkał daleko, przy drodze wiodącej z miasta do Olgopola. Zmrok zapadł, zanim do mieszkania jego doszli. Tu i tam poczęły błyskać światełka, z rzadka z początku. potem coraz gęściej i migotały rozsiane na ciemnem tle nocy, jak gwiazdy.

— U kapitana ciemno — zauważył Zorjan.

— Któryż to domek ?

Zorjan nakierował wzrok jego na chatę,stojącą na uboczu drogi i o ile z błyskających świateł przez okna można było wnosić, na pochyłości.

Zbliżyli się nareszcie do niej. Śród ciemności ledwie ją można było rozpoznać po białych ścianach. Od chaty dolatywał do nich jakiś śpiew, nieco do mruczenia podobny, żałosny, smutny, jękliwy.

Chodakowski za rękę Padurę ujął.

— Poczekaj pan... ktoś śpiewa... Zatrzymali się i słuchali. Śpiew, a raczej powiedziawszy jakaś skarga śpiewana, rozlegał się dalej — a tą samą siłą, z tem samem natężeniem, z tym samym jękiem żałosnym.

— Nie, to nie nasz... — zauważył Chodakowski.

— Co?

— Śpiew .. nie uważasz pan ?

— Nie wiem, o co panu chodzi.

— To Moskal śpiewa Nasz lud posiada więcej melodyjności. więcej śpiewności, więcej rozmaitości motywów.

Śpiewający półgłosem żołnierz, posłyszawszy szmer, przestał śpiewać i śród ciemności nocy. słychać było jakiś ruch gwałtowny i widać ledwie zarysowaną ludzką postać. Był to „deńszczyk" Nekrasa. Na szmer zbliżających się kroków porwał się na równe nogi, myśląc, że może kapitan cicho się zbliża.

— Kapitan w domu? —spytał Chodakowski. — Nie ma... wasze bł...ła...ho...rodje... Chwilkę trwało milczenie.

— Szkoda... poszedł, czy pojechał ?

— Pojechał... konno.

— No. to nie mamy czego czekać — rzekł Zorjan — pojechał pewnie w sąsiedztwo i wróci dopiero w nocy lub jutro.

Do deńszczyka się zwrócił.

— Nie mówił pan, kiedy przyjedzie ?

— Nie mówił...

— Powiedz, jak wróci, że byłem u niego... z gościem...

Żołnierz mimowolnym ruchem podniósł ręko do skroni i wyprężony rzekł :

— Słucham...

Skierowali więc kroki z powrotem do domu.

Kiedy się przedzierali brudnemi i ciasnemi uliczkami przez miasto, noc już zupełnie rozpostarła swoje czarne skrzydła. Ruch ustał, tylko kiedy niekiedy przemknęła się przez ulicę jakaś niewyraźna postać ludzka, a ciszę nocną przerywały dalekie szczekania psów. hukania puchaczy i w jedno echo zlewały się, płynąc kędyś daleko...

Obaj młodzi ludzie szli w milczeniu przez miasto, aż nareszcie na ów płac szabasowy wyszli. Dokoła było ciemno i cicho, tylko czarne chmury, zdawało się, zwisały coraz niżej nad ziemią, jakby spaść miały, a od stepu,- który przepaścistą otchłanią czerniał przed nimi, łagodny wiatr wionął i o twarze ich otarłszy się, niesłyszalny, niewidzialny popłynął dalej, ażeby pomiędzy żydowskiemi domkami i zaułkami skonać.

— Stepem pachnie — odezwał się Padura

— A pan znasz ten zapach ?

— O. panie ! Wyrosłem kołysany poświstem lego wiatru, a muzyka stepowa budziła mnie nieraz...

Zapanowało milczenie.

— Wie pan, co ? — odezwał się po chwili Zorjan — te domy, ci ludzie, to cuchnące powietrze miasta, którem oddychać trzeba, tak jakoś gniotą i cisną duszę ludzką że uciekłbym teraz w step, ażeby tam wolną piersią odetchąć !

— A jabym zrobił to samo...

— Prawda, że zapach stepowy jest  odurzający ? Człowiek ze stepów podobnym się staje do konia, który, czując swobodę, rozdyma chrapy, parska i kopytem rwie ziemię - prawda?

Zorjan na odpowiedź nie czekał. Stanął — i oddychać począł, ciągnąc szerokim oddechem wonne powietrze stepowe, które świeży wietrzyk przynosił.

— Chodźmy ! — naglił Padura.

— Chodźmy !

W milczeniu w step skierowali się, który tuż za placem jarmarkowym bezbrzeżną równiną się ciągnął. W pół godziny już i ślad za nimi zatarł się i zginął.

— Obyśmy tylko nie zbłądzili —zauważył Padura.

— Nie bój się pan... ja mam w sobie trochę krwi praojców Hunów, którzy na stepach bywali u siebie w domu.

— Na co nam Hunów szukać ? — wtrącił p. Tomasz.

— Rozumiem... pan o kozakach myślisz.

— Alboż dla nich step nie był domem ?

— Prawda...

Pochmurne niebo wisiało nad nimi, iak całun czarne, równe, spokojne, ciężkie, a żaden promyk gwiazdy nie przedarł się przez tę gęstą tkaninę mgły. U nóg ich szeleściała sucha, rosą niepokryta trawa, a śród ciszy stepowej, niby pokrywającej jakąś tajemnicę, słychać było tylko granie chruściela, zwoływanie się przepiórek, lub jęk przebudzonej czajki.

— Będzie deszcz — trawa sucha — zauważył Padura.

— Pewnie...

— Aby nam tylko pozwolił do domu umknąć.

— A jeżeli zmoczy? Pan się boisz deszczu?

— W stepie samego djabła nie boję się! — odpowiedział Padura.

Śród ciemności nocy rozległ się chichot dźwięczny, miły, szczery, odbił się stokrotnem echem śród stepu jakby wtórowało mu śmianie się chochlików; śmiech ów płynął w ruladach coraz dalej, dalej, słabnął — i zginął nareszcie ledwie dosłyszalnym głosem odzywając się z jakiejś głębi czarnej.

Był to śmiech Zorjana. Stanęli obydwa.

— Jesteśmy krewni — zauważył Chodakowski.

— No, kiedyśmy się już do pokrewieństwa przyznali, proponuję wyrzucić z naszego słownika wyraz „pan".

— I owszem...

W ciemności wyciągnęli ku sobie ręce i uściskali się.

— Ja uznaję braterstwo krwi — rzekł Zorjan.

— A ja w nie wierzę...

Tak rozmawiając, szli dalej bez celu, coraz bardziej pogrążając się w czarną bezdnię nocy stepowej, a słysząc tylko własne głosy, nie widząc twarzy i za świadka mając wiatr stepowy i chmury. Wędrówka ta trwała już może trzy może cztery godziny, ale żaden z nich nie czuł jeszcze zmęczenia.

W tem Padurze na myśl przyszło, iż ojciec Łukasz niepokoić się może ich nieobecnością.

— Zdaje się, że trzeba wrócić — rzekł.

— Pora już...

Wtem ucho ich uderzył tentent kopyt, głucho rozlegający się śród stepu.

— Jakiś dziki może amator wycieczek, jak i my — zauważył Zorjan, wsłuchując się.

— Albo krewny — dodał z uśmiechem Tomasz.

Tymczasem tętent coraz wyrazistszy, zdawało się, zbliżał się do nich.

— Wprost ku nam pędzi...

— Musimy być blisko drogi.

Ledwie te słowa Padura wymówił, kiedy jednocześnie obaj poczuli dotknięcie nóg do twardej ziemi.

— Otóż i na drodze jesteśmy.

Znowu zatrzymali się i poczęli się orjentować. A tentent rozlegał się coraz wyraźniej, coraz bliżej, tak, że z taktu konia nie trudno było odgadnąć pędzącego ku nim jeźdźca. Za chwilę rzeczywiście koń przemknął koło nich, chrapiąc i parskając, unosząc niewyraźnie na tlę nocy rysującą, się postać jeźdźca.

Chodakowskiemu myśl przyszła, czy to nie Nekras ?

— Hop! hop! — zawołał.

Koń odskoczywszy ledwie kilkanaście kroków od nich, zatrzymał się nagle.

— To ty Nekras?

— Ja...

— Oto dopiero spotkanie! Trzeba, ażeby się nam naraz wszystkim trzem chciało jednego głupstwa ! Ty zkąd wracasz ?

— Od kolegów... — odrzekł wymijająco. Nekras zsiadł z konia.

— Mamy kolegę — rzekł Zorjan. — Zdaje się, że widzę kogoś.

— Jeżeli widzisz, to jego... Tomasz Padura... Podali sobie ręce.

— No, a panowie skąd i dokąd ?

— Z domu i do domu... — odrzekł Zorjan.

— Byliśmy na spacerze..; — dodał Padura.

— Piękny spacer. Lubię takie wycieczki, kiedy człowiek tylko naturę widzi lub czuje, a zamiast ludzi, trącających o boki, wolny wiatr twarz głaszcze, coś szepce do ucha i woła do siebie.

— I nas wiatr wywabił — odezwał się Zorjan.

— O, to zdrajca i pochlebnik dla tych, którzy naturę lubią.

Padura na dźwięk głosu Nekrasa, spojrzenie badawcze utkwił w niego... Ale było tak ciemno, że  wzrok jego ledwie kontury ludzkie odróżniał.

Śród ciszy słychać było tylko miarowe stąpanie ich kroków. Wreszcie odezwał się Padura:

— Cóż tam kapitanie słychać... Kijów? Nekras, niby tknięty czemś, odwrócił się nagle ku Padurze.

— Dobrze, panie... a Sawrań?

Dźwięk rozmowy zbudził z zamyślenia Zorjana.

— O czem tak rozmawiacie ? -- Zapytujemy siebie o nowiny.

Śród ciemności nocy słychać było czyjeś głębokie westchnienie.

I znowu wszyscy zamilkli. Szli obok siebie cicho, każdy własną myślą zajęty. Posłyszano wreszcie szczekanie psów.

— Już niedaleko...

Niezadługo potem poczęły tu i ówdzie migotać na ciemnem tle nocy jasne punkty — to dopalało się łuczywo w chatach chłopskich, wiankiem otaczających Sawrań.

III.

Pan graf nudził się w Sawraniu. Odwidził wprawdzie Zarwaniec, ale tak jakoś nieszczęśliwie trafił, że gości nie było. Pani marszałkowa starała się go usidlić przy sobie, ale Emir niby duchem jakim z miejsca na miejsce pędzony, zerwał się pewnego rana z łóżka, kazał na gwałt sposobić się do drogi, a w parę godzin potem, z nieodstępnymi towarzyszami — Sokołem i Witortem —  do Sawrania wrócił.

Wrócił w posępnym nastroju, ani go śpiew i granie Witorta, ani ulubione konie rozweselić nie mogły. Jakaś nim gorączka miotała wewnętrzna, duch niespokojny, niejasne i nieokreślone pragnienia unosiły po za świat zwyczajny, kogoś pragnął, roiło się w jego głowie, ale ani pragnień ani rojeń określić ściśle niepotrafił. Tęsknił, nudził, siedział posępny w czterech ścianach zamknięty, lub w step uciekał. Ale nie znajdował spokoju ani w ciszy mieszkania, ani w stepie.

Urodził się z duszą fantastyczną.

Jak na toż przepełniony zwykle dwór Sawrański świecił pustkami — tylko Emir napełniał go myślami swemi.

Dnie upływały spokojnie i jednostajnie.

Na kilka dni przed Zielonemi świętami, siedział milczący na niziutkiej tureckiej sofie, z nogami podgiętemi pod siebie, w czerwonym fezie na głowie i na długim cybuchu antypkowym fajkę palił. Była już późna godzina. Zagryzał sobie wąsy, namotywał na palce i kółkami dymu otaczając się, wsłuchiwał się w granie Witorta, siedzącego na przeciwległym końcu pokoju, na niziutkim taborecie. Teorbanista uwziął się widocznie rozweselić swego pana, bo zamaszyście bił palcami po strunach i śpiewał zawzięcie:

Horiłoczka okowyta,

Jakaż bo ty smakowyta!

Oj wydno w czarci dirka

Protikaje horiłka.

Śpiewał, nogami takt wytupywał, a w przestankach buńdziuczył się i wąsy podkręcał, na grafa spoglądając.

Emir siedział nieruchomy, zamyślony, ciągnął dym z fajki tak powoli, że poruszenia ust nie widać było.

Nagle nastrzępione brwi podniósł i ucho nastawił.

— Co to ? — spytał — grzmi ?

W tem salon oświetlony został ogniem błyskawicy, po którym piorun gwałtowny uderzył.

Emir odsunął lekko bursztyn cybucha od ust i patrząc w przestrzeń, rzekł niby sam do siebie:

— Błyska?

Witort jak echo powtórzył:

— Błyska...

Granie ustało.

— Mój kochany, pociągnij za tasiemkę — zwrócił się do Witorta.

Tasiemka od dzwonka wisiała tuż nad głową teorbanisty. Podniósł więc rękę do góry i mocno pociągnął.

Zapanowało milczenie. Graf z tym samym spokojem sztucznym palił fajkę, a Witort rękę na teorbanie trzymał.

Drzwi się otworzyły i na progu ukazała się postać Sokoła.

Graf ku niemu się zwrócił.

— Burza ? — zapytał.

— Nawiżena! — jednem słowem scharakteryzował ją Sokół.

Emir bursztyn z ust wyjął.

— Każ osiodłać konie... — rzekł.

Kozak przyjął tę wiadomość spokojnie i obojętnie.

— Ile?

— Dla mnie, dla ciebie i dla Witorta...

Spostrzegł ruch Sokoła do wyjścia.

— Jeden dojeżdżacz niech z nami jedzie.

Sokoł wyszedł. W salonie po dawnemu panowała cisza i milczenie, przerywane echem dalekich ryków gromu i błysków, przelatujących po niebie strzał piorunowych.

Witort grać próbował, a graf siedział nieruchomy, palił fajkę; w pół godziny może drzwi się znowu otworzyły, ukazał się Sokoł i rzekł:

— Konie posiodłane!

Graf podniósł się z siedzenia i wycedził przez zęby jeden wyraz tylko :

— Chodźmy.

Do takiego sposobu postępowania znać byli w domu przyzwyczajeni, bo nikt ani słówka nie odrzekł — wszyscy podążyli w milczeniu za grafem.

Graf bywał wprawdzie aż nazbyt może często na wielkim świecie, ale z tym światem nic godziła sio ani jego natura nierówna, ekscentryczna, wiecznie buntownicza, ani jego sympatje. Hałasująca o polityce brać szlachecka, bawiący się w masoństwo dygnitarze powiatowi, na serjo zajęci tylko kartami, polowaniem i kuchnią, sentymentalizujące, według modelu panny Clermont, lub Adeli i Teodora, panienki — wszystko to tak się nie godziło z jego temperamentem, że po niezwykłym wybuchu wesołości następowały wybuchy mizantropji, a wtedy od wypasionych szlachciców i gruchających panienek, wabiących słodkim głosem mężów, uciekał do ciszy Sawrańskiego dworu. Tam mu było najlepiej.

Jednę z takich chwil przebywał teraz Przesycony lukrowaną etykietą salonów, zamknął się w Sawrańskim dworze, słuchał pieśni i grania Witorta.

Konie posiodłane niespokojnie rżały przed gankiem; tymczasem grom po gromie rozlegał się, niby daleka kanonada, a ciemna głębia nieba rozchylała się, przecięta wężykowatą strzałą piorunu, lub oświetlała się płomieniem dalekiej błyskawicy, która na pół nieba rzucała ognistą oponę. Po każdym takim gwałtownym błysku, zdawało się, że jeszcze większa następowała ciemność.

Wtem mignęło światło w ganku, ruch się zrobił, ukazały się postacie ludzkie — wreszcie drzwi się otworzyły i w półświetle stanął Emir, a za nim Witort i Sokoł.

Emir miał narzuconą na ramionach czerkieską burkę, spiętą pod szyją rzeźbioną klamrą, srebrną, której poły rozchodziły się tak szeroko, że zwykle cały tył konia zakrywały. Na głowie — pomimo lata — smuszkową, czapkę, wzorem kozackim wysoką, z denkiem czerwonem. Z pod burki migały przy pasie srebrem nabijane pistolety Lepage'a.

Zdawało się, że na daleką wyprawę wybrał się.

Podano mu konia. Wsiadł i z kopyta z pod ganku ruszył, nie czekając na współtowarzyszy, którzy po kolei dosiadali koni i za mknącym przodem Emirem podążali.

Śród głuchej ciemnej nocy słychać było daleko rozlegający się tentent kopyt końskich, a mig błyskawiczny pozwalał dojrzeć jeźdźców, pomykających jeden za drugim, jakby gonili kogoś uciekającego przed nimi.

Gnał ich niespokojny duch Emira.

Popędzili wszyscy w kierunku Bałty.

Dokąd ? I sam Emir o tem nie wiedział.

Ludzie, których na drodze napotkali, zdążających do Sawrania, lub Czumary, siedząc lub leżąc wyciągnięci na swoich makach i paląc lulkę, żegnali się, kiedy koło nich pomykali jeźdźcy, pędzący jedni za drugimi...

— Tfu! neczysta syło! — wślad za nimi wołano.

— Łukawyj neset'sia!

— To na wesele! — Albo z wesela...

Niekiedy żarty i przestrach obijały się o uszy jeźdźców—ale opamiętać i powstrzymać nie mogły.

Wreszcie echa kopyt przygłuchły — wyraźny chrzęst słychać było. Nogi końskie grzęznąć poczęły w piasku. Jeźdźcy zjeżdżali w dolinę.

Znowu błyskawica oświeciła pół nieba.

Przed nimi mignęło zwierciadło wody.

Była to Sawrań — rzeka, otacztjąca półkolem miasteczko i spływająca do Bohu.

Fale nie zatrzymały Emira.

Śród ciemności rozległ się plusk wody, potem cisza przerywana chrapaniem i parskaniem koni wreszcie ustało wszystko na chwilę. Jeźdźcy Już byli na drugiej stronie: otrząsające się z wody konie świadczyły o tem. Po krótkiej ciszy znowu zadźwięczały kopyta końskie i orszak, na czele którego jechał Emir, jak sznur wysunął się pod górę, urokiem wyjechał i na płaszczyźnie ciemnego, bezbrzeżnego stepu konia przytrzymał.

Było to znakiem, że chce mówić.

Witort się doń zbliżył.

— Nareszcie odetchnąć można — zwrócił się od niechcenia do niego graf.

— Step prawdziwy...— tym samym tonem odpowiedział teorbanista.

Dobrą chwilę jechali wolnym krokiem w milczeniu. Koniom należał się odpoczynek.

Graf, jak zawsze, przodem jechał. Nie odwracając się, zawołał:

— Sokół!

Kozak podjechał do niego.

— Na przestrzał moglibyśmy się dostać do Hetmanowki — prawda?

— Można...

— Tam gdzieś i tabuny nasze nocują...

— Nocują... Pomyślał chwilkę. Cel przed nim mignął

— Jedźmy, obaczymy konie.

Znowu cugle popuścił biegunowi i pomknął jak strzała, w piersi czarnego stepu wypuszczona.

Deszcz nie padał — nie zanosiło się nawet na burzę z deszczem. Grzmoty coraz z dalszej odzywały się przestrzeni, coraz bledszem światłem oświetlały się kraje niebios, jednem słowem burza uciekała kędyś, tylko posępne, czarne, jednej barwy niebo, wisiało nad stepem, grożąc mu grozą bezsilną.

Jechali stepem równym, spokojnym, bez drogi wprawdzie, bo drogi nie było, ale nie było i przeszkód. Kopyta końskie plątały się tylko w trawie, ale wydobywały się z niej łatwo i większy nieco szelest zginających się łodyg pozwalał domyślać się jeźdźców.

Zbliżyli się nareszcie do niewielkiego jaru, z brzegów osłoniętego krzakami ciernia, głogu i leszczyny, rosnących obok w przyjacielskiem sąsiedztwie.

Szczekanie psów odezwało się.

Graf konia przytrzymał nieco. — Co to, Sokoł ?

— Maksymów futor, panie grafie.

— I stadnina być musi niedaleko ?

— Niedaleko, na polance... trzeba na prawo jechać, skąd szczekanie psa słychać.

Emir konia nawrócił.

Zdaleka mignęło palące się ognisko.

— Tam i tabun nocować musi — zauważył jadący za nim Sokoł.

Wtem rozległ się huk, który śród cichego stepu wydał się armatnim wystrzałem.

— To stary strzela — rzekł Sokoł niby sam do siebie.

— Do nas ? — spytał żartobliwie Emir

— Zdaje mu się, że złodzieje podkradają się...

— Alba wilcy... — dodał Emir.

— Na wilków inaczej psy ujadają — odparł spokojnie Sokoł.

Ów stary, o którym mówiono, był stadnikiem i nazywał się Maksymem. Siedział na darowanym mu za służbę futorze, który jego imię nosił.

Jechali dalej. Emir zwolnił kroku i spokojniej konia prowadził — snać fizyczne wstrząśnienie i powietrze stepowe uspokoiły go, ułagodziły może.

Tuż za nim podążał Sokoł.

Już pod futorem widać było zagrodę, w którą tabun na noc spędzano, na pół oświetloną ogniem roznieconego ogniska, a na tle burego światła migały konne postacie.

Już o kilka kroków byli zaledwie od siebie, kiedy jeden ze stróżów, który się przodem wysunął, zwrócił na siebie uwagę niepospolitym wyglądem : przedewszystkiem czapki na głowie nie miał, a następnie widać było, że strój jego przedstawiał się jakoś dziwacznie — jak? Ciemność nocy rozpoznać nie pozwalała.

Jednocześnie z ukazaniem się na pół wyraźnem zaledwie tej postaci jadący za grafem Sokoł coś mruczeć począł. Po chwilce z ust ma zerwało się przekleństwo.

— Bisowa detyna!

Emir po za plecy pytanie mu rzucił:

— Czego ty mruczysz, wilku stepowy ?

— Djabli mają pociechę z takiej straży, gdzie baby pilnują.

— Jakie baby ?

— Baby — taj hodi! — odrzekł niechętnie.

Strażnik, który się przodem wysunął, był kobietą.

Niezwykłe to zjawisko uderzyło Emira.

Była to wychowanka Maksyma z futoru.

Podniecony fantastycznym nastrojem myśli i otoczenia, graf uczuł pewną przyjemność na widok zuchowatej dziewczyny, która wyjechała naprzeciwko i śmiałem okiem mierzyła się z jego spojrzeniem.

Dziewczyna była piękna nielada. Pociągła, śniada twarz, wielkie, czarne, ogniste oczy, czarny warkocz dwoma wężami oplatający jej głowę — zdradzały namiętną południową naturę, która się łamie, ale nie ugina. Za pasem czerwonym, podpasującym kształtną jej, kibić, sterczała głowica od pistoletu; w prawej ręce trzymała drugi, świeżo wystrzelony, z którego rury resztki dymu wychodziły.

Emir zapomniał o koniach.

— Gdzież Maksym ? — spytał.

— Chory, panie grafie — odpowiedziała dziewczyna — wyręczam go.

Hanusia było jej na imię.

Imponowała mu postawą i śmiałością. Pan graf rozmawiał z nią mimowoli.

— Wilcy nie nadchodzą? — spytał, aby coś spytać.

— Nadchodzą, ale mamy proch i kule.

— Nie boisz się ?

— Czego się mam bać! Wyrosłam przecie na stepie — tam się nieraz z nimi spotykałam.

Dłużej nie wypadało mówić. Nawrócił konia i zbliżywszy się do samej zagrody, począł krokiem objeżdżać do koła, koniom przypatrując się.

Był to manewr tylko.

Śród ciemnej nocy nie wiele można było dojrzeć, a światło ogniska tak nie wiele jasności dawało, że zaledwie widocznemi zdawały się kontury koni. Konie z tabunu, poczuwszy za zagrodą obcych przybyszów, zbliżały się do żerdzi, wysuwały po nad nimi głowy, obwąchiwały nowoprzybyłych współplemieńców i chrapały na powitanie.

Objechawszy w około zagrodę, Emir znowu przed wrotami stanął i znowu w ciemności nocy błysnęły przed nim oczy Hanusi. Podniecony fantastycznym nastrojem rozkołysanych marzeń i myśli, drgnął mimowoli, z błyszczącem spojrzeniem dziewczyny spotkawszy się. Czuł, że trzeba coś powiedzieć.

— Wszystko u ciebie w porządku?... — zaczął.

— Musi być w porządku — odcięła Hanusia. Rozmowa się urwała. Pan graf nie wiedział, jak z chłopką mówić!

— A Maksym długo jeszcze myśli chorować? — zapytał.

— Któż ich wie... niezduża... taj hodi. Moja rzecz wyręczyć.

— Dobrze... dobrze...

Za plecami grafa niecierpliwił się, lokaj. Pokaszliwał, coś mruczał — dawał znać o sobie.

— Pan graf zabałakał się ze sroką, a konia szkoda... trzebaby go przejechać trochę, bo zgrzany, że aż kurzy się z niego.

— Zaraz jedziemy... lulkę, tylko zapalę...

Sięgnął pod burkę, długo ręką po kieszeniach szukał — nareszcie lulkę na krótkim cybuchu znalazł, tytoniem sam napełnił i do dziewczyny się zwrócił.

— Daj-że mi ognia, gołąbko.

Hanusia z konia zeskoczyła, do ogniska poszła, węgiel z niego wyjęła i na dłoni go położywszy, do grafa niosła, kołysząc nim zgrabnie, że ledwie skóry się dotykał...

— Bierzcie, bo piecze — rzekła, podając. Graf schylił się niziutko i jednocześnie prawie, kiedy Hanusia prawą ręką z lewej dłoni węgiel rozżarzony brała, aby go do fajki grafa położyć, na dłoń jej coś błyszczącego, jak ogień, upadło.

Był to dukat.

Zanim zdumiona Hanusia do siebie przyszła, Emir nawrócił konia i w ciemnym stepie znikli wszyscy.

Dziewczyna patrzyła na dukat, leżący na jej dłoni i myślała, co z nim począć. Wiedziała, że to pieniądz, ale o wartości jego pojęcia nie miała. Zresztą nie chodziło jej ani o pieniądz, ani o jego wartość, ale o tego, który monetę na dłoń upuścił. Jego oczy błyszczały jak ten dukat i patrzyły na nią tak dziwnie... tak dziwnie, że pozostała jej niby jakaś słodycz po tych spojrzeniach.

— Co robić z dukatem ? — myślała sobie. Najprzód przyszło jej do głowy, rzucić go za odjeżdżającym... Niech sobie w step pędzi z nim razem.

Pożałowała jednak potem. Czego żałowała ? Nie pieniędzy, bo wartości monety nie znała.

— Nie ! Zatrzymam — pomyślała wreszcie — powieszę go z namystem razem...

— Na co ? — pytała siebie.

— Albo ja wiem... może go kiedy pozna.. Na przemian o grafie i o dukacie przemyślała do rana.

Emir odjechał milczący.

Cisza i ciemność, jakie zapanowały po piorunach, zdawało się były jeszcze większe. Zamiast błyskawic na niebie, przed wzrokiem Emira migały błyskawice oczu dziewczyny.

— Co to za jedna? spytał posępnie jadą-cego za nim Sokoła.

Kozakowi nie podobało się pytanie. Spostrzegł, że graf zainteresował się dziewczyną.

— Chamska dusza... — odrzekł obojętnie. Pragnął tą uwagą osłabić wrażenia grafa.

— Ale brwi pańskie — zauważył po chwili milczenia Emir.

Sokoł głową skinął.

W ciemności nocy ruchu tego graf niedostrzegł.

— Potyniajut... — brzmiała odpowiedź kozaka.

Mało co nie nad ranem wrócili do domu.

I znowu popłynęły dnie jednostajnie — jeden do drugiego podobne, przeplatane nudą, muzyką, śpiewem Witorta i poezją, którą Emir w wolnych chwilach uprawiał. Ale, że chwil wolnych było wiele, więc i na poezję czasu nic zabrakło.

Przepełniony zwykle gośćmi dwór Sawrański teraz stał pustką. Były to dla Emira najcięższe chwile do przeżycia i nie miał komu opowiadać przygód swoich w stepach beduińskich, nie miał komu pokazywać stadninę, Prezentować konie i rysztunki arabskie. Witortowi i Sokołowi spowszedniało już to wszystko.

Na dworze Sawrańskim przyzwyczajono się do nienormalnego życia. Było to wielkie obozowisko, gdzie biwakowano z całą swobodą.

W owej chwili dziejowej zanosiło się na jakiś wielki przełom. We Francji, w łonie na pozór spokojnego społeczeństwa, wrzała myśl dźwignięcia się  z pod opieki królewskiej i jak promienie światła, rozpryskiwała się w różne strony. Echa tej myśli, wraz z światłem, przedzierały się przez Niemcy, Austrję na Północ i Wschód i budziły do życia spiącego słowiańskiego olbrzyma. I jego piersi gniotła także noga Gotorpów i trzęsła, pobrzękując kajdanami, wygłodzonem i wyniszczonem cielskiem słowiańskiem, przy pomocy niemieckiej kamaryli...

Zaledwie car Mikołaj zdołał zgnieść krwawe widmo rewolucji i porachunek zrobić z „Dekabrystami", kiedy cień bohaterów z pod szubienicy, z pod lodów Jenyseju i Leny, dźwigał się i ku Petersburgowi powracał. Tam ko łatał on do sumienia niedobitków i do nowej próby ich wołał.

Wołał niedaremnie. Zawiązani w nowe stowarzyszenie, postanowili znowu zakołatać do Polaków. Potrzebowali sprzymierzeńców rozumnych i doświadczonych w domu, bo bez nich walka z potęgą carską, reprezentowaną przez świat urzędniczy, byłaby niemożebną i niepewną. Takimi, świadomymi celu sprzymierzeńcami, mogli być tylko Polacy.

Z nimi tylko można było pokusić się o zdobycie wolności, bez nich — nigdy. Bez nich jedyną przyszłością dla Rosji — wieczna niewola. Oni jedni pośród narodów, których los do państwa rosyjskiego przykuł, posiadali tradycje przeszłości świetnej, bez której niemożebnem jest rozbudzenie samowiedzy narodowej, posiadali zamiłowanie wolności, chęć do samodzielnego życia i bitność żołnierza, ćwiczonego niedawno jeszcze w wielkiej szkole napoleońskich bitew.

Drugim narodem, który obok Polaków mógł stanąć, byli Rusini: Wprawdzie ich szlachta zaprzedała się cała w niewolę moskiewską i lud własny zaprzedała, ale też za karę utraciła siłę moralnego oddziaływania na niego. Zbogacona darowizną ziem, niegdyś pułkowych kozackich, obdarowana ''duszami" niegdyś wolnych kozaków, zwiększyła poczet urzędników moskiewskich i grała w taką dudkę, w jaką kazano. Pogodzona z terazniejszością, o przyszłości nie marzyła. Nic nie było za nimi. Nowi ludzie, bez rodziny, bez przeszłości, bez tradycji, zajęci tylko pilnowaniem dochodów, zatopieni w próżniaczem życiu, nie znajdowali w swojej duszy te] wielkiej miłości narodu własnego, która o przyszłości myśleć każe.

Z ich szeregów rekrutowali się ci adepci i zwolennicy systemu narodowego, których używano do szczucia na Polaków. Nie spostrzegali się nawet, w jakiej roli występowali. Z początku dla przypochlebienia się zwierzchnikom, a później na własną rękę, o ile to było korzystne, głosili w pismie, kto umiał, i w słowie przekonanie, że Polacy byli najsroższymi nieprzyjaciołmi Rusi, że nie szanowali ani jej religji, ani wolności. Nie rozumieli, że wyzyskiwanie poswarek między krewnymi jest zawsze polityką cudzą. Taką politykę poczęła prowadzić Rosja względem Polaków i Rusi. Ona potrzebowała oddzielić Polskę od Rusi — nienawiścią, oddzielić dla tego, ażeby ją łatwiej ubezwładnić i pochłonąć. Jest to polityka pająka względem, muchy, silnego względem słabego, ale mogącego się jeszcze bronić. Dylemat był bardzo zrozumiały: Polacy nie szanowali waszej religji, bo byli innej wiary, my uszanujemy, bo tą samą drogą, co i wy, do nieba podążamy. Zalecano więc wspólną drogę , do nieba, a duszom na ziemi.

Zmoskwiciała szlachta nie mogła tego zrozumieć, że staje się narzędziem w sprawie ostatecznego pognębienia własnego narodu śpiewała na nutę obcą i wydała cały szereg takich ludzi, jak Kostomarów, którzy, jak szpaki wyuczoną z trudem przez ich ojców piosenkę, śpiewali niby własną. Opowiadali szeroko — w obcym języku — bo nawet do tego stopnia miłość własną zatracili — jak Ruś walczyła o swoje prawa i religję z Polską, ale nikt nie odważył się mówić o tem, co straciła na połączeniu się z Rosją. Do tego brakowało obywatelskiego ducha. Naród milczał. Milczenie brano za zadowolenie i szczęście. A tymczasem na barkach Rusi, Rosja budowała swoją potęgę.

Na szczęście jednak tradycje narodowe przechowywały się jeszcze u ludu wiejskiego. Związane one były z pamięcią walk srogich i długich, ale czas dokonał tej przemiany w narodzie, jakiej dokonuje w człowieku: gorycz i ból przebytego życia zatarły się i znikły, ale zostały natomiast wspomnienia lepszych chwil, które przybierały charakter świadomy i jasno określony. Łatwość życia, dostatek, wolność osobista, brak wszelkich ciężarów i obowiązków, które niszczyły lud, a stawały się źródłem bogactwa urzędników, zwracały często myśl ludu na przeszłość. Piśmienna — że tak powiem — sztucznie stworzona, dla propagandy i polityki, nienawiść dla Polaków, w gruncie rzeczy nie istniała i nie istnieje. Lud wiejski zachował ze szlachtą patrjarchalny stosunek dawnej zażyłości i przyjaźni, jakiego dotąd nigdzie nie ma dla swoich mniemanych dobrodziejów i zbawców, zdawał po swojemu sprawę z tego, kto i jak nowy porządek wprowadził i o przyszłości marzył.

Tę nutę nadziei i niezadowolenia trzeba było tylko umiejętnie wyzyskać, trzeba było ten popiół dziejowy rozgrzebać, iskry w nim leżące rozdmuchać i podłożyć pod dach tego olbrzymiego gmachu, który na ruinach Polski i Rusi zbudowany został. One obie legły jako podwaliny obcej potęgi. Kto je wysunąć zdoła, ten zobaczy, jak jest nietrwałą ta na pozór potężna budowa moskiewskiego państwa.

Ludzie, którzy na czele ruchu w Petersburgu stali, oglądali się za sprzymierzeńcami nie na zewnątrz, ale wewnątrz kraju. W tem właśnie polegała cała ich trzeźwość, która powodzenie zapewnić mogła. Trzeba było tylko ludzi, którzyby drzemiące w łonie ludu tradycje i marzenia zużytkować mogli. Była to siła potężna, należało ją tylko w ruch wprawić.

Taka chwila dziejowa zastała Emira w walce ze sobą. Wiedział, co się robi, rwał się do czynu, ażeby co rychlej udział w tej robocie przyjąć, ale znalazł nieprzyjaciela w samym sobie. Duch niespokojny otaczał go swoim wirem i miotał nim, grożąc co chwila, że porwie i Bóg wie gdzie uniesie. Czuł zbliżanie się tego momentu za każdym razem, gdy z wewnętrznym nieprzyjacielem wypadało mu walkę stoczyć. Była to walka rozumu z charakterem, temperamentem. Rozum przykuwał go do ziemi, do kraju rodzinnego, pokazywał z daleka cień niejasno określonych obowiązków, dla których rad byłby w kraju pozostać. Nie widział tylko nigdzie siły, któraby go przywiązać zdołała. Namiętność spychała go z miejsca. Działała na niego, niby jakiś orkan, któremu oprzeć się nie ma sposobu. Orkan ten nieraz już go w wir swój wplątał i unosił daleko, daleko w kraje obce, do ziemi innej...

Pędziła go naprzód Nemesis dziejowa. Przed nią uciekł do Arabji, błąkał się tam, żył, zżył się z ludźmi, przywiązał się do nich i pokochał, aż znowu rozszalała burza miotała nim tak długo — tęsknotą, żalem, rozpaczą za własnym krajem, aż porzucił pustynie arabskie i znowu nad brzegami Bohu osiadł. Osiadł, dawną zerwane stosunki nawiązał, zdawało się, że przyrósł do ziemi rodzinnej, — aż oto znowu zły duch miotać nim począł...

Za czemś tęsknił, pragnął czegoś — zaczem ? czego ? Dusza rozkołysała się mu znowu, niby jak głębie morskie i falami uderzała do mózgu i serca. Potrzebował kogoś kochać głęboko, namiętnie, z całą prostotą duszy — i w około siebie widział tylko lalki, wykrojono z żurnalu, pachnące, próżne, głupie, gadające, jak papugi wyuczone frazesy; jego serce nie mogło uderzyć mocniej do żadnej z nich, żadnej!...

— Nic, nic nie ma — mówił sam do siebie — coby duszę moją całkowicie wypełniło!

Życie jego dzieliło się między pałacem, w którym mieszkały konie, a pałacem, w którym sam mieszkał. Konie przypominały mu pustynię Neżdu i dolinę Sanaar, pałac własny, — że żył z sercem, które biło daremnie. Z fajką w ustach siedział milczący na sofie tureckiej, nieruchomie, spokojnie, tylko wypuszczane kłęby dymu i twarz zasępiona świadczyły, że żyje i myśli.

Śród tej cichości przesunęła mu się przed oczyma postać jakaś... Podniósł lewą rękę i oczy zasłonił. Zdało mu się, że widzi noc chmurną, głuchą, cichą i postać jakąś, której oczy błyszczą wpatrzone w niego, niby wilcze... Zna ją... widział już na skraju Maksymowego jaru — to ona. Serce mu mocniej uderzyło — inaczej, niż dotychczas biło... do kogoż to ? — sam siebie pytał.

Wstyd mu własnego wspomnienia. Miałżeby choć jedno bicie serca posełać nieznanej, dzikiej dziewczynie, on, przed którym pochyliłaby się głowa najpiękniejszej kobiety?

Powoli obraz zatarł się w duszy.

Spokojniejszą myśl skierował w inną stronę. Padura po powrocie z Warszawy nie był jeszcze u niego.

Podniósł rękę i za taśmę pociągnął,

Wszedł Sokół.

— Nie było pana Tomasza ?

— Nie było.

— Posłać zaraz konie na plebanję !

Emir uprzedził myśl Padury, który już od dwóch dni do pałacu się wybierał. I on rad byłby lecieć na skrzydłach do Emira, gdyby nie konieczność porozumienia się przed tem z Nekrasem.

Już późno było, kiedy przed ganek Sawrańskiego pałacu zajechała prosta folwarczna bryczka, a z niej wysiadło dwóch ludzi: Nekras i Padura. Nekras nie znał jeszcze Emira.

Na ganku spotkał gości Sokół.

— Graf w domu ? — spytał Padura.

— W domu.

— Gdzie?

— W bibljotece.

— Prowadź-że nas, kozacze — rzekł poufale.

Sokół obrzucił badawczem spojrzeniem nieznanego sobie oficera, ale na rozkaz Padury poszedł przodem, drzwi otwierając.

Weszli do bibljoteki. Ciemno już było Był to olbrzymi salon, w deseń jasny, o wielkich oknach i balkonie na ogród wychodzącym. Do niego z boków przytykały dwa małe saloniki ; jeden gustownie z francuska ubrany, pełen był kwiatów, książek i gazet francuskich, niemieckich, angielskich, rozrzuconych na stolikach, kanapie, etażerce — widać czytanych niedawno. Drugi — większy nieco — miał umeblowanie i ozdoby wschodnie. W rogu stała fajczarnia, pełna długich, antypkowych cybuchów, ozdobnych bogatymi bursztynami, przy oknie marmurowy stolik w mozaikę perłową do szachów, a naprzeciwko drzwi — niska kozetka turecka. otoczona kilkoma fotelikami.

W środku bibljoteki stał ogromny na kilkadziesiąt osób stół dębowy, szary, prosty, pokostowany tylko, którego najpiękniejszą ozdobą były z grecka rzeźbione nogi, przedstawiające rozmaite zwierzęta. Na stole leżała ogromna mapa Rosji, obok druga Zanowicza — Polski i Rusi, a przed niemi, w głębokim francuskim fotelu siedział Emir tak schowany, że go nie było widać z boku. Widocznie rozglądał się w mapach, później wieczór mu przeszkodził, więc mapy zostawił w spokoju, a sam utonął w zamyśleniu.

Weszli obaj — Padura i Nekras — zdawało się do pustej i ciemnej sali w której poważna i głucha panowała cisza. Zewsząd widać było tylko szeregi mahoniowych szaf, z których złocistymi brzegami spoglądały książki, a ze szczytów ich i kątów patrzyły posągi Greków i Rzymian.

Przodem ruszył Sokół wprost do fotelu. Słychać było tylko echa jego kroków, głośno rozlegające się w sali. Nachylił się nieco, do fotelu się zbliżywszy.

— Pan Padura, grafie...

Emir poruszył się w fotelu.

— A, Tomasz...

— I jeszcze jakiś pan — dokończył Sokół.

— Światła!

Bez wyraźnego polecenia grafa światło do jego pokoju nie wnosiło się nigdy.

Tymczasem przed fotelem wyprostowała się kształtna i wysoka postać Emira.

— Czekałem na ciebie, panie Tomaszu — rzekł, witając się, rzuciwszy badawcze spojrzenie na stojącego obok Padury Nekrasa.

— Pozwoli pan hrabia przedstawić sobie p. Nekrasa... — kapitan .. — dodał.

— Mam przyjemność znać już pana z nazwiska... Proszę...

Ręką wskazał kierunek do saloniku, gdzie szachy stały.

— Służyłem w tym kraju długo

— A teraz ?

— Na urlopie jestem.

Zbliżyli się do saloniku — weszli, miejsce zajęli. Graf, zdawało się, całą uwagę zwrócił na Nekrasa.

— I na urlop znowu pan do nas powróciłeś? — zapytał.

— Trzeba... — rzekł znacząco Nekras.

Emir domyślał się przyczyny przyjazdu jego, ale z domysłem swoim nie zdradził się. Czekał umówionych wyrazów, o których od Padury wiedział.

— Pan wprost z Petersburga przyjechałeś? Tak, panie grafie. Przywożę nadzieję walki — za wolność naszą...

— I waszą... — dokończył Emir. lego było dla niego dosyć. Zadzwonił na Sokoła.

— Przynieś nam mapy, które leżą rozłożo na stole w bibliotece. Sokoł przyniósł je i na stoliku ułożył.

— Nikogo do nas nie puszczać — rzekł do Sokoła.

Sokoł wyszedł, jak gdyby rozkazu nie słyszał.

Kiedy się drzwi zamknęły, Emir do Nekrasa się zwrócił.

— Czekałem jakiegoś rozwiązania... — zauważył.

— Pan Nekras ważne wiadomości przynosi... — wtrącił Padura.

Zapalono fajki i znowu wszyscy trzej usiedli przy tym samym stoliku.

Emir zwrócił się do gościa.

— Widzę, że w sprawę przyszłych ruchów politycznych Słowian jesteś pan wtajemniczony, ale przepraszam, że zapytam: czy posiadasz pan pełnomocnictwo do traktowania ?

Nekras, zamiast odpowiedzi, surdut nieco odpiął i z bocznej kieszeni wydobył papier jakiś, który Emirowi wręczył.

Graf świecę przysunął ku sobie, nachylił się nieco, rozwinął podany papier i z pewną natężoną uwagą przeczytał. . Twarz jego w czasie czytania miała wyraz poważny, spokojny, równy ; nie widać było na niej żadnych drgań, przelatujących uczuć i myśli.

Po przeczytaniu wręczył papier gościowi.

— Dziękuję panu — rzekł spokojnie i poważnie.

— Chwila obecna do rozpoczęcia działań bardzo dogodna — zaczął Nekras. — Wojsk mało. Rozrzucone w trzech punktach : w Petersburgu broni cara i jego skarbów, w Królestwie broni zdobytego kraju, w Besarabji na trupa Turcji czyha. W Petersburgu na czele wojsk stoją ludzie, oddani wolności, w Królestwie unicestwić je może w ciągu trzech dni bitna armja polska, a Besarabia — daleko...

— Tak, chwila dobra — odezwał się Emir, — a plan?

— Zuchwały... — wtrącił Padura.

Emir czekał wyjaśnienia.

Nekras zbliżył się do stolika, na którym leżała rozpostarta obszerna wojskowa mapa Rosji, przysunął do siebie pudełeczka, w których były szpilki z różnokolorowemi główkami i chorągiewkami, brał, opatrzone chorągiewkami czerwonemi i wtykał na mapie.

— Tu powstaną ci, śród których żyje jeszcze tradycja Stieńki Razina i Pugaczewa...

I wetknął dwie szpilki: jednę koło Uralska, drugą na załomie Donu, na samym łuku, zbliżającym Wołgę i Don.

— Tu zbudzić trzeba tych, którym Mazepa oczy otworzył na politykę moskiewską...

I między Perojesławieni a Baturynem dwie chorągiewki zatknął.

Padura i Emir nachyleni spoglądali na mapę.

— Tu powstaną wnukowie tych, którym Katarzyna II. przy pomocy austrjackich huzarów zdobyła ostatni kosz zaporoski...

I utkwił nową szpilkę poniżej porohów.

— Na tem polegałaby jedna robota rzekł — druga należy do was panowie. Tam, pośród na wpół dzikich ludzi, trzeba sztuką lud budzić. Trzeba mu pokazywać fałszywe obrazy, dawać ułudne nadzieje, wabić go cieniem tej dzikiej wolności, jaką się niegdyś cieszył. Na tem polega polityka wyzyskania siły ciemnej i fanatycznej masy. Należy grać na tym instrumencie, którego ona słucha. Tu, panowie, trzeba działać inaczej. Ta na czele stanąć musi szlachta, a za nią lud. Zaś wy to zrobicie — co do was należy. Wy tu u siebie w domu. Wy i lud posiadacie ziemię, wasza to chata, wy tu gospodarze.

Przerwał mowę na chwilę i znowu wziął garść szpilek z czerwonemi chorągiewkami.

— Kamieniec, Bar, Bresław, Sawrań — mówił powoli i przy każdem odnalezionem mieście chorągiew zatykał ze szpilką. — Tu żyją jeszcze tradycje konfederacji barskiej, tu pamiętają jeszcze, czem się stała Targowica...

Oczy Emira błysnęły ogniem gniewu, ale błysków tych nie dojrzał Nekras, bo dla niego targowicka konfederacja była tylko partją domową. Padura na dźwięk wyrazu Targowica, niżej nad mapą głowę pochylił.

Nekras ciągnął dalej.

— Szlachta ma czujne ucho na wszystko, co niewolą pachnie. Zebrać ją w kupę, uzbroić, ludowi dać kosę do ręki i ruszajcie w imę Boże ! Wy konno — oni pieszo, lub na waszych koniach.

Znowu wyjął wielką czerwoną chorągiewkę i w Warszawie zatknął.

— Tu zlokalizuje się trzydzieści tysięcy naszego żołnierza, który uwięzi W. ks. Konstantego, rozbije na polach Grochowa garść rosyjskiego wojska i... odpocznie, formując nowe bataliony i wysełając oddziały dla obudzenia Litwy i Wołynia... A tymczasem z nad Wołgi, z nad Donu, z Małorosji, z dawnej Siczy i z części południowej Podola wojsko zgromadzi się tu...

Szpilkami naznaczył wielkie obozowisko w środku Humańszczyzny, między Daszowem a Humaniem.

Ciągnął rzecz dalej :

— Tu się musicie połączyć. Wojsko kozackie będzie konne, wasze również, potrzebujecie dużo paszy, tu jej znajdziecie podostatkiem.

Emir szepnął niby sam do siebie.

— A Kijów?...

Myśl jego zrozumiał Nekras.

— Fortecy dać pokój. Jeżeli się cały ruch powiedzie, oddadzą go wam bez wystrzału. Nie Kijów waszym i naszym celem, ale Petersburg..

Wyjął wielką szpilkę z błękitną chorągiewką i na punkcie Petersburga utkwił.

— Kijów ma załogę, ma mury obronne, ma. harmatę dobrą, a wy z czem pójdziecie go zdobywać? Z kosą, karabinem i szablą? Inne czasy. Niech sobie załoga siedzi spokojnie — ona przeciwko wam nie wystąpi. Dajmy na to, żebyście pod Kijowem stanęli, to na pięty wam nadbiegnie Roth z Bessarabji i wzięci zostaniecie we dwa ognie. Chodzi o to, ażeby tego uniknąć. Uniknąć można. Przedewszystkiem co tchu zgromadzać się w jednę kupę.

— A potem? — rzucił niecierpliwy Emir.

— Co będzie potem — zależy od Rotha. On zadecyduje o wszystkiem. Jeżeli ruszy się z całą szybkością i dopędzi was — przyjąć bitwę na stepach Humańskich — jeśli nie, podążać dalej, połączyć się z powstaniem Barskiem i Bracławskiem i co rychlej przedostać się do Królestwa.

Nekras zmęczony, zamilkł na chwilkę.

Głos zabrał Padura.

— Cała waga byłaby w ten sposób u nas i na Rusi.

Emir głową na znak zgody skinął.

Nekras rękę na mapie wyciągnął i przy zatkniętej na północy błękitnej chorągiewce palec utkwił.

— Tu waga! — rzekł stanowczo. — Do was należy początek, do nas koniec. Roth albo by musiał stoczyć walkę z wami z wątpliwą szansą powodzenia, bo miałby większą siłę przeciwko sobie ; albo, gdyby był powołany do połączenia się z Reuternem, oparłby się o Zamość lub o Pińskie błota. Car, chcąc prowadzić walkę, musiałby ta wojska przeciwko wam posłać, ale na czele tej armji stoją sprzysiężeni, Wówczas działalibyśmy już wspólnemi siłami, przeciwko wspólnemu wrogowi. Reszta cesarskiej rodziny wraz z jej kamaryllą byłaby uwięzioną... Schlüselburg już czeka na nich. Tam mogliby spokojnie rozpamiętywać o losach własnych i o tych, którzy z ich ręki śmierć w tych norach znaleźli. Ci, których do walki powołać trzeba — tu po kolei, mówiąc, palcem wskazywał wszystkie czerwone chorągiewki, od Uralu począwszy, a na Warszawie skończywszy — mają tradycje wolności; jakie one są, to są, przyszłość tę wolność odróżni od samowoli i w karby rozumne ujmie, teraz, zamiast nową strunę nacisnąć — trzeba gnać na tej, która wiadomo jakie dźwięki wyda. Panowie widzicie, że Moskwę i cały środek tego potwora, który głowę wychylił w Petersburgu, pominąłem. Tamci, wychowani pod knutem carskim, tylko pod knutem słuchać potrafią. Wy musicie oprzeć się na ludzie, my na wojsku tylko. Ażeby wojsko pójść mogło, trzeba, ażeby się nie widziało osamotnionem. Przed siłą pochyli głowę, bo ono się także składa nie z ludzi przekonali, lecz z wychowańców kułaka i knuta. Ono musi krwi powąchać, mniejsza o to, czyjej, a powąchawszy, rzucać się będzie na to, co mu wskażą. Taki jest charakter każdej dzikiej natury.

Nastąpiła chwila długiego milczenia — niby odpoczynek. Wszyscy trzej siedzieli pochyleni nad mapą, zamyśleni.

Emir odezwał się do Padury :

— Mój kochany Tomaszu, zadzwoń na Sokoła.

Tasiemka od dzwonka wisiała tuż nad głową Padury. Podniósł więc rękę i zadzwonił.

Na progu ukazał się Sokoł.

— Każ nam herbatę podać.

Sokoł, nie rzekłszy ani słowa, wyszedł, a w chwilę później służba wniosła jeszcze jeden stolik, a na olbrzymiej tacy cały srebrny serwis herbaciany. Wielki imbryk z wodą gorącą, czajnik porcelanowy, filiżanki, łyżeczki — wszystko to było w stylu chińskim, ozdobne, bądź rzeźbą, bądź rysunkami, przedstawiającemi różne sceny z życia domowego Chinczyków. Obok z serwisem ustawiono kosze srebrne ciast, obwarzanków, owoców.

Cała obsługa odbyła się w spokoju i cichości, jakgdyby przez niemych ludzi dla niemych. Nikt ani słówka nie rzekł, aż dopóki wszystko nie zostało zeszykowane i nie zamknęły się drzwi za służbą.

Kiedy herbata nalaną została i filiżanki złocistego płynu dymiły się przed każdym, znowu głos zabrał Emir.

— Dajmy na to — rzekł — że się wykonanie planu powiedzie, jakież korzyści Polska. z tego mieć będzie ?

— Wolność i samodzielność zupełną.

— W granicach ?

— Historycznych — dodał Padura — z przed roku 1772.

Nekras na znak zgody głową kiwnął.

— Wiemy, że z innych bylibyście niezadowoleni. Naród, który stanowił niegdyś wielkie i potężne państwo, nie może się zadowolić strzępkiem ziemi, oddanym mu z łaski niby. Jest to -laska złodzieja, który naciśnięty oddaje cząstkę skradzionych rzeczy. Dopóki tradycja dawnej łączności żyje, dopóki ostatnie miasto nie spłonie, ostatnia rzeka nie wyschnie, które o nich przypominać będą, dopóty naród nie może zaprzestać marzeń o wskrzeszeniu najświetniejszej swojej doby. Ci, co myślą inaczej — nie znają natury ludzkiej. Cząstką niegdyś posiadanej własności można zadowolić się tylko chwilowo, w oczekiwaniu na całość.

— Tak, tak! — potwierdzili po kolei Emir i Padura.

— Mówią — ciągnął dalej Nekras — że kolebką naszej państwowości był Kijów, że w Kijowie rozpoczęła się nisza historja. To nieprawda. W Kijowie błysnął świt dziejowy innemu, pokrewnemu nam narodowi. My mówimy, nasza historja polityczna mówi, że błysnął, ale może zagasł tylko, bo przyjście Normanów już było drugą czy — nie wiem jaką — dobą historyczną. Dobę tę rozpoczęli pokrewni naszym Normanowie. Było to panowanie tej samej dynastji, lecz nie historja, tego samego narodu. Ale dynastja Rurykowiczów wyrzekła się Rusi, podbitej przez Mongołów ; żaden z normańskich kmiecików nie podniósł w obronie jej ręki, chociaż osiedział się jeszcze na kawałku ruskiej ziemi, a Kijowa nie było komu bronić ani przed Gedyminem, ani przed Tatarstwem. Broniła Rusi Litwa i Polska.

Z niemi przyszła Ruś do państwowego rozwoju, a Moskwa zamarzyła o niej dopiero po osłabieniu potęgi tatarskiej i tureckiej. Językiem należy ona do wielkiej rodziny słowiańskiej, cywilizacją, do was. Z Rusią wy żyć musicie inaczej, niż żyliście dotąd. Jak? — To rzecz nie nasza. Cywilizacja wyrobiła nowe formy ukształtowania narodowych stosunków; wy z pewnością skorzystacie z lepszych, bo to wasz interes i połączonego z wami narodu. Wspólnie poradzicie nad własną przyszłością. My z naszej wólnicy kozackiej, nad Donem utworzymy odrębną prowincję, wy z Ukrainą i Podolem stwórzcie potęgę, któraby stała na straży pokoju i cywilizacji. To nie jest wspaniałomyślne ustępstwo z naszej strony — konieczność logiczna, której w imię ludzkości i sprawiedliwości chcemy uczynić zadość.

— Może ja zadługo o tem mówię?...

Mów pan, mów... stosunek nasz i udział w losach przyszłości musi być jeszcze określony! — rzekł Emir.

Nekras wypił duszkiem filiżankę herbaty już chłodnej i poprosił o inną.

Padura mu nalał, korzystając z tego, że tuż pod ręką miał czajnik i imbryk z wodą.

— Jeżeli narody mogą mieć misje cywilizacyjne — ciągnął dalej — to nasza misja jest na wschodzie. W to, ażeby Opatrzność wytykała drogi pochodu ludzkości i narodom, ja nie wierzę, ale wierzę, że położenie kraju geograficzne wymaga pewnej polityki, czyli prowadzenia interesów państwowych, wzrost jego, siłę i potęgę narodu na celu mających w pewnej sferze, w pewnym kierunku. Sfera naszych interesów narodowych nie jest wcale w Europie, ale na wschodzie. Jak długo nie zrozumiemy tego, tak długo polityka nasza kroczyć będzie drogą fałszywą, zamiast przyspieszać, odwlekać będzie chwilę tryumfu. Do tej anti-narodowej polityki zmusza nas zabór Polski z Litwą i Rusią; on zbliżył nas do Europy, która do Piotra tyle co nie istniała dla nas, chociaż byliśmy państwem potężnem. W miarę chęci wcielenia do własnego organizmu Polski, Litwy i Rusi, wciągaliśmy się w politykę europejską, bo państwa te należały położeniem swojem i kulturą do Europy. Piotr dał temu impuls, ociosywał nas po europejsku na gwałt, grabił, mordował, strzygł, golił — i został wielkim. Katarzyna szła jego drogą —i została wielką. Tylko naród nie rozumiał tej wielkości i dźwigał kajdany, zginając karki pod nahajką cywilizowanych na poły baskaków. Wytworzono w klasach wykształconych fałszywą miłość własną, że odczepieni od Europy, nic nie będziemy warci. Taką opinję dla własnej korzyści wytworzyła zgraja opryszków, żyjąca z rabunku dawnej niegdyś Polski. Do jakiej części świata historja zaliczy pewien naród — to nie ma ani dla narodu, ani dla ludzkości żadnego znaczenia, lecz ważniejszem jest złem, że ten naród dla ludzkości stanie. My na wschodzie musimy być samodzielną potęgą umysłową i militarną, a więc i cywilizacyjną, w Europie zaś bodziemy zawsze barbarzyńcami. W historji wieki znaczą wiele. W ciągu kilkudziesięciu lat można pozyskać polor europejski, ale nie można przekształcić świata umysłowego i moralnego. Chcemy raz skończyć z polityką niemieckich krzyżaków na dworze niemiecko-lokajskiej dynastji. Innej drogi nie ma, jak tylko oddać Polakom Polskę i Ruś, zamknąć to okienko Piotra, przez które już od studwudziestupięciu lat pokazujemy Europie pantominy cywilizacyjne i otworzyć sobie drogę na wschód... Jak? Dokąd? To już do was nie należy, to nasza sprawa...

Na chwilę umilkł i wszyscy fajki nałożyli.

Po zapaleniu, niezmordowany Nekras ciągnął dalej

— Wyłożyłem plan nasz i motywa. Chcemy uwolnić Rosję z więzów caryzmu i pozwolić jej rozwijać się swobodnie. Dopomóżcie nam do tego we własnym interesie Cóż wy na to?

— Róbcie... zaczynajcie...

— Wyłożyłem wam powody, dla których wy zacząć musicie, właściwie — Warszawa .. To punkt najważniejszy, bo posiada wojsko polskie i głowy dobre. Nie udałem się jednak do Warszawy. Jest ona niezawodnym punktem dośrodkowym, ale bez was nic nie zrobi. Musiałem się przeto z wami najpierw porozumieć. Musimy działać wszyscy razem; w odosobnieniu zgniotą nas po kolei. Razem tylko stanowimy siłę! Zacząć będzie musiała Warszawa, my — za nią. Czy pan hrabia możesz mi wskazać drogę tamtędy?

— Mogę, jeżeli pan przyjedzie z preliminarzem ugody gwarancyjnej ze strony przyszłego rządu Rosji, zabezpieczającym nam zupełne zrzeczenie się prowincyj odebranych od Polski i zupełną swobodę organizowania się wewnątrz.

— Postaram się o to.

Podali sobie ręce na znak przymierza.

— Obyż to wszystko zakończyło się jak najlepiej! — rzekł Padura.

— Na waszą i naszą sławę — dokończył Emir. Nekras do Padury się zwrócił.

Nekras do Padury się zwrócił.

— Ja sam przyprowadzą do was Uralców i Dońców, a  wy Kozaków ukraińskich rozbudźcie — i będzie dobrze!

— Na pohybel niewoli !

— Na pohybel!

Koniec wersji demonstracyjnej.

IV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

V.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

X.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej