Stanisław Grudziński

ZUCH DZIEWCZYNA

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I.

II.

III.

IV.

V.

VI.

VII.

VIII.

ZUCH DZIEWCZYNA

Grudziński Stanisław

I.

Było to około Wielkiejnocy.

Wiosna zapowiadała swe przyjście w sposób nie zachęcający. Deszcze lały ustawicznie, drogi wszystkie popsuły się z kretesem; pozrywane groble i mostki spotykano wszędzie.

W jeden z takich słotnych, pochmurnych dni, do wsi leżącej nad Jatranią wtoczyła się porządna, kawa. lerska bryczka, zaprzężona w cztery kasztany.

Mówiąc wtoczyła się, popełniłem pewną niedokładność, — konie bowiem, dzięki fatalnej drodze i niezmiernej obfitości błota postępowały nieledwie noga za nogą? zapadając nieraz w kałuże po kolana.

Na bryczce siedział podróżny, tak szczelnie okryty burką, że z pod napuszczonego kaptura widać było tylko nos i wąsy, — w ustach miał cygaro dawno zagasłe czy może zgaszone przez deszcz, którego krople błyszczały po brzegach burki i obrywając się płynęły po jej fałdach.

Minąwszy kilkanaście chat, podróżni zatrzymali się. przed karczmą małą i odrapaną, od której o kilkanaście kroków w dół płynęła wezbrana Jatrań między skalistemi brzegami.

Podróżny jegomość, nie złażąc z bryczki, zawołał do siebie stojącego przed karczemką żydka:

— Można tu przejechać?

— Nie, — grobla zerwana. Nieznajomy zaklął po cichu.

— Prędzej może pan dobrodziej gdzie indziej przejedzie.

— Gdzietam! wszędzie tak samo.

— A pan koniecznie chce jechać?

— Cóż z tego! — jakże przejadę!

— Nu, niech pan zaczeka — u nas prędko groblę naprawią — prędzej niż gdzieindziej, bo tu przejazd duży.

— Dajno tymczasem ognia, a chłopakowi kieliszek wódki, przemókł biedak na deszczu, niech się ogrzeje.

To powiedziawszy, wysiadł z bryczki i udał się za żydkiem do izby szynkownej.

Tymczasem nadeszło kilku ciekawszych ludzi, zaczęli oglądać konie i powóz i rozpytywać się siedzącego na koźle parobczaka: kto jedzie? dokąd? i t. d.

Woźnica nie był znać wielomównym, bo na te wszystkie pytania odpowiadał tylko monosylabami i skinieniem głowy.

Dopiero z jakimś poważniejszym żydem wdał się w rozmowę.

— Nu. czy to wasz pan?

— A pan.

— A jak się wón nazywa?

— Rożnowski.

— Zkąd jedzie?

— Z Pieszczanej. Nasz pan ją bierze w dzierżawę.

— Aha! — to już wiem. Wy sami z Wołynia?

— A jakże.

— Macie tam wieś? — bogaty wón?

— Czemu nie? — bogaty. Wsi nie ma, po dzierżawach chodzimy.

— Aha! — kawaler czy żonaty?

— Kawaler.

— Czy nie chce się tu gdzie u nas ożenić?

— Czemu nie? byleby panna ładna a bogata — ożenimy się.

W tej chwili mała Żydóweczka wyszła z izby niosąc czarkę wódki.

— Za wasze zdrowie! — rzekł parobczak i przełknąwszy wódkę, rękawem otarł usta.

— Gdzie my tu będziemy stali? — w karczmie jak widzę, niema się gdzie obrócić.

— Zajeżdżajcie do dworu.

— Toby było najlepiej, — koniska pomęczone aż żal patrzeć.

Nagle dało się słyszeć rżenie konia i piękny siwy wierzchowiec zatrzymał się przed karczmą.

Zakłopotany woźnica spojrzał — i zdumiał się.

Na koniu siedziała młoda, szesnastoletnia dziewczyna.

Na długiej sukni popielatego koloru, miała rodzaj kożuszka przylegającego do figury, z kołnierzykiem białym barankowym i takiemiż wyłogami na piersiach i na rękawach. Włosy ciemne lśniące spadały w kędziorach na plecy, z pod granatowej, białym barankiem okrytej rogatywki.

Wzrostu była małego, dziecinną nóżką opierała się na strzemieniu a małą ręką w łosiowej rękawiczce kierowała koniem śmiało i wprawnie.

Żydek ukłonił się z uśmiechem przybyłej, ona skinęła główką i spytała:

— Kto przyjechał?

— Podróżny — chcieli się przeprawić przez rzekę.

— I cóż poczną?

— Albo ja wiem? — pewnie zaczekają w karczmie.

— To niech lepiej jadą do dworu — gdzież tu można czekać.

Żyd uśmiechnął się i poprawił czapkę.

W tej chwili podróżny z arendarzem wyszli przed karczmę. Słyszeli oni poprzednią rozmowę.

Amazonka zmierzyła szybkiem spojrzeniem nieznajomego i zarumieniła się. Może nie była przygotowaną na spotkanie młodego i przystojnego mężczyzny.

Młodzieniec skłonił się jej z pewnem zakłopotaniem,

— Moszku — odezwała się do arendarza — kiedyż naprawią groblę?

— Nu, proszę panienki — zawsze dni ze dwa zejdzie.

— To możeby tymczasem ten pan do dworu zajechał. Ojciec kazał prosić podróżnych...

— Jeżeli mnie pani do tego upoważnia — przemówił Rożnowski z ukłonem — ale zaledwie wymówił te słowa? dziewczę zwróciło konia, który pokłusował śpiesznie w stronę dworu. — Nu, to już pan dobrodziej może śmiało zajżedżać — odezwał się Moszko — pan Jaszewski bardzo gościnny jest człowiek, do niego raz w raz panowie jadą.

— I owszem — pojadę. Czy to jego córka?

— A córka, panna Antosia jedynaczka.

— Zawróć-no konie, Ostapku — kiedy proszą, trzeba korzystać.

— Oj, trzeba, — a toby już okniska chyba popadały, bokami robią aż strach.

— Konie—jak konie, ale że ty jesteś dobry do chaty, to wiem.

Moszko się zaśmiał, młodzieniec wskoczył na bryczkę i konie ruszyły.

Jeżeli gościnność dla każdego pożądaną jest w takiej porze, teraz podwójnie uśmiechała się ona Rożnowskiemu. Fantastyczna postać panny Antosi zaciekawiała go niemało.

—  Zuch- dziewczyna! — powtarzał sobie zdążając do  dworu.

Wkrótce też pokazały się zabudowania dworskie. Rożnowski zdziwił się raz drugi.

Po wdzięcznej postaci energicznego dziewczęcia zupełnie sobie inaczej wyobrażał dwór, którego była ozdobą.

Rezydencya pana Jaszewskiego przedstawiała obraz nędzy i rozpaczy.

Był to dom stary, długi, tak opuszczony, że wygadał raczej na obszerną karczmę.

Dach słomiany nosił na sobie mnóstwo łat, któremi musiano się zabezpieczać od deszczów. Ściany były brudne i odrapane, szyby w oknach najczęściej potłuczone i pozalepiane bibułą, w jednem oknie czerwieniała z daleka poduszka. Ganeczek o czterech drewnianych słupach, krzywy i pochylony, wyglądał jakby miał ochotę zwalić się, po dziedzińcu chodziły zwierzęta domowe rozmaitego rodzaju, a w samej bramie ulokowała się olbrzymia locha niechętna gościom. Wzbraniają się ustąpić im z drogi, tak, że omal konie jej nie rozdeptały.

Przed stajnią stała jakaś odrapana landara, której jedno koło nie okute jeszcze żelazem, nie pomalowane, dziwnie odbijało od innych, świecąc swoją białością.

Na odgłos wtaczającej się na dziedziniec bryczki, jakaś obszarpana i kulawa baba wyjrzała z bocznych drzwi domu i zaspany kundel warknął leniwo, nie ruszając się z  miejsca. Był to dlań widocznie przedmiot nieciekawy i powszedni.

Kiedy Rożnowski wysiadł z bryczki i po kilku skrzypiących schodkach dostał się na ganek, zaczekał przez chwilę, otrzepując z siebie błoto, czy kto nie wyjdzie na jego spotkanie.

Nikt wszakże nie pokazał się na ganku, jakby w domu o przybyciu gościa nie wiedziano.

Otworzył drzwi i wszedł.

Znalazł się w obszernej sieni, pełnej śmiecia, słomy, połamanych jakichś sprzętów, pajęczyny na suficie i po kątach.

W ułożonej z cegieł podłodze było tyle dziur i jam, że Rożnowski potknąwszy się na wstępie, stracił równowagę i wpadł z impetem we drzwi na prawo, gdzie znalazł gospodarza domu.

Izba ta była gabinetem pana Jaszewskiego, ale umeblowaniem swojem i czystością niewiele się różniła od sieni. Dwa wielkie tapczany zasłane drelichem, stały przed oknami, na jednym z nich leżała poduszka skórza. na, na drugim — inna, z wyszytym na kanwie rycerzem podobnym do oskubanego indyka i damą przypominającą pasternak. Oprócz tapczanów, były tu jeszcze dwa stoły, przykryte grubą warstwą kurzu, imitującą popielatą serwetę, a zawalone tysiącem jakichś rupieci, tak, że miejsca na nich. do pisania nie było.

Kilka różnorodnych krzeseł i stołków dopełniało umeblowania — a kilkanaście cybuchów rozstawionych po kątach, na oknach i leżących po stołach i tapczanach, oraz okruchy tytuniu rozsypane wszędzie — mówiły wyraźnie, że gospodarz tego pokoju był zapalonym fąjczarzem.

Pan Jaczewski powstał z krzesła na przyjęcie gościa o którego przybyciu, był, jak się zdawało, uprzedzonym.

— Jestem Stefan Rożnowski, przyszły dzierżawca Pieszczanej, a więc i sąsiad szanownego pana dobrodzieja.

— Bardzo mi miło — przemówił gospodarz, wyjmując na chwilę fajkę z ust, poczem na nowo palić zaczął

— Nie śmiałbym- ciągnął gość — tak obcesowo wpadać do nieznajomego mi domu, ale przypadek zrządził, ze jestem zmuszony prosić o gościnność. Nie weźmie mi szanowny pan dobrodziej za złe...

— I owszem, bardzo mi miło.

Zaczęło się znów ciągnienie dymu z fajki i wypuszczanie misternych kółek.

Skinieniem zaproszony, by usiadł, Rożnowski zrzucił z siebie wierzchnie odzienie i zajął miejsce naprzeciwko gospodarza. Wyekspensowawszy cały zapas wstępnych frazesów, nie wiedział on już sam co ma z sobą począć. Milczący jegomość ani jednem słowem nie przyczynił się do podtrzymania rozmowy.

Siadł więc i czekał, badając tymczasem twarz przyszłego sąsiada.

Był to człowiek lat blizko pięćdziesięciu, średniego wzrostu, miernej tuszy, siwiejący już nieco i zarośnięty obficie. Wąsy, broda i faworyty rosły mu całkiem naturalnie, nie zdradzając najmniejszego starania ze strony ich właściciela. Najbieglejszy fizyonomista nieby wyczytać nie potrafił z tej twarzy, wyglądającej jak maska.

Nie znamionowała ona złego człowieka, — ale też nie było żadnej zasady do sądzenia o jego dobroci. Co najprędzej — był on dobrym o tyle, że złym być nie umiał.

Jakaż inteligencya mogła mieć siedlisko swoje w tej głowie? Bóg to wiedzieć raczy! Nie była to twarz bezmyślnego człowieka, ale czy myślał i co myślał — zostawało zagadką nierozwiązaną.

Zdawało się, że cała uwaga jego zwróconą była na fajkę, że puszczanie doskonale okrągłych kółek dymu było dlań najważniejszą sprawą. Milczeli obaj długo a wcale to nie było przykrem dla gospodarza, który nie zwracał na gościa swego żadnej uwagi.

Gość za to siedział jak na gorących węglach.

— Czy chce mnie się pozbyć w ten sposób, czy daje mi do zrozumienia, żem się niepotrzebnie trudził?

Bądź co bądź trzeba było przerwać milczenie.

Rożnowski zaczął mówić coś o złych drogach, o niezwykłych wylewach rzek, o tegorocznym urodzaju i cenach zboża, — mówił długo, przerywając sobie chwilami w nadziei że pan Jaszewski doda coś od siebie.

Niestety! milczał on jak zaklęty, niekiedy tylko uśmiechając się dobrotliwie, lub kiwając głową.

Gość przeklinał już chwilę, w której postanowił zajechać do dworu. Wyjrzał oknem, sądząc, że może Ostapek nie wyprzągł jeszcze koni, — lecz nietylko koni, ale i bryczki nie było już śladu, chłopak bowiem zwinął się gracko i zajadał już w najlepsze podwieczorek.

Nie było rady — należało zostać.

Godzina już upłynęła od chwili przyjazdu Rożnowskiego, gdy naraz drzwi się otworzyły i wszedł ktoś nowy. Gość osłupiał na widok przybyłego.

Był to młody chłopiec, lat może siedmnastu, z monstrualnie długiemi rękami, olbrzymiemi płaskiemi stopami i głową nieproporcjonalnie wielką, krzywo na szerokim karku osadzoną.

Wszedł, suwając nogami i machając rękami, a na jego płaskiej i otyłej twarzy malował się jakiś niezrozumiały uśmiech zażenowania i szyderstwa.

— Mama... prosi... na herbatę, — wyjąkał basowym głosem.

Pan Jaszewski powstał, uśmiechnął się, ręką wskazał gościowi drzwi prowadzące do dalszych pokoi i przemówił:

— Proszę.

Rożnowski skłonił się i poszedł, gdzie mu wskazano. Cieszył się z góry myślą, że przy herbacie zobaczy piękną, amazonkę i odetchnie swobodniej po przemęczonej godzinie.

Z podobieństwa rysów mógł się domyślić, że młody Quasimodo był synem pana Jaszewskiego;— śpieszno mu było zatem ujrzeć perłę tej rodziuy, która się jakiemś szczególnem zrządzeniem losu do niej dostała.

Przeszedłszy przez jakiś ciemny pokój, znalazł się gość w sali jadalnej. Wielki stół, stojący na środku, zastawionym był przeróżnego rodzaju przekąskami, a w końcu szumiał samowar, miłe sprawiający wrażeniena zdrożonym i zziębniętym jeszcze Rożnowskim.

Obok sampwaru siedziała kobieta niemłoda, dość otyła, rumianej i dobrodusznie uśmiechniętej twarzy wyglądająca potroszę, jak drugi samowar. Szeroka i przysadkowata — była tak doskonałem dopełnieniem pana Jaszewskiego, że przybyłemu z łatwością przyszło domyśleć się w niej gospodyni domu.

— Dulciu — przemówił gospodarz — pan Rożnowski. nasz sąsiad.

Pani podniosła się na krzesełku, zaśmiała się małym, dziecinnym prawie głosikiem i odezwała się:

— Bardzo mi przyjemnie...

Tuż obok matki siedział chłopak dwunastoletni i zajadał olbrzymi kawał chleba grubo nasmarowany masłem. Zezooki, niezmiernie wątły i słaby zatrudniony był w tej chwili przenoszeniem zbywającego masła z chleba na krzesło, którego poręcze i siedzenie starannie niem smarował.

Nikt tego nie uważał, gdyż scena rekomendacyi i obecność nieznajomego pochłaniały uwagę matki, ojciec zaś, zajęty, jak zwykle, fajką, nie widział wcale co się wkoło niego dzieje.

— Józiu! — zawołała cieniuchnym głosikiem pani Jaszewska — ustąp panu miejsca, — proszę pana — bardzo mi przyjemnie...

Józio ustąpił z krzesła, ale zaledwo gość usiadł, parsknął on szalonym śmiechem. Do tego przyłączył się tubalny, olbrzymi głos starszego brata, od którego szyby w oknach się zatrzęsły.

Nikt nie wiedział co się stało, ale Rożnowski doznał wrażenia, jakby był w szpitalu obłąkanych.

— Czego się śmiejesz? czego się śmiejecie? — pytała matka uśmiechnięta również wesoło.

Duet śmiechu nie ustawał aż i pan Jaszewski zwrócił na to uwagę.

— Co to znaczy?

Rzecz się wyjaśniła, gdy sam gość spostrzegł, że na rękawach surduta jego znalazły się kawałki masła.

— Figlarz! figlarz z ciebie zawsze Józieczku, — strofowała matka, grożąc synkowi palcem, gdy drzwi otworzyły się znowu i weszła znajoma nam panna Antosia.

Rożnowski porwał się z miejsca.

Antosia, której się teraz lepiej mógł przypatrzeć, była rzeczywiście cudownem w tym domu zjawiskiem..

Zdawało się, że zabrała ona na swoją wyłączną własność wszystko, czego całej jej rodzinie brakowało.

Dziewczę miało niezmiernie zgrabną i kształtną figurkę, idealnie małą nóżkę i rączkę, twarzyczkę wyrazistą, rozumną, pełną wdzięku i uroku, ruchy swobodne, chód lekki, układ dystyngowany.

Weszła zarumieniona jakby się domyślając jakiegoś wybryku braci, a spojrzenie, jakiem obdarzyła nieznajomego, zdawało się czytać w jego twarzy, jakie też wrażenie robiła na nim jej rodzina.

Od chwili pojawienia się Antosi, oba malcy uspokoili się nagle, oczy zaś matki i ojca spoczęły na jej pięknej twarzyczce z wyrazem niemego uwielbienia.

Do spojrzeń takich przywykła znać dobrze. Jakaś wybitna pewność siebie, rażąca trochę w tak młodem dziewczęciu — mówiła wyraźnie, że była ona małem bóstwem rodziny i wiedziała o tem dokładnie.

Rożnowski na jej ciekawe wejrzenia niemniej bacznem odpowiadał okiem i — rzecz dziwna, nim mówić do siebie zaczęli, jakiś węzeł tajemny zbliżył nawzajem dwoje młodych, nie znających się dotąd ludzi. On z przyjemnością i ze współczuciem spoglądał na inteligentną twarzyczkę dziewczęcia, tak dziwnie odbijającą od całego jej otoczenia, ona zaś uczuła jakiś rodzaj uszanowania dla młodego nieznajomego, w którego oczach, to wyczytała, że nie miał zamiaru powiększyć liczby lekceważonych przez nią wielbicieli, a który sympatycznym i poważnym wyrazem twarzy robił na niej wrażenie miezwykłe.

Dzięki pojawieniu się Antosi, rozmowa zawiązała się dość szybko. Obecni mieszali się, do niej niewiele i to we właściwy sobie sposób: ojciec — monosylabami, matka cieniuchnym uśmieszkiem, brat starszy — wiekogłowy Lolo wybuchem stentorowego śmiechu, młodszy zaś Józio — najdziwaczniejszemi grymasami, jakie wyprawiał, usiadłszy naprzeciwko gościa.

Dziewczę przyzwyczajone już widocznie do roli skończonej panny, wynajdywało dość zręcznie przedmioty do rozmowy, Roźnowski dopomagał tem chętniej, że robiło to na rodzicach wrażenie jak najlepsze.

Matka uśmiechała się ustawicznie z jakimś wyrazem bezmyślnej dumy, ojciec zaś kiwał głową i coraz zawzięciej ciągnął dym z fajki.

Już się herbata miała ku końcowi, kiedy dał się słyszeć turkot na dziedzińcu: Józio zerwał się z krzesła, wywrócił swoją szklankę, serwetę cisnął w górę i skacząc na jednej nodze zawołał piskliwym głosem:

— Hołuba przyjechała!

Przerażający ryk Lola zawtórował temu spiskowi aż Roźnowski, nie wiedząc co ma o tem myśleć, obejrzał się ze zdziwieniem i trwogą.

Dostrzegła to Antosia i zarumieniona zaczęła uspokajać dzikie wybuchy braci, gdy drzwi się otworzyły na rożcież i weszło trzech ludzi.

Pierwszym był mężczyzna w wieku pana Jaszewskiego, słuszny, szpakowaty, twarzy otwartej, dobrodusznie uśmiechniętej i ruchliwej. Miał na sobie surdut długi granatowy, odwiecznej mody, spodnie szerokie, kraciaste, kapciuch z tytoniem zawieszony na piersi u guzika, kraciasta kolorowa chustka wyglądała mu z bocznej kieszeni. Trzymał się sztywno po wojskowemu, a wszedłszy podążył wprost do gospodyni domu i wysoko do ust swoich podnosząc jej rękę, głośno i trzykrotnie ucałował.

Tuż za ojcem weszło dwóch chłopaków, rosłych, tęgich, przystojnych, w mundurkach gimnazyalnych, twarzy rumianych, czerstwych i uśmiechniętych.

— Hołubo moja! — wołał stary, nie wypuszczając z rąk dłoni pani Jaszewskiej — wpadłem do was jak piorun i przyprowadziłem dwóch chłopów moich! Chłopy, jak dęby — prawda?

I śmiał się i pokręcał sumiastego wąsa a olbrzymi głos jego rozlegał się po całym domu.

— A mojaż druga holuba ! — zawołał zwracają się nagle do Antosi i porywając ją za ręce. Zawsze jak róża, jak malina, — brzydoto moja przemiła! No, no — nie bronić się! bardzo proszę, buziaka dać i skończona historya — i pomimo wzbraniania się dziewczęcia podniósł ją jak piórko w powietrze, ucałował w zarumienioną twarzyczkę i dopiero wtedy postawił napowrót na ziemi.

— A ty Adamie! — zwrócił się z kolei do pana Jaszewskiego — którą już dziś fajkę palisz? przyznaj się.

I nie czekając odpowiedzi, porwał pana Adama w objęcia i złożył na jego policzkach dwa głośne pocałunki.

Rożnowski stał i patrzył na to wszystko ciekawie; domyślił się łatwo, że nowo przybyły holuba, jak go nawali malcy, musiał być przyjacielem domu Jaszewkich. Zajęła go mocno oryginalna ta postać.

Wypuściwszy ze swego objęcia gospodarza, serdeczny gość zwrócił się ku nieznajomemu i miał widoczną. Chęć uściskania go również, tylko się pohamował.

— Kogoż mam witać, Adamie — zapytał.

— Pan Rożnowski.

— Rożnowski? z jakichże Rożnowskich, ja znam ich tylu, hołubo, że ich policzyć trudno. Pana Baltazara pana Piotra, pana Marcina...

— Marcin — to stryj mój — odezwał się badany.

— A więc synowiec pana Marcina. — Niechże cię uściskam!

I wprzód nim Rożnowski mógł się do tego przygotować, uczuł się porwanym w objęcia nieznajomego i całowanym serdecznie.

— Kogóż mam przyjemność poznać ? — zapytał z uśmiechem, poprawiając przekrzywiony w uścisku krawat.

— Czy masz przyjemność, hołubo — to rzecz inna, ale jestem Melchior Zahorecki, znany tu w okolicy jak zły szeląg — mam sześciu synów jak dęby, — widzisz przed sobą dwóch młodszych, no i rozmaite krewniaczki — jak ot ta, którą widzisz.

Tu chwycił ręce Antosi i gorąco je ucałował.

— Ze mną ceremonii, hołubo nie ma, jak mnie widzisz, tak mnie piszesz — a figura ze mnie niemała, kiedy ot takie rączki mam do rozdania.

I huknął serdecznym Śmiechem — aż szyby w oknach zabrzęczały, a dwaj młodzi Jaszewscy przerażającemi wtórowali mu dźwiękami.

— Ale zróbmy, hołubo posiedzenie, bom się zmachał i nogi mnie bolą. Słyszałem, że bierzesz w dzierżawę Pieszczanę?

— Tak panie — od Wielkiejnocy.

— No, to dobrze robisz! dalibóg. — Kawaler, hołubo, jesteś?

Niestety!

— To i owszem — chcesz, to cię wyswatamy! Oho! damy się naszym dziewojom we znaki. Tylko ze mną zawiąż przymierze zaczepno-odporne. Zgoda?

— Zgoda! najchętniej!

— Tak — to lubię — krótko i węzłowato.

I śmiał się znowu pan Melchior aż mu oczy łzami zaszły.

Gdy powstano od herbaty, ściemniło się juź od dawna na dworze, gości zaproszono do bawialnego pokoju, gdzie już na stole płonęła lampa oświecająca ściany brudne i odrapane.

Nie różniąc się od fizyognomii całego domu, pokój ten przedstawiał obraz nieładu i nieporządku. Kurzu wszędzie mnóstwo, tafle z posadzki powyrywane, pajęczyna po kątach, a na ścianach staloryty i fotografie porozwieszane tak, jakby im chodziło o to, by w żadnej z sobą nie zostawać harmonii...

Najwięcej zwracały uwagi dwa sąsiadujące z sobą kopersztychy — jeden z nich przedstawiał zgon Napoleona a drugi gruszkę i kieliszek wina, Ten drugi w skutek niewyjaśnionych wpływów wilgoci czy starości tak zczerniał i zamazał się, że jedni domyślali się w nim wizerunku skończenia świata a inni przejścia izraelitów przez morze Czerwone.

Umeblowanie harmonizowało z ozdobami tego pokoju. Jeden tylko fortepian w kącie wyglądał przyzwoicie.

Cały wieczór przeszedł na opowiadaniach i żarcikach pana Melchiora. Poznał z nich Rożnowski, że ten szczególny człowiek więcej miał w głowie niżby sądzić z pozoru było można. Co jednak dziwniejsza, pod powłoką wybornego, rubasznego humoru, ukrywało się w nim dużo tkliwości uczucia.

Pan Melchior miał w pamięci całe poemata i deklalamował je z przesadnym nieco, ale gorącym zapałem. Wtedy — twarz mu się rumieniła niezwykłym wyrazem i oczy zachodziły łzami.

Jeden z tych ludzi, których dusza, jak mówią, na dłoni — pan Melchior był zarazem jowialnym i egzaltowanym, szorstkim i miękkim a zawsze otwartym i szczerym. Takie sobie przynajmniej wyrobił o nim zdanie Rożnowski, który powziął ku oryginałowi szczerą sympatyę.

Jakkolwiek wszakże rad był z jego przybycia i poznania, żałował, że w skutek tego niepodobna mu było zbliżyć się do Antosi, którą pragnął poznać dokładnie w dłuższej i swobodnej rozmowie.

Z daleka tylko mógł widzieć, jak się do niej zalecali dwaj synowie pana Melchiora, a i piękna dziewczyna nie krzywem zdawała się spoglądać na nich okiem i uśmiechała się do nich figlarnie, zwłaszcza gdy Roźnowski patrzył w inną stronę.

Za to bracia jej znudzeni, a może znużeni parogodzinnym forsownym śmiechem, porozkładali się bez ceremonii na spoczynek. Fglarny Józio umieścił się na kanapie, założywszy na poręcz nogi, Lolo zaś wlazł pod stół i rozciągnął się na dywanie chrapiąc przeraźliwemi tonami. Niekiedy w przerwach opowiadania pana Melchiora chrapanie to rozlegało się w tak potężny sposób w pośród nocnej ciszy, że   psy na podwórzu zaczynały wyć przeraźliwie, co niezmiernie cieszyło panią Jaszewską.

W miarę wszakże trwania tego nosowego koncertu senne usposobienie zapanowywało w salonie. Gospodarz ciągnął fajkę, nie odzywając się nawet monosylabami, młodzież gwarzyła z sobą coraz poufniej, choć im się na sen bynajmniej nie zbierało, pani Jaszewska zaś, siedząc ne fotelu i wybuchając od czasu do czasu swoim maleńkim śmieszkiem, coraz mniejsze robiła oczy — aż w końcu nie znać ich było wcale.

— No, hołubo — pora się nam wynosić — przemówił pan Melchior powstając.

Pani Adamowa przetarła oczki i zaśmiała się.

Goście zbliżyli się do ucałowania jej pulchnych i niezbyt nieposzlakowanie czystych rączek, wszyscy się ruszyli z miejsca i po chwili pan Adam odprowadził Rożnowskiego i Melchiora do przeznaczonego dla nich pokoju, gdzie ich już czekały zasłane łóżka, dwaj zaś młodzi umieszczeni zostali gdzieindziej.

— Bardzo mi przyjemnie — powiedziała pani Adamowa, żegnając Rożnowskiego.

— Miło mi... — mruknął pan Adam, oddając mu dobranoc.

Gdy nakoniec młody gość został sam na sam ze swym towarzyszem i odgłos kroków Adama zginął w oddaleniu, Melchior ukląkł przed swojem łóżkiem do modlitwy, a Rożnowski zaczął mimowoli porządkować w myśli doznane wrażenia.

— Co to za ludzie? — powiedział sobie — i zkąd w takim gnieździe safandułów znalazła się taka zuch dziewczyna?...

Pan Melchior, jakby trafiając w myśl młodego człowieka, po skończeniu modlitwy zagadnął go wręcz:

— No, cóż, hołubo, myślisz o Jaszewskich? Rożnowski się zmieszał.

— Tylko mów prawdę — nie obwijaj w bawełnę, jestem szczerym człowiekiem i lubię otwartość. No, powiedz — czy widziałeś gdzie większych niedołęgów?

— W samej rzeczy — w taki sposób i mnie się przedstawili, ale nie śmiem sądzić, raz jeden ich widząc.

— No — i to prawda, ale smutno wyznać, że im lepiej ich poznasz, tem przykrzejsze odniesiesz wrażenie.

Mówiąc to, pan Melchior rozbierał się, Stefan szedł za jego przykładem i wkrótce obaj byli już w łóżku.

— Dawno ich pan znasz? — zapytał młody człowiek pragnąc wyciągnąć starego na gawędę. Sądził bowiem, że usłyszy coś więcej, a zajmowało go to mocno. Nie omylił się w rachubie.

— Czy ja ich znam dawno? Oho! hołubo, jeszcze ciebie na świecie nie było, kiedy już z Jaszewskim łączyła mnie przyjaźń. Znamy się od szkolnej ławki. Czybyś uwierzył, że to był człowiek, od którego się wszyscy wiele spodziewali? Profesorowie w szkole mieli go za perłę, pierwszym uczniem był we wszystkich klasach, brał nagrody, pochwały, medale — Bóg wie co! Myśmy go sami mieli za geniusza, a tu z geniusza zrobił się jołop!

Tu pan Melchior zaśmiał się jakoś sarkastycznie i zaczął kręcić papierosa do ogromnej wiśniowej cygarnicy.

— A trzeba ci wiedzieć, hołubo, ze mnie w szkołach był sławny osioł. Brałem w dzierżawę ławkę osłowską na kilka lat w każdej klasie. W ten sposób po dziesięciu skończyłem klasę trzecią z wyszczególnieniem i odznaczeniem, bo kazali mi się, hołubo, wynosić. Adam był już wtedy w uniwersytecie, rósł na wielkiego człowieka, a ja poszedłem na włóczęgę — wszędzie mnie było pełno, rzemiennym dyszlem objechałem wszystkich krewnych, smaliłem cholewki do panien, latałem ze strzelbą po lasach, ujeżdżałem konie, próbowałem różnego chleba, gospodarowałem, urzędowałem, byłem pod wozem i na wozie, ale — cóż chcesz! dziki ze mnie człowiek — wszę dzie mi było ciasno i niewygodnie, więc — hajże do lasu. Zostałem leśniczym. Nudno było samemu — chciałem się ożenić. Jak na toż u sąsiada Skoryny była córka — złoto nie dziewczyna! Nie będę ci opisywał, hołubo moja, bobyś zgłupiał; ale... ale...

Tu przerwał pan Melchior i spojrzał na Stefana — czy się nie obraził, — Stafan wszakże śmiał się wesoło.

— No, hołubo, widzę, że masz rozum. Kto obraźliwy, niech ze mną nie gada. Ja, zwyczajnie-człowiek z lasu, bez politury, z gruba obciosany, nie przebieram w słowach...

— A zresztą — co tu gadać! gdybyś poznał, hołubo, nieboszczkę żonę moją jak jeszcze panną była, — tobyś zgłupiał i basta. Żadna z dzisiejszych, ani się do niej umyła...

Łza błysnęła w oku pana Melchiora, otarł ją szybko, wypuścił wielki kłąb dymu z cygarnicy i ciągnął dalej:

— Więc tedy, poznałem ja na odpuście tę pannę Skoryniankę — i rozmiłowałem się w niej na zabój. — A tu ani rusz dostać się do niej, bo stary darł nosa niesłychanie i z byle kim wdawać się nie myślał.

Co tu począć! Powyciągałem z ojcowskiej niegdyś biblioteki jakie były tylko poezye — więc Mickiewicz i Bohdan i Marya i Wiesław, a wszystko co było o kochaniu, rozczulało mnie do łez. Czytałem, deklamowałem, sprawiało mi to na razie jakąś ulgę — ale potem jeszcze gorzej! W lesie pusto, a nudno, a smutno, że człowiek ryczałby ciągle jak bóbr".

— E! — myślę sobie — tak być nie może! Uczepiłem się jakiegoś szlachcica, co jechał do Skoryny i — dalej z nim! Przyjął mnie ni słodko ni kwaśno, ale o to nie dbałem. Wziąłem się do panny po swojemu.

— Ratuj mnie, mościa panno — powiedziałem — bo zginę...

— Cóż panu takiego? pyta.

— Ginę z miłości dla pani! Jak mnie odepchniesz, to się powieszę, zastrzelę, utopię, zginę, hołubo moja, przepadnę marnie jak sobaka.

— Ona się zmieszała, zarumieniła, ale przecie nie powiedziała, że nie chce.

A trzeba ci wiedzieć, hołubo, był też ze mnie chłop tęgi i przystojny — a do dziewcząt to miałem szalone szczęście.

— Ej! większy Pan Bóg niż pan Rymsza — myślę sobie, a tem bardziej niż pan Skoryna. Jadę tam raz drugi, trzeci — stary się dąsa, krzywi, panna coraz łaskawsza, tylko widocznie się boi ojca — ja, widząc to, mówię jej kiedyś, całując stopki:

— Panno Zuzanno, czy mam się powiesić?

— A niechże Bóg broni — odpowiada

— To powiedz, że mnie kochasz!

— Gdybym nie kochała, tobym nie żałowała.

— Ja tedy, hołubo, jak porwę ją wpół, jak uścisnę, jak ptaszyna trzepotała się w moich ramionach, ale czułem, że już jej nie stracę.

A Bóg święty raczy wiedzieć, gdzie był w tej chwli stary, że nie słyszał jakem ją pocałował!

Myślę więc sobie — trzeba kuć żelazo póki gorące, — szepnąłem Zuzi — dziś za ogrodem czekam. Ona niby się wzbrania, niby nie chce, ale byłem już swego pewny.

— "Wieczorem cichutko, ostrożnie podjechałem konno na wskazane miejsce i dla niej przywiodłem cacko nie wierzchowca. Kara klacz, ze strzałką na łbie, silna w nogach, a lotna, że jej sam czart by nie zgonił.

— Tylko com skoczył z konia — patrzę, jest moja hołuba. Sadzam ją na siodełko, sam skaczę na moje i jak burza lecimy lasem do miasteczka.

— A w miasteczku był ksiądz staruszek, dobry mój przyjaciel. Do niego tedy jak w dym.

— Księżuniu dobrodzieju, ratuj!

— No, cóż takiego? In nomine Patris et filii...

— Tak, tak   — in nomine Patris przybywamy. Pobłogosław nas!

— Waryacie! — powiada — czego chcesz? bez ojcowskiego pozwolenia jakże mogę to zrobić?!

— Ojcze! dziaduniu — wołam — „quod Deus con-junxit — homo non separat'' (znałem ten tekst ze szkoły). Bóg nas połączył — kochamy się nawzajem! Dasz nam szczęście dziaduniu! będziemy Się całe życie błogosławić do trzeciego i czwartego pokolenia...

— A tuż i moja hołuba — ściele się do nóg staruszka i ja nogi mu ściskani a beczę jak bóbr, — rozpłakał się starowina, pobiegł z nami do kościoła. Zaspany organista zaintonował Veni Creator, znalazło się i dwóch świadków. Stało się — Zuzia już była moją na wieki. Tylko co wychodny z kościoła — aż tu krzyk, wrzawa — skończenie świata — pan Skoryna pędzi co żywo.

— Sto kijów!... tysiąc kijów! — woła olbrzymim głosem.

— Ja do niego i bęc mu do nóg, , Bij! — wołam — hołubo! bij ojcze, masz prawo, ale pobłogosław.

Stary wpadł w furyę, krzyknął na sługi: bijcie go! Oni do mnie, a tu Zuzia bęc do nóg ojcu.

— Ojcze! panie! to mój mąż! — Jakto? co to?

— Już jesteśmy po ślubie.

Więc gwałt, harmider, holubo, — sierdził się stary i rzucał, ale cóż było robić? koniec końców musiał pobłogosławić, choć dla mnie nigdy potem nie miał serca.

— Och! byłem-że ja szczęśliwy! byłem... Lat dziesięć przeszło jak w raju. Ale i to znać za długo na szczęście ludzkie... umarła moja hołuba. wydając na świat szóstego syna.

Pochowałem ją, opłakałem, życie mi na jakiś czas obmierzło, myślałem, że zwaryuję, hołubo! Ale po człowieku, jak po psie, — wszystko spłynie! Nie umarłem, nie zwaryowałem, choć ile razy wspomnę o jej pogrzebie — serce mi krwią zachodzi...

Rozpłakał się pan Melchior i zamilkł.

Stefan patrzał wzruszony i przejęty. Godzina była już późna, ale o śnie żaden z nich nie pamiętał.

Przez chwilę było cicho, tylko zkądciś z dziesiątego pokoju dochodziło chrapanie Lola i wrzaski kotów wędrujących po dachu.

— Ale... o czemże ja mówić miałem? Aha! o Adamie. Tak to, hołubo! człowiek jak zegarek z kurantem... pociągnij tylko za sznureczek — wszystko wyśpiewa. Może chcesz spać hołubo ?

— Ani trochę. Jeżeli tylko pan nie czujesz zmęczenia — gotów jestem z rozkoszą słuchać całą noc.

— To dobrze, bo muszę jeszcze opowiedzieć jak z geniusza zrobił się jołop — to przecie ciekawe.

Zaśmiał się pan Melchior, skręcił sobie drugiego papierosa i mówił dalej:

— Jakeśmy się rozłączyli z Adamem w szkołach, już tylko czasem widywałem go, jeśli mi się zdarzyło być w mieście. Wiedziałem, że go mają za filozofa, mówili mi ludzie o ciągłych tryumfach mego szkolnego kolegi, ale to wszystko mnie nie bardzo cieszyło.

Trzeba bowiem wiedzieć, że Adam — najpoczciwsza dusza na świecie, zacność, jakiej drugiej ze świecą nie znaleźć, był zawsze, jak nazywaliśmy go w klasie niuńką. Oddąć ostatnią koszulę, gdyś go o nią poprosił, podzielić się ostatnim groszem, przyjąć nawet na siebie cudze plagi — to wszystko było u niego niczem. Ale energii, woli własnej, siły, charakteru — za dwa grosze nie miał nigdy. Ojciec miał mająteczek, nie zbywało więc Adasiowi na niczem, ale każdy widział, że z jego nieporadnością, słabością i dobrem sercem cały dobytek ojca prędko djabli wezmą.

Kochałem go jak brata, bo jakże było nie kochać? ale gniewał on mnie i niecierpliwił. Uczył się, uczył, pracował, szedł w górę, był niby coraz mądrzejszy — a taki zawsze niuńka i niuńka. Co kto chciał to z nim robił, gdzie chodziło o własną jaką decyzyę — ani weź!

— Adasiu biało?

— Biało

— Adasiu, czarno?

— Czarno!

— A niechże cię z twoją nauką siarczyste pioruny biją. Co mi z takiego głupiego mędrca?

Mówiłem mu nieraz: jesteś mądry, hołubo, jak rabin — aleś osioł! Może tam filozofia będzie miała z ciebie pociechę, ale ludziom i sobie psu na budę się nie zdasz! Pluń na swoje książki a naucz się chłopskiego rozumu! Wyrośnie z ciebie Salomon, a zawsze będziesz jołop, pantofel, szlafmyca, niezdara — figa nie człowiek! Mówiłem mu to wszystko w oczy, — co to pomogło! wodu tołocz — woda budę! Uśmiechał się i słuchał cierpliwie, kiedy mu to mówiłem, a potem rzucał mi się na szyję i upewniał, że przesadzam, że tak mi się tylko wydaje, że tam, gdzie potrzeba potrafi i on postawić się ostro, tylko, że to nie leży w jego charakterze...

No — mówiłem mu — rób sobie jak chcesz, nie o mnie a o ciebie idzie, jak sohie pościelesz — tak się wyśpisz. Czas jakiś nie wiedziałem co się z nim dzieje, mówiono, że wyjechał za granicę dla studyów, bo już widać w kraju nie było dla niego mądrości. Czekałem tylko, jak go gdzie obiorą rektorem jakiej akademii, lub że odkryje jaką nową część świata. A ten zamiast części świata — znalazł sobie żonę!

Jakem się o tem dowiedział, myślałem, że piorun we mnie uderzył! Ja byłem już wtedy także żonaty, miałem już dwóch synów, ale — Adaś, Adaś żonaty — to przechodziło moje pojęcie i wyobrażenie! Bo gdzież kuchcie do patyny, gdzie mądremu do żeniaczki, a zwłaszcza takiemu mądremu co to trzech zliczyć nie umie w zwykłem powszedniem życiu.

Ha! — myślałem sobie na pocieszenie, bo mi go szczerze żal było, — może mu Bóg dał żonę praktyczną, gospodarną, energiczną, — może mu i dobrze z tem będzie? Siądzie sobie poczciwy Adaś pod pantofelkiem, będzie mu ciepło i wygodnie i zacznie sobie czytać i myśleć po całych dniach. Bo nie słyszałem, by cokolwiek pisał — na to był widać za mądry, czy też jadł, ale nie trawił, a objadł się pewnie mądrości wszelakiej aż strach!

Pocieszałem się tem, że może mu to wyjść na lepsze aż tu, naraz przyjeżdża ktoś z moich znajomych, dawnych kolegów, i czegoż się dowiaduję! Adaś nie ożenił się, tylko ożenili Adasia! No! mówię, spełniło się moje proroctwo. Ale któż go ożenił? z kim? jak?

Ożeniły go ciotki, dały mu dziewczynę młodą, ładną podobno, nawet nie biedną, ale — niunię!

Opuściłem ręce, jak mi to powiedziano. Przepadł Adaś, przepadł! Jak się dwie takie niunie dobrały — co może z tego wyniknąć?

Zgryzłem się, hołubo, tą wiadomością, ale jeszcze sobie myślałem: ej, ludzie rozmaicie widzą... kto wie — może ciotki mądrze wybrały, nie uwierzę, póki nie zobaczę.

No — i zobaczyłem na własne oczy. Zdarzyło się tak, że właśnie przeniesiono mnie na inną posadę, dostałem leśniczowstwo tu niedaleko, a mój Adaś osiadł już w tej wiosce, biorąc ją w dzierżawę.

Plunąłem, hołubo, dowiedziawszy się o tem. Jakże on będzie gospodarował? co ma filozof do roli? Mówią, że mu ciotki wzięły tę dzierżawę za jego i żony pieniądze. No — krzyknąłem — głupie babska — popiły się chyba pierwej! Ładnie ulokowały i kapitał i swego filozofa!...

Wybrałem się jednak najpierwej do mego Adasia — chciałem jak ów niewierny Tomasz rękę w bok włożyć. No — i odtąd byłem już świadkiem wszystkiego.

Pani Adamowa, hołubo moja, to najzacniejsza, najlepsza, najpoczciwsza niedołęga na świecie. Do rany ją przyłóż, hołubo, podziała tak kataplazm — ale któż się z kataplazmem żeni! Kiedy ją poznałem, hołubo moja — Jest temu lat ze dwadzieścia parę — była to rumiana, biała, uśmiechnięta, wesolutka gąska. Wyszła za swego Adasia — bo ja za niego wydali, bo każda panna powinna wyjść za mąż. O jego mądrości pojęcia żadnego nie miała — pod tym względem równe wrażenie robiłby na niej pierwszy lepszy gorzelnik. Była mu wierną, bo choćby jej kto sto razy sentymenta swoje objawiał, ona by tego nie zrozumiała, — a przy tem nie było takich. Czytać nie lubiła, na kuchni się nie znała, o gospodarstwie najmniejszego pojęcia, gustu w stroju żadnego, zajęta od rana do wieczora, biegała jak kot z pęcherzem, hołubo, pociła się ze znużenia — a wszystko szło Bóg wie po jakiemu, każdy robił co chciał, ona właściwie nie robiła nic.

Przybiegła, hołubo, do kuchni, zaśmiała się, popatrzyła na ogień, rzuciła jaką trzaskę i biegła do obory.

W oborze pogłaskała krowy, zaśmiała się i biegła do piekarni. W piekarni pokręciła się tu i ówdzie, zaśmiała się, złapała muchę i dalej do pokojów. W pokoju przybiła jaki landszaft na ścianie i do spiżarni. W spiżarni spróbowała powideł, zaśmiała się sama do siebie i leciała znów gdzieś dalej — i tak przez cały dzień. Sukienka na niej zawsze poplamiona, bielizna nieświeża, rączki ładne, ale popielate — cóż kiedy ona nigdy nie miała czasu!

Ale za to jaka dobra, jaka słodka, a poczciwa, a gościnna — ze świecą szukać.

Adaś sam pewnie nie wiedział, czy ją, kocha, ale był dla niej najlepszym, słodkim, grzecznym, niezmiernie delikatnym mężem.

— Adasiu drogi!

— Dulciu kochana.

— Jak mi miło...

— Jak mi przyjemnie...

— Rozkosz była patrzeć na tę parę — tylko mnie djabli brali.

Adam na gospodarstwie znał się, jak — wół na filozofii, i nibyto gospodarował i brał się na ostro— tak mu się zdawało.

— Widzisz — mówił do mnie — rządzę się energicznie.

Płakać mi się i śmiać zarazem chciało. Widziałem, jak go każdy okradał i wyprowadzał w pole, pokazywałem mu, mówiłem, przestrzegałem — nic nie pomagało — owszem, zaczął się na mnie krzywić.

Tymczasem — co rok to prorok, jak zaczęło się od pierwszego roku, ciągle były chrzciny! Najpierw córka, potem syn, potem znowu córka, i znowu, hołubo, córka i znowu córka — już to do córek, to miał Adaś szczęście.

Wszystkiego było dziewięcioro — co jeszcze będzie, Bóg to wiedzieć raczy! Czworo umarło — pięcioro żyje. Jedno wzięła jakaś ciotka, drugie babka, a troje widziałeś — dwóch idyotów i perłę rodziny — Antosię. Na dziewięcioro — jedna się udała!

Ale — o czem, hołubo, miałem mówić? Aha! Z początku Adaś zabrał się do podwójnej pracy —mieszał się i do gospodarstwa i czytał. Z każdą, pocztą przychodziły jakieś książki i pisma — a wszystko uczone aż strach. Ale to mu nie wystarczało, bo nie miał z kim gadać. Jeden sąsiad jak nie grał w preferansa to drzemał, drugi rozprawiał tylko o swojej pszenicy i jęczmieniu, oraz opowiadał jarmarkowe sceny.

— Ja — mówił dalej Melchior — mam może, hołubo trochę oleju, ale dla siebie, a przytem to olej prosty, chłopski, nie żaden zagraniczny, — ze mnie więc nie mógł mieć wielkiej pociechy, a żona? — ta najmniej odpowiednim była dla niego towarzyszem.

Zaczął jej co czytać — biegła do gospodarstwa, choć tam tak była potrzebną jak dziura w moście, bo z nią i bez niej wszystko szło na opak. Zaczął z nią mówić, bywało, — to mówił jak do ściany, co to ani be, ani me. Ot uśmiechnie się tylko, pocałuje i koniec. Wszystko co mówił, wydawało się jej za mądre — a zresztą, ona była tak zajętą zawsze, wszystko miała na głowie, co tam jej po filozofii co jej z tego przybędzie?!

A zresztą, były już dzieci, trzeba się i niemi zająć.

Wtedy Adaś, który przedtem nigdy nie palił, zaczął ćmić fajkę, hołubo, i bardzo mu zasmakowała.

Kiedyś, pamiętam, przyjeżdżam do niego konno, że nikt o tem nie wiedział. Wchodzę do tego pokoju, który wtenczas jeszcze inaczej wyglądał, bo Adaś lubił porządek,— wchodzę tedy, hołubo, i widzę, że siedzi przy stoliku i pisze. Poznałem, że nie rachunki gospodarskie, zresztą zmieszał się i schował to przedemną. Ciekaw byłem, co też pisał. Jak na toż przyszła chwila, że wyszedł z pokoju. Ja tedy zajrzałem do tych rękopismów. Było to coś mi zupełnie obcego, a tytuł miało: Bachuneh integralny!

Adaś więc wziął się do pióra — został autorem, ale o jakich u licha rachunkach mógł on rozprawiać? On, co nie umiał porządnie skontrolować ksiąg ekonomicznych! Dzieło to dotychczas leży nieukończone. Od lat już jakich dziesięciu nic nie pisze, a i mówić zaczął coraz mniej i rzadziej.

Cóż dziwnego? Do żony o czem miał mówić? Pytał chyba, kiedy chrzciny, a kiedy posłać do miasteczka. Do sąsiadów nie miał ochoty się odzywać. Ze mną jeszcze mówił, ale także mało. Ile go razy zapytałem co słychać? — machnął ręką i uśmiechnął się. A palił coraz więcej.

Dzieci go tymczasem obsiadały coraz gęściej, cały boży dzień gwałt był w domu i bieganina. Matka przepadała za swem maleństwem, pieściła je, psuła, szybki dla nich wyjmowała, ojciec pieścił je także, huśtał na kolanie, czasem niańczył, a konsolacya tymczasem rosła z wielkiemi głowami, jak Lolo, z takim rozumem, jak Józio; dwie były niemowy, jedno garbate, a wszystkie krzykliwe i samowolne aż strach!

Wszystko w domu przewracało się do góry nogami, Adam milczał, uśmiechał się i fajkę palił.

— Jaki Józio przyjemny, prawda Adziu? — mówiła pani Adamowa.

— Bardzo miły — mówił Adam — i pieścił syna, całował żonę i było im jak w niebie.

— Powoli i ja dałem za wygrane, przestałem moralizować, a cieszyłem się, że u nich tak miło, przyjemie i zgodnie.

Dzieci tymczasem jedne rosły, inne umierały; — przyszła pora nauki. Lolo poszedł do szkół, ale ma już lat siedmnaście i nie może przejść do drugiej klasy; Józio nie umie jeszcze czytać, jedna tylko Antosia wzięła wdzięki dawne matki, a zdolności ojcowskie — to też jest perłą rodziny. Miała nauczycielkę i bonę, gra, śpiewa, rysuje, tańczy jak anioł — no, ta jedna im się udała — powinna dobrze wyjść za mąż. Bo to, nie uwierzysz, hołubo, jaki zuch-dziewczyna: każdego konia dosiada, do żeńców pojedzie, na folwark zajrzy, lepiej zna gospodarstwo niż ojciec; A że ładna — sam przyznasz.

— Przyznaję chętnie — odrzekł Stefan — ale szkoda, że nie jest inaczej prowadzoną...

— Czegoż chcesz; hołubo? To 2łoto nie dziewczyna! to brylant rodziny Jaszewskich! A jaka dobra, a jaka zacna, a jaka poczciwa... Szkoda tylko, że posagu nie ma, — gdyby nie to, toby się o mą dobijano na wyścigi!

— A przecież państwo Jaszewscy nie muszą być ubodzy, taka dzierżawa to rzecz nie mała.

— Tak, hołubo, ale i długi nie małe. Widzę ja to, grozi im blizka ruina, ale coż począć? Adam pali fajkę i milczy, — milczałby, choćby się na niego góry zwaliły. Pani Adamowa uśmiecha się i nie przeczuwa nawet co się dzieje — a tymczasem tej jesieni kończy się już termin dzierżawy:

— Szkoda ich! Zacni ludziska! Spytaj kogo chcesz, hołubo, — chłopi, żydzi, sąsiedzi, wszyscy ci powiedzą: Jaszewscy, to złoci ludzie!

Gdzie jaki kompromis się zdarzy, jak w dym do Jaszewskiego — on i ugości i nakarmi i sprawę rozstrzygnie, jak rabin, ale rozmowy nie ma z nim żadnej: tak i nie — oto wszystko. Teraz już i ze mną wcale nie gada, prawdę powiedziawszy, nie mam mu tego za złe. Biedne człowieczysko!

Otoźem się rozgadał — już dnieje, a my jeszcze nie zmrużyliśmy oka. Jeżeli zły jesteś, hołubo, toś sam sobie winien. Chciałeś wiedzieć jak to z geniusza zrobił się jołop — teraz już wiesz, więc gaszę świecę i — dobranoc.

— Dobranoc — powiedział Roźnowski, okrywając się staranniej kołdrą, bo zimno było w pokoju, jak na dworze.

Pan Melchior prędko zasnął, gdy młody człowiek przewracał się jeszcze na pościeli i wzdychał.

Na dziedzińcu psy wyły, na dachu darły się koty a z głębi domu dochodziło spotęgowane ciszą chrapanie najstarszego z Jaszewskich.

II.

Nieporządek panujący w domu państwa Adamowstwa nie ograniczał się jedynie na nieładzie wpokojach, ale się objawiał także w urządzeniu mieszkania. Z wyjątkiem jednego tylko gabinetu pana i tak zwanego salonu, wszystkie inne pokoje zmieniały ustawicznie swoje przeznaczenie, W ten sposób to, co było wczoraj sypialnią gospodyni, dziś stawało się garderobą; w jadalnym kwaterowali czasem goście, a w gościnnym młodzież — słowem, co żyło w domu, koczujące prowadziło życie, przenosząc się ustawicznie z miejsca na miejsce.

Po trosze były do tego i poważne przyczyny, a mianowicie, że w skutek złego opatrzenia domu, pierwsza lepsza ulewa sprawiała niesłychane szkody. Pokoje nieraz zmieniały się w jeziora., tynk z sufitów opadał kawałami — potrzeba się było wynosić gdzieindziej. Że zaś dom był obszerny i brak miejsca nie dawał się czuć nigdy, peregrynacye podobne przychodziły z łatwością.

Sprawiały one nawet wielką uciechę młodym panom Jaszewskim. Wielkogłowy Lolo udawał marynarza w zalanym pokoju, że go potem trzeba było ubierać na nowo. Figlarny zaś Józio, przezorniejszy od brata, zdejmował z siebie wszystko i dopiero wtedy robił przeróżne sztuki ekwilibrystyczne. Obaj zaś razem sprawiali taką kocią muzykę, że ktoby nie wiedział co to znaczy, mógłby przypuścić, że z psów i kotów żywcem ktoś skórę zdziera.

W czasie wizyty Rożnowskiego i Melchiora, wypadła właśnie jedna z największych wędrówek tego rodzaju, w  skutek czego umieszczono gości w gabinecie gospodarza a do sąsiadującego z nim pokoju przeniesiono sypialnię pani Adamowej i Antosi.

Świadomy zwykłego rozkładu pokoi, pan Melchior nie wiedział wcale o tej zmianie i był przekonanym, że głośną swoją rozmową nikomu przykrości nie sprawi, gdyż pokój sąsiedni służył zazwyczaj na skład rozmaitego rodzaju rupieci i nikt w nim nie sypiał.

Pani Adamowa, która po całodziennym trudzie i bieganiu czuła się zwykle mocno znużoną i wcześnie się udawała na spoczynek, spiesznie się do snu zabrała i nim Melchior opowiadać zaczął  — usnęła już w najlepsze. A sen miewała twardy i zbudzić ją, było trudno.

Przeciwnie Antosia, której po trosze słabą stroną było zbyteczne zajmowanie się swoją twarzyczką, nim się udała na spoczynek, usiadła wprzód przed lustrem i wzięła się do zakręcania papilotów.

Bardzo to niedyskretnie ze strony mężczyzny zaglądać do goto walni kobiecych, ale — skoro przywileje autorskie rozgrzeszają z podobnego grzechu, powiem, że w tym dniu ze szczególną dziewczę uwagą zajęło się swoją powierzchownością. Najpierw umyła się marcową wodą ,(która jak wiadomo, ma niezmiernie bielić cerę), potem obsypała się mąką kartoflaną (w braku pudru), różowe usteczka posmarowała różaną pomadką, rączki zaś gliceryną i dopiero wtedy usiadła przed rozbitem zwierciadłem do należytego uczesania obfitych, lśniących włosów.

A skoro już zdradziłem tualetową tajemnicę dziewczęcia, pójdę i dalej, by wyjawić tajemne powody tej zdwojonej kokieteryi.

Synowie pana Melchiora, starszy Tadeusz i młodszy Stanisław, pukali na wyścigi do serca panny Antoniny. Był czas, że bawili się z nią razem, ale od kiedy im wąs wysypywać się zaczął, a ona przywdziała długą sukienkę i uchodziła za pannę dorosłą, zwykły dziecinny stosunek zmienił się od razu. Chłopcy zaczęli się kochać w dawnej towarzyszce zabaw, ona zaś próbować na nich wrodzonej swej kokieteryi.

W obec zupełnej wolności, jakiej używali, gdyż nikt nie zwracał uwagi na ich postępowanie i nie śledził za krokami, intryga miłosna mogła się rozwijać najswobodniej, o ile pozwalała na to zazdrość wzajemna obu braci.

Zazdrość ta miała swe poważne uzasadnienie, gdyż Antosia, która sobie lekceważyła hołdy młodzieńców i żadnego z nich naprawdę nie kochała, bałamuciła obu jednakowo. Nieraz w cienistej uliczce ogrodu pozwoliła się uścisnąć Tadziowi, nieraz — niechcący niby, główkę położyła na ramieniu Stasia, — jeden i drugi robili na siebie zasadzki, poczem każdy miał sobie za punkt honoru zwyciężyę rywala i pozyskać wyłączną miłość Antosi. Ona śmiała się z nich w duchu, bawiło ją ich współubieganie się. Im kto goręcej zaczął się zalecać tem zimniej go traktowała, a obu trzymała na wodzy, jakby się bawiąc w koniki.

Tadzio pisywał do niej wiersze. Staś robił jej drobne prezenta, przynosił kwiaty i owoce z ojcowskiego ogrodu, ona uśmiechała się do nich zarówno i bałamuciła con amore.

Przyjazd tedy obu braci na święta był jednym bodźcem do pomyślenia o papilotach i staranniejszem: ubraniu, — był wszakże dziś i drugi, a nim — młody gość, Rożnowski.

Zrobił on na niej wrażenie zupełnie odmienne od tego, jakie wywierali panowie Zahoreccy. Był to bowiem już człowiek dojrzały, nie zaś uczeń gimnazyalny, — miał się osiedlić w sąsiedztwie, brał w dzierżawę znaczny majątek, był przytem bardzo przystojnym i miłym mężczyzną — to wszystko miało swoje znaczenie. Jemu się podobać — oto była nowa zachcianka ambitnej dziewczyny.. Bywalec, człowiek poważny — gruba ryba! gdyby się i ją złapać udało na wędkę zaściankowych wdzięków — to byłby dopiero tryumf!

Tak sobie myślała Antosia, zasiadając przed gotowalnią, gdy głośne opowiadanie pana Melchiora zwróciło jej uwagę.

— O czem też oni z sobą mówią? Przypadkiem własne jej imię wpadło do ucha; zaciekawiona tembardziej zaczęła słuchać uważnie, przyciskając rączką serce, które biło niespokojnie.

Nie przyszło jej z trudnością słyszeć dokładnie co mówił pan Melchior, gdyż on, nie przeczuwając, że go ktoś podsłuchuje, mówił głośno i z zapałem sobiewłaściwym.

Tym sposobem ciekawe dziewczę wysłuchało wszystkiego.

Rożnowskiemu, skoro towarzysz jego zasnął, wydało się, że słyszy czyjeś tłumione łkanie. Przypisał to prostemu złudzeniu, a jednak Antosia płakała na prawdę.

Już świeca dogorywała w lichtarzu, zegar wybił trzecią po północy, a ona jeszcze siedziała przed gotowalnią i oparłszy głowę na białych rączkach, ani myślała nawet o papilotach.

Co się z nią działo — trudno to w paru słowach określić — czuła i żal, i wstyd, i gniew i smutek głęboki.

Pierwszy to raz w życiu przedstawiło się jej wszystko w takiem świetle. Wychowana w domu, nie bywając prawdzie nigdzie, nie mogła ona patrzeć krytycznem okiem na domowe sprawy rodziców. Jakkolwiek prowadzona Bóg wie po jakiemu, bez. żadnego systemu i porządku, bez tych wpływów jakie wywierają na dzieci powaga i władza ojca, oraz ciągła serdeczna opieka matki, kochała ona rodziców i szczerze związaną się czuła z tem wszystkiem co się do nich odnosiło.

Była to roślinka dziko rosnąca, bez ogrodnika, bez opieki umiejętnej, ale — poczciwa i z poczciwego wyrosła gruntu. Bóg czasem czuwa nad takiemi dziećmi i wynagradza im ujemności losu dobrą naturą i dobrem sercem.

Więc — po raz pierwszy słysząc nagą prawdą o drogich sobie istotach, — uczuła żal i gniew; o ile zaś uwagi pana Melchiora trafiły do jej przekonania, zbudził się i wstyd — ten najboleśniejszy kolec ambitnego usposobienienia.

W jednej chwili, jakby za skinieniem laski czarnoksięzkiej, wszystko dokoła przedstawiło się jej w innem świetle. Przypomniała sobie, że gdzieindziej u ludzi bywało porządniej i czyściej niż u nich, że cały ład domowy przedstawiał się całkiem odmiennie; przypomniała sobie dawną swoją nauczycielkę, która zżymała się zwykle na kurz, śmiecie i nieporządek, a u siebie utrzymywała wszystko w czystości starannej.

Wszystko to przypomniało się teraz biednej Antosi i zawstydziła się za matkę, za siebie, za całą rodzinę i nie wiedziała sama jak w oczy spojrzy obcemu gościowi.

Ale uczuła i żal do pana Melchiora. Dla czego opowiedział to wszystko człowiekowi, który pierwszy raz do ich domu przyjechał? — czemu jej raczej nie mówił?

I pod tym ostatnim względem żal jej rzeczywiście był słusznym. Pan Melchior bowiem zaślepiony pięknością i dobrem sercem Antosi, nigdy jej nic nie zganił, nigdy nawet nie zwrócił uwagi na nieład i nieporządki domowe — a przecież miał on do tego zupełne prawo, a nawet i obowiązek starego przyjaciela rodziny.

Ona go kochała serdecznie, wszelka uwaga z jego strony zostałaby niewątpliwie dobrze przez Antosię przyjętą, — czemu tego nie uczynił?

Mniej było winy pana Melchiora w tem, że przed obcym człowiekiem rozgadał się tak szeroko o rodzinie przyjaciela, gdyż Rożnowski gorsze jeszcze mógł mieć o niej wyobrażenie z tego, co widział i co go widocznie uderzało.

Co do tego gościa, utkwiło w pamięci Antosi zdanie przez niego o niej wydane: szkoda że nie jest inaczej pro-wadzoną.

Dotknęło ją to boleśnie. Biedne dziewczę chciało sobie zjednać sympatyę młodego człowieka, pragnęło mu się jak najlepiej przedstawić, a on wydał o niej sąd tak surowy, tak niespodziewany...

Nie mogła pojąć co to znaczyć miało i z czego gość brał miarę o jej złem wychowaniu? Nie będąc zaś w możności jasnego zdania sobie sprawy, wyobrażała sobie przesadnie i błędnie opinię, jaką powziął o niej Rożnowski.

Młody człowiek dostrzegł to tylko, że Antosia była małym bożkiem rodziny, że przywykła do hołdów i uwielbień ustawicznych, żałował więc młodej główki, która w podobnych warunkach mogła się szkodliwie zawrócić i serca, które usycha w atmosferze kadzideł.

Nie tłómacząc sobie w ten sposób słów młodego gościa, Antosia się martwiła, gniewała, daremnie przypominając sobie każde zdanie w rozmowie z nim wypowiedziane i gubiąc się w domysłach.

Nareszcie opowiadanie pana Melchiora miało jeszcze jeden skutek: odkryło przed okiem dziewczęcia prawdziwy stan interesów jej ojca. Odkrycie to było bolesnym dla niej ciosem. Nie pomyślała ani chwili o sobie, jakkolwiek postępowanie rodziców upoważniało ją do mnie mania, że otrzyma znaczny w przyszłości posag, — chodziło jej dziś o matkę, ojca i młodsze rodzeństwo, a wyraz ruina, ze względu na ich dolę, przejmował ją dreszczem trwogi.

Ten nawał wrażeń i myśli nie dozwolił jej przez noc całą zmrużyć oka, kiedy nad ranem obudziła się pani Adamowa, zdziwiło ja,, że ujrzała córkę klęczącą przed obrazem i spłakaną.

— Co ci jest, Antosiu? czyś chora?

— Nie mamo, — sen miałam przykry. .

— Cóż to? co ci się śniło? — spytała matka ciekawie, siadając na pościeli.

Pani Adamowa wierzyła w sny i umiała je tłómaczyć.

Antosia się zawahała.

— Śniła mi się burza wielka z piorunami i grzmoami — przestraszyłam się okropnie.

— Pioruny? — to dobrze wróży, to wiadomość. Będziemy pewnie mieli list od babki, — kładnij się jeszcze spać, Aniołku, będziesz mizerna, a to ci nie do twarzy.

— Dobrze, mamo, zasnę jeszcze...

I położyła się, ale już nie spała.

Oczy jej suche, błyszczące, patrzyły gdzieś przez okno w dal na rozjaśniające się niebo, a brwi zmarszczone i lekko sfałdowane czoło zdradzały jakiś namysł i rodzące się postanowienie.

Z rana, pan Melchior obudził się najpierwej, wstał i, chodząc po pokoju, zaczął się głośno modlić. Potem, widząc, że Stefan śpi mocno, zbliżył się do jego łóżka I zawołał:

— Hej! hołubo!

Rożnowski porwał się nagle zbudzony.

— Co takiego?

— Nic, pytam cię, hołubo, czy chcesz spać jeszcze?

Stefan parsknął śmiechem.

— Teraz już nie chcę.

— No, to dobrze. Wiesz: „kto w łóżku długo gnije ten zazwyczaj krótko żyje." Ty więc wstawaj a ja tymczasem pójdę wyciągnąć z łóżka tego safandułę Adama. Ten, gdybyś go nie zbudził, gotów spać do wieczora.

W tej chwili drzwi się otworzyły i pan Jaszewski już ubrany, z fajką w ustach wszedł do pokoju.

— Wszelki duch Pana Boga chwali! — krzyknął pan Melchior — co się stało? Któż ciebie zbudził, Adasiu?

— Nikt.

— Ależ to być nie może! Pan Adam uśmiechnął się.

— Nie, hołubo! wszystko przepowiada skończenie świata! U mnie, w lesie, w końcu listopada gruszki wy" rosły na wierzbie, — Moszko rachując się ze mną, złotówkę dał więcej niż potrzeba — no i Adam sam się obudził o przyzwoitej porze! "Wszystko to przepowiada koniec świata! Ot już nie widać jak znaki niebieskie zaczną, się pokazywać. No, ale tymczasem — niech cię-uścisnę, hołubo!

I uściskali się z panem Adamem serdecznie.

Wkrótce przyniesiono herbatę i kawę, czyli dwie gorące lury. Zajęcie się tem z rana należało do lokaja, gdyż gospodyni domu wstawała zwykle późno, a zawsze nie o jednej porze.

Melchior, który był amatorem dobrej kawy, skosztowawszy tej którą podano, skrzywił się i splunął.

Pan Adam mocniej pociągnął dym z fajki. Po wypiciu herbaty i kawy, pan Melchior udał się na drugą, stronę domu budzić, jak mówił, swoje hołuby. Ilekroć nocował u Jeszewskich, Antosia wcześniej niż zwykle kończyła swoją tualetę, bo miał szczególną przyjemność zaglądania do jej pokoiku i nieraz przyprawiał matkę i córkę o wielki ambaras i zażenowanie.

Stefan, zostawszy sam na sam z gospodarzem, przypomniał sobie żywo wczorajsze opowiadanie pana Melchiora.

Zaczął się tedy uważnie przyglądać twarzy pana Adama i już mu się inaczej niż przy pierwszym egzaminie przedstawiła. Pod maską apatyi i zupełnej nieczułości, dojrzał ślady myśli i uczucia, które wyglądały jakby ostatki lawy zastygłej w wygasłym wulkanie.

Umiejętnie zawiązując rozmowę, skierował ją na przedmioty ważniejsze, które, jak sądził powinny obudzić odrobinę życia w człowieku, który żył kiedyś, a dziś już tylko wegetował.

Stefan nie miał nauki ani wyższego wykształcenia, ale posiadał ten zdrowy rozsądek i bystrość pojęcia, które mu pozwalały z małej ilości wiedzy nabytej robić komhinacye logiczne i tworzyć sobie sąd własny o rzeczach nieraz bardzo trafny i oryginalny.

Mówił tedy o kilku nowych kierunkach wiedzy, nadmienił o szybkich postępach i radykalnej reformie chemii nieorganicznej, wymienił parę głośniejszych imion na polu nauk matematycznych, a związał to wszystko zręcznie w pogadankę lekką i niepretensyonalną.

Z początku pan Adam słuchał jak zwykle obojętnie, kiwając głową, uśmiechając się niekiedy, a z ust nie wypuszczał fajki. Potem jednak, w miarę dalszej gawędy Stefana, twarz nieruchoma zaczęła się cokolwiek ożywiać, oczy nabrały blasku, kilka razy przemówił i już nie monosylabami a Rożnowski mógł poznać, źe to co twierdził Melchior było prawdą, źe pan Jaszewski posiadał rozległą wiedzę, z którą on nie śmiał się mierzyć.

Widział wszakże i to, że człowieka tego gnębił jakiś ciężar długoletniej drzemki. Raz jeden obudził się pan Adam, fajkę z ust wyjął, zaczął mówić swobodniej, nawet z odrobiną zapału,—ale zapał ten zdawał się chorobliwie wywołanym, tak jak bywa energia i siła pozorna w człowieku złożonym ciężką chorobą.

Krótko trwała ta chwila rozbudzonego życia — pan Adam urwał, nie dokończywszy zaczętej myśli, westchnął, głową pokiwał i znowu palić zaczął zawzięcie.

Smutne zrobiło to na Stefanie wrażenie, — ostygł także i zamyślił się.

— Szczerze się cieszę — przemówił Jaszewski po długiej chwili milczenia — że pozyskam w panu sąsiada... Jeżeli gdzieindziej nie będzie ci przyjemniej — przyjeżdżaj do nas. Bardzo mi miło...

I wyciągnął rękę, którą Rożnowski serdecznie uścisnął.

Wkrótce nadszedł i Melchior, a wtedy wszystko wróciło do dawnego stanu. Pan Adam palił fajkę jedną po drugiej.

Tak zszedł czas do obiadu, na który zaproszono gości do jadalnego pokoju.

Rożnowski szukał najpierw oczami Antosi i zdziwił się, kiedy się pokazała.

Była mizerną bardzo i bladą, oczy nosiły ślady łez — nie świeże, ale widoczne — jakaś powaga pełna smutku i odrobina dumy malowała się na jej twarzy.

— Proszę mi się więcej, hołubo, nie pokazywać z taką buzią, — gadał Melchior, dokuczając swej faworytce. — Wczoraj jeszcze jak róża, a dziś już jak lilia — cóż to za fantazye?

— I ja to mówię — dodała pani Jaszewska — chciałabym posłać po doktora, ale Antosia nie chce.

— No, to ma słuszność, hołubo! Co jej doktor pomoże? Ja wiem jakiego jej trzeba doktora —wiem, niech tylko mnie ładnie o to poprosi, a już się wystaram o takiego. No, czy nie prawda? Antosiu, hołubo! brzydoto mo a przemiła — powiedz!

Pani Jaszewska rozśmiała się swoim dziecinnym głosikiem, Tadzio i Staś spojrzeli na siebie, a Lolo i Józio wybuchnęli wielkim śmiechem.

— No — czego się śmiejecie — trutnie? — co wy rozumiecie?

Tak, tak — to i pan Rożnowski potwierdzi — na wszystkie panieńskie choroby — nie ma jak mąź!

— Figlarz! zawsze figlarz z pana Melchiora — zaśpiewała pani Adamowa, grożąc mu palcem —wszystkich chce łączyć, a sam nie myśli się żenić.

Ja? moja hołubo, czemu nie! czemu nie! i drugi raz można, tylko, że mnie chcą te, których ja nie chce — ot, panna Kunegunda gwałtem się za mnie wybiera.

Tu wszyscy, nie wyłączając nawet pana Adama, rozśmieli się. Jeden tylko Rożnowsti milczał, nie wiedząc z czego się śmieją.

Panna Kunegunda była to staruszka ośmdziesięcioletnia, mieszkająca w sąsiedztwie.

— Ale — co też pan Melchior gada — wiecznie filut!...

— Gdzież ja filut, hołubo, — jaki filut! powiadam, że mi się ciągle oświadcza! Ale — cóż pocznę — serce nie sługa — nie mogę! jestem w kim innym zakochany.

— No, w kimże? ja wyswatam.

— A w kimże jak nie w mojej przebrzydłej Antosi. Moja miłość już dawna, ale cóż? nie ma rady. Gdzież ja mogę co wskórać, kiedy widzę tylu młodych. Czy wiesz, hołubo, że ot ci moi chłopcy, ile razy się do Antosi umizgnę, zaraz mię gotowi zagryźć z zazdrości! Trudna rada, hołubo! nie wytrzymam konkurencyi.

W sali panowała wesołość powszechna. Józio z wielkiej radości nogi na stole położył, a Lolo walił o ziemię, nogami z całej siły.

— Zresztą wiem już co zrobię — ciągnął dalej pan Melchior — czemprędzej powypychani w świat moje chłopy — niech tam sobie szukają,. Ruszajcie na cztery wiatry!

— Ale, ale—kiedy ty, hołubo, wyjedziesz?—zapytał zwracając się nagle do Rożnowskiego.

W ten sposób przeszedł cały obiad.

Antosia, chociaż się śmiała razem z innymi z dowcipów i żartów Melchiora, zwracała ciągle uwagę Stefana bladością, swoją i jawnemi oznakami przebytegocierpienia.

Po wczorajszej pewności siebie, która raziła go cokolwiek, zmiana ta przedstawiła piękne dziewczę w niezmiernie sympatyczny sposób.

Nie domyślając się wcale, jakimby mógł być powód jej zmartwienia, współczuł zjną serdecznie i radby dać wiele za to, żeby pozbywszy się dowcipującego sąsiada, do niej się zbliżyć, zawiązać z nią poufną rozmowę.

Pragnieniu temu stało się zadość po obiedzie. PanMelchior bowiem wraz z gospodarzem udali się na zwykłą drzemkę, pani Adamowa, jak zwykle zajęta, biegała ustawicznie, Lolo i Józio zaprowadzili gdzieś młodych Zahoreckich i Stefan został w bawialnym pokoju sam na sam z Antosią.

Rozmawiali z sobą długo i z zajęciem obustronnem. Zdziwił się nawet Rożnowski, widząc jak powoli znikały z twarzyczki dziewczęcia ślady smutku i cierpienia, ujrzał ją dwa razy piękniejszą, niż mu się z początku wydała, nie domyślając się nawet, że pod pozorami wesołości Antosi leżał ból jeszcze nie złagodzony niczem.

Ten smutek i żal ukryty nadawały jej rozmowie ułożeniu jakiś wdzięczny odcień szlachetności i godności który w tem dziewczęciu wychowanem nawpół dziko — tak dziwił i tak podbijał Rożnowskiego, że kiedy nazajutrz z rana pożegnał nakoniec gościnnych gospodarzy, by jechać w dalszą drogę po naprawionej już grobli, uwoził z sobą głębokie wrażenie i jakiś rodzaj tęsknoty, który zwykle oznajmia narodziny miłości.

Pod wpływem tego usposobienia cała rodzina Jaszewskich zaczęła mu się w dodatnich malować kolorach. Pan Adam stawał się niezmiernie sympatycznym typem nieszczęśliwego człowieka, — Pani Adamowa zacną, kochaną, zasługującą także na współczucie kobietą, Lolo i Józio przedstawiali się jakoś znośniej — a panna Antosia rosła do wysokości ideału...

— Pierwsza wizyta moja, po osiedleniu się w tych stronach, będzie u Jaszewskich.

Tak kończyły się wszystkie medytacye podróżne pana Stefana.

Koniec wersji demonstracyjnej.

III.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

V.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej