Kazimierz Laskowski

ZUŻYTY

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

CZĘŚĆ I.

CZĘŚĆ II.

EPILOG.

ZUŻYTY

(Kartki z życia).

Laskowski Kazimierz

CZĘŚĆ I.

Że się ja też od tego rannego "wiejskiego" wstawania odzwyczaić nie mogę; a co prawda, to nawet na wsi nie zrywałem się tak wcześnie, jak tutaj! To zmiana miejsca, wpływ miejskiego powietrza tak musiały oddziałać na organizm. Tak, tak, niechybnie — nic innego. Szkoda jednak, że sypiać nie mogę, w mojem położeniu każda chwila snu, to skarb prawdziwy, zapominam o kłopotach, nie myślę po prostu. Jak mi się czasem myśleć nie chce! jak nie chce! a tu jak na złość snują się po głowie natrętnie przeróżne kombinacye, uciec od nich nie mogę, zagłuszyć nie mam czem. Żeby chociaż spać można! ale i tego nie.

Od tygodnia jak mieszkam w Warszawie, zaledwie szary, posępny, ten miejski świt — o bo tu, stanowczo i słońce inaczej świeci! zajrzy w okna mej izdebki, zrywam się, na równe nogi, sam nie wiedząc po co. Biegnę do okna, patrzę bezmyślnie na zwilgocony bruk uliczny, na ten proletaryat miejski wstający o świcie i snujący się z smutnem obliczem po ulicach, na blaszane dachy kamienic...

Brr! jakie to jednostajnie, szare, ponure. A jednak i tutaj ludzie żyją i ja prawdopodobnie żyć będę musiał — przywyknę z czasem, ludzie przyzwyczajają się nawet do arszeniku, tylko wzwyczaić się najtrudniej. Żebym tak mieszkał w zbytku, na pierwszem piętrze, w stylowo umeblowanym pokoju, zapewne nie odczuwałbym nudów, ani bezsenności. Słońce miałoby dłuższą drogę do przebiegnięcia, i później rzucałoby mi złotym promieniem w oczy. Zresztą od czegóż żaluzye? A tutaj na wyżynach trzeciego piętra, gdy się poranny brzask w ciasną izdebkę wtłoczy, tak gburowato oświetla wszystko, że chociaż głowę kocową kołdrą okrywam, pod zamknięte powieki mi wgląda i budzi... Jakby mówiło: wstawaj śpiochu! do pracy! nie pora wylegać się kochanku, gdy majątek dyabli wzięli...

Nieznośny weredyk świetlany! nie dosyć mi o tem ludzie nakładli w uszy, jeszcze mi z nieba przykrą prawdą świecić będą w oczy! Stanowczo za ostatni grosz kupię firanki i... choćby ze dwie doniczki kwiatów. Tak zawsze lubiłem zieleń... kwiaty.., a tutaj ani nawet liścia nie ujrzy! Czasem — ot niedawniej jak wczoraj, gdym spojrzał z okna na sinawe, jednostajne dachy kamienic, na tę istną symfonię płaszczyzn, ogarnęła mię dziwna nostalgia za strzechami wiejskiemi, przerosłemi mchu kępkami. Jakaż to tam rozmaitość choćby w układzie słomy! Każde źdźbło mówi do cię, czytasz na poczerniałym kłosie lata jego istnienia, przetrwane słoty i burze — metrykę chaty masz nieomal wypisaną na dachu. A tu nic! zgoła nic! blaszane równouprawnienie.

Ale po co ja to wszystko wypisuję? Stało się — najżałośliwsze skargi żadnej zmiany nie sprowadzą, a rozstroją mię jeszcze bardziej.

Żeby mi ktoś był przed półrokiem powiedział, że ja chłopak majętny, wychuchany, wypieszczony "oczko w głowie" rodziców, przypuszczalny spadkobierca pańskiej fortuny, będę poszukiwał pracy na miejskim bruku... byłbym mu parsknął w żywe oczy! Bo i któżby mógł przypuścić — że nas jeden niefortunny interes z siodła wysadzi? Nie mam żalu do ojca, lecz pojąć nie mogę, jakim sposobem rozsądnego człowieka można było w tak ryzykowną spekulacyę wplątać? dobrodusznym był do zbytku i zapłacił swą łatwowierność majątkiem i życiem... Przed śmiercią sądził jeszcze, że się dla mnie jakiś okruch z pańskiej fortuny zostanie, z tem przekonaniem nawet umarł, a tymczasem!...

Przecież nie mogłem na to pozwolić, aby wierzyciele nasze nazwisko szarpali. Żaden Czarski bankrutem nie był! Popłaciłem wszystko, słuszne i niesłuszne pretensye pozaspakajałem — pozostało mi w spadku "dobre imie," co się w bilansie kupieckim zerem nazywa. Zresztą choćbym był nawet kilka tysięcy rubli uratował... wielka rzecz! Cóżbym ja z tem począł? ja co na swą osobę nieraz dwa razy tyle rocznie wydawałem. Oddając resztki, nie zrobiłem żadnego poświęcenia. Wszystko mi było jedno, tak będę żył z tą garstką grosza, jak bez niej — myślałem. Teraz, prawdę mówiąc, po głębszej rozwadze, żałuję, że zanadto może byłem "correct" w postępowaniu z wierzycielami. Trzeba było urwać coś tym krukom, zdałoby się obecnie, choćby na kupno lepszych mebelków... Siostra praktyczniejsza; ona ze swej części więcej uratowała. Nawet się po niej nie spodziewałem takiej energii. I mnie radziła "po swojemu," ale dobrze; gdybym był poszedł za jej radą, moja eskapada do Warszawy nie byłaby potrzebną... Poczciwa Mania.

Swatała mię po prostu z bogatą swą koleżanką, panną Izą Wykolską, córką najbliższego naszego sąsiada. Pamiętam, jak dziś — było to już po wszystkich tych nieszczęśliwych perepetyach — gdy pojechałem z Manią do Wykolskich. Przyjęli nas serdecznie, serdeczniej może, niż zwykle, okazując, że mię sobie życzą. Cóż, kiedy panna Iza ma tak wybitnie zdrową twarzyczkę — żem się aż tego zbytku zdrowia przeląkł. Przytem jechałem tam jedynie dla zadośćuczynienia życzeniu Mani, ale o żenieniu się mowy być nie mogło. I Mania wiedziała o tem, próbowała jednak, czy po stracie majątku nie przyszło upamiętanie i czy jej się nie uda losu brata ustalić...

Trzeszczała mi siostrzyczka nad głową przez całą drogę; musiałem wysłuchać całego ekonomiczno-małżeńskiego traktatu, ale gdyśmy pod pałacyk Wykolskich zajechali, gdy uścisnąłem krwistą rączkę panny Izy, przepadła uległość braterska! przed oczyma stanęła, jak żywa, śliczna Wicunia Ostojewiczówna i najlepsze zamiary dyabli wzięli. Mimo usilnych tentacyj Wykolskich, byłem zimny, jak lód. Mania mieniła się na twarzy, dając mi różnemi znakami do poznania, że jest ze mnie niezadowoloną... a ja nic...

Po tych niefortunnych konkurach, przez trzy dni nie przemówiła do mnie słowa. Nie wiele robiłem sobie z tego, myśląc, że się udobrucha, lecz, gdy zrobiła mi straszliwą scenę, gdy się z wizytą do Ostojewiczów wybierałem, wiedząc, co mnie tam ciągnie i ja postawiłem sprawę na ostrzu miecza, nagadałem poczciwej, lecz nazbyt praktycznej siostrzyczce i szwagrowi, a podziękowawszy im za dotychczasową gościnność, machnąłem do Warszawy szukać posady.

Postąpiłem trochę za gorąco, żal mi teraz, że rozstałem się ze szwagrem i Manią w gniewie; przecież ona z najlepszego serca chciała skojarzyć ów maryaż z Izą... Byłbym teraz obywatelem, co się zowie! panem na kilkudziesięciu włókach pszennej ziemi! ale wzięła się do tego niedość zręcznie, a te wycieczki przeciw Ostojewiczom wzburzyły mię do reszty. Jakie te kobiety przewrotne! najpoczciwsza, dla dopięcia celu, na poczekaniu najpotworniej skłamie — bez zająknienia. I Mania, wiedząc, że się w Wicuni kocham, bez namysłu skłamała, że stary Ostojewicz uprzedził ją, że Wicunia nakoniec zdeklarowała się wyjść za dalekiego kuzyna Zenona, mającego doskonałą posadę w banku.

— Widzisz — mówiła, tego jej zapomnieć nie mogę — bogatego chłopaka ciągnęła panna ładnem oczkiem, ale hołysza nie chce, poszukała sobie innego...

Kłamstwo wierutne! przyjęto mnie, jak zwykle, ciepło, serdecznie, a gdym się Ostojewicza wprost o Zenona zapytał i to co Mania mówiła złagodziwszy nieco powtórzył, przeżegnał się krzyżem świętym starzec i, chwyciwszy mię za głowę, ucałował, powtarzając:

— Miej tylko, panie Antoni, kawałek dachu nad głową i powszedniego kęs chleba, czego ci z serca życzę, a Wicia twoja...

Zbeczałem się jak dzieciak, i nuż ze starym snuć plany przyszłości zacząłem. Pochwalili mój zamiar wyjazdu do Warszawy, doradzał to i owo, nawet proponował pożyczkę na pierwszy początek, nim coś znajdę, ale nie przyjąłem. Dość mi było poczciwego serca...

Tak, dość było... lecz teraz na zimno biorąc, z twardym losem borykać się, mając tylko dziesięć palców do pomocy, to nie tak łatwa, ani przyjemna rzecz.

Niedość chcieć — trzeba umieć zapracować, a ja, przyznaję, że ani wielkiej ochoty nie czuję, ani wiem po prostu, jak się wziąć do tego...

Głupia sytuacya!

Tak, tak istotnie głupia. Nadaremnie wmawiam w siebie, że się nie kłopoczę. Ta troska, i wewnętrzny niepokój odbierają mi sen, a tych najgęstszą firanką nie zasłoni. Właściwie, to ja się nie troszczę o to, co będę robił — gryzie mię. już sama myśl musu pracy. Co będę robił? mniejsza o to! coś się znaleźć musi. Mam listy polecające, znam języki, na modlę innych sądząc nieinteligentnym, ani tem bardziej, głupim nie jestem, nie uczuwam żadnej obawy, abym posady nie znalazł, tylko... ten mus, samo już poszukiwanie wstręt we mnie budzi, i zabrać się do tego nie mogę.

Paradni są ci moralizatorowie, głoszący światu słowem i drukiem: praca to potrzeba ducha ludzkiego! to rozkosz!... Faryzeuszostwo! gra słów! nic więcej!

Co do mnie, od tej miłej potrzeby wolałbym się wyłamać, a rozkoszy nie przewiduję. Zdaje mi się, że wszyscy tak samo sądzą, tylko boją się z tem wydać. Taki lapsus moralności nie uchodzi; ogól delektuje się panegirycznymi frazesami o pracy, ale w nie nie wierzy — stanowczo nie wierzy. Człowiek zawsze wierzy w to,co woli mnie przynajmniej nie zdarzyło się Sptkać nikogo, coby nie wolał niepracować. Od lazarona włoskiego do lorda angielskiego wszyscy

Wyłamują się od tej konieczności.Udajemy zadowolenie podczas samego aktu pracy — lecz z bijacem gorączkowo sercem oczekujemy jej końca. Pragniemy odpoczynku a to co wymaga natchnienia,co wysila,nuży,rozkosznem byćnie może.I pies na deptakiem kręci ogonem, niemogąc zejść z ruchomych deseczek ,ale wątpię czy "kręcenie ogonem" może być w tym wypadku poczytanem zwierzęciu za oznakę zadowolenia. Jestto może kwietyzm woli, rezygnacya psia, lecz ukontentowanie nigdy! I ludzie toż samo,poddają się,maskują częstokroć tę niewolę uśmiechem, rezygnują z oporu,ale lubić pracy...nie lubią! Mogą sobie o tem "zamiłowaniu" wygłaszać bałwochwalcze dytyramby — ale dokumentu życiowego nie ma ,nie.

Według to teoryi tych panów, to chyba jednym ze szczęśliwszych ludzi na ziemi winien być każdy konduktor tramwajów mogący pracować kilkanaście godzin z rzędu, a najżarliwszym zwolennikiem pracy marnotrawca.Kto odkłada na jutro część jutrzejszych dochodów ,kto oszczędza czyni to jedynie dla zdobycia środków umożliwiających odpoczynek. TAk się dziej przynajmniej w większości wypadków — chęć porzucenia szczepi cnotę oszczędności.To nie jest bynajmniej sofizmat. Nawet w pierwiastkowych dziejach ludzkości można znaleźć tysiące na to dowodów.

Po co ja jednak rozpisuje się o tem? siebie przekonywać niepotrzebyję, innych nie chcę; bo i na coby się to zdało?

Ciekawym mimo to — gdyby tak Szyllerowski "Rozdział darów" ucieleśnić można, gdyby Stwórca, zwoławszy rzesze ludzkie, zaczął podział, ileby się tu rąk po "pracę" wyciągnęło? Ręczę za to, że rozdrapanoby wszystko — a od tego gościńca każdyby się wymówił... Co do mnie, schowałbym obie ręce w kieszeń...

Zresztą, mniejsza o to! traktatu filozoficznego pisać nie myślę. Miliony istnień zgodziło się z tym przykrym przywilejem, żyło, wywalczało sobie znośną egzystencyę, ja porządku społecznego nie przekształcę, smutnej konieczności poddać się muszę, przywyknę. Z czasem nawyk owładnie naturą, przyrodzony bunt stłumi. Przecież turkot do potęgujących sen warunków nie należy; młynarz budzi się w ciszy, a chrapi w najlepsze, gdy żarna trzeszczą...

........................................................................................................................

Gdyby mię ktoś zapytał o obecne curiculum vitae, musiałbym chyba odpowiedzieć: "mieszkam na trzeciem piętrze, szukam pracy i piszę pamiętniki z... nudów." I to nawet nie byłoby w zupełności prawdą, bo właściwie pracy jeszcze nie szukam.

Nie mogę się na stanowczy krok zdecydować, co dnia mówiąc sobie: jutro. Tak upływa dzień za dniem. Raz przecież skończyć z tem trzeba; wyczekiwanie nie zmieni mego położenia. A jednak coś mię powstrzymuje. Po prostu nie mam ochoty wyjść na ulicę, zdaje mi się, że przechodnie patrzą na mnie jak na raroga, że czytają mi na czole: oto człowiek, co na miejskim bruku poszukuje pracy...

Głupstwo! a jednak tak mi się zdaje. Nawet gdy biegnę do trzeciorzędnej restauracyi na obiad — skradam się, niby złodziej pod cudze drzwi. A jak tam obrzydliwie jeść dają! żeby mój wiejski parzygnat podał mi był kiedy takie paskudztwo, wypędziłbym go na cztery wiatry! Skoro tylko obejmę jaką posadę, stanowczo zmienię kuchnię. Podobno wydają w Warszawie prywatne obiady na "prawdziwem maśle;" czytałem o tem w ogłoszeniach "Kuryerka;" muszę sobie coś podobnego wyszukać. Tymczasem trujmy się dalej...

Jutro stanowczo pojadę do Werthausera. Od niego rozpocznę. List polecający od hr. Z. ułatwi mi wstęp. Ma to być największy w Warszawie dom bankierski, obracający milionami. Żeby się tak udało tam zawiesić.

Ha! spróbować trzeba — korona mi z głowy nie spadnie, pójdę jutro.

Bądź-co-bądź przykrem jest takie pukanie do drzwi cudzych z prośbą o pracę. Boć to zawsze prośba. Praca nie jest towarem wymiennym. To się tylko tak mówi — ale w rzeczywistości nie jest. Nabywającemu pracę zawsze się wydaje, iż jest dobroczyńcą, że robi łaskę biorąc towar, który wprawdzie jest mu potrzebny, ale go w każdej porze i w żądanej ilości dostać można. Nie jestto wymiana jednakowych wartości, ale rodzaj kiermaszu "na dobroczynność" na któ-

Ładne mam sąsiedztwo — niema co mówić. Całe piętro zajmują rzemieślnicy. Sąsiad szewc kuł nocą młotkiem w podzelówkę, a sąsiadka szwaczka trajkotała do świtu na maszynie. Obudziłem się z bólem głowy.

Wstałem zły i ociężały. Zwymyślałem na wstępie za jakąś bagatelę stróżkę przy nastawianiu herbaty i ze dwie godziny przeleżałem w łóżku, rozmyślając: iść? czy nie iść dzisiaj do Werthausera. Przemogłem w końcu apatyę i ubierać się zacząłem — rozumie się w najwytworniejszy garnitur z "lepszych czasów"... gdy po dyskretnem zapukaniu wszedł... pan rządca domu.

Zapytałem o powód odwiedzin.

Po kilku nizkich ukłonach i przeprosinach za "najście," raczył w końcu wyjaśnić, że sprowadza go do mnie konieczność uzupełnienia meldunku.

W karcie meldunkowej jest rubryczka — mówił — którą wypełnić jesteśmy obowiązani. Dotyczy ona rodzaju zajęcia i środków utrzymania lokatora. Otóż właśnie chciałem Pana Dobrodzieja zapytać?...

Nie wiedziałem istotnie co mu na to odpowiedzieć; szczęściem, że sam przyszedł mi z pomocą podsuwając: z własnych funduszów.

— Z własnych funduszów będzie najlepiej, to do niczego nie obowiązuje — doradzał ckliwo uśmiechając się. — Tak będzie najwygodniej dla

Szanownego Pana. Więc napiszemy: "z własnych funduszów — obywatel ziemski."

Kiwnąłem milcząco głową na znak zgody, chcąc się go jak najprędzej pozbyć, uśmiechnąłem się nawet, lecz w głębi byłem tale podniecony, że z gustem wyrzuciłbym mego interpelanta za drzwi.

Co za ironia? Obywatel ziemski i z własnych funduszów.

Ładny obywatel! ładne fundusze! kilka rubli zaledwie, bo tyle mi po zapłaceniu komornego i kupieniu biletów obiadowych pozostało.

Nadaremnie tłómaczyłem sobie, że propozycja jego była bez żadnej arrière-pensée powiedziana. Wzburzył mię do reszty ten interview z rządcą domu, zirytowany wyszedłem na mia sto z zamiarem udania się do golarni. I znowu traf szczególny! jakby się wszystko na mnie sprzysięgło — spotykam się, uszedłszy parę zaledwie kroków z kim? z Zenonem!

Szedł z teką pod pachą, zamyślony. Sądziłem, że mię nie dojrzał, a może i nie poznał i skręciłem w bok w chęci uniknięcia bądź-co-bądź niemiłego dla mnie spotkania. Choć wiedziałem i przekonany byłem, że stosunek Zenona z Wicunią — był najzwyklejszym wymysłem mojej siostry — jednakże, coś tam na dnie pozostało. Nie lubiłem go. Chciałem umknąć, nie udało się. Dostrzegł mię i zaczął psykać i wołać na cały głos:

— Panie Antoni! panie Czarski!

Musiałem przystanąć, podszedł ku mnie z otwartemi rękoma i nuż oburącz ściskać.

Popatrzyłem mu w twarz. Dziwnie sympatycznym wydał mi się w tej chwili. Pierzchły uprzedzenia i szczerze, serdecznie uścisnąłem mu rękę. Ten człowiek przypominał mi rodzinne strony, to starczyło, żeby za uścisk uściskiem płacić. Ogarnęło mną jakieś wzruszenie. Szczególna rzecz, że każde stworzenie gotowe jest poświęcić coś za uścisk. Nawet dzieci okazują dziwny głód uścisków; podobno noworodki, karmione mamkami sztucznemi, wyciągają drobne rączęta przed siebie, składając je do uścisku piersi, której przecież nigdy niedotykały.

Ja tak łaknąłem uścisku przyjaznej dłoni!... Zapomniałem o wszystkiem — widziałem tylko twarz nieobcą.

Zenon począł mię wypytywać o wszystko. Opowiedziałem przejście rodzinne, własne dzieje i zamiary. Słuchał z uwagą, z widocznym wyrazem życzliwości w oku.

— A to dobrze, panie Antoni, żeś nie opuścił rąk i zjawił się do nas. Mam żal do pana, żeś się zaraz do mnie nie zgłosił. Nie godziło się o starym znajomym, życzliwym znajomym — dodał — zapominać. Masz pan listy polecające do Werthausera? to bardzo dobrze, duże biuro, to zawsze się tam miejsce znajdzie; tem bardziej dla pana...

— Jakto dla mnie? — spytałem.

— Bo masz pan protekcyę i staroszlacheckie nazwisko, a to u tych panów wiele znaczy. Wierzaj mi.

Wzruszyłem ramionami.

— A przytem człowiek, tak obyty w świecie, jak pan, znający języki, inteligentny — ciągnął dalej — jest zawsze pożądaną siłą w każdym interesie, a cóż dopiero u Werthausera? To gruba Fisch panie kochany — mówił z wyrazistym gestem — potęga finansowa, semita, ale bardzo przyzwoity, a jaki bystry ho! ho! Znam go dobrze, bo ma w banku na otwartym kredycie znaczne sumy, więc często gęsto miewam z nim stosunki.

— Jakiż to człowiek? spytałem.

— Bardzo przyzwoity, płaci dobrze, ale wymagający jest niezmiernie. Znam kilku pracowników z jego biura — nie narzekają... , Zresztą pan wejdziesz tam w innych warunkach, a Werthauser, człowiek giętki, znający świat i ludzi, potrafi się odpowiednio zastosować, rozumie się, o ile tego jego interes wymaga. Nie uprzedzaj się pan tylko z góry, prawie pewien jestem, że pana przyjmie z otwartemi rękoma i dobrą posadę obmyśli! Ja ich znam — oni się wszyscy lubią otaczać klejnotami... rodowymi.

Nie mogłem temu przeczyć. Szliśmy czas jakiś z sobą pod rękę, rozmawiając jeszcze o tem i owem, lecz o Ostojewiczów żaden z nas nawet jednem słowem nie potrącił. Czy on to uczynił z towarzyskiej delikatności, czy chciał żebym ja pierwszy zaczął na ten temat rozmowę... nie wiem — lecz byłem mu wdzięczny za to milczenie, i gdy podprowadziwszy go pod bank podawałem mu rękę na pożegnanie, prawie że mi przykro było, iż się z nim rozstaję. Prosił, żeby go odwiedzić.

— Mieszkam sam — mówił — po kawalersku; proszę pana, jako starego znajomego, a obecnie, jak się spodziewam — i kolegę po fachu, zaglądać często do mnie. We dwóch zawsze nam raźniej będzie, a przynajmniej nagawędzimy się o wspólnych znajomych...

Przyrzekłem sobie najsolenniej skorzystać z zaproszenia w jak najkrótszym czasie. Ma racyę, myślałem — we dwóch raźniej nam będzie...

Punktualnie o godzinie 10-ej stanąłem przed bramą, pałacu, boć to pałacyk chociaż w ciężkim stylu, a raczej bez stylu — ta posiadłość pana Werthausera. Zrobiło mi się jakoś ckliwo, gdy dotknąłem ręką elektrycznego dzwonka. Wygalonowany, opasły szwajcar, wyjrzawszy pierwej przez okienko umieszczone w ciężkich podwojach dla skontrolowania kto zadzwoni, po chwili z widocznym pośpiechem uchylił drzwi przede mną. Musiałem na nim dobre zrobić wrażenie, bo tytułował mię "jaśnie panem" i kłaniał się w pół, objaśniając, że jaśnie pani przyjmuje, lecz pana bankiera niema w domu, wyjechał do Wiednia przed paru dniami i dopiero dziś wieczorem jest spodziewany...

Nie było przeto co robić. Wręczywszy uprzejmemu sługusowi garstkę drobnych (miałbym zato dobre dwa obiady) wyszedłem rad prawie, że się to wszystko jeszcze odkłada. Na wychodnem rzuciłem okiem po zdobnej w złocone kwiatony sieni. Jakież to wszystko pyszne! wspaniałe! począwszy od terrakotowej posadzki, aż do umieszczonego obok drzwi wiodących do apartamentów złoconego napisu:

M. Werthauser w interesach osobistych przyjmuje od godziny 4-ej do 6-ej po południu.

Więc jutro o czwartej!

............................................................

Alea jacta est! Dziś o kwadrans na piątą zjawiłem się znowu w pałacu Werthausera. Szwajcar przyjął mię nizkim ukłonem, jako już dobrego znajomego i wskazał drogę do kancelaryi pana. Wygolony według angielskiej mody fagas odebrał bilet wizytowy, a ja przysiadłszy na kozetce oczekiwałem, rychło-li niby Jupiter tonans ukaże się sam pan Werthauser. Co to jest? nigdy w życiu tego człowieka nie widziałem, a uczuwałem już jakąś niechęć. Rozejrzałem się po gabinecie umeblowanym dość skromnie jak na takiego bogacza. Zwyczajne krzesła dębowe, wybite zielonym safianem, na ścianach podejrzanej czystości obicie, kilka kart geograficznych, map kolejowych, biurko antique pełne papierów, notatek, złocony ciężki kałamarz, kilka drobiazgów, imitujących japońszczyznę; nic więcej.

Po chwili wrócił lokaj, objaśniając, "że pan zaraz służyć będzie." Istotnie niebawem wszedł Werthauser. Nizki, chuderlawy, z białemi jak śnieg bokobrodami, podobniejszym zdał mi się na pierwszy rzut oka do jakiegoś archiwisty, niż do bankiera. Dopiero, gdy rzuciłem okiem na wyciągniętą ku mnie rękę, pulchną, galaretowatą w dotknięciu, upstrzoną hojnie piegami — nie miałem już żadnej wątpliwości, że stojąca przede mną figura to sam pan bankier. Takie ręce! to anatomiczna właściwość zawodu i rasy zarazem... Przyjął mię nader uprzedzająco, a gdy wręczyłem mu list hr. Z... zaledwie rzucił okiem zawołał:

— Aha! hrabia Zdziś — przypominam sobie. Przed paru dniami spotkałem go na raucie u księżnej M. (tu wymienił całe nazwisko), wspominał mi o panu... Tak... przypominam sobie. No coś się zrobi... będę chciał, prawdziwie będę chciał... Niechże się pan pofatyguje jutro do kantoru. A wie pan adres?

Skinąłem głową...

— Między godziną 11-tą a 12-tą zawsze jestem... Będę pana oczekiwał. Ale... ale... — dodał, gdy zabierałem się ku wyjściu — jest u mnie zwyczaj, że każdy pragnący pracować w biurze pisze rodzaj podania. Od formy tej nigdy nie odstępuję, ponieważ w razie, gdyby pan u mnie objął obowiązek, umieściłbym go przypuszczalnie w wydziale korespondencyjnym, przeto życzę sobie, aby pan napisał rzeczoną ofertę w językach, jakimi władasz.

Na tem skończyło się posłuchanie. Skłoniłem się i wyszedłem. Nabrałem pewnej otuchy. Nie taki dyabeł straszny, jak go malują! jakoś to będzie...

.......................................................................

Cóż to dopiero innych spotykać musi, kiedy ja, mimo listów polecających, przez takie muszę przechodzić opały, i dotychczas żadnej rezolucyi nie otrzymałem. Mam ochotę plunąć na wszystko! Dwa dni z rzędu chodziłem do kantoru Werthausera i stanowczej odpowiedzi uzyskać nie mogę. Zwleka jakby umyślnie. Zaraz nazajutrz po przedstawieniu mu się w domu, stosownie do polecenia, stawiłem się z wykaligrafowanemi ofertami w oznaczonej godzinie w biurze. Co tam ludzi pracuje! a wszyscy zgięci w pałąk, milczący, zatopieni w zajęciu. Wyglądają mi na zapracowanych. Przeszedłem pod natryskiem z ukosa rzucanych spojrzeń przez olbrzymią salę zastawioną biurkami i stołami, przez kilka pomniejszych pokoi, nim się dostałem do pracowni samego szefa. Posłałem przez woźnego oferty. Kazano mi poczekać. Po jakim kwadransie czasu ten sam woźny zaintonował: "pan prosi:" Wszedłem. Skinął mi zaledwie głową, obojętnie jakby mię pierwszy raz w życiu widział.

— Czy to pan pisałeś? — spytał sucho.

— Rozumie się, że ja — odpowiedziałem nieco zmieszany, bo mnie zarówno pytanie, jak i samo obejście zdziwiły.

— Nie zrozumiałeś mię pan. Że to własnoręczne pismo pańskie wierzę, ale czyś pan sam redagował? — dodał patrząc mi bystro w oczy.

Przygryzłem wargi, bo mię to powątpiewanie ubodło i skinąłem potakująco głową.

Rzucił jeszcze parę razy okiem na przyniesione przeze mnie papiery, wydął wargi.

— No to zobaczymy... Przyjdź pan jutro o tej samej porze, przekonamy się...

Zadzwonił. Wszedł woźny.

— Zawołasz mi pana Fürchtnagla, tylko zaraz — zakomenderował. Był to zarazem znak dla mnie, że audencyę skończono. Ukłoniłem się i wyszedłem. Odetchnąłem z głębi piersi za progiem. Niechże go dyabli wezmą! jak on tu ludźmi pomiata, a w domu słodziutki jak ulepek. Miałem szczere postanowienie nie powracania tu więcej, lecz po namyśle stawiłem się dnia następnego. Co będzie, to będzie — myślałem. Toż samo przyjęcie, a może jeszcze zimniejsze niż wczoraj. Nie zamienił ze mną, żadnego powitalnego słowa, lecz wyjąwszy kilka listów, polecił zredagować odnośne odpowiedzi.

— Wolne biurko i utensylia piśmienne znajdziesz pan w sąsiednim pokoju. Po skończeniu proszę mi odnieść, powiedział rozkazującym tonem.

Nikt jeszcze tak do mnie nie przemawiał... musiałem się zarumienić z gniewu, bo mi się nagle gorąco zrobiło. Mało brakowało, a byłbym mu papierami w oczy rzucił, ale właśnie wszedł woźny, meldując jakiegoś interesanta. Ochłonąłem i, udawszy się na wskazane miejsce, zabrałem się do roboty. Podniecony — postanowiłem temu lichwiarzowi zaimponować. Wziąłem "na ambit" — jak mawiają chłopi w moich stronach.

Trzy godziny przesiedziałem kamieniem, kreśliłem, stylizowałem, poprawiałem, aż nakoniec wykoncypowałem i przepisałem według wskazanej formy pięć listów. Zgrzałem się nad tą robotą jak mysz polna — ale byłem zadowolony. Werthauser prawie był na wychodnem, gdy mu to extemporale wręczyłem. Odczytał jeden z listów, resztę nie czytając włożył pod przycisk.

— Za kilka dni otrzymasz pan moją odpowiedź! Do widzenia! — wycedził przez zęby.

Była to odprawa na dzisiaj. Wybiegłem z gabinetu wściekły. Za dni kilka!... Co ten stary grat myśli sobie! Przychodzę, ogląda mię na wszystkie boki, jak konia na jarmarku, egzaminuje, wydaje mi rozkazy, jakbym już u niego zarobiony kawałek chleba trawił, a o posadzie ani dudu! Za dni kilka... taka bestya ani sobie pomyśli, czyja będę miał za co te kilka dni przeżyć!

Prawie pędem biegłem przez biuro do drzwi wyjściowych. W uszach brzmiały mi ciągle ostatnie wyrazy bankiera: "za dni kilka... za dni kilka"... — czułem na sobie badawcze spojrzenie niedoszłych, czy przyszłych kolegów. Ścigali mig po prostu wzrokiem, domyślając się może, że to nowy kandydat do ich miski... Najuporczywiej patrzył za mną kasyer.

Ciekawy homo! najwidoczniej chciał z fizyognomii wyczytać: co mię spotkało? bo przywarł prawie wzrokiem do mej osoby. Odpłaciłem mu pięknem za nadobne i spojrzałem oko w oko.

Porzucił obserwacyę i wziął się do wypłaty weksli, czy przekazów, stojącym przed kratkami kasy interesantom. Przyjrzałem mu się uważnie. Przerzucał biegle palcami, licząc półgłosem setki banknotów, a miał przy tej czynności minę łakomej niańki karmiącej pańskie dziecko łakociami, a nie mogącej ich skosztować...

W domu zastałem list od szwagra. Odsyłał 200 rs. osiągnięte ze sprzedaży mej wierzchówki; w dopisku siostra donosiła, że "w okolicy wszyscy zdrowi i załączają dla mnie ukłony."

Kogo ona miała na myśli — Wykolskich czy Ostojewiczów?

......................................................................................

Tydzień już mija, a Werthauser nie raczył dotąd odpowiedzieć.

Nie wiem co o tem myśleć. Mam jednak pieniądze, mogę przeto poczekać; zresztą Zenon, u którego byłem umyślnie, jest przekonany, że Werthauser niechybnie przyjmie mię od "pierwszego."

— Ja go znam — mówi — skoro pana wziął na egzamin, bezwzględnie coś dla pana obmyśli. Nie pilno mu może, bo im zwykle nie pilno w takich razach. 0 dobre posady nie tak łatwo, wie dobrze, że pana tak prędko nikt nie zaangażuje, więc umyślnie zwleka, byś się pan później czuł więcej dlań zobowiązanym. To zwykła taktyka.

Może Zenon ma racyę. Niesłusznie byłem doń uprzedzonym, jest mi szczerze życzliwym. Dziś odwiedził mię w mieszkaniu bardzo wcześnie. Myślał, że mię po południu trudno będzie zastać — a ja przecie nigdzie nie wychodzę. Siedzę, leżę w łóżku, czytam. Znudził mię "Disciple" Bourgeta, przysiadłem przy stoliku i rozpocząłem czytać, nie wiem już po raz który "Bez dogmatu" Sienkiewicza. Żaden dotąd typ w wszechświatowej belletrystyce nie zajął mię tak silnie jak Płoszowski. Mówią, że nieprawdziwy. Dyabła tam! każdy z nas ma kawałek Płoszowskiego w sobie — jeśli nie w mózgu to w sercu...

A jaki to śliczny ten. rymowany czterowiersz.

Dziwię się tylko, że kwiaty

Pod twemi stopami nie rosną!

Ty zloty mój ptaku skrzydlaty,

Ty raju! ty maju! ty wiosno!

Skusiło mię coś sparafrazować tę cudną zwrotkę. Wyjąłem gabinetową fotografię Wicuni z albumu i podpisałem:

A ja się dziwię, że kwiaty

Śmią wobec ciebie zakwitać!

W tęczowe stroić się szaty,

Rosę w kielichy swe chwytać!

Dziwię się rosie niebieskiej,

Ze perlić kwiatów śmie wnętrze,

Gdy cudnych źrenic twych łezki,

Są stokroć czystsze i świętsze!

Na tej wierszokleckiej robocie złapał mię wchodzący Zenon. Podskoczyłem ku niemu z nieudaną radością. Dostrzegł fotografię, której nie zdołałem usunąć.

— Pozwolisz pan?—zapytał, i nim zdążyłem zaprotestować, wziął już fotografię wraz z dopiskiem w rękę. Patrzał chwilę z niejakiem wzruszeniem, przeczytał wierszyk, uśmiechnął się...

— Wicunia Ostojewiczówna — rzekł z cicha. — Wybacz, panie Antoni, byłem może niedyskretny? — dokończył pytająco.

— Bynajmniej! — odpowiedziałem dla konwenansu. gdyż w istocie podrażniła mię ta ciekawość. Podsunąłem mu krzesełko — przysiadł. Moment milczeliśmy obydwaj nieco zakłopotani.

— To moja kuzynka. Czy pan się w niej istotnie kochasz? — rozpoczął po małej przerwie.

— A pan? — odrzekłem w miejsce odpowiedzi. Spojrzał na mnie badawczo i zamyślił się...

— Ja?... Będę wobec pana szczerym. Wicunia Ostojewiczówna, to przecież moja dość blizka kuzynka, jej ojciec z moją matką stryjeczno-stryjeczni. Oprócz węzłów pokrewieństwa i zażyłej znajomości, łączył nas poniekąd i interes materyalny. Posag mej matki — kilkanaście tysięcy rubli jest do tej pory ulokowany na Ostojni. Po śmierci ojca, ja z obowiązku synowskiego musiałem regulować interesa matki. Kto podsunął pierwszy myśl małżeństwa z Wicunią, na pewno nie wiem, prawdopodobnie projekt wyszedł od matki mojej.

Mnie podobał się bardzo i rozpocząłem stosowne kroki. Stanowisko moje materyalne, sperandy na przyszłość wobec zawikłanych interesów Ostojni... od lat kilku bardzo nieregularnie odbieraliśmy procent — dodał nawiasowo — wszystko to upoważniło mię do przypuszczeń, że trudności nie napotkam. Z Wicią od dziecka byliśmy bardzo dobrze. Zdawało mi się, że mi sprzyja. Do otwartych wyznań nie przyszło, ale stosunek był tak jasny, że... Oczekiwałem tylko na awans. Tak rzeczy stały do chwili pierwszej pańskiej bytności w Ostojni. Ma się rozumieć, że rywalizacya z człowiekiem majętnym, dla takiego jak ja gryzipiórka nie była możliwą. Dostrzegłem to na szczęście dość wcześnie, Wicia nie zmieniła się w postępowaniu, lecz Ostojewicz dał mi to wyraźnie do zrozumienia.

Więc usunąłem się z drogi... — mówił z niejakiem odcieniem goryczy w głosie.

Urwał, a ja nie wiedziałem, jak rozpoczętą na drażliwy temat rozmowę w dalszym ciągu prowadzić. Żal mi się zrobiło Zenona. Milczałem, czekając, aż sam on urwany wątek nawiąże.

— Tak! tak! panie Antoni — zaczął znowu, sadząc się na ton żartobliwy — wlazłeś mi w drogę i przyznaję otwarcie, miałem żal do pana. Wicia była bardzo odpowiednią party ą. dla mnie. Przystojna, ślicznie wychowana, przy stosunkach, jakie mają Ostojewicze, byłaby idealną panią domu, ideałem żony dla człowieka, mającego zamiar prowadzić dom otwarty — zmuszonego żyć w świecie, zawiązywać znajomości. Na mojem stanowisku, to rzecz konieczna — inaczej do niczego dojść bym nie mógł. Ładna, elegancka żona w domu, w sferach, w których się obracam, to skarb panie Antoni. Cała finansiera bywałaby u mnie!...

— Więc najskrajniej szy utylitaryzm powodował tylko panem? — spytałem.

— Utylitaryzm? hm! I pan, panie Czerski, po paru latach życia — wyrzekł z naciskiem — przyjdziesz do tychże samych przekonań. Utylitaryzm... powiadasz? Czyż istnieje inna jaka pobudka ludzkich pragnień?

Spojrzał pytająco.

— Chcesz pan powiedzieć — rozumował — że każdy człowiek instynktownie dąży do "ideału?" ale gdzie go szuka? W spotęgowanej rozkoszy, w nagromadzeniu potrzebnych mu danych... Ów wysławiany idealizm to zwyczajny obłudnik, świętoszek, kryjący za jedwabną maską ideału najutylitarniejsze chęci. Nasze instynkta moralne zawsze z jednego wypływają źródła: z żądzy, pożytku, rozkoszy i szczęścia, a czy je przecedzić przez batysty ideału, czy przez zgrzebną powązkę utylitaryzmu, to wszystko jedno — panie Antoni! wszystko jedno. Zresztą po waszemu nawet sądząc, starając się o Wicie, nie hołdowałem w zupełności utylitarnym wierzeniom. Ostojewiczówna panna, biedna bez posagu. Majątek zadłużony, żyją nad stan, to się smutnie skończyć musi — dodał, spoglądając badawczo, jakie to na mnie wrażenie zrobi.

— Tak. Ostojewicz nie tęgo stoi w interesach, zwierzał mi się z tera nieraz — przerwałem obojętnie.

— A panna przyzwyczajona do... względnego dostatku. Człowiek za którego wyjdzie, będzie się. musiał z tem liczyć — napomknął.

Udawał spokój — ale widocznem było, że go rozmowa ze mną dużo kosztowała. Nie był to spokój wahadła, które po wielu oscylacjach, odnalazło wreszcie środek ciężkości. Zenon tego środka jeszcze nie znalazł, choć udaje, że mu w duszy nic się już nie kołysze.

Odchodząc, ścisnął mi rękę, równie serdecznie, jak przy powitaniu. Odprowadziłem go ku drzwiom, uścisnął mię raz jeszcze, a gdy wychyliłem głowę, patrząc jak schodzi ze schodów, odwrócił się nagle i zawołał:

 — Tylko śmiało, panie Antoni! życzę powodzenia na każdem polu. Co do mnie niektóre rachunki z życia zapisałem na manco.

Wyrzekaj się! wyrzekaj! — pomyślałem. Masz ty nurt w piersiach, co ci prędzej, czy później w lodowatej skorupie toń wykuje...

.............................................

Bardzo mi się zdały te dwieście rubli. Ładniebym wyglądał, oczekując zmiłowania Werthausera. Po trzech tygodniach zwłoki, coś na dwa dni przed "pierwszym" — jak to z góry przepowiedział Zenon, raczył sobie przypomnieć i wezwał mię do kantoru. Nastąpił cudowny wykład przyszłych mych obowiązków. Z godzinę gadał mi o tem i owem. Z tej finansowo-mentorskiej paplaniny spanoszeńca dowiedziałem się, że obejmuję specyalnie dla mnie utworzoną posadę przybocznego korespondenta z pensyą 75 rubli miesięcznie i gratyfikacyą zależną od uznania pryncypała, że mam być w biurze od godziny 9-ej rano do 7-ej wieczorem z godzinną przerwą na obiad, a w niedzielę i święta tylko do godziny 2-ej. To "tylko" w kontrakcie, jaki podpisać musiałem, podkreślone jest czerwonym atramentem. Zapewne dla zwrócenia uwagi na ten ogrom względności! A jakie to znakomite są te adnotacye o "spełnianiu obowiązku..." Klasyczna, dobrowolna umowa! dalibóg! opiewająca bez ogródek, iż chlebodawca w każdym czasie zwolnić od zajęć może, a pracownik powinien prosić o zwolnienie z obowiązków przynajmniej na miesiąc czasu przed terminem odejścia. Inaczej... tu następują cytaty paragrafów prawnych. Ciekawy dokument! zachowam go dla spadkobierców zstępnych, jeśli ich kiedy mieć będę!

Przyznać mu jednak muszę, że pod jednym względem znalazł się bardzo a 'propos. Nigdy się tego nie spodziewałem! Gdy już umowę podpisałem, zapytał mię i to w formie nader dyskretnej: czy nie potrzebuję pieniędzy? zaznaczając, abym w tego rodzaju potrzebie zawsze się do niego udawał. Rozumie się podziękowałem bez namysłu — ale przyznaję, że mię to ujęło.

................................................

Najtrudniej zadowolić samego siebie. Doprawdy że umysł ludzki wyprawia czasem małpie skoki. Gniewało mię poszukiwanie pracy, kląłem Werthausera, że zwlekał z decyzyą, a teraz dyabli mię biorą, że już klamka zapadła. Ile razy wchodzę z papierami do gabinetu szefa, zbiera mię ochota powiedzieć mu: "pisz pan na Berdyczów! i bywaj zdrów!" A właściwie to narzekać nie powinienem. Ten człowiek widocznie mię wyróżnia i przy każdej sposobności okazuje swe zadowolenie.

Tylko ten mus, ten mus! Strasznem jest jednakże to wyrzeczenie się do pewnego stopnia własnej woli. Człowiek przekształca się w jakąś maszynę o pięciu zmysłach. W oznaczonej godzinie wstaje, ubiera się, wychodzi, ze świadomością, iż jutro tożsamo robić będzie, że mu nie wolno niesłyszec uderzeń zegara, że jak automat musi swe kroki skierować w wyznaczoną stronę; nawet na myśl, nałożono mu jarzmo, z którego daremnie się wyrywa. Br! tak się to zdaje! ale w tych powijakach obowiązku nic nie funkcyonuje swobodnie. Obowiązek! obowiązek! ten obowiązek pojęty jako wykonanie zakupionej pracy, nuży choćby monotonią swoją, a nie pochłania całego naszego "ja." To tylko "nadwaga" krępująca ruchy wyścigowca.

......................................................

Figle mi czasem płata ta moja szlachecka gęba. Wychodzę z biura prawie że wyczerpany zupełnie kilkugodzinną pracą — o bo Werthauser z założonemi rękoma siedzieć nie pozwoli! a tu sypie dryndziarz... przystaje, uchyla czapki... "Gdzie jedziem jaśnie panie?" — pyta. Z miny mu widać, iż rad jest że na dobrego pana natrafił... Zdarzało mi się to parę razy i przyznaję, że byłem do pewnego stopnia zażenowany. Czasami zbierała mię ochota wskoczyć w wehikuł i machnąć jak to mówią w Warszawie — gdzie za miasto. W porę jednak powstrzymywałem zapęd. Dorożkarz krzywił się, wzruszał pogardliwie ramionami pomrukując półgłosem "a to pasazir." Drobnostka! bo co mnie wreszcie sąd takiego dryndziarza obchodzić może... a jednak przykro mi było. Ja jeszcze tej "pańskości" utemperować w sobie nie mogłem. Dajmy na to w restauracyi, gdzie jadam obiady, służba ma mię, za wielkiego pana, usługuje na wyskoki, a ja czasem czarnej kawy nie piję, żeby sutszy trinkgeld zostawić.

Za to w domu dyabelnie wziąłem na oszczędność. Kupiłem benzynową maszynkę i sam sobie przyprawiam kolacyę. Mam nawet niejakie kulinarne zdolności, na przykład befsztyk smażę arte.

Ale... ale... zapoznałem się z sąsiadką. Zowie się Stefa Ceglarska — jest staniczarką. Śliczne stworzenie, tylko dyabelnie pracą wy trenowane — skóra i kości. Ładna jest, bardzo ładna, ma w całej postaci jakąś powiewność zmęczenia. Robi na mnie wrażenie wychudzonego anioła. W zapadłych jamach ocznych, błyszczą błękitne źrenice, jak omyte rosą pęki niezabudek, płowe o rdzaw em połysku włosy spadają w kędziorach na czoło. A jakie usta! usta półotwarte, wilgotne, różowe wargi; przez naskórek widać prawie jak krew pulsuje! Tak ponętnych, wabiących do całusa usteczek nie widziałem w życiu! i taka uroda jest staniczarką (to jakiś podgatunek krawiecczyzny), zarabia dwadzieścia pięć rubli miesięcznie, mieszka w norze, odżywia się lurowatą kawą i więdnie.

Rad jestem, że ją poznałem; bądź-co-bądź to przyjemny socius doloris... Zawarliśmy przymierze zaczepno odporne na punkcie... herbaty. Zrobiliśmy składkę na cukier i herbatę, Stefa nastawia samowarek, puka w ścianę na znak, że uczta gotowa, ja zbiegam do sklepiku po bułki i zasiadamy do śniadania. Według wszelkich przepisów sprawiedliwości, przyjęcie powinno być raz u mnie. Stefa nie chce się zgodzić na taki podział pracy, więc seanse herbaciane odbywamy w jej izdebce.

Zaczyna mnie to bawić. Lubię Stefę. Pochodzimy z innych sfer towarzyskich, a jednak jest coś, wytwarzającego łącznik między nami, a nie wypływającego z fizyologicznego źródła. Podobną myśl odrzucam od siebie, czyżby tylko erotyczny pociąg miał własność zbliżania do siebie różnopłciowych osobników? Nie, nie! co do Stefy stanowczo nie. W innych warunkach prawdopodobnie anibym na nią spojrzał. To potrzeba zarobkowania wytworzywszy pewne podobieństwo położenia, rozsiała ziarno obopólnej sympatyi. Żal mi jej po prostu, uczuwam litość dla tej wątłej dziewczyny, schylonej kilkanaście godzin nad maszyną i polubiłem ją za to, że mam się nad kim litować.

.....................................................

Wczoraj wypłacono nam miesięczne pensye. Pierwszy raz miałem w ręku zarobione znojnie pieniądze. Kolegom z biura wręczał należne kwoty kasyer, mnie zawołał do siebie Werthauser i sam odliczył siedmdziesiąt pięć rubli. Uległem dziwnemu uczuciu i dumy i wstydu zarazem. Spostrzegł to Werthauser i żartobliwie zauważył, że miałem minę młodej mężatki, zmuszonej po raz pierwszy znajomym wyjawić "nowinę." Miał racyę, dalibóg! O! mój pryncypał to widocznie subtelny obserwator.

......................................................

Woźny z kantoru przyniósł mi wieczorem wezwanie szefa, abym dzisiaj nie do biura, lecz do prywatnego mieszkania Werthausera poszedł, gdyż pan słaby, z domu nie wyjdzie, a chce mi kilka ważnych zleceń zakomunikować. Na razie nie zdziwiło mnie to, byłem przecież "przybocznym" korespondentem, lecz po głębszym namyśle powziąłem niejako wątpliwość w nagłe zasłabnięcie Werthausera. Za zdrowo mi wczoraj wyglądał. Prawdopodobnie chce mnie w jakiś ważniejszy interes wtajemniczyć, a nie życzy sobie, aby konferencyę zauważyli oficyaliści biurowi. Przypuszczenie okazało się prawdziwem. Werthauser, gdy wszedłem do jego gabinetu, wydał mi się zupełnie zdrowym, tylko nieco zgorączkowanym. Chodził, a raczej biegał drobnym krokiem, tam i z powrotem, a ujrzawszy mnie wchodzącego, z niezwykłą serdecznością wyciągnął ręce na powitanie.

— Niecierpliwie oczekiwałem pana, jestem nieco słaby — bąknął nawiasowo — a interes wielkiej wagi...

Mówił to szybko, jakby zaniepokojony, a badawczo mierzył mnie od stóp do głów, nerwowo obracając w palcach zapalone cygaro.

— Jestem na pańskie rozkazy, panie prezesie. (Werthausera tytułowano prezesem),

— Siadaj pan! panie Czarski, siadaj! — rozpoczął, podsuwając rai fotel. — Mam z panem wiele do pomówienia.

Zamyślił się — jakby rozważał od czego ma

Siedziałem jak na rozżarzonych węglach, zaciekawiony niezmiernie.

— Mój panie Antoni — począł znowu po chwilowej przerwie, — miesiąc upłynął od czasu, jak mam przyjemność nazywać pana swym współpracownikiem. Nawykłem do otwartości, otóż ubiegły miesiąc był miesiącem próby, z której pan wyszedłeś zwycięsko. Jesteś pan człowiekiem inteligentnym, wtajemniczasz się łatwo w bieg interesów...

Zaczął bębnić palcami po biurku,

— Mam do pana zupełne zaufanie — mówił dalej, nie spuszczając ze mnie oczu — i zdaje mi się, że będę mógł panu w krótkim czasie lepsze stanowisko zaofiarować.

Skłoniłem się na znak podziękowania.

— Mamy różne interesy i potrzebujemy ludzi zdolnych. Wkrótce zawakuje wyższa posada w wydziale przedsiębierstwa kopalń węgła, przeznaczyłem ją dla pana, lecz tymczasem chciałem panu powierzyć interes wielkiej wagi... interes familijny — dodał szybko — na pomyślnem przeprowadzeniu którego wiele mi zależy. Liczę na pańską pomoc i dyskrecyę... panie Czarski!

Podał mi rękę. Nie wiedziałem co na to odpowiedzieć, przeczuwałem jednak, że speranda przyszłej posady od dobrego wywiązania się z "familijnego interesu" zależy.

— Rzecz ma się tak — przemówił znowu Werthauser. — Mój syn... Ale otóż i on... Bardzo dobrze będziemy wspólnie radzili...

W drzwiach wiodących do sąsiedniego saloniku ukazał się właśnie pierworodny syn Werthausera, Leon, którego do tej pory nie znałem.

— Mój syn Leon — pan Czarski — rekomendował stary.

Przyjrzałem się bacznie młodej latorośli Werthausera. Wysoki, chuderlawy, brunet, nadzwyczaj modnie ubrany, ale wybitnie semickiego typu, pan Leon ze wzrokiem utkwionym w ziemię nie robi sympatycznego wrażenia. Wydał mi się też człowiekiem, który oscyluje między cnotą a prokuratoryą. To musi być "ptaszek!" — pomyślałem.

— Z panem Czarskim — mówił w dalszym ciągu, zwracając się do syna stary Werthauser — musimy być zupełnie otwarci. Zresztą jestem przekonany, że nie zawiedzie naszego zaufania, a na rzetelną wdzięczność w razie dobrego skutku liczyć może.

Skłoniłem głową.

— Bardzo będziemy panu obowiązani — wtrącił sucho Leon.

— Otóż mój syn, kochany panie Antoni przed paru laty otworzył interes bankierski, w którym ulokował znaczny kapitał... Nie będę obwijał w bawełnę: interesa tego rodzaju potrzebują wielkiej baczności i rozwagi — inaczej można się zaplątać w niebezpieczną, spekulacyę. Ostatnia ewentualność spotkała właśnie mego syna. Niezręczna operacya, z której się wycofać nie może, naraża go na grube straty, na kompletne fiasco. Uniknąć tych smutnych następstw nie można inaczej jak przez likwidacyę całego interesu. Kwestya tylko w tem, mówił szybko stary Werthauser, aby likwidacyę tę wywołać, upozorować koniecznością...

Do tej chwili nie pojmowałem zupełnie, jaką rolę ja w tej likwidacyi odgrywać będę.

— Trzeba to upozorować koniecznością, bo ja — dodał zwracając się do syna — nie myślę już więcej topić pieniędzy. Otóż, panie Czarski, do pana jako do człowieka honoru, na którego w zupełności liczyć możemy, uciekamy się o pomoc. Krótko mówiąc, mój syn wystawi panu weksli na sto dwadzieścia tysięcy rubli, pan to weksle niewykupione w terminie zaprotestujesz, zaskarżysz w sądzie handlowym i ogłosimy upadłość...

Ostatnie wyrazy wypowiedział prawie szeptem, oglądając się dokoła, czy kto nie podsłuchuje. Nie zdawałem sobie jeszcze dokładnie sprawy, czego ten człowiek ode mnie żąda, zrozumiałem jednak, że podobne zwierzenia robią jedynie ludzie przyparci do muru.

— Będzie to fikcya, tak fikcya, dlatego też potrzebujemy człowieka, któremu ufać można, że nie zrobi nadużycia. Później cała sprawa się wyklaruje i wszystko będzie w porządku. To nawet długo nie potrwa — kilka miesięcy najwyżej. Czy zgoda?

Pytanie było obcesowe, a ja już zrozumiałem jasno, że obmyślana przez Werthausera operacya, będzie najzwyklejszem podstępnem bankructwem... Zrobiło mi się gorąco. Wzburzyła się krew we mnie, na myśl samą. że ten człowiek śmie mi współudział w niecnym czynie proponować. Więc ja mam być narzędziem, z pomocą, którego dwaj łotrzy okradną ludzi z ciężko zapracowanego grosza? — pytałem sam siebie. Zaparło mi w gardle tak, że nie mogłem słowa wyksztusić. Może lepiej się stało, że nie mogłem się na natychmiastową odpowiedź zdobyć, bo byłbym z pewnością niezbyt parlamentarnie znajomość z Werthauserami raz na zawsze zakończył, a tak kto wie jeszcze co będzie. Werthauser sam spostrzegł, iż zbyt natarczywie domagał się odpowiedzi i począł stopniowo wycofywać się, dając mi kilka dni czasu do namysłu.

— Rozumiem — mówił — że pan potrzebuje rzecz całą rozważyć. Nam znowu nie tak pilno; dni kilka na pańską decyzyę poczekać możemy, a nie przypuszczam, żeby pan znalazł jaki powód do odmowy... nie przypuszczam. Przypomnienie o dyskrecyi między ludźmi honorowymi chyba zbyteczne, Ja na dni kilka wyjechać muszę do kopalni węgla, zabawię tam do niedzieli, przez ten czas i pańska obecność w biurze nie jest konieczną, może pan przeto odpocząć. A w niedzielę czekamy pana z obiadem. Jadamy o 5-ej. Będzie tylko najbliższa rodzina, sami swoi — kończył odprowadzając mię ku drzwiom.

Świeże powietrze wróciło mi równowagę myśli. A to czelna bestya! Jak on to powiedział: "przypomnienie o dyskrecyi między honorowymi ludźmi chyba zbyteczne." Szubrawiec!

......................................................

Wszystko się na mnie spiknęło. Wykoleiła mię przedewszystkiem ta propozycya Werthausera. Początkowo zamierzałem zasięgnąć rady Zenona, porzuciłem jednak ten zamiar. Podobnego rodzaju zwierzenia nie łatwo przechodzą przez gardło. Zresztą, jakąż dałby mi radę? Są dwie drogi do wyboru: plunąć na szelmostwo i stracić kawałek chleba, lub... W takich wypadkach uczciwy człowiek nie pyta nikogo o radę, sam winien wiedzieć, co mu czynić wypada. Przytem Zenon to taka patentowana doskonałość! Nie mogę zaszczepić w sobie zaufania do takich porządnych ludzi. Szanuję ich, ale nie lubię. Czy pojąłby on zresztą jakie wstrząśnienia przechodzić muszę! Stanowczo nie. A jednak czuje potrzebę wywnętrzenia się przed kim. Ten głuchy ból wewnętrzny, towarzyszący wstrząśnieniom zbolałej duszy, usilnie starającej się osiągnąć pełność pojęć, męczy mię niepomiernie,

Potrzebuję się wygadać, wyspowiadać z troski, wyrzucić na zewnątrz tę zmorę co mi się kleszczem w mózg wpiła, bo inaczej łeb mi pęknie!

..............................................

Wczoraj zdecydowałem się nieodwołalnie odmówić usług Werthauserom. Wymówi mi miejsce — mniejsza o te! mniejsza! Mam kilkadziesiąt rubli w kieszeni, poczekam, przecież jakieś zajęcie znaleźć muszę.

Byłem właśnie u Stefy na herbacie. Zakłóła sobie palec przy obrabianiu atłasowego stanika jakiejś damy. Martwi się biedactwo, że przez pewien czas pracować nie będzie mogła. Dziwna analogia! I ja zakłółem się, lecz w duszę i także nie będę mógł pracować. Tylko że ja rad jestem, że udało mi się tę drzazgę nareszcie wydobyć! Czułem się swobodnym, wyzwolonym, podżartowywałem ze Stefy, oglądałem skłóty na sito różowy paluszek, figlowałem jak dzieciak. Rozruszała się dziewczyna i po raz pierwszy poprosiła mię sama, abym jej swój pokoik pokazał. Uczyniłem to najchętniej. Oglądała wszystko po kolei z tą kobiecą ciekawością, co żadnego szczegółu nie pomija. Szczęściem, że album z fotografią Wicuni schowałem znowu po owej wizycie Zenona do stolika. Napewno miałbym drażliwą interpelacyę, a byłoby mi to kaducznie nie na rękę.

Stefie podobał się bardzo mój pokoik, chwaliła wszystko, zwykłe bukowe mebelki, kilka doniczek kwiatów, firanki tiulowe, które przed kilku dniami nabyłem. "Jak tu ładnie u pana! jak wesoło!" — mówiła. I rzeczywiście mnie samemu wydało się wesoło w tej ciasnej izdebce, jak nigdy. Pierzchły złośliwe widziadła, a wraz z niemi ucichła moralna zawierucha — raźno mi było, swobodnie, jakbym się raz drugi na świat narodził.

Uczułem żywą wdzięczność dla tego dziewczęcia, że swa, obecnością, zatarło rodzące się w samotności przygnębienie moje. Chciałem jej zrobić przyjemność. Przed paru dniami wspominała, że nadzwyczaj lubi teatr, zaproponowałem, żebyśmy dziś razem poszli na operę.

Zrazu jakby nie wierzyła własnym uszom, spytała: "pan? ze mną?" — a gdy potwierdziłem, powtarzając zaproszenie, oblała się ponsem i oniemal nie rozpłakała się z radości...

— Jaki pan dobry dla mnie — jaki dobry! — mówiła przez łzy. Ja tak dawno nie byłam w teatrze, a tak lubię... Dawniej chodziłam czasem z siostrą — ale teraz...

 — Więc panna Stefania ma siostrę — spytałem. — Nie wiedziałem nic o tem...

Spłonęła jeszcze silniej.

— Mam... mam — ale... ale... się teraz nie znamy — odrzekła szeptem prawie.

Nie pytałem więcej, domyśliwszy się, że jej to przykrość sprawia, i zwróciłem rozmowę na inny temat. Kiedy wieczorem powróciłem z biletami, Stefa była już ubrana zupełnie. W gładkiej sukience bleu-malade, z pękiem astrów przypiętym do stanika, w popielatym rembrandtowskim kapelusiku miała wygląd dystyngowanej lady, a nie staniczarki z poddasza. Podałem jej ramię i tak rączka w rączkę podążyliśmy do teatru. Nie przeszło mi nawet przez głowę, że nas ktoś ze znajomych spotkać może i gotowe plotki... Dopiero wchodząc do foyer, zauważyłem wiele oczu zwróconych na nas. Miejscy gapie natarczywie spoglądali na ładną dziewczynę i uśmiechali się ironicznie. Zrobiło mi się przykro, podałem rękę Stefie i szybkim krokiem podążyliśmy na balkon. Straciłem humor i wyrzucałem sobie, że nieopatrznie postąpiłem. Nie mam wprawdzie wielu znajomych, ale możliwem jest przecie spotkanie się z kolegą biurowym — myślałem. Niechbym się tak zobaczył z którym z tych kantorowiczów... Śledziłby mię niechybnie, a wyśledziwszy, nie omieszkał skorzystać z odkrycia... Zrobiłby ze Stefy bohaterkę miłosnej epopei ten świat miejski, plotkarski, a ze mnie zwykłego Don-Juana.

Rozglądałem się po widowni, na szczęście nie dostrzegając nikogo ze znajomych. Śpiewano "Faworytę." Rozpoczął się akt pierwszy.

Wsłuchany w cudowną melodyę włoskiego maestra, zapomniałem o odczuwanych przed chwilą niemiłych refleksyach. Stefa po prostu była zachwycona. Chwytała mię co chwilę za rękę pytając o znaczenie pojedynczych scen (artyści śpiewali po włosku). Drżąca, podniecona, zdawała się całym organizmem chłonąć dolatujące dźwięki. "Jakie to piękne! jakie piękne! płakać chce się słuchając..." szczebiotała półgłosem nachylona ku mnie. Czułem gorący jej oddech na sobie, drgnienia zachwytem falujących piersi, żar oczu, jakiś rozkoszny nacisk fizyczny ciepła płynącego z jej postaci... Mało brakowało, a byłbym ją chwycił w objęcia, tak mi się anielsko ponętną wydala w tej chwili! ale równocześnie z tem radosnem pobudzeniem powstawało jakieś inne jeszcze uczucie, niby posępny akord wplątujący się niepostrzeżenie w pieśń wesołą. Coś jak mara bezkształtna wionęło na mnie lodowatym chłodem.

Oderwałem płonący wzrok od Stefy. W sali raptownie pomimo antraktu zaległa cisza. Zabrzmiało cudowne solo skrzypcowe, hymn tęsknoty i starganych nadziei. Powiodłem wzrokiem po widowni. W parterowej loży stał młody Werthauser z lornetką uporczywie zwróconą w moją stronę. Machinalnie cofnąłem się całym korpusem w tył. Dostrzegł mię jednak i odjąwszy lornetkę skłonił się. Rad nie rad oddałem ukłon. Z podniesieniem kurtyny wysunął się z loży. Przeczuwałem, że przyjdzie na balkon. Istotnie za chwil kilka zjawił się, przystanął nieopodal miejsc naszych i zaczął ciekawie przyglądać się Stefie. Udawałem, że go nie widzę, zagadywałem do mojej towarzyszki, aby przypadkiem w stronę natręta nie spojrzała, myśląc, że go znudzi wyczekiwanie i pójdzie sobie do dyabła!

Gdzie tam! Przecisnął się do miejsca niezajętego, tuż za memi plecami usiadł i dotknąwszy mego ramienia dla zwrócenia na siebie uwagi, po wygłoszeniu banalnego powitania przyciszonym głosem zapytał:

— C'est votre m.. sse monsieur?

Ta arogancya żydowska obezwładniła mię do takiego stopnia, że zamiast mu skoczyć" do oczu, zdobyłem się zaledwie na wypowiedzenie w tonie szorstkim: "mylisz się pan..." i zamilkłem. Zrobił jeszcze kilka uwag "o ładnej twarzyczce," lecz widząc, że mu nie odpowiadam, dał pokój pytaniom i rzuciwszy tylko kilka lubieżnych spojrzeń na Stefę, których szczęściem, zajęta sceną dziewczyna nie spostrzegła, wysunął się przed zapadnięciem kurtyny z balkonu. Sądziłem, że będzie na nas czatował przy wyjściu z teatru i postanowiłem nie przebierając w słowach powiedzieć temu panu co o, nim myślę. Dlaczegóż-bo miałbym się krępować? Z Werthauserami miałem i tak zerwać raz na zawsze; teraz przybył mi jeszcze jeden powód więcej do tego. Upatrywałem Leona przy wyjściu z teatru i na chodnikach, lecz nie dostrzegłem go nigdzie. Miałem dyabelną ochotę zrobić mu awanturę co się zowie! Teraz — przyznaję, iż lepiej się stało, że się okazya ku temu nie nastręczyła.

Ten meches zepsuł nam resztę wieczoru. Nie poszedłem już ze Stefą do restauracyi na kolacyę, jak to pierwotnie sobie ułożyłem, lecz wróciliśmy dorożką do domu. Ona rozbawiona, ja skwaszony i silący się tylko na dobry humor.

W mieszkaniu zastałem list od siostry i przesyłkę z "wiejskiem masłem." Poczciwa Marynia! rozstaliśmy się w gniewie — a ona mimo to daje mi dowody siostrzanego przywiązania. Rozerwałem szybko kopertę. Już z pierwszych wyrazów listu oceniłem, że mi jakąś przykrą przyniesie nowinę. Marynia rozpoczynała od skreślenia wielkiego upadku wszystkich rolników, cytowała ceny zboża, wymieniała nazwiska znajomych rai zamożnych obywateli, którzy się obecnie w interesach zachwiali, jakby mię przygotować; chciała do smutnej wieści zawartej w końcowym ustępie.

"W Ostojn ibardzo źle — pisała. — Wierzyciele subhastują, nie ma możności uniknięcia przymusowej sprzedaży. Pan Ostojewicz był ciężko chory — obecnie ma się lepiej, i krząta się starowina, jak może, aby cośkolwiek dla Wicuni uratować..."

Zaschło mi w gardle i łzy zaczęły się. gwałtownie cisnąć do oczu. Nie mogłem czytać do końca. Dech jęczał we mnie. Po chwili wziąłem znowu nieszczęsny list do ręki.

"Pan Ostojewicz ma nadzieję dostać posadę administratora dóbr na Podolu — pisała w dalszym ciągu Marynia. — Żal serce ściska na myśl samą, że taki człowiek, wychowany od dzieciństwa w dostatku, na stare lata będzie musiał szukać u obcych kawałka chleba. Piszę ci o tem braciszku! wiedząc, jak cię to obchodzi; a i ja zmieniłam teraz zdanie. To zacni ludzie. Odwiedziliśmy ich w tych dniach. Wicunia przymizerniała, marzy tylko o tem biedactwo, w czernią stroskanemu ojcu ulżyć. Ma zamiar zostać guwernantką..."

..............................................................

List Maryni ściął mię. po prostu z nóg. Całą noc nie zmrużyłem oka, a raczej z przymkniętemi powiekami przeleżałem na łóżku nieruchomy, jak drewno. Nie mogłem się połapać w chaosie tłoczących się myśli. Kipiało mi w głowie. Zapomniałem o wszystkiem, o Stefie, o Zenonie, o świecie Bożym! W mózgu tkwiło tylko jedno pytanie: co począć? co począć?! W pierwszej chwili postanowiłem natychmiast jechać do Ostojni. Wydało mi się to najlepszem; niebawem porzuciłem tę myśl. Po co? czy moja obecność pomoc im przyniesie? Gdybym tak miał posadę, dającą mi możność stworzenia ogniska rodzinnego, to co innego. Nie namyślałbym się ani sekundy...

A gdyby tak?... Dobrze żem temu Leonowi karku za Stefę nie nakręcił. Wszystko przepadło. Po co ja mam głową bić o mur, kiedy mi sam los wyłom do wyjścia zrobił. Głupie szkopuły! Nie jestem oportunistą względem własnego sumienia, ale czy oszukiwani zyskają co na tem, że ja do oszustwa nie przyłożę ręki? Nie ja to inny to uczyni. Taki pan Furchtnagel albo Endewelt nie zawaha się, ani na chwilę i rezultat będzie tenże sam...

Zresztą po co mam gwałtem dociekać, o ile uczciwą jest propozycya Werthauserów?- Biorę ją z dobrodziejstwem inwentarza. Po co dociekania? za dalekoby mię to doprowadziło. Jeśli nie starałem się zbadać, czy listy pisywane moją ręką z polecenia szefa miały uczciwy wątek, to prosta logika nie nakazuje mi wtajemniczać się w genezę fikcyjnego długu. Koniec końców wszystko jedno! czy zaszargać się od razu, czy zamulać sumienie stopniowo. Będą gadali?... Mniejsza o to! pogadają — przestaną... Co mię zresztą ta sławetna opinia obchodzić może? Werthauser przyrzekł posadę w kopalni węgla, zniknę ludziom z oczu — a celu dopnę.

Za guwernantkę się wybierasz, skarbie mój jedyny! nic z tego. Nie pozwolę! choćbym się miał w łzach ludzkich skąpać!

Jakie to szczęście, że poczciwa Marynia doniosła mi o tem. Byłbym kapitalne głupstwo palnął, zrywając z Werthauserami. W niedzielę nieodwołalnie idę do szefa na obiad. Co będzie — to będzie! Posadę dać musi, na obietnicy się nie skończy, bo przecież będę ich miał w ręku. Mordowałem się niepotrzebnie noc całą. Że mi też to od razu nie przyszło do głowy! Będą gadali... Któż zresztą dowieść mi potrafi, że jestem, tylko symulacyjnym wierzycielem Werthausera? kto?... Głupie szkopuły! Czyż ja nie mam prawa zaspokoić swoich jedynych pragnień? kto ma możność zabronić mi tego? jaka silą zdolna mię wyzuć z tego chce, co mi w duszy kołacze? Czyż moja w tem wina, że promień świetlany konieczny dla mego istnienia błysnął za bagnem, przez które przejść trzeba? Unurzam się, zabagnię, ale przy tym promyku spragnioną pierś ogrzeje! a tym, co mi z tego zarzut robić będą, odpowiem: po betonowych chodnikach przeszedłbym suchą nogą — dlaczegóż ich nie zbudowano?

Niech tam!

...................................................

Przy herbacie zauważyła Stefa, że jestem niezmiernie blady. Istotnie. Jedna chwila rzetelnej troski silniej widocznie oddziaływa na organizm, niż rok ciężkiej choroby. Każdy człowiek musi przebyć w pewnym momencie życia duchowego przesilenie. Szczęśliwy komu ruch życiowej siły pozwoli przetrwać ten moment bez zbytniego nadwerężenia. We mnie przewróciło się wszystko w ciągu kilkunastu godzin. Pośpieszna duchowa ewolucya musiała zostawić po sobie ślady.

Odpisałem Maryni, jak umiałem najserdeczniej. Nadmieniłem o widokach na przyszłość, prosząc, aby o tem w delikatnej formie Ostojewiczowi napomknęła. Mogą na mnie liczyć. W złej czy dobrej doli druhem ich będę do śmierci.

Może to jest brudny egoizm, lecz zaprzeć się nie mogę, że obecnie, gdy ostygłem z pierwszego wzruszenia, uczuwam rodzaj wewnętrznego zadowolenia; po tem co zaszło w Ostojni, zdaje mi się, iż prędzej dobiję celu... Dziwną, jest natura ludzka — każdą sprawę ocenia w końcu przez pryzmat własnego "ja..."

........................................................

Jeśli to było tylko familijne zebranie, sami swoi, to Werthauser ma bardzo liczną rodzinę. Żeby nie wstrząśnienia, jakie przechodziłem — byłbym się wybornie bawił samą, obserwacyą czcigodnej "famuły." Co za nosy! co za typy! To mi rasa!

Umyślnie spóźniłem się nieco. Lokaj, który mię już parę razy widział i nabrał widocznie zaufania do mej osoby, zdejmując palto w przedpokoju szepnął: że państwo już wszyscy zebrani...

— Jest kto z obcych? — spytałem.

Wzruszył pogardliwie ramionami.

— Prawie same żydy, jaśnie panie! — odpowiedział z przekąsem. Uśmiechnąłem się do sługusa, posyłając bilet wizytowy. Sam szef prezentował mię gościom.

— Pan Czarski, obywatel ziemski, współpracownik naszej firmy, protegowany hr. Z. — recytował przed każdym z obecnych. Prowadził mię tak po salonie, jak barana na ścięcie, a po każdem nieledwie przedstawieniu nowej figurze chwytał mię za ręce kordyalnie, jakby dla zadokumentowania swej życzliwości. Przyglądano mi się ciekawie. Naliczyłem około trzydziestu osób. Nazwisk dokładnie nie pamiętam. Było tam sześciu Werthauserów, kilku "steinów" i... "bergów," zasłyszałem nawet końcówki... ski i... wicz. Za to kolekcya płci pięknej była czystej wody ze źródła Jakubowego. Honory pani domu robiła najstarsza córka Werthausera, rozwódka, jak mi to sam przy prezentacyi na ucho powiedział. Trzydziestoletnia brunetka, dość przystojna, z otyłości i piegów przypomniała mi wypasioną na koszernej maślance dawną pachciarkę z Czarki.

Spotkał mię zaszczyt nielada! Przy obiedzie usadowiono mię obok rozwódki; stary Werthauser, jako patryarcha rodu, zasiadł na honor owem miejscu vis-a-vis nas, mając po jednej stronie jakiegoś potentata finansowego, a po drugiej swego radcę prawnego, pana Putzfirmera...

Pyszna figura ten Putzfirmer! co za przebiegłość w oczach — a jaka powaga w nastroju! Prawdziwy follblut semicki. Werthauser musiał mu już o umowie ze mną opowiadać, bo radca przyglądał mi się badawczo przez binokle w złotej oprawie i komunikował swe spostrzeżenia to szefowi, to siedzącemu obok niego panu de Willdorf, mężowi drugiej córki Werthausera.

I ten de Willdorf, także okaz nielada! jakiś zbankrutowany baron szląski, czy coś podobnego. Słyszałem coś o nim, trudni się podobno dostawami en gros dla wojska, ale żyje nad stan, rzuca pieniędzmi i jest z teściem cokolwiek na bakier z tego powodu. Werthauser mówi, że go zięć za dużo kosztuje. Przyjrzałem się de Willdorfowi uważnie i przypomniał mi się aforyzm Bourgeta, cytowany w podobnych okolicznościach przez któregoś z naszych autorów: "zięciowie bandytów finansowych są zemstą okradzionego akcyonaryusza..." Jestem przekonany, że taki de Willdorf wypłata kiedy Werthauserowi porządnego figla.

Ciekaw jestem kim był mąż mojej sąsiadki i dlaczego się z sobą rozwiedli? Muszę się o tem dowiedzieć. Myślałem, że mi sama coś o swej przeszłości w półsłówkach przy obiedzie napomknie. Ale nie — chociaż usta jej się nie zamykały. Trzepała językiem o tem i owem, wszczynała tysiące kwestyj, ale o ex-mężu ani mrumru...

To prawdziwa pańszczyzna taki żydowsko-arystokratyczny obiad. Mimo uprzejmości sąsiadki, siedziałem, jak na szpilkach, i odetchnąłem dopiero przy czarnej kawie. Wolę dalibóg moją garkuchnię. Tu przynajmniej jestem swobodny, a tam, gdym łyżką silniej w porcelanowy talerz wypadkiem trącił, zdawało mi się, że całe towarzystwo unisono krzyknie: "Aj waj!"

A jak oni w gruncie rzeczy poniewierają nami — nami do których na pozór garną się całą siłą. Na przykład taka pani Róża moja sąsiadka... Nie pamiętając nazwisk, spytałem jej przy obiedzie o pewnego jegomościa wysokiego blondyna, dystyngowanej powierzchowności.

— C 'est un comte polanais, un imbecile, que j'ai invité pour garnir le salon! — odpowiedziała bez namysłu i żenady.

Jakby rai kto w twarz dał! Co taka żydowica w duchu sądzi o mnie — pomyślałem — o mnie, który jestem oficyalistą jej ojca. Nadrobiłem miną, ale mig to piekielnie zdetonowało.

Żaden szczep pod słońcem nie ma tej arogancyi w charakterze, co żydzi. Hamują się w niemocy, za to gdy się poczują na sile, bryzgają w oczy szyderstwem. Jestto rodzaj odwetu z ich strony za upokorzenia, których doświadczyli sami.

Po czarnej kawie, czekałem tylko stosownej chwili, aby się wymknąć do domu. Miałem już całego otoczenia do syta. Wstrzymał mię jednak Werthauser, zapraszając do swego gabinetu na cygaro. Myślałem, że będzie chciał na osobności o interesach pomówić ¦ — ale nie. Nie potrącił ani jednem słowem o wiadomą sprawę. Ja ze swej strony nie miałem również chęci ani powodu do tego. Gawędziliśmy o tem i owem, gdy nadszedł Leon. Dopiero teraz zauważyłem, że Werthauser junior w familijnym obiedzie nie uczestniczył. Musiał jakąś dobrą nowinę przynieść, gdyż miał minę wielce uradowaną. Przywitał się ze mną grzecznie, szepnął coś staremu do ucha i, odprowadziwszy radcę Putzfirmera na bok, począł mu robić jakieś sekretne zwierzenia. Uważałem, że moja obecność jest zbyteczną i, złożywszy pożegnalną czołobitność całej familii, wyszedłem, żegnany piskliwem au revoir monsieur pani Róży i z naciskiem wypowiedzianem "do widzenia" "jutro w biurze" Werthausera.

Było to przypomnienie obowiązków dane przez szefa kanceliście. Najczulej rozstał się ze mną de Willdorf. Odprowadził mig do przedpokoju, a podając obie ręce na pożegnanie, rzekł:

— Zrobiłeś pan na wszystkich bardzo dobre wrażenie!...

— Mój Ty Boże! czyż to nie ironia losu starać się o wywarcie dobrego wrażenia na takich Werthauserach.

....................................................

Chodzę tedy po dawnemu do biura. Równoczesna moja i szefa nieobecność zaintrygowała widocznie koleżków, bo mię teraz obserwują, pilnie, uważając za zausznika i starając się wkraść w laski. Taki Fürchtnagel kłania mi się w pas. Przynajmniej tyle zyskałem na tej wizycie u szefa, o której wiedzieć muszą, że się ze mną przez obawę liczyć zaczęli. Dobre i to. Ale w stosunku naszym z szefem nic się nie zmieniło — roboty tylko więcej bo trzeba zaległość odrabiać. Ale prawda! jest zmiana — jest! Werthauser za przyjściem do biura wita mig teraz podaniem ręki — nie tak, jak dawniej, kiedy to zaledwie głową skinął. Mnie tylko i głównego kasyera ten zaszczyt spotyka! Robi to ostentacyjnie, wobec całej kliki kantorowiczów. Skwitowałbym chętnie z tego odznaczenia, mnie to nie pochlebia przecie, a w innych zazdrość budzi...

...................................................................

Byłem u Zenona i nie zastałem go. W banku objaśniono mnie, że wziął urlop i wyjechał na wieś. Że mi też to nie przyszło na myśl wcześniej, a jednak powinienem się był domyśleć. Przecież Zenon, jako wierzyciel hypoteczny Ostojni, musiał być zawiadomiony o subhastacyi. Szkoda, kto wie, możebym się i zdecydował z nim jechać... Przynajmniej będę miał wiarogodne relacye, jak wróci. Ciekawy jestem, jak się też zachowa teraz względem Ostojewicza. Żebym tak ja był na jego miejscu, wiedziałbym, co zrobić — kilkanaście tysięcy rubli zawsze ma swoje znaczenie. Natarczywych wierzycieli możnaby ugłaskać, ustępując im pierwszej hypoteki. A może on to zrobi? Ej, nie! nadto przywiązany do grosza, zresztą wątpię, czyby i Ostojewicz zgodził się na to. Zawsze byłoby to przyjęciem pomocy od człowieka, z którym go żadne węzły, oprócz pokrewieństwa, nie łączą. Zdaje mi się zresztą, że Ostojewicz Zenona nie lubi. Napiszę do Maryni, żeby mi natychmiast o wszystkiem doniosła.

..................................................................

Więc nie myliłem się, przypuszczając, że Leonowi wtenczas w teatrze Stefa wpadła w oko. Ta rewizyta u mnie, to tylko dobrze obmyślany pretekst. Przecież wiedział dobrze, że o tej porze jestem dawno w biurze. Niema co mówić, sprytnie się bestya urządził... ale poczekaj ptaszku! nie na głupiego trafiłeś! Żal mi tylko Stefy, bo ona wzięła go istotnie za jakiegoś "dobrodzieja" cierpiącej ludzkości. Wracam z biura, usłyszała moje kroki na schodach, wybiega rozpromieniona, szczęśliwa, z biletem wizytowym w ręku i nuż opowiadać... Przyszedł i niby przez omyłkę (tak się przed nią, tłómaczył) zapukał do jej mieszkania. Przeprosił, zapytał o mnie, i tak, od słowa do słowa, zawiązał rozmowę z dziewczyną" a dowiedziawszy się o jej smutnem położeniu i rodzaju zajęcia, przyrzekł dostarczyć korzystnej roboty. "Mam liczne znajomości w zamożnych sferach, postaram się, aby panience przyjść z pomocą, a jakby potrzeba było magazyn założyć, to się fundusik znajdzie, a panienka zwróci pożyczkę robotą..."

— To musi być pański dobry przyjaciel. Bardzo miły! poczciwy człowiek — kończyła z entuzyazmem swoje opowiadanie Stefa. Jej się zdaje, że to wszystko prawda. Nie sądziłem nawet, że to takie naiwne stworzenie.

Nie miałem serca odzierać jej ze złudzeń, ale postanowiłem przeszkodzić zamiarom... dobroczyńcy. Będę cię miał ptaszku na oku i przy pierwszej sposobności wprost powiem: "Wara!"

Choćby dla samej etyki towarzyskiej powinien się był powstrzymać. Wie przecie, że mię Stefa interesuje, a prawdopodobnie przypuszcza jeszcze więcej, niż jest w istocie. Obmierzły meches! Czeka go bankructwo, a on sobie w najlepsze romansik z szwaczką układa, jak nigdy nic...

Muszę Stefę przestrzedz. Będzie łaził, deptał, i gotów dziewczynę obietnicami skusić, a szkodaby jej było! Nic łatwiejszego — ja w biurze siedzę, a on przez ten czas koperczaki będzie smalił.

Istoty opuszczone, samotne, jak Stefa są bardzo wrażliwe na każdy objaw przychylności. Mam tego dowód choćby na sobie. Ona się szczerze do mnie przywiązała... Lepiej może będzie otworzyć jej oczy od razu. Po co się ma łudzić. Do tej pory mam tylko podejrzenie co prawda — ale któż mi zaręczyć może, że przebiegły bankierowicz, zwąchawszy, iż go pilnuję, i mnie nie zdoła wywieść w pole. Ale jak ją tu ostrzedz? powiedzieć szczerą prawdę? pomijam już, iż ją to piekielnie zaboli... ale jak zapyta: czemu się z takim człowiekiem zadaję? to co jej powiem. Może posądzić mię o zazdrość i nie uwierzyć. Najlepiej nic jej nie powiem, tylko Leona poproszę, żeby gdzieindziej skierował swą... miłość, bo... tutaj strefie się może.

Nie sądziłem jednak, żeby mię to tak dalece wzburzyć mogło. Czemże jest dla mnie właściwie taka Stefa? Kto mig stróżem jej cnoty i szczęścia ustanowił?... Zresztą — czy ostrzegając ją przed niebezpieczeństwem, zgotuję jej lepszą dolę? Takie dziewczęta, prędzej czy później muszą stać się pastwą pożądliwych instynktów. Ananke, czy jak tam to nazwać! na tapczany szwaczek najczęściej zsyła zawód miłosny i... upadek; najzdradniejsze marzenia najprawdopodobniejszemi się stają na wyżynach poddasza! Ach ta miłość! miłość! ile ona już zrabowała uczuć! ile serc prawych starła na trociny i rzuciła w błoto! Od wieków świat cały gra na tej klawiaturze, choć połowa klawiszy odstrojona, wsłuchuje się rad w melodyę erotyzmu, nie dba o dysonanse, łowi uchem najfałszywsze akordy

i przekształca je w ciasnym zakątku serca w harmonijne tętna upojeń. Cala poezya erotyczna, tokowanie Anakreonta, bóle Petrarki, łzawe wynurzania Jakóba Ortisa, rozpaczliwe wykrzykniki Wertera, to jeden wielki chorał szału, tęsknoty, zawiedzionych nadziei, brzmiący niemilknącem echem odgłosów rozbudzanych przez tę kwintescencyę pragnień, żądze żądz, której nic skrępować nie może!...

Więc i taka Stefa, prędzej czy później uledz będzie musiała... Czasem za chwilę złudzeń płaci się bardzo drogo — ale się je ma przynajmniej!

Daremnie jednak filozofuję. Po co właściwie wmawiam w siebie, iż mię to nic nie obchodzi, kiedy na samo wspomnienie zabiegów Werthauaera dyabli mię biorą ze złości. Ma tysiące wychrzczonych i niewychrzczonych żydówek! niech tam lokuje swoje... kapitały i uczucia. "Obmyśli fundusik" dobroczyńca! żebyś ty przedtem kości na schodach nie roztrwonił mechesie! A jaka bestyą butna, śmiała. Pewny jest, że mu to bezkarnie ujdzie, dufa w mój stosunek, w zależność od jego ojca. W samej rzeczy trzeba trafu, żeby się tak wszystko skomplikowało. W innych warunkach nie śmiałby! z pewnością, nie śmiał! Już wtenczas w teatrze, jak mig to bez ceregieli zapytał... W każdym calu żyd — nawet św... po ateńsku zrobić nie umie... wyciąga rękę z trzosem i;.. basta! A może to i dobrze? nie jest on wprawdzie do zakochania, ale jakby jej zaczął gruchać miłosne słówka....to kto wie? wybór w miłości nie kieruje się li fizyologicznymi względami, ma on też swoje psychologiczne racye. Stefie samotnej, przy twardej trosce o byt dość trochę obłudnego uczucia pokazać — a pójdzie na lep. Ja sam to już zauważyłem. Nie wielka sztuka nawet taką ćmę złowić! Leci sama w ogień i nic dziwnego. Jej zdawać się musi, że taki na przykład Leon ofiarując się z pomocą szedł za pobudką, serca, to ją ujęło — przy powtórnem spotkaniu patrzyłaby nań przychylnie, a następnie... uwierzyła we wszystko co powie, nawet w miłość! Za młodą jest, za naiwną, by nie uledz zaślepieniu. Przejrzałaby zapewne po niewczasie, jakby ten wampir już wyssał z niej młodość i krasę i rzucił, jak sprzęt niepotrzebny — bo tak się zwykle dzieje. Wtedy poznałaby dopiero, że owa miłość co

"do buduarów na miękkie wezgłowia

Zda się na skrzydłach archanielskich spływać ,

Rozkoszne nieci sny, ponętne mrowia,

Odchodzi zcicha, gdy zacznie omdlewać!

Lecz nie śmie nigdy godzić arogancko,

W piersi zakryte koronką brabaneką"...

że ta miłość, jeśli się wspina na trzecie piętra i puka do mansardów szwaczek, to sprowadza wybraną, przez pięknie umeblowane apartamenta wprawdzie, ale w... błoto!

— Piszę ciągle miłość! miłość! Nasi praojcowie uczciwie żyjąc nie ukuli na to specyalnego wyrażenia, ale obecne pokolenie powinnoby dla fonicznego określenia "potrzeby fizyologicznej" wynaleźć wyraz więcej moderne!

..........................................

Zenon zawiadomił mig biletem o swym powrocie, prosząc abym zaszedł do niego. Mógł też choć parę słów dodać o Ostojni. Szkoda, że tak późno; poszedłbym jeszcze dzisiaj do niego. Jutro wstanę wcześniej i wpadnę przed godzinami biurowemi. Ciekaw jestem, tych nowin choć nie spodziewam aby były pocieszające.

.........................................

Co u licha dzieje się ze mną? Robię wszystko z wysiłkiem, lecz nie zdaję sobie sprawy z tego szalunku sił własnych. Jak automat, jak automat... Właściwie to mi się nic nic chce. nic mig nie obchodzi — nawet ot! do pisania tych kartek wziąłem się dziś po raz pierwszy od trzech tygodni. Jakiś bezruch owładnął całem jestestwem. Wracam z biura — kładę się na łóżku i godzinami całemi leżę bezmyślnie zapatrzony w sufit. Czasem zdaje mi się, że lecę w jezdnią niezgłębioną, że wiruje w odmętach próżni sam tylko! sam jeden! jak martwa bryła bez celu i pragnień i wtedy mi najlepiej. Czem-że jest ten zanik? czy to kiełkująca już negacya życia, czy może owa metafizyczna eutanazya woli, ów stan doskonałej obojętności, co odrzuca wszelkie pożądania od siebie!... Ale nie! nie! to musi być chwilowa anemia duchowa, przejściowa nieczułość. Po prostu sforsowałem umysł zbytecznie, molekuły mózgu nie wykonywają odruchów prawidłowo — nic więcej...

Tylko... dlaczego nawet w tym stanie martwoty i zobojętnienia nie może mię opuścić świadomość mej niemocy. Straszna świadomość! Wszystko ode mnie odbiegło, rozpłynęło się w niebycie, pochłonięte bezwładnością, a ona w całej nagości staje przede mną, szarpie, że aż z bólu trzewia trzeszczą, wciska się pod czaszkę, świdruje, budzi uśpioną pamięć istnienia... Wtedy... wtedy! owłada mną jakiś szał dzikiej rozpaczy — jakby mi kto w żyły wścieklizny za-strzyknął! kąsałbym mury, z kamieni łzy wyciskał, żeby tej bezsilności przeczyły.

To mię najwięcej wyczerpuje. Po takim buncie leżę czas jakiś jak kłoda, bezwładny, tylko głowa boli! bardzo boli!...

Dziś mi już znacznie spokojniej w duszy, a i apatya przemija, kiedy się do pisania wziąłem, ale w pierwszych dniach po bytności u Zenona, niewiele chyba brakowało, żebym się był do czubków dostał.

Co za bezmiar fatalizmu mieści się między dwoma słowami: chcieć i módz!

Po otrzymaniu owego biletu z zawiadomieniem że Zenon wrócił, następnego dnia rankiem poszedłem do niego.

— "Pociesz się pani interesy Ostojni ułożyły się wcale nieźle." To były pierwsze jego słowa. Odetchnąłem, a on nuż opowiadać cały plan ratunkowy... Na jeden z folwarków znalazł się kupiec z wolnej ręki i tranzakcya dość korzystna przyszła do skutku — samą Ostojnię nabył Zenon... część gruntów rozparcelują, wierzycieli pilniejszych spłacą — a resztę będzie Ostojewicz dzierżawił... "Miałem jeszcze parę tysięcy rubli uskładanych — mówił — to się natarczywych wierzycieli zaspokoiło, inni odstąpili od subhasty sami proponując prolongatę i mam nadzieję, że się z czasem zupełnie wyrobimy... a tymczasem chwała Bogu! cała burza zażegnana..."

Słuchałem osłupiały, powtarzając głośno za nim "chwała Bogu! chwała Bogu!" lecz w głębi ocknęło się już zawistne porównanie: "a ty? a ty? czemże ty jesteś! coś ty dla nich zrobił! z jakiem teraz czołem staniesz przed nią?!" Cieszyć się musiałem, a czułem, że mię dławi sam widok tego człowieka... wydało mi się, że mię ubiegł podstępnie, że nie miał prawa do dobrego uczynku, który ja chciałem wykonać! Piekielna! rozpaczliwa boleść niemocy! — ból zęba w sercu — jak to powiedział Heine. Szarpało mną, miotało, a ja, musiałem powtarzać: "Chwała

Bogu! chwała Bogu!" Nie mogłem wyrzucić z siebie piekielnego żalu — nie mogłem otwarcie krzyknąć: "Zasie! to do mnie należy! Po co się wdarłeś w moje prawa! po co uprzedziłeś moje chęci?! Dam ci odstępne, jakiego zażądasz, tylko niech ten czyn do mnie... do mnie należy! niech ratunek z mojej przyjdzie ręki!"

O! i dałbym mu odstępne — dał bez targu. Ale ja tego powiedzieć nie mogłem, nie mogłem! bo stanęła mi równocześnie przed oczyma cała moja bieda... odczułem krępujące więzy ubóstwa, co pozbawiają nawet możności zrobienia komuś "dobrze..." Nie zazdrościłem ludziom bogactw nigdy, ale wtenczas, wyprółbym wszystkie ścięgna z siebie, gdyby się w złoto zmienić mogły — płaciłbym był chwilami życia za każdy banknot, krwią serdeczną podpisywał rewersa, byle mu dać... odstępne! byle dać!

Zenon spostrzegł moje zmieszanie, lecz przypisywał je zapewne radosnemu wzruszeniu, nie domyślając się, że całe piekło harcuje mi w duszy. Wymówiłem się, że mi pilno do biura i jak oszalały wybiegłem. Same nogi zaniosły mię do kantoru. Na biurku zastałem parę listów, na które miałem wygotować odpowiedzi — ale pracować nie mogłem. W uszach mi brzmiało: "czemże ty jesteś! czem? po co twoje wysiłki! tobie chcieć nie wolno! ty chcieć nie możesz!" — a w oczach stał uśmiechnięty Zenon! tryumfator! Wyszedłem do domu, kazawszy woźnemu zameldować, że jestem chory. Nie kłamałem — byłem chory istotnie. W nocy miałem gorączkę, majaczyłem. Tak — majaczyłem, a jednak to gorączkowe przywidzenie — dziwna rzecz! do dziś pamiętam, jakby myśl zdrową... Zdawało mi się, że jestem w Ostojni... Cichy wieczór letni. Ciepły wietrzyk przynosił z pól odgłosy wracających z roboty żeńców... Wicunia siedzi na darniowej ławce pod rozłożystą lipą, a ja klęczę u stóp jej, rozpowiadam o swoich widokach na przeszłość, snuję różową tkankę pomyślnego bytu... szczęśliwy! Ona figlarnie przymruża piwne oczęta, alabastrową rękę kładzie mi na rozpalone czoło i półżartem pyta: — "A kiedy to będzie? kiedy? panie Antoni!..." Udaję obrażonego tą niewiarą. — "Czegobym ja dla ciebie niedokazał,kochanie moje — szepczę. — Wszystko zwalczę, przezwyciężę a tobie gołąbko! gniazdko z puchów uścielę! uścielę..." Wicia nachyla się ku mnie, złotą główkę do mojej skroni przyciska... "Mój ty drogi! mój jedyny!" — szczebiocze...

Rozkoszny sen po strasznej jawie pokrzepił mię o tyle, że zwlokłem się z łóżka i poszedłem do biura. Tak było przez dni kilka; w końcu czy nerwy stępiały, czy zobojętniałem, bo przychodziły już chwile równowagi umysłowej, cichła walka wewnętrzna, a w miejsce jej wstępował głuchy spokój nieczułości, kamienna rezygnacya niemocy, zmysłowe obezwładnienie. Ale ta bolączka tkwiła we mnie, tkwiła, i tkwi dotąd...

Boję się jej dotknąć, bo zaraz szarpie, gniecie, dech tamuje, za gardło ściska...

A jaki się złośnik zrobił ze mnie! Wszystko mię drażni, gniewa... a śmiech najbardziej. Kiedyś wbiegła do mnie Stefa, wesoła, uśmiechnięta; przyszła podzielić się wiadomością, że trafiło jej się korzystne szycie... Wręcz powiedziałem jej żeby sobie precz poszła! Co mnie jej szycie obchodzi! głupia dziewczyna! odeszła natychmiast ze łzami w oczach. Nie widuję jej teraz zupełnie, herbatę piję u siebie, obraziła się na mnie. Mniejsza o to! pocieszy się łatwo z jakim Werthauserem... Niepotrzebnie sobie tylko głowę zaprzątałem. Co mi do tego! Pocierpi! albo to ja nie cierpię? Może to okrutnie z mej strony pastwić się nad nią — ale co na to poradzić? Nie mogę zmusić się do udawania, nie mógłbym zdobyć się po raz drugi na takie "Chwała Bogu!" — jak u Zenona...

...................................................

Także się z listem wybrała w porę! Ja już uśpiłem w sobie żal, przeczekałem ból, a Marynia nie miała nic lepszego do roboty — jak rozpisywać się o "szlachetnym postępku" Zenona! Znowu się we mnie żółć rozlała... To darmo! już mi inaczej myśleć nie sądzono. Na zimno powtarzam sobie po tysiąc razy: "Szaleniec jesteś! zamiast się cieszyć, że ci drogich z biedy wyrwano — ty się gryziesz urojonem widmem, trujesz zazdrością..." ale niechno coś przypomni mą... niemoc, psuję cały wątek spokojnego rozumowania i znowu pytam: "czemu nie ja? czemu nie ja!?..."

"W Ostojni — pisze — inne teraz zapanowało życie — pan Ostojewicz krząta się, jak za dawnych czasów — a oboje, ojciec i córka nie mają dość słów wdzięczności dla Zenona za tę pomoc szlachetną... I ty braciszku! powinieneś się cieszyć..."

 — Powinienem się cieszyć... szlachetna pomoc! prawda! prawda! wszystko to prawda — ale... Jacy oni muszą być wdzięczni Zenonowi i ona — i Wicia także. Czyż istotnie on coś tak wspaniałego zrobił?... Miał kilkanaście tysięcy rubli — to i cóż wielkiego, że je w ziemi ulokował! Nie ryzykuje nic przecie — wie o tem. Pierwszy lepszy uczciwszy wierzyciel byłby tak samo postąpił... Przeceniają! przeceniają:! to najzwyklejszy dobrze obmyślany interes, Ale oni mimo to są mu wdzięczni... a dla mnie nic! nic! I ona! i ona nawet... Czyż ja dla niej nie zrobiłem stokroć więcej? Mogłem wylęgać się nie myśląc o j utrze, a poszedłem w świat za kawałkiem chleba, służę... służę... i jak jeszcze służę!... Przyrzeczono mi za cenę honoru lepszą posadę — zgodziłem się... Bóg świadkiem nie dla siebie! nie! Czyż to niedość? Cóż ja mogę zresztą więcej! co?...

Ale ona o tem wszystkiem nie wie i nigdy wiedzieć nie będzie... Jak passer kryć muszę — na jaw wystawić nie mogę tych moich... moich skarg nawet!

Oj Maryniu! Maryniu! żebyś ty wiedziała, jak ja się cieszę — zapłakałabyś rzewnemi łzami nade mną!

...........................................

Już mi się ta Werthauseriada znudziła. Tygodnie upływają, a zmiany żadnej. Pisz i pisz! Teraz to nawet w niedzielę dłużej siedzę. Odrobić nie można. Jednego nie skończysz, drugie przysyła. Czy on mig tylko w pole nie wyprowadził, przyrzekając lepszą posadę, bo o owej familijnej sprawie nic jakoś nie słychać, a Leonek sprzedaje jak dawniej "pożyczki na raty" i podobno świetnie mu idzie.

A może ten stary lis chciał tylko wysondować, z jakich zasad człowiekiem ma do czynienia i urządził tę komedyę zwierzeń?

Ale nie. Cóżby go zmuszało do tego? Najprawdopodobniej, albo odłożono likwidacyę, wyczekując najdogodniejszej chwili, lub załatano w inny sposób interesy Leona. Nie żałowałbym bynajmniej... chociaż przecie i to byłby dla mnie zawód w swoim rodzaju... Zabrudziłem się we własnem mniemaniu, godząc się z projektami szajki, więc... więc mię teraz wyczekiwanie niepokoi. Z jednej strony pragnąłbym tej sprawy nie dotykać więcej, a z drugiej no... gniewa mię przypuszczenie, że ten mądrala połaskotał mię obietnicą tylko — której może nigdy nie dotrzymać. Chciałbym raz skończyć ż tą sprawą; tak czy owak wszystko mi jedno, byle skończyć...

Ciekawym jednak, co on myśli dalej ze mną zrobić, bo jeśli sądzi, że będę do nieskończoności kontentował się siedmdziesięciu pięciu rublami w oczekiwaniu na gruszki na wierzbie, to się grubo omylił. Jak mię co podleci, to pierwszego lepszego poranku powiem mu: adieu i finita la comedia! Mam już po same uszy tych spanoszonych żydów! Tu widać do niczego nie dojdę, chociaż... Dyabeł tam wie, co taki stary wyga myśli sobie, może ukartował co nowego? Stanowczo wyróżnia mię z pomiędzy wszystkich urzędników, a cała wielebna familia Werthausera et comp. nadskakuje mi najwidoczniej. Muszę im jednak do czegoś być potrzebny, oni dla f pięknych oczu nic nie robią... Taki de Willdorf wymógł na mnie słowo, że będę u niego w niedzielę na raucie, Putzfirmer częstuje mię przy spotkaniu cygarem, pani Róża zaprasza na "czwartki" (do tej pory nie korzystam z tego), tylko jeden Leon trzyma się nieco na uboczu. Od tej rewizyty spotkałem się z nim wszystkiego dwa razy i to na ulicy, z daleka... widocznie stroni i unika bliższego zetknięcia. Może się obawia, żebym historyi z Stefą nie napoczął? Jeśli tak — to ma racyę — ja mu to i tak prędzej czy później przypomnę.

Na ten raut będę musiał iść. De Willdorf o tyle wyżej stoi od tych mechesów, że posiada formy towarzyskie.

A może tam jaka uchwala familijna zapadnie? kto wie! Pójdę!...

..................................................

Wiedziałem, że to długo nie potrwa. Już podczas tych ciężkich nocy brakowało mi jej i wyrzucałem sobie popędliwość. Bo i cóż w samej rzeczy ona winna? co?

Wczoraj, wracając z biura spotkałem Stefę na schodach. Niosła w koszyku bułki na kolacyę. Zatrzymałem się, a i ona przystanęła. Stała tak chwilę trwożna ze spuszczonemi oczyma, nie wiedząc co ma począć. Zrobiło mi się jakoś ckliwo koło serca. Podszedłem ku niej pierwszy, ująłem za rączęta. Początkowo chciała się wyrwać i uciec ale był to tylko popęd chwilowy, bo zaraz zwróciła na mnie jasno spojrzenie i bojaźliwie spytała:

— Pan się na mnie nie gniewa? — Głos jej się załamał. A ja: "Stefo! panno Stefo! to ja powinien o przebaczenie prosie! Daruj... byłem taki nieszczęśliwy..."

— Wiem... wiem! — szepnęła, — Wtenczas nie wiedziałam, ale teraz wiem. Pan chorował — a ja byłam natrętną.,. Nie mówmy już o tem. Tak chciałabym zapomnieć o wszystkiem...

I ja chciałem i zapomniałem w tej chwili... Nie mówiliśmy o tem ani słowa więcej, a gdy wchodziłem do jej pokoiku, była już zgoda między nami, jak dawniej. Rozglądałem się ciekawie po stancyjce, witałem wzrokiem skromne sprzęty, jak dobrych starych znajomych po długiej rozłące, a Stefa, nastawiając samowarek, opowiadała o każdej drobnostce, o każdej chwili minionej, wynurzała się z każdego uczynku, jak przed bratem rodzonym.

— Jak mię ten palec zabolał — mówiła — pamięta pan? cośmy to poszli do teatru... bałam się bardzo, że mi w magazynie robotę odbiorą... Tyle dziewcząt teraz zgłasza się... Ale nie. Wyzdrowiałem, idę — a pani powiada "mam tu dla panienki dobry obstalunek" i daje mi do upięcia kilka balowych staników... bo ja już teraz upinam proszę pana. Jeden to jeszcze jest u mnie. Jutro wykończę. A. wie pan dla kogo?

Wzruszyłem ramionami — choć zaświtało mi w głowie, że to może... Leon...

— Dla kuzynki pańskiego przyjaciela — trzepotała. — Ten pan sani zamówił robotę, i prosił pani, żeby mnie ją oddać, bo bo... on mię zna... tak mówił.

Zarumieniła się przy tych słowach, bezwiednie.

— Ale to nie prawda panno... Stefo? On tu nie był więcej? — spytałem niemal surowo.

Spojrzała z wyrzutem.

— Pan się jeszcze gniewa — wyszeptała po chwili. — Nie widziałam go więcej na oczy. Czy to co złego, że mi robotę przysłał? Przecie... wspominałam i o tem... a nic mi pan nie mówił. Byłabym wolała nie brać...

Na płacz jej się zbierało. Wyrządziłem jej przykrość niepotrzebnie, bo przecież złego nic się nie stało jeszcze, że jej roboty przysporzył. Chciałem ją ułagodzić więc mówię: "Et głupstwo! tak się tylko pytałem. Cóż może mi to szkodzić? Nawet się cieszę, że panna Stefa ma więcej roboty..." a ona w bek!

— Nieprawda! nieprawda! — jąka, łkając. — Pan się o to gniewa... pan może myśli... że ja...

Urwała i zasłoniwszy twarz rękoma wybiegła z pokoju. Ja za nią i nuż przepraszać, utulać. W głowę ją nawet pocałowałem, bo już nie wiedziałem, co robić — a żal mi jej było serdecznie. Przycichła wreszcie i wróciliśmy do porzuconej herbaty. Z początku nie kleiła nam się rozmowa, ale jak zacząłem pytać, zagadywać to o to, to o owo, tak się na nowo dziewczyna rozruszała i cała scena przeszła w niepamięć. Gwarzyliśmy tak w najlepszej komitywie prawie do północy. Wychodząc spytałem półżartem:

— Tęskno też było beze mnie?

Nie odrzekła nic, przybladła tylko spoglądając tak jakoś dziwnie... łzawo — że wybiegłem co prędzej bo i mnie się w oczach mokro robiło!

.....................................................

Dziś napracowałem się, jak nigdy. Stary (tak go w biurze nazywają) kazał mi zreferować cyrkularz do cukrowni. A co się przytem nagadał! Trzymał mnie jakie dwie godziny u siebie, objaśniając o co właściwie rzecz chodzi. Jemu się pewnie zdaje, że mnie dyabelnie interesują jego geszefta, a ja koniec końcem z całej tej finansowej prelekcyi szefa zrozumiałem tylko jedno, że... kowal zawinił a ślusarza powiesili. Ponieważ cukier spadł w cenie, należy zaprowadzić możliwe oszczędności, dla zrównania strat wynikłych z obniżenia się ceny — więc... przedewszystkiem obciąć pensye oficyalistom fabrycznym... Ot! prawdziwie kupiecka filozofia! płód auri sacra fames! W zleconych mi do napisania listach zawiadamiał bez ogródek zarządy cukrowni o swej decyzyi, nadmieniając, iż niezadowoleni mogą sobie szukać chleba gdzieindziej. Gdy sobie wspomnę z jaką zimną krwią mówił mi o tem — jakby nigdy nic... to się jeszcze teraz wszystko we mnie burzy! Śmieszny jestem! cóż tego złotożerczego sępa obchodzić może los kilkudziesięciu rodzin, którym strawy uszczupla!? Uratował dywidendę i będzie spał spokojnie.

..............................................

Przyjdzie mi chyba przeprowadzić się na Grzybów lub Nalewki, jak będę wszystkim kuzynom i kuzynkom czcigodnego prezesa wizyty składać — bo stąd stanowczo za daleko! za dużo mi czasu te znajomości zabierają.

Żartuję sobie! Ale na seryo... co tym ludziom na mnie zależy, że mię całą siłą do swego grona ciągną. Czyżby zapraszali mię tylko, jak tego hrabiego z Podola pour garnir le salon? Gotów jestem z czasem wyjść na żydowskiego pieczeniarza. Ale — prawda! ci moi wszystko jedzą! Czym ja kiedy przypuszczał, że będę musiał wizytować państwa Agatstein! a jednak będę musiał — bo znalazłem dzisiaj ich bilet w puszce...

Licho nadało cały raut u Willdorfów! Szkoda. Trzeba się było wymówić, ale stało się — trudno — na drugi raz będę ostrożniejszym.

Dziwny świat! dziwne obejście! Nawet lepsza francuska kokota nie ośmieliłaby się tak obcesowo postąpić... Siedzę przy młodej Werthauserowej, żonie Leona z domu Agatstein (także poważna firma bankierska), a ona ni stąd ni zowąd pyta: "ma pan bilety wizytowe przy sobie." Mówię: "mam." — "Proszę mi pokazać..." — "Ciekawa pewnie jakim się herbem pieczętuję" — pomyślałem. Wyjmuję z portfelu i doręczam jeden. — "Proszę o drugi" — mówi. Dałem, nie oryentując się, do czego to zmierza — a ona, stuknąwszy palcami w brystol, śmiejąc się szeptem:

— C 'est pour papa et pour maman... Sama doręczę. Za drugą, prawdziwą — dodała ze śmiechem zadowolona z konceptu — bytnością, powitają pana rodzice moi już jak starego znajomego.

Nie wypadało oponować, wykrztusiłem więc "z całą przyjemnością służyć będę..." ale w duchu pomyślałem, że prędzej swoje ucho zobaczy. Tymczasem teraz widzę, że się od tego nie wykaraskam. Rewizytowali mig przecie! a jakie wspaniałe bilety! niby szyld sklepowy:

Bernard i Matylda Agatsteinowie... dom bankierski. Niema rady! zajść trzeba...

Dziwna rasa! Wciska się wszędzie — zagłębia jak klin w pień społeczeństwa, wpośród którego żyje, zespala pozornie, a w przekroju różni się zawsze od otaczającego ją miąższu. Z pod pokostu aryjskiej cywilizacyi, z pod ogłady salonowej przeziera zawsze natręctwo semity. Pociejowski handełes, wracający kilkakrotnie z pokorną natarczywością do drzwi, przez które go wyrzucono i plutokrata, słuchający z dobrą miną szykan "towarzystwa" — mimo różnicy socyalnej — walczą i zwyciężają jednakową bronią: arogancyą i cierpliwością. To im daje siłę — lecz i wyodrębnia zarazem. Naczytałem się o asymilacyi. Być może, chociaż... Korek tkwiący w szyjce butelki jedną z nią stanowił całość, mimo to korkiem być nie przestaje. Zresztą — nie wiem — jak tam jest gdzieindziej, lecz u nas być żydem jest po prostu fachem, tak jak być szewcem lub organistą — dlatego też ani zmiana wyznania, ani polor towarzyski, ani wykształcenie tego typu zawodowego nie zacierają.

Spostrzeżenie to zrobiłem na ostatniej wizycie u Willdorfów. Rozmawiano o wszystkiem: o sztukach pięknych, o teatrze, o polityce, słowem o wszystkiem, o czem w salonie gawędzić można, lecz bez większego zainteresowania się — dopiero, gdy stary Werthauser rozpoczął opowiadanie na temat operacyj giełdowych, rozmowa ożywiła się i wszyscy en bloc czynny wzięli w niej udział. Nie mówiąc już o Putzfirmerze, który po prostu zapalał się wtrącając swoje zdanie, ale jakiś doktor medycyny, jakiś autor dzieł historycznych, artysta muzyk wreszcie — wszyscy z gruntowną znajomością przedmiotu rozbierali poruszoną kwestyę, robiąc wrażenie meklerów, tylko meklerów w rangach doktora, historyka i artysty. Ręczę za to, że ani odbudowanie Palestyny ani żadna talmudyczna łamigłówka nie zajęłaby w takim stopniu tych panów. Nie jest to więc łączność ani plemienna ani wyznaniowa, lecz pobratymstwo wspólnego zawodu — majsterstwo grosza.

Rozpisałem się jak najżarliwszy antisemita, a w gruncie rzeczy muszę im przyznać racyę. Dla nich inne zadania życia nie istnieją — bo się ich potrzeba nie wyrodziła — bogactwo otwiera im wszystkie drzwi, pozwala wchodzić wszędzie z podniesioną głową, stawiać nogę pewno na każdym szczeblu drabiny społecznej, uspołecznia ich w hierarchii towarzyskiej. Semita wkupić się musi do warstw, które go otaczają, jak czeladnik do cechu; z chwilą, gdy zdobywa "wkupne" wszystko przed nim stoi otworem — pieniądz przeto jest poniekąd dopełnieniem jego ja, daje mu całą wartość i siłę. To też nic dziwnego, że żądza bogactwa poprzedza u semitów wszystkie inne aspiracye i stanowi główne tło życiowych dążności. Żyd bez pieniędzy — to śpiewak bez głosu; ideałem tenora a robił to z taką powagą, że ja sam nie wiedziałem, czy kpi, czy o drogę pyta, aby raczyła jeszcze wypowiedzieć "Lirenkę," lecz wymówiła się zmęczeniem.

Już to przyznać należy, iż z roli gościnnego gospodarza pan baron wywiązuje się znakomicie.

............................................

Odczytywałem swoje pamiętniki. Skąd się we mnie tyle pesymizmu wzięło? Do czego mię to doprowadzi? Juścić w czepku nie urodziłem się, ale jest tysiące istot nieszczęśliwszych ode mnie. Skąd płynie to niezadowolenie wewnętrzne? Mam swój kąt, mam co do ust włożyć, nie uczuwam niedostatku, a jednak dobrze mi nie jest. Nawet na ludzi narzekać nie mam prawa. Cóż mogę wymagać więcej! Zgłaszam się do Werthausera — koniec końcem daje mi posadę — otwiera dom i po swojemu okazuje przychylność... Mein Liebchen, was willst du noch mehr?

Rozczarowania nie doznałem żadnego, będąc a góry przygotowanym na to, że kogo los wplótł w sprychy koła, gdzie pieniądz panuje i rządzi, ten być musi na łasce lepiej zaopatrzonych; a jednak, im chłodniej zastanawiam się nad swem położeniem, tem większa gorycz rozlewa się we mnie. Nie czując w rzeczywistości ciężaru pracy, stwarzam w umyśle pojęcia, co mi ją obrzydzają; każde wspomnienie tego co było, a minęło bezpowrotnie, przyczepia nowe ogniwo jest górne C, semity posiadanie miliona, obadwaj pysznią się, gdy dosięgli celu i nic im już nie brakuje. Wątpię nawet — czy potrafią chcieć czego innego, bo i po co? skoro kupić mogą wszystko.

Taki Werthauser na przykład kupił sobie nawet utytułowanego zięcia. Ciekawa figura ten de Willdorf! Zwykły "zjadacz chleba" — jednakże wolę go niż tę całą czeredę bankierowiczów. Przynajmniej śmiesznym nie jest — a z oczu mu widać, że kpi sobie z całego otoczenia. Żeby nie nadzieja posagu, którego przebiegły prezes do rąk dać mu nie chce — ręczę za to, że baron zamknąłby wszystkim kuzynkom żony drzwi przed nosem. — Jeśli to prawda, co utrzymuje jeden z badaczy, że małpa zna swoją wyższość nad innemi zwierzętami i może to okazać, to zachowanie się de Willdorfa względem rodziny żony ma coś małpiego w sobie... Kpi sobie bez ceremonii z nich, co chwila! ale bo i ma z czego.

Czyż może być coś pocieszniejszego od takiej pani Róży deklamującej "Child-Herolda!" Istna parodya Muzy! Można było boki zerwać. Kosmopolitka, uwielbiająca Wenecyę, wzdychająca za Paryżem, utyskująca co chwila na tutejszy klimat, deklamuje... Child-Herolda z patosem ogródkowej bohaterki!

Baron trącał mię co chwila, powtarzając ironicznie: "Ile tu uczucia! ile uczucia" a ja gryzłem wargi, aby nie parsknąć śmiechem. A jakieśmy sypnęli jej brawo! De Willdorf nalegał — niesmaku do tego dziś, budząc wstręt do walki o podobne jutro.

Miałożby to być instynktownem przeczuciem, że mię spotka los kwoki wysiadującej puste jaja?

........................................

Wychodząc z biura, spotkałem Putzfirmera. Zaczepił mię, wszczynając rozmowę o pani Róży. Skąd mu to przyszło do głowy? Paplał dobre pół godziny o majątku, a w końcu pożegnał słowami: Frisch gewagt ist halb gewonen... "panie Czarski." Czyżby? Et głupstwo! Werthausera stać przecie na zięcia z mitrą!a zresztą taki Leonek nie dopuściłby nigdy do tego.

Zdaje mi się, że on szczerze życzy siostrze dozgonnego celibatu, a mnie utopiłby w łyżce wody, gdyby mógł tylko. Ma pasyę drażnienie ze mną — prawda, że i ja go bynajmniej nie oszczędzam. U Agatsteinów — (przedwczoraj złożyłem prawdziwą wizytę) podchodzi ku mnie, zapytując:

— Jak się panu podoba toaleta mej żony?

— Bardzo ładna.

— Wie pan czyje to dzieło?... pańskiej sąsiadki panny Stefy...

Ja na to bez namysłu: "radzę zmienić magazyn, tam może pana za drogo kosztować..."

Pozieleniał ze złości, ale już nie rzekł ani słowa i przez cały czas trzymał się na uboczu. Teraz Stefie da może pokój — ale u starego będzie mi szył buty jak dwa a dwa cztery.

Głupi Putzfirmer ze swoim aforyzmem razem!

............................................................

Te dwa dni zapłaciły mi sowicie za całe miesiące przebytych trosk, tęsknoty i walk wewnętrznych.

Jeszcze do tej pory wydaje mi się, że to tylko "zachwycenie" — jedne z tych chwil pół snu, pół halucynacyjnej jawy, w której z najodleglejszych krańców możemy przywołać twarze i kształty ukochanych osób... Ah! se moun cor avié d'alo! marzyłem nieraz z prowansalskim poetą — "gdyby me serce skrzydła miało..." — a tu nie trzeba było serca uskrzydlać! przyjechali wszyscy — wszyscy... Wicia, Ostojewicz, Marynia, szwagier — "całą paczką!" jak dawniej — jak za moich czasów! — "Przyjechali — ja ich widziałem, dwa dni, dwa całe dni byłem razem z nimi" — powtarzam po tysiąc razy — bo mi to wraca błogą świadomość, że tak było w istocie. A co ja wyprawiałem w biurze! kiedy komisyoner hotelowy przyniósł bilecik Maryni z lakonicznem "jesteśmy wszyscy!..." Inny człowiek wstąpił we mnie. Czułem, że i ja jestem, że myślę... tylko kroku postąpić nie mogłem, jakby mi nogi w ziemię wrosły, tak mig radość obezwładniła, a śmiałem się do siebie, jak dziecko.

Wziąłem od szefa kilkadziesiąt rubli à conto pensyi i pobiegłem do hotelu. Biegłem — niczem zając szczuty chartami, potrącałem przechodniów; oni patrzyli na mnie, jak na waryata. O mało nóg nie połamałem na schodach, tak mi było pilno. Kiedy wszedłem do numeru, to już naprawdę opuściła mig przytomność i żeby nie Marynia, co mig w objęcia pochwyciła — i nuż ściskać — byłbym im jak długi do nóg runął i szlochał, jak wędrowiec, gdy po latach rodzinne strzechy ujrzy, tak mi się w piersiach słodka jakaś żałość rozbujała. Słowa wymówić nie mogłem, tylko ściskałem im ręce nerwowo i dygotałem jak w febrze.

Milczeliśmy czas jakiś wszyscy — dopiero Ostojewicz pierwszy do mnie: "Przymizerniałeś nam pan nieco..." a Marynia: "bo też wy tu w mieście jadacie... pożal się Boże! przywiozłam ci wiejskiego masła..."

 — Jestem trochę niezdrów — odpowiedziałem, żeby coś odpowiedzieć.

Na to Wicunia: "Widać miejskie powietrze panu nie służy, lepiej było na wsi... z... nami?..."

Znowu zatkało mi w gardle, a słowa na wargach zastygły, tylko w sercu tętniło: lepiej! lepiej! stokroć lepiej! bo z wami! bo z tobą kochanie ty jedyne!

Uśmiechnąłem się z przymusem, aby łzy tłoczące się do oczu odpędzić, ale wątku do rozmowy znaleźć nie mogłem, tylko przykułem się do niej wzrokiem, żeby te anielskie rysy na zawsze w źrenice wtłoczyć".

Wymawiała mi później Marynia, krytykując poufnie zachowanie się wobec Wici, że bawiłem się w "mruczka..."

"Zamiast pannie dusery prawić — mówiła — to patrzyłeś tylko, jak w obrazek. Ani be ani me... któż to widział takie konkury! Czekałeś chyba żeby cię panna sama zaczepiła! czy co? wstydziłbyś się doprawdy... sam nie wiesz czego chcesz! Ja mu spotkanie ułatwiam, pannę podwożę — a ten nic! Do czego cię to doprowadzi!?..."

Miała może racyę, ale ja się już nie przerobię. Zawsze mię przy spotkaniu z Wicią śmiałość opuszcza. Pamiętam, na tyra balu, na którym pierwszy raz ją ujrzałem... Prezentują mię... a ja pary z ust nie puszczam, nawet na zwykły towarzyski komunał zdobyć się nie mogłem. Stanąłem jak słup i patrzę... patrzę... Musiałem mieć dyabelnie głupią minę... dopiero, gdy muzyka zagrała walca, oprzytomniałem i poprosiłem o taniec...

Mój Boże! dwa lata już temu, a mnie się zdaje, że to wczoraj...

...Ma może racyę Marynia, chociaż... i bez słów Wicia wie dobrze, że ją kocham nad życie! Ja jej to z oczu widzę, że wie... po cóż próżne słowa cedzić?... Kiedyś... zapewne musi przyjść do wyznania, nie obejdzie się bez tego... Wtedy to co innego! nie zabraknie mi odwagi, nie! serce na ustach położę i wołać będę "kocham! kocham!" bez końca, póki piersi z bezmiaru uczuć nie odróżnię...

Ale kiedy to będzie? kiedy?...

Wieczorem byliśmy wszyscy w teatrze, a później na kolacyi u Brühla. Tak przeszedł dzień pierwszy. Umówiłem się, że punktualnie o dziewiątej przyjdę. Całą noc oka nie zmrużyłem — marząc doczekałem rana. Ani mi się śniło iść do biura, zawiadomiłem prezesa, iż przyjść nie mogę, krzywił się pewnie stary... niech tam!... herbaty nawet w domu nie piłem. Wymknąłem się z mieszkania ukradkiem, chciałem uniknąć spotkania z Stefą... mogła o coś spytać — a zawsze to drażliwa rzecz... Już o ósmej wartowałem pod hotelem.

Punktualnie o dziewiątej pukam do drzwi numeru. Siedzieli wszyscy przy śniadaniu.

"Oto herbata dla pana — mówi Wicia podsuwając mi szklankę. — Wiedziałam, że się pan nie opóźni..." — Jak te kobiety umieją w zwykły na pozór frazes wpleść myśl uboczną pełną słodkich domysłów... "...Wiedziała, że się nie opóźnię!..." Na łańcuchu by mię nie utrzymał!

Czy perora Mani poskutkowała, czy co... ale jakiś śmielszy byłem.

Pamiętam, po śniadaniu wyruszyliśmy znowu na ekspedycyę sprawunkową. Podałem Wici ramię; Marynia szła obok. Kroczyłem dumny jak komandor maltański, za skarby Golkondy nie puściłbym tej rączki!...

Wchodzimy do jakiegoś magazynu. Wicia wybrała kapelusik, przymierza, naradzają się z Marynia" nagle zwraca ku mnie zarumienioną główkę i pyta:

"Panie Antoni! czy mi jest do twarzy? tylko proszę powiedzieć szczerze bez wykrętów, bo ja się na komplimencie poznam!..."

Coś mię podkusiło, powiadam "nie," a Wicia szybko zdejmując kapelusik, że jej się złote włoski powichrzyły, na to: "Tak... to nie kupię. Proszę wybrać według swego gustu. Panowie w Warszawie znają się trochę na tera..." — dodała z figlarnym uśmiechem.

Magazynierka znalazła się w kropce podsuwając kilka nowych fasonów. Wicia przymierzała jeden po drugim pytając: "a ten? a teraz?" a mnie się dziwnie przekomarzać zachciało, więc powtarzałem: "i w tym nieszczególnie... i w tym także..." Byłbym się tak certował bez końca, ale Mania zaczęła się już niecierpliwie więc ostatecznie zadecydowałem, że "najlepiej," chód nie zupełnie dobrze w kapelusiku z białej słomki z makami polnemi... i targu dobito. Przystroiła się zaraz i nuż! przeglądać się w zwierciadle, poprawiać wstążek... upinać... We mnie serce rosło — bo śliczną była w tej chwili jak nigdy... istna królowa wiochna!

...Aniśmy się spostrzegli, jak pora była wracać do hotelu na obiad. Spóźniliśmy się nawet, bo Ostojewicz z szwagrem i Zenonem, już od pół godziny czekali w restauracyi. Wicia, pokazując kapelusik, powtórzyła całą scenę w magazynie, rozumie się zwalając przy tej sposobności całą winę opóźnienia na mnie... Siniał się stary, nazywając mię komisyonerem, co za paniami pakunki nosi, a Zenon żartobliwie zauważył: "że to znów nie tak ciężka praca."

Po obiedzie Zenon zaproponował zwiedzenie wystawy sztuk pięknych. Teraz on odgrywał rolę cicerona. W samej rzeczy zna się na malarstwie, podobno sam nawet nieźle maluje. Recytował, jak z nut, tłómaczył zalety pędzla, wybierał dogodny punkt do obserwacyi, jednem słowem popisywał się z erudycyą. Ale co mig to obchodzie mogło! dziś przypominam sobie jego słowa, lecz wtedy po prostu słuchając nie słyszałem! Także mię dużo zajmowały, koloryty, cienie, półtony, refleksy... Miałem przy boku obrazek, któregobym za wszystkie Rafaele, Rubense, Van Dycki nie oddał!

Pamiętam jednak... o bo ja wszystko pamiętam! cały kalendarz z tych dwóch dni mam w sercu, podeszliśmy do maleńkiego obrazka za tytułowanego: "Kwiat paproci."

Dziwnie poetyczny pomysł!

...Noc. Blady promień księżyca dzierzga konary leśnej puszczy. Czuć tajemniczą głuszę. W głębi, oparty, o zrąb skalny, pokryty mchem i wrzosem, stoi mężczyzna. Przysłonił dłonią oczy i patrzy w zachwycie. Naprzeciw kępa olbrzymich paproci, z niej wypływa w mgieł welonie postać kobieca... Cudnie piękne nieziemskie rysy stworzył artysta!

— "Ach! jakie to śliczne!" — szepnęła Wicunia. "I prawdziwe..." dopowiedziałem.

...Zadatkowałem pokryjomu obraz, jutro dopłacę i wyślę do Ostojni...

Na wystawie zeszło nam prawie do czwartej. Jak ten czas szybko zleciał! Ostojewicz z Zenonem poszli do rejenta załatwić jeszcze jakieś formalności prawne, dotyczące Ostojni, ja z paniami i ze szwagrem wróciłem do hotelu. Trzeba było pakować się do drogi, bo o ósmej pociąg odchodził. Zrobiło nam się jakoś nijako, nawet szwagier, najmniej wrażliwy, stracił na humorze. Mówiliśmy mało, spoglądając z pod oka na siebie, i wystarczyłoby chyba jednej łzy, żeby wszyscy ryknęli płaczem, chodziło tylko o to, kto pierwszy zacznie. Starałem trzymać się ostro, ale mię tak ściskało, jakby mi kto klatkę piersiową . powrozem krępował. Nadeszła nareszcie chwila rozstania — służba zaczęła wynosić pakunki — zaszedł hotelowy omnibus. Rzuciłem się Maryni na szyję... Et beksa ze mnie po prostu. Chlipałem, łykając łzy, jak dzieciak na pokucie. Ale i Ostojewicza rozebrało. Nadrabiał fantazyą, pokręcał wąsa., ale wargi drgały mu nerwowo, a gdy go całowałem w ramię, ujął mię za głowę i tak długo trzymał w objęciach drżący, wzruszony, nie mogąc słowa przemówić. Dopiero po chwili, trzymając mię jeszcze za rękę, niby wesoło, choć w głosie plątało się rozrzewnienie, zagadnął: "A we święta zajrzysz do nas chłopcze! co? Nie zapomnij o starych znajomych... W górę głowa, panie Antoni..."

Co na to odrzekłem, nie pamiętam, prawdopodobnie nic, bo w tej chwili najżyczliwsze słowa skrzepić mnie nie mogły. Nie wiedziałem doprawdy, co się wkoło mnie dzieje i zapewne ogłuszył mnie, ubezwłasnowolnił ten przykry moment rozstania; dziś dziwię się swej śmiałości, nie byłem chyba sobą, kiedy podbiegłem do Wicuni, chwyciłem za rączęta i do ust podniosłem... Wessałem się w różowe paluszki... nie cofnęła ręki, żadnym ruchem nie zdradziła, że ją ta natarczywość niepokoi, tylko aksamitną rzęsą przysłoniła nieco oczęta i zakłopotana szeptała:

— Co pan wyprawia! Kto to widział! Tak pan dziwnie patrzy, jak ten... jak ten... samotnik na obrazku...

— Kwiatem paproci jesteś! czar-zieleń! skarbie mój jedyny! — pomyślałem, ale pomyślałem tylko, bo już z pierwszego uniesienia wyrwał mnie głos Ostojewicza:

— Dość tego! dość, dzieciaki! gotowiśmy się na pociąg spóźnić...

Stojący na uboczu Zenon podszedł również do Wici i z serdecznem "do widzenia, kuzynko," uścisnął jej rękę. Nie miał bynajmniej miny zazdrosnego. Jak to jednak można uprzedzić się do ludzi! posądzałem go, a on zupełnie wybił sobie z głowy... Na stacyi (odprowadziłem ich na kolej) druga serya uścisków, dopóki pociąg nie ruszył... tylko, że ranie już zupełnie obezwładniło, obecność nieznajomych włożyła pętlicę konwenansu.

Pojechali! kiedy ja ich zobaczę? "Na święta..." albo ja wiem, co się ze mną do świąt stanie? Dziś czuję się pokrzepionym, silnym... ale dziś brzmi mi jeszcze w ustach to serdeczne "do widzenia," przyświeca księżycowa światłość, odbicie tych dwóch dni słonecznych spędzonych z nimi... ale gdy się nić złota wspomnień wyprzędzie, gdy szarej doli żaden świetlany promyk nie rozświetli, albo ja wiem, co będzie? albo ja wiem?

....................................................

Dziś wysłałem obraz do Ostojni.

....................................................

Napadła mię znowu mania rozumowania i brukuję po dawnemu umysł pytaniami "dlaczego? dlaczego?" Żeby to na wszystko odpowiedzieć można! ale gdzietam! Na negacyę to się jeszcze zdobywam, lecz całe te dowodzenia, to dyablo krucha filozofia... bańki mydlane, pryskające za dotknięciem rzeczywistości. Po licha mi zresztą łamigłówki filozoficzne! wiem czego chcę, a chodbym po tysiąc razy rozważał dlaczego, to mię do niczego nie doprowadzi. Velle non discitur, powiedział pono jeszcze Seneka — ''nie uczymy się chcieć." Ale skąd pochodzi takie oto chcenie, nie zaś inne? Chcieć to obowiązek, którym nas obarczono z chwilą przyjścia na świat. Czyż mamy posuwać się do winy, spełniając obowiązek? Nikt sam przecie siebie nie stworzył, nikt we własną pierś nie włożył odczuwanych pragnień, nikt nie kazał sobie jeść, ani zasypiać, nikt też nie może tych swoich powinności wewnętrznych wyrzucić bezkarnie na śmieci, ani własnej naturze krzyknąć z determinacyą w ucho: "nie chcę!" A czyż miłość nie jest takim samym obowiązkiem względem natury, jak odżywianie się lub sen? Jeśli tak jest, a wątpić o tem nie można, czyż znajdzie się siła mogąca wydrzeć z serca potrzebę kochania?

A jeżeli jej zaspokoić nie mogę, jeżeli to, co ukochałem, krąży tylko koło mnie, jak zwodnicze, niedoścignięte widmo... czy to także moja wina? Skąd mam czerpać siłę do spełnienia tego obowiązku? Czyż zwierz przyprawia sobie pazury, aby módz łup chwytać? czyż mu ich nie dano? Ja wiem, czego chce, ale zarazem czuję ogrom niedostatku sił, oceniam nierówność wymiarów chęci i mocy, i sprawiedliwem tego nazwać nie mogę. Bo... jeszcze raz pytam: dlaczego chęci moje skierowały mnie tam, nie gdzieindziej? Głodny, widzę czarę z ożywczym płynem, a zakrótkie dano mi ramię, by ją ująć i do ust przybliżyć. Czemu jej nie podstawiono bliżej... czemu wreszcie ta czara migocze nam z oddali?... czyż nie byłoby znośniej nie widzieć jej wcale?

Mówią, że każdy ma prawo kochać... Szczególne prawo! co nie dopuszcza możności wyboru, taki sam przywilej ma planeta biegnąca po wyznaczonej orbicie, lawina toczona własnym ciężarem w przepaść, kwiat puszczający pęki zieleni z wiosną... Czy kwiat może nie kwitnąć? czy mu wolno nie korzystać z tego prawa, jeśli istnieć pragnie?

Filantropia ubolewa nad upośledzonymi, dla których "natura przy wielkim stole przyrody nie zastawiła nakrycia," a czyż nie stokroć godniejszymi są litości ci trawieni apetytem miłosnego piękna... Dla nich niema "przytułków" na powierzchni ziemi, po spokój... głębiej sięgnąć muszą.

...Nasiąknąłem pesymizmem, jak gąbka. Bo też niby kleszcz czepiło mi się pytanie: czy ty się swego szczęścia dobijesz? A jakie to okrutne pytanie, jeśli na niego nie można z wewnętrzną wiarą odpowiedzieć: tak.

..................................................

Jednakowoż, szczęśliwy ten Zenon! chciałbym posiąść choć jeden atom jego chłodu. Taki człowiek wszystko w sobie zamrozić potrafi. Gdybym ja tak był na jego miejscu, miał wszelkie dane do stworzenia sobie ogniska szczęścia, upatrzył iskrę, co je rozpłomienić miała, i gdyby mi tak cudza dłoń promyk zasłoniła, gryzłbym jak zwierz! do kości... a ten nic. Powiedział sobie to "nie dla mnie" i jeszcze dmucha, chucha, żeby iskierka blasku nie straciła, nie przygasła...

Zaczynam powątpiewać, czy on ją istotnie kochał. Miał może jaki ułamek miłości w sercu, więc go skruszył... szczęśliwiec! tylko, że jabym mego nieszczęścia na takie szczęście nie zamienił. Dyabelnie głupie życie chodzie z pustką, w piersiach; już wolę ból, niż próżnię, bo daje chociaż nadzieję, że z czasem bolec przestanie.

..........................................................

Przy śniadaniu — wróciłem do dawnego trybu życia i znowu do Stefy chodzę na herbatę — spytała mię ile zarabiam. Skąd jej to przyszło do głowy? Nie widziałem potrzeby tajenia przed nią cyfry swych dochodów...

"Jaki pan szczęśliwy! — zawołała. — Żebym ja kiedy choć połowę tego miała!..." Ten naiwny wykrzyknik dał mi dużo do myślenia. Zacząłem obliczać...

Mieszkanie... opał... światło... skromne codzienne utrzymanie... dodawałem, odejmowałem zawsze jedno i to samo! Niepodobieństwo w tych warunkach nawet marzyć o tem... Onaby się zgodziła, wiem... ale nie miałbym sumienia skazywać jej na walkę z niedostatkiem... Coby to było za życie! wieczna troska o jutro, — nieustanna trwoga.

Trzeba czekać lepszych czasów. Żebym tak miał choć dwa tysiące rocznie, toby już jako tako urządzić się można! Cóż u licha! czyżby ten uniwersalny antydot na wszelkie braki, praca mnie jednego miał zawieść. Przecież słyszę naokół: X. dorobił się, Z. dorobił się, nawet szewc sąsiad dorobił się. także, trzyma już dwóch czeladników, i codzień nakręca im uszu, wpajając zamiłowanie do pracy, dlaczegóż ode mnie miałaby się ta cnota kardynalna odwrócić plecami? A taki Werthauser! czy nie wychwala się, że doszedł do majątku... pracą? Zbiera mig ochota zapytać go o kolor tej pracy... musiała biedaczka stracić cerę, poczernieć nieco, znosząc z różnych zakątków srebrniki...

Zaczynam wierzyć w skuteczność pracy, a właściwie muszę wierzyć. Tylko czy ta moja wiara koziołka kiedy nie wywinie? Jak się przeładuję nadzieją — gotówem zachorować na ' zwątpienie... A wtedy... wtedy, ku pokrzepieniu przyszłych pokoleń zacznę pisać poemat: "W kleszczach pracy" i zadedykuję go Werthauserowi. Mógłbym już dziś wyśpiewać pierwsze strofy:

...Praca to śliczny wyraz moi państwo!

Obywatelskich praw używa wszędzie.

Ba! wszak od wieków już ją, chrześcijaństwo

W cnót kardynalnych pomieściło rzędzie...

Praca nie hańbi ducha — ciał nie brudzi...

A jakżeż ciężko mieszkać jej wśród ludzi!

......................................................

Stary ma coś na wątrobie. Do kantoru wpada tylko jak po ogień, podpisze papiery i dalej! znowu na miasto. Zauważyłem to od dni kilku. Nawet go dawna sztywność opuściła, tylko rozdrażniony, że wszystkiemi porami złość tryska.

Codzień komuś za skórę zalezie. Wszyscy mają się z pyszna... pastwi się po prostu, wymyśla... grozi, że powyrzuca na bruk. Coś w tem jest. Wczoraj wpadł jak bomba, Nuż przewracać papiery, szastać się przy mojem biurku. Już myślałem, że mig zahaczy, ale nie, tylko Fürchtnaglowi się dostało. Dziś przyjechał Leon i konferowali ze sobą dobrą godzinę. Stary krzyczał, jak opętany. Może to ten nagniotek mu dolega?

Szczególna jednak rzecz, że ci moi koledzy nie biorą nic a nic do serca tych wrzasków i pogróżek. Nie umiałem sobie sformułować dlaczego, lecz ci potulni ludzie, uniżeni zwykle, śmieją się pod nosem z rozjątrzenia Werthausera i pokpiwają nawet. Taki Słowicz na przykład niemal, że się ciął z nim ząb za ząb. Poszło o jakieś rachunki -węglarza, okazał się deficyt, czy coś takiego. Stary wściekły, obces na niego. "Ja panu dam! ja panu pokażę..." krzyczy, a Słowicz ani drgnie. To jeszcze bardziej rozwściekliło Werthausera. Porwał za książkę rachunkową, począł tłuc pięściami i darł się na głos:

— To jest nadużycie! to jest... ja do sądu oddam...

Wtedy porwał się Słowicz, jak nie wsiądzie na prezesa:

— Co pan sobie myślisz?! To moim obowiązkiem pilnować pańskiego agenta? Ja mam książki, to moja rzecz! kazałeś pan przeładowywać wagony, żeby na transporcie zaoszczędzić, a teraz masz do mnie pretensye, że cię powiernik orżnął... Owszem, oddaj pan na drogę sądową... Chwycił książkę rachunkową i chciał wyjść z biura. Prezes zmiękł i do niego:

— Jaki z pana gorączka! daj pan książkę. Zapisać na manco, a tego łajdaka przepędzę na cztery wiatry! Dlaczegoś pan mi tego od razu nie powiedział...

I wyniósł się do swego gabinetu, jakby nigdy nic, choć wszyscy słyszeli całą chryję. Słowicz także zasiadł spokojnie do biurka. Nic dziwnego, żal człowiekowi było kawałka chleba. Niema co mówić ładne stosunki! a widać nie pierwszy raz coś podobnego się przytrafia, bo kasyer szepnął mi na wychodnem w formie przyjacielskiej rady:

— Na naszego prezesa, to najlepszy sposób zaraz z góry!...

......................................................

Odebrałem list od Ostojewicza. Serdeczny poczciwy list... "...Zrobiłeś nam pan prawdziwą niespodziankę, przysełając ten śliczny obrazek — pisze — Wicia jest zachwycona, zawiesiła go w swym pokoiku... a prosimy pamiętać o "świętach," żeby się na obietnicy nie skończyło..." W liście znalazłem zasuszoną czworolistną koniczynę i karteczkę z dopiskiem Wicuni: Za kwiat paproci, proszę przyjąć od... zawsze życzliwej W...

Niechże mi ten kwiatek talizmanem szczęścia będzie! Zachowam go jako najcenniejszy amulet...

..................................................

"W takim razie będziemy musieli obyć się bez pana..." — z temi słowy rozstali się ze mną. Zdaje się, że to już jest początek końca mego stosunku z firmą Werthauserów. Nie myliłem się przypuszczając, że to Leonek tak truł starego. A przez jakiś czas byłem pewien, że owa familijna sprawa poszła w niepamięć. Teraz lada dzień mogę się spodziewać wypowiedzenia miejsca. A jakie oczy zrobił pan prezes, gdy kategorycznie odpowiedziałem: nie! Był pewien, że wynalazł prostodusznego głuptasa wiejskiego, który będzie dlań kasztany wyciągał z ognia, co dla gruszek na wierzbie wejdzie w błoto po uszy, a on będzie śmiał się na brzegu zacierając ręce! A jak oni mądrze wzięli się do rzeczy, jak starali się usidlić wszelkimi sposobami, bo te zapraszania... rauty... to kokietowanie panią Różą... to tylko do tego zmierzało. A choćby nawet te zalecanki nie były złudzeniem! choćby... Z jakiem czołem stanąłbym przed tym starcem — przed nią?

Wstydzę się samego siebie, że na chwilę godziłem się z tym projektem. Nie wiem co z tego wyniknie, ale Bogu dziękuję, iż oprzytomniałem w porę. Mogłem się zbłaźnić na całe życie. Honoru nie wymyjesz najracyonalniejszym sofizmatem, gdy się raz straci uszanowanie dla samego siebie gdy to uczucie hardej nieugięte, to spotęgowane sumienie, raz przez szarugę przewlecze, łez całego życia nie starczy na pokutę.

Ręczę za to, iż oni byli na seryo zdziwieni odmową. Byli pewni, matematycznie pewni... Staremu wydawało się może, iż mi zaszczyt czyni, obdarzając takiem zaufaniem. Z jaką on to dumą tłómaczył: "Przepiszemy cały interes na pana, Leon wyjedzie zagranicę, ogłosi się upadłość, wtedy ułożymy się z wierzycielami, jak nam będzie najwygodniej, bo to już od nas zależecr;będzie. Pan nic nie masz do stracenia, więc mu nic nie zabiorą..." Piękne miałeś plany! ptaszku! niema co mówić. Dawniej chciał tylko przerobić mię na fikcyjnego wierzyciela, a teraz sądził, że lepiej będzie, gdy cały interes nabędę. Genialny pomysł! cudzą skórą pokrywać passiwa!

Najparadniejszy Putzfirmer! Bawił się, ze mną w dyplomatę. Przysyła w niedzielę liścik zapraszający. Idę, niedomyślając się o co chodzi, bo mi ta cała sprawa już z głowy wywietrzała. Poczęstował cygarami, jak zwykle przedtem wyprowadzając genealogię "hawańską." Byliśmy sami, bo Werthauserowie z Willdorfem nadeszli nieco później. Widocznie uradzono, że mię najpierw radca przygotuje. Rozpoczął od zapewnienia, że żywi dla mnie prawdziwą życzliwość.

— Jestem trochę fizyognomistą — mówił. — Na pierwszy rzut oka oceniam człowieka. Pan od pierwszego spotkania pozyskałeś moją sympatyę...

Tknęło mię coś, że on tego bez kozery nie mówi — ale nie mogłem na razie wpaść na domysł, dlaczego mię ulepkiem częstuje. Dopiero gdy rozpoczął prawić na temat majątku pani Róży i zrobił najwyraźniejszą aluzyę, że gdybym miał zasłuiyć się staremu to... kto wie?... — przypomniało mi się dawniejsze frisch gewagt ist halb gewonen i widziałem jak na dłoni, że Putzfirmer objeżdża mię niby zająca w kotlinie, ale że jeszcze ładunku nie wystrzelił. Był pewny, że mię mile połachotał, zacierał ręce, a że postanowiłem nie zdradzić się niczem, więc gdy Werthauserowie nadeszli, powitał ich z tryumfującą miną. Stary wręcz przystąpił do interesu, kładąc również nacisk na to, że moje usługi bez nagrody nie zostaną: de Willdorf nie wtrącał się do rozmowy, tylko spoglądał ironicznie z pod oka... Przyznaję, że początkowo nie wiedziałem, jak się z tego zatrzasku wydobyć. Byłem zrezygnowany odmówić, lecz w tej bolesnej rezygnacyi plątało mi się bezlitosne pytanie: "a potem... a potem — co będziesz robił?" Męczyłem umysł nad wynalezieniem wymijającej odpowiedzi. Na próżno; przyparto mię do muru... Chciałem przynajmniej wymówić się grzecznie, ale kiedy stary na moją uwagę "że to się nie zgadza z mojem przekonaniem" zawyrokował szorstko: "kto służy nie powinien mieć przekonań" — wybuchnąłem.

Od słowa przyszło do słowa, Putzfirmer łapał się za głowę, wykrzykując:

— Pan nie rozumiesz własnego interesu! dalibóg nie rozumiesz! Cóż w tem strasznego?... Co pan ryzykujesz?...

Stary pozieleniał ze złości, we mnie wrzało... Powtarzałem monotonnie: "Nie! nie! nie! szukaj pan innych rąk do takiego interesu, moje za czyste..."

Byłem pewny, że ta afera skończy się rozstaniem na zawsze. Ale nie. De Willdorf zaczął mitygować, stary ochłódł, wybąknął nawet w końcu coś w rodzaju przeproszenia, Putzfirmer ubolewał, że ich nie pojąłem i ostatecznie szlachetny tryumwirat zaopiniował: "w takim razie będziemy musieli obyć się bez pana."

...................................................

Jakoś do tej pory — nic. Prawda, że starego raz tylko widziałem w tym tygodniu, ale zmiany żadnej nie uczuwam. Zasypuje mig tylko robotą. Odrobić się nie mogę. Czyżby chciał w ten sposób zmusić mig do porzucenia biura? Musi go jednak coś krępować, bo inaczej samby mi z pewnością po tem co zaszło między nami, wymówił miejsce. Niechybnie obawia się, żebym tej familijnej sprawy nie roztrąbił po mieście i to go wstrzymuje.

Bądź-co-bądź, przewiduję, że ja tam długo popasać nie będę.

Leon zbankrutował.

..............................................

Codzień dowiaduję się nowych szczegółów bankructwa. Całe miasto o tem tylko mówi. Podobno ów hrabia podolski wyręczył mię wtem szel..., mówił mi o tem pod sekretem Słowicz. W kantorze wszystko wiedzą, ale milczą, a jeśli który coś szepnie, to w największej tajemnicy, żeby nie doszło przypadkiem do prezesa. Słowicz najśmielszy, więc się czasem z czemś wygada.

Więc to pan hrabia zdecydował się grad rolę fikcyjnego wierzyciela. Może weźmie "premię wywozową" od honoru w postaci rączki pani Róży. Winszuję... ale nie zazdroszczę! Jednakże do czego to ludzi skłonie można. Jak sobie wspomnę teraz, że to ja mogłem być na jego miejscu, to mię ciarki przechodzą. A jednak mało brakowało... Całe szczęście, że się ta sprawa przewlekła. Jeszcze teraz mam wrażenie, jakbym spadł w przepaść, z której wyszedłem wprawdzie cało, ale zaszargany... Nawet wy obrazić sobie nie mogę, coby to było ze mną, gdybym tak istotnie splamił ręce tem paskudztwem! Br! przyszłoby sobie w łeb strzelić. Nie śmiałbym ludziom w oczy spojrzeć!

A tym nic.

Leonek chodzi wyelegantowany po ulicach, a w domu, to może jeszcze kondolencye od znajomych odbiera. Tylko do biura nie zachodzi, bo tam podobno istne piekło! oblężenie! Schodzą się biedni ludziska, wymyślają, złorzeczą... Niejeden może ostatnią krwawicę oddał. Stefa opowiadała,że nasz współlokator szewc, także utopił spory fundusik w "premiówkach na raty" i teraz rwie włosy z rozpaczy. Nie chciałem jej powiedzieć, że to właściwie ów dobrodziej, co jej obiecywał "obmyślić fundusik," tak pięknie wykwitował pana majstra. Po co wznawiać tę kwestyę niepotrzebnie, mam nadzieję, że Leonek nie pokaże się u niej więcej. Przecież i bezczelność musi mieć granice!

Mecenas Putzfirmer (spotkałem go wczoraj, udał, że mię niewidzi) został syndykiem masy upadłości. Stary Werthauser przeprowadza układy z wierzycielami. Dobrana para! wyobrażam sobie, jak oskubią tych biedaków. Bo to sami biedacy; przeważnie klasa robotnicza, drobni rzemieślnicy, stróże, posłańcy publiczni, z takich można bezkarnie skórę ściągnąć. Niema obawy, aby który wystąpił na drogę karną, nie mają na to ani środków ani czasu, wezmą co łaska, a główny wierzyciel pan hrabia, zachęci ich jeszcze własnym przykładem do zgody. Świetnie obmyślana plajta! nie może się nie udać! Stary proponuje podobno trzydzieści za sto i koniec końców dobije targu, przystaną, bo z aktywów Leonka nie dostałoby im się nawet dwudziestu. To się nazywa zrobić dobry interes! I tacy Werthauserzy rozpowiadają później, że dorobili się... pracą! a ludzie kiwają na to potakująco' głowami i nikt nie ma śmiałości zaprzeczyć.

A sławetna opinia? Et! sforsowałaby się zbytecznie, wygodniej na pochyłe drzewo skakać.

Niechno tak szlachcic z wioski wyleci, a który z wierzycieli z hypoteki spadnie... Gwałt na wielki dzwon! Bankrut, dewastator! grosz wdowi zagarnął, niema kalumnii, której by nie rzucono. A tutaj... sza! cicho! półgębkiem tylko gwarzą to i owo, lecz otwarcie nikt nie wystąpi, a kto wie czy nie jeden nie zazdrości Werthauserowi "dobrej głowy."

Słyszałem na własne uszy, jak jeden z interesantów, rozmawiając z kasyerem, zapewniał, "że na tym interesie zarobią najmniej sto tysięcy rubli." Mówił i z podziwem i z zazdrością zarazem, że mu białka krwią zaszły, tak łypał oczami, pewnie z żalu, że się jeszcze taka gratka nie trafiła.

Dziś wyczytałem w dziennikach w rubryce wiadomości osobistych, że szef znanej firmy M. Werthausar ofiarował tysiąc rubli na "Przytulisko" czy inny jakiś zakład dobroczynny... Fein und nobel!

I jakże tu takiego dobroczyńcę ganić!? Opinia wzięła już łapówkę, więc milczy. Nie dałbym trzech groszy za to, iż Werthauser nie dochrapie się kiedyś jakiego honorowego prezesostwa w której z naszych instytucyj filantropijnych. Śmiechzpusty bierze — honor, filantropia i Werthauser!

I zrób tu takiemu co! Co za wyrafinowana przebiegłość, jaka finezya sprytu. Lewą ręką zrabował biedaków na sto tysięcy, a prawa, wtyka tysiąc — w zysku dziewięćdziesiąt dziewice i rozgłos filantropa. To też, niby całe miasto o tem mówi, ale ręczyć można, że się na ukradkowem gadaniu skończy. Tyle ich, co się nagadają.

Podobno to nie pierwsza sprawka starego. Przypominam sobie, że jeszcze na wsi mieszkając, słyszałem o słynnem bon mot Werthausera. W początkowej finansowej karyerze popierał go jeden z potentatów pieniężnych, i ile razy Werthauser zachwiał się w interesach płacił zań długi. Otóż raz zawiadamia on protektora, że będzie musiał zwinąć interesa, ale zarazem prosi, aby mu pozwolił "raz na prawdę zbankrutować, bo inaczej nigdy do pieniędzy nie dojdzie..." Nie wiem ile w tej wersyi mieści się prawdy, ale że to na starego podobne, to fakt! A i Leonek nieodrodnym okazał się synalkiem godnego papy. Powinien być z niego zadowolony.

Doprawdy można nabrać wstrętu do pracy, widząc, na czem się ludzie dorabiają.

Mój ty Boże! iluby się to zgodziło mieć połowę, czwartą część tego co taki Leon, ja sam... Masz tobie! przypomniała mi się Stefa. I ona tak samo do mnie mówiła: "jaki pan szczęśliwy! żebym choć połowę tego miała, ja podobnie o Werthauserze i tak w kółko... Febris aurea!

.........................................................

Dziwnie giętką bywa natura ludzka. Ja na przykład, na wsi rwałem się do towarzystwa, godziny sam wysiedzieć nie mogłem, a teraz to unikam ludzi, żyję jak mizantrop w czterech ścianach i nie markoci mi się zupełnie. Całe towarzystwo to ta biedna Stefa, bo kolegów biurowych nie liczę; nie wdaję się z nimi poza biurem. Z Zenonem także rzadko się widuję. Jakoś mię nie nęci gwar słów ludzkich, nawykłem do samotności i najswobodniej mi, kiedy na tych kartach sam z sobą porozmawiam. Brakuje mi po prostu czegoś, jeśli choć słów paru nie skreślę.

Ile razy przyszedłem z biura więcej zmęczony i zasnąłem bez tej pisaniny, to budziłem się w nocy. zupełnie tak jak wtedy, kiedy dzieckiem będąc nie zmówiłem wieczornego pacierza. A przecież do tych kart nie więzi mnie żadne radosne wspomnienie. Ot nawyk! zwyczajny nawyk; lżej człowiekowi, jak we własnych troskach myślą pogrzebie...

To już ósmy miesiąc upływa od przyjazdu z Czarki. Ósmy miesiąc... nadziei i wyczekiwania na coś lepszego. Czy ja się aby nie przerachowałem z siłami? Prawdę mówiąc, to do tej pory stoją na miejscu, nie posunąłem się ani o krok naprzód, depczę, jak koń w kieracie wokół, a przestrzeń oddzielająca mię od celu nie zmniejszyła się, dotąd. Jako podróżny zbłąkany w leśnej gęstwinie, przebijam się na oślep, szukając drogi wyjścia i w końcu po trudzącej wędrówce znajduję się na tym samym punkcie, z którego wyszedłem.

....................................................

Chciałbym własną myśl skazać na bezrobocie. Wysilam się, zataczam kręgi jak najszersze, pragnę wznieść się marzeniem w krainę czarownych złudzeń, a ona wraca zawsze w ten zakątek mózgu, gdzie się troska zagnieździła, drażni, jątrzy, ugniata w bolączkę i wciąż jednem pulsuje pytaniem: co robić? którędy droga?

Co robić? a dlaczegóż właśnie potrzeba coś robić! Czy opłaci się szukać ostatkiem sił klucza do tajemniczej zagadki, która się życiem nazywa. Gdzie pewność, że jest znać rozwiązanie?

A może ja zawiele żądam od życia? Może, ale kto odmierzył normę mych pragnień? kto mi w piersiach usadowił!

Nieraz tłómaczę sobie: poprzestań na tem, co masz. Zbiera mię wtedy ochota biedź pędem, bez wytchnienia, do Ostojni, porwać Wicie, unieść ją na to poddasze — oto królestwo twoje! — powiedzieć — więcej ci dać nie mogę! króluj-że mi tutaj... śpiewaj ptaszyno serdeczna! ja ci się cały "u nóg rozścielę, serce rozstrzępię i strzępami ścieżkę żywota pokryje, żebyś stopek nie poraniła, przez pierś nagą wszystkie ciernie przewlokę a tobie tylko, same róże ostaną...

Ale gdy pomyślę sobie o tych przepisach i ustawach światowych, o tych wymaganiach sfery, w której nam żyć sądzono, jak wspomnę o tych drobnostkach codziennego bytowania, które mię obstąpią i skrępują, to pryska zaraz fantazya poetyczna i wynurza się, niby złowroga larwa rzeczywistości niemocy, olbrzymia, rozpadlina, wyżłobiona wytworem i kształtowaniem się bytu gromad ludzkich, której ominąć nie można, a zasypać siedmdziesięciu pięciu rublami miesięcznej pensyi niepodobna.

Ja wiem, że mi jej porywać nie potrzeba, że ten białowłosy starzec spytałby mię tylko: "możesz?" i oddał, z błogosławieństwem oddał, gdybym "tak" odpowiedział, a i ona poszłaby z ufnością, ale mi nie wolno zawieść tej ufności, bo ja nie mogę jeszcze tego "tak" powiedzieć. Jeszcze... ale czy ono kiedy się skończy? Czy wolno mi łudzić się nadzieją, wplątać w tęczowe barwy marzeń, cudze istnienie? cudze szczęście?

Czyż nie stokroć większy, boleśniejszy zawód zgotuję tym dwojgu drogim mi istotom, jeśli kiedy przyjdzie chwila, w której im będę musiał powiedzieć: "nie czekajcie! okłamywałem siebie i was... Stargałem siły w bezpowrotnej walce, snułem włókna pajęcze, w mniemaniu, że to przędza jedwabna na wspólne gniazdo szczęścia... budowałem zamki na lodzie..." Czyż nie godziwiej będzie przestać się łudzić i usunąć z drogi — głazem bezdusznym zostać, ale na uboczu... nie kaleczyć nóg innym przynajmniej!

Opoiła mię Stefa herbatą, i zaraz mię czarne myśli napastują. Już to parę razy zauważyłem. Jeszcze ja co lubię pić mocną. Jak sobie tylko więcej pozwolę zaraz wszystkie nerwy grają we mnie w minorowym tonie. Muszę się Avystrze-gać. Po jakiego dyabła! samemu się rozstrajad, kiedy i tak brzęczę niby zardzewiała gitara. Rozpisałem się jak zdeklarowany desperat. Skąd się zrodził nawet taki altruizm? Wyrzec się? A cóżbym ja robił w takim razie na tym świecie? Głupia idea! Niby to nawet w mojej mocy? A Zenon?... Pi! ryba nie człowiek! Zresztą czy on ją tak kocha, jak ja? To wielkie pytanie!

......................................................

Rozumiem, że Werthauser przyjął mię do biura, chcąc zadowolić hr. Z., od którego miałem list polecający; rozumiem, że później pragnąc użyć mię do swych celów, okazywał nadzwyczajną życzliwość, ale dlaczego teraz ni stąd ni zowąd ofiaruje mi tak korzystną posadę, tego dalibóg! pojąć nie mogę. Jednego tylko jestem pewien, że nie jest to z jego strony chęć wynagrodzenia mej kilkumiesięcznej pracy. Tak, tego pewien jestem, gdyż w takim razie znalazłoby się wielu godniejszych ode mnie. Chyba, że chce mię się w delikatny sposób pozbyć. Najprawdopodobniej tak jest. Istotnie jestem jedynym wtajemniczonym w przebieg familijnej sprawy człowiekiem — bo rodziny szefa, jako zainteresowanej nie biorę w rachunek, a zawsze to niewygodnie mieć takiego świadka pod ręką. Nagadał mi komplimentów o "zdolnościach" o "rzadkiej uczciwości, której złożyłem dowody," ale koniec końców przecież w tg cnotliwą frazeologię, wierzyć nie mogę i węszę jakiś ukryty powód, co go do tego skłania.

Tak mi coś mówi, że się mylę. Jak z rękawa wytrzasnąć posadę z pensyą tysiąc pięćset rubli i przeznaczyć ją dla człowieka, z którym się nieprzyjemny zatarg miało, tego nikt dla pięknych oczu jedynie nie robi. Tak, nie można pod tym względem mieć żadnej wątpliwości, to jest "rebocha" za milczenie, i chęć usunięcia mię z Warszawy. Jednego tylko nie rozumiem. Parę tygodni przeciążał mię robotą, zapewne w nadziei, że mu sam pewnego pięknego poranku podziękuję, skądże tak raptowna zmiana frontu? Musiał nawet dostrzedz, że się już niecierpliwić zaczynam. Parę razy dałem mu to dość wyraźnie do zrozumienia... i gdyby był poczekał jeszcze jaki miesiąc, byłby mię niechybnie do usunięcia się "na własne żądanie" zmusił. Mógł nawet w "moc dobrowolnej umowy" wymówić mi miejsce w każdej chwili. Czyżby osądził, że tak będzie bezpieczniej? że taki pan na bruku może ostatecznie, za dużo wiedząc, za dużo powiedzieć? Dajmy na to, że nabrał tego przekonania, nawet przypuszczam po głębszym namyśle, że tak jest istotnie, to dlaczegóż u licha nie przyszło mu do głowy, skoro już nad tem rozmyślał, że mu z tej strony właściwie nie może grozić żadne niebezpieczeństwo. Wydając szczegóły bankructwa, wykrywając podstępność operacyj, musiałbym dodać: quorum magua pars fui, musiałbym zdradzić się z uprzednią świadomością przygotowanych planów. Wypadkowy bierny współudział zamykał mi usta. Że taki sprytny człowiek jak pan szef, nie przyszedł po rozwadze do tegoż wniosku... ot czego nie rozumiem.

Bo że to bajanie o uczciwości i uzdolnieniu jest tylko zwykłym pretekstem — to fakt; pobudką istotną niespodziewanego awansu jest przedewszystkiem chęć usunięcia mię z Warszawy, no i skaptowanie mego milczenia. Juścić nie przysiągłbym na to, boć coś tam i ta moja praca wartą jest przecie, ale już to samo, że budziło się we mnie pytanie, czy nie godziwiej byłoby nie przyjmować tej posady, jeśli ona ma być porękawicznem za... paserstwo milczenia, wykazuje poniekąd, że domysły moje nie są znowu tak dalekimi prawdy.

Gdybym mógł mieć zupełną pewność... ha! choć mi się uśmiecha niezależniejszy byt, możebym zrezygnował, ale prawdę powiedziawszy, po co mam na wszystko zaraz patrzeć przez zadymione szkła. Nie leży to nawet w moim interesie. Tak, jak jest... domysły tylko... łatwiejszy kompromis z własnem sumieniem. Zresztą Zenon mówił toż samo. Opowiedziałem mu mój zakulisowy stosunek z Werthauserami, zamilczawszy jedynie, że była chwila, w której się na propozycye szefa zgadzałem. Otóż jemu nie Wydaje się całkiem, aby teraźniejszy fawor prezesa miał jakąkolwiek łączność z tamtemi perypetyami. "Uważa pana za zdolnego, nic więcej... Jeśliby działał tu jeszcze jaki wpływ uboczny, to może chęć przypodobania się pańskiemu protektorowi hr. Z..." To jest zdanie Zenona.

Et! dam lepiej temu pokój. Doszedłbym w końcu do absurdum. Memento vivere nie zawsze da się przedystylować przez alembik bezwzględnej cnoty. To trudno! Ja już i tak na jakiegoś kwakra wyszedłem. Wczoraj wypłacono mi pensyę. Wieczorem przychodzi szewc i odnosi mi obstalowane kamaszki (popieram sąsiada, choć to partacz, ale pod jednym dachem mieszkamy)... Płacę, a raptem przychodzi mi do głowy kombinacya, że może właśnie banknot, dany szewcowi za obuwie, jest ten sam, który on dał na premiówki. Jak mi się to czepiło, jak zaczajeni wałkować w mózgownicy tę ideę prawdopodobieństwa, tak doszedłem w końcu do przypuszczenia, że szewc buty mnie, a ja część pracy, odpowiadającą ich wartości Werthauserowi, oddaliśmy za darmo...

To już na seryo marzycielstwem trąci! Trzeba się z tego otrząść — najszczytniejszą utopią niewielebym zwojował. Trzeba się łokciami rozeprzeć, chodząc wśród ludzi, inaczej guza nabiją. Za przekaz na lepsze "jutro" nawet bułki nie dostanie, a cóż robić, gdy się chce jeść dzisiaj... "za czub chwyć szczęście i nim przeminie dzierż należycie" śpiewa Heine, ja też go puszczać nie myślę. Kto zaręczyć może, że Werthauser nie rozmyśliłby się, gdybym był z miejsca nie przystał. (Marzycielskie refleksye to się na szczęście dopiero później rozbudziły). A tak trzechletni kontrakt mam w kieszeni, klamka zapadła i za jaki tydzień jazda do cukrowni.

Właściwie to nie mam jeszcze dokładnego pojęcia o przyszłych obowiązkach. Na cukrownictwie znam się tyle, co wróbel na daktylach... ale co mi to ostatecznie szkodzi? Posada nie do odrzucenia, tysiąc pięćset rubli stałej pensy i i tantyema. Przywykłem już do skromnego życia. Jak dobrze pójdzie, to powinienem kilkaset rubli rocznie odłożyć. O i odłożę z pewnością...

Tak to nagle spadło na mnie, że mi się zdaje, iż śnię tylko! Zaczynam wierzyć, że los obrócił się ku mnie piękniejsza, stroną swego oblicza. Tysiąc pięćset rubli! Słowo daję — w półtora roku takie sobie gniazdo uścielę, że aż miło! i o ptaszynę moją wtedy poproszę. Żadnych już przeszkód nie będzie, grosza z Ostojni nie potrzebuję, jaką taką wyprawkę — to i dość. Niema widać tego złego, coby na dobre nie wyszło. Dreptałem ośm miesięcy w błocie, a teraz raptem mam grunt suchy pod nogami, bo stary cofnąć się już nie może. Kontrakt mam! trzechletni, urzędowy... Warszawy nie mam co żałować! przykro mi będzie tylko rozstać się ze Stefą. Dobre stworzenie. Najlepiej nic jej nie powiem o wyjeździe, wyniosę się ukradkiem, dopiero z drogi list napiszę z pożegnaniem. Będę do niej czasem pisywał; zawsze to poczciwa dziewczyna, a lubiła mię szczerze. Na pamiątkę podaruję jej moje mebelki. Nietęgie to tam one, ale bądź-co-bądź pokaźniejsze niż jej. Za każdym przyjazdem do Warszawy zajrzę do niej. Prezes wspominał coś, że będę do niego co miesiąc ze szczegółowym raportem przyjeżdżał.

..............................................................

No! to już za dwa, dni trzeba będzie zabrać stąd Lary i Penaty. Dziś prezes wyłuszczył mi dość jasno, na czem polegają obowiązki wice-administratora. Taką godność piastować będę. Główny nacisk kładł na. utrzymaniu dobrych stosunków z plantatorami. Mam lustrować plantacye, sprawdzać, czy zakontraktowana przestrzeń jest obsianą; do mnie również należeć będzie główna kontrola, nad dostawą i odbiorem buraków. Zdaje mi się, że to znów nie tak ciężka praca, a głównie cieszy mię, że się raz gazecie od tych przeklętych cyfr oderwę i godzinami przy biurku nie będę potrzebował wysiadywać. No i towarzystwo inne! co swoi, to swoi! jak człowiek zajdzie pod dach do jakiego szlagona, to sobie dawne czasy przypomni.

A główna rzecz, iż się raz przecież dochrapałem tych "trepek szczęścia," Galoschen des Glückes, jak powiada Niemiec. Jeszcze trochę się poczeka na te oszczędności, a później szast! prast! weselisko i będę, z panią wice-administratorową po plan tacy ach jeździł.

Jaki tam jest ten Werthauser, to jest... ale ja mu chyba do śmierci wdzięczny będę...

...............................................

Trzeba przypieczętować wspomnienia warszawskie. Ostatni wieczór. Tak mi pilno było, że już od rana spakowałem manatki, choć dopiero jutro południowym pociągiem wyjadę. Po drodze wpadnę do Maryni, prosiłem prezesa o dwudniowy urlop, zezwolił. Rozumie się, że Ostojni nie ominę... Dopieroż się ucieszą, jak im taką nowinę obwieszczę: Wice-administrator! Pożegnałem się, ze wszystkiemi, winszowali mi awansu, bodaj że nawet szczerze. Taki de Willdorf istotnie mię polubił. "Trzymaj się pan ostro," radził, gdy z pożegnalną wizytą zaszedłem, "z czasem to się może co więcej da jeszcze zrobić dla pana... Proszę zawsze na mnie liczyć..." Szałaput, ale niezły człowiek. Z Zenonem się jeszcze jutro zobaczę; przyrzekł odprowadzić mię na kolej; chce dać listy do Ostojni.

A Stefa... poczciwa Steia!

Myślałem, że mi się uda po angielsku nic nie mówiąc wyjechać, byłbym ją listownie zawiadomił i pożegnał... Gdzie tam! Czy się rządca wygadał, bo płacąc komorne do końca miesiąca, powiedziałem, że dłużej mieszkać nie będę, czy też, ot tak sama się domyśliła, ale jak mię wzięła na spytki, tak się mimowoli wszystko wydało.

Zbladła strasznie, a te chabry w oczach, to jej jakby mgłą zaszły. Hamowało się biedactwo, jak mogło, ale łzy jej już na słowach siadły, gdy pytała:

— To pan już do nas nigdy nie wróci'?

Upewniałem ją, że co miesiąc będę przyjeżdżał do Warszawy i że z góry zapraszam się do niej na herbatę... Niby się trochę uspokoiła, ale nie bardzo dowierza. Jak ona to powiedziała: "czy pan aby będzie miał czas na to?" Jużci zawsze chwilę wolną znajdę. Biedactwo! nic jej przecie takiego nie wyświadczyłem, a przywiązała się do mnie naprawdę. Myślałem, że tych gratów nie przyjmie. Wahała się chwilę, ale widocznie bała się urazie mię odmową, bo w końcu wyszeptała:

— Dziękuję. Ustawię je w pokoiku. Kozetkę pod oknem... będzie mi się zdawać...

Nie dokończyła, obróciła się szybko, jak fruczka na palcach i wybiegła do siebie. Za chwilę wraca, trzymając coś osłoniętego chusteczką. Domyśliłem się, że mi jakiś souvenir przynosi.

Śliczna poduszeczka z białego atłasu z wyhaftowanym pękiem kwiatków i niezabudek. Bardzo ładna i estetycznie pomyślana robota, nawet ten napis w formie gałązki, ukryty nieco pod listkami bratków... "Od Stefy..."

Podała mi zakłopotana.

— Proszę przyjąć... Chciałam panu coś zrobić na "gwiazdkę..." ale, kiedy pan jedzie... Nie bardzo to ładne, ale ja już lepiej nie umiem... Proszę przyjąć na...

— Na pamiątkę od dobrej Stefy! od siostrzyczki — dopowiedziałem, serdecznie uścisnąwszy jej rączki.

— Od siostrzyczki?... — podchwyciła. — Go też pan mówi? Od biednej dziewczyny, która panu serdecznie wdzięczna za wszystko dobre, co jej wyświadczyłeś. Teraz, to już nikogo nie będę miała na tym świecie, bo pan pojedzie i...

— Siostra przecież! wyrwało mi się mimowolnie.

— Siostra! to wielka pani teraz... Jabym tam do niej nie poszła... bo...

Domyśliłem się reszty... Biedne stworzenie! po nocach ślęczała nad podarkiem dla mnie. Żal mi jej serdecznie, bo to i zdrowia nie ma, słabe jak chucherko. Zdaje mi się, że na piersi zagrożona, a na tej maszynie kuc musi godzinami... Ot dola! sieroca dola prawdziwie!

Jak się ożenię, to opowiem Wici wszystko i zaprosimy Stefę do siebie na kilka tygodni. Odpocznie, orzeźwi piersi świeżem powietrzem... Przecież Wicia nie będzie chyba zazdrosną. Nie boję się o to. Jak spojrzę na żonusię, to z oczu wyczyta, że one tylko na nią jedną mogły z miłością patrzeć!

Napisałem "jak się ożenię." Mnie doprawdy wydaje się teraz, że to zaraz, tak za tydzień najdalej nastąpi... a tymczasem... jeszcze dużo wody upłynie. No! ale zawsze lepiej jest, niż było...

Co tam! w górę. głowa, panie Antoni! jutro hukniesz dryndziarzowi: "na kolej," jakbyś mówił "wieziesz Cezara i jego losy." Którego to dziś mamy? Aha! 15-go listopada...

............................................

Zainstalowałem się, na dobre i jakoś źle mi nie jest. Więcej swojsko, niż w mieście. Pan dyrektor (Brandeburczyk) traktował mig początkowo z góry, z miną aktora w piątym akcie, ale widocznie odebrał od Werthausera list wyjaśniający moje stanowisko, bo teraz w inną dmie dudkę i dla nowego Herr Kolegę jest uprzedzająco grzecznym. Właściwie to zależnym jestem od niego o tyle tylko, że odbywam rodzaj inspekcyi po fabryce; co do stosunku z plantatorami w razie potrzeby mam się znosić bezpośrednio z prezesem. Obecnie nie mam wiele do roboty, bo dostawy już pokończono, kampania w pełnym biegu, chodzę sobie przeto po fabryce i zapoznaję się z "przemysłem krajowym." Trzeba się będzie bądź-co-bądź obznajomić z cukrownictwem, choćby po łebkach; z czasem może mi się to przydać. Do tej pory wiele rzeczy c'est du grec pour moi, ale bo też dopiero tydzień czasu, jak tu bawię.

Istotnie, że fortuna kołem się toczy. Na przykład do mnie odwracała się dotąd plecami, a teraz raptem uśmiechniętem liczkiem błyska... Zadowolony jestem zupełnie, a nawet nabieram ochoty do pracy. Nie taki dyabeł straszny, jak go malują! Już zaczynam wierzyć, że się czegoś dobiję. Jedno tylko, z czego nie zdaję sobie jeszcze dokładniej sprawy, mąci mi spokój. Ot uprzedzenie, nie więcej, bo inaczej mych obaw nazwać nie mogę. Po prostu uczuwam trwogę, żeby tego miejsca nie stracić. Ale dlaczegóż miałbym je stracić? niema żadnej dobrej racyi, a zresztą wezmę na kieł i będę się trzymał rękami i nogami.

A co to była za radość w Ostojni, gdy im spadłem z tak pocieszającą nowiną.

— A widzisz, a widzisz... — powtarzał co chwila, zacierając ręce Ostojewicz — mówiłem, że pracą ostatecznie do stanowiska dojść można. Dla młodych świat otwarty... Co innego ja stary, ale daj mi swoje lata, Antosiu, to zobaczysz jak się jeszcze zawinę...

Uścisnąłem go w ramię. Poczciwy stary! dużoby o tej pracy można gadać, lecz mi to wtenczas w głowie nawet nie postało, tylko Marynia to mię na seryo swym entuzyazmem irytowała. Aż mi wstyd było" jak zaczęła unosić się nad moją pracowitością, pilnością, wytrwałością i innemi zaletami, których ja sam w sobie dostrzedz jakoś nie mogłem. — Zobaczycie państwo — zapewniała z zupełnem przekonaniem w głosie — że Antoś za rok, dwa, zostanie dyrektorem cukrowni...

— Daj Boże! daj Boże! — potakiwał Ostojewicz. Linie nie wypadało okazać powątpiewania, ale mi te pochwały i różowe nadzieje nie były na rękę. Nuż się co zmieni! nuż inny wiatr zawieje.

Wicia także była w siódmem niebie. Zarzuciła mię tysiącem pytań. Pamiętam po obiedzie (siedziałem z Marynią w Ostojni dzień cały) Wicia wybiegła do swego pokoiku. Mania zagaduje Ostojewicza i trąca mnie, dając znak, żebym skorzystał ze sposobności i porozmawiał z Wicią sam na sam. Wymknąłem się, uchylam drzwi z lekka, patrzę, a ona stoi z złożonemi rączętami przed zawieszonym nad łóżkiem obrazkiem Matki Boskiej, jakby zatopiona w niemej modlitwie, a łzy na rzęsach świecą... Dziwna błogość ogarnęła mię całego, zrodzona przeświadczeniem, że to o moje szczęście modlitwa... Chciałem się dyskretnie wycofać, lecz dostrzegłszy mię zwróciła się z uśmiechem, mówiąc:

— Proszę, proszę dalej...

W mgnieniu oka znalazłem się przy niej i niewiem nawet, jak się to stało, ale chwyciłem ją w objęcia i jak szalony zacząłem obsypywać pocałunkami, a szeptać:

— Dziękuję! dziękuję! Świętości ty moja! Wiciu! Wiem!

Była to chwila czarownego upojenia, coś, czego ani słowem wypowiedzieć, ani nawet myślą objąć nie można...

Wysunęła mi się z ramion zapłoniona, drżącą jak listek mimozy... A i mnie przez serce biegła lękliwość, wszystkie fibry zaczęł[...] czułem, iż tracę władzę nad sobą, jakaś dziwna trwoga ogarnia. Całą świętość mojego serca włożyłem w te pocałunki, i tylko na ustach drgało jeszcze:

— Wiciu! Wiciu!

Ale jej oczy patrzyły tak słodko, taka z nich świetlana radość biła, że powoli ów lęk zanikał a poprzednie nadziemskie uniesienie w całej pełni wróciło. Znowu przysunąłem się ku niej, chwyciłem za rączkę i dłoń do pulsujących nerwowo warg przyłożyłem... Nie był to już pocałunek, ale uścisk który stwarza ogniwo czystej, nieprzerwanej miłości, co dwie istoty na zawsze ze sobą jednoczy.

Żeby nie wścibska Marynia, co się z tryumfującą miną do pokoju wsunęła, przerywając nam chwilę rajskiej ekstazy, kto wie? czy niemiałbym dziś zaręczynowego pierścionka na ręku...

Marynia znalazła się dość sprytnie, bo juścić z naszych twarzy wyczytać mogła, że tu "coś" zaszło, a jakby nigdy nic zaczęła rozmowę na obojętny temat, aby nam dać możność ochłonięcia. Udałoby się jej to było zupełnie, gdyby nie to, że Wicia jakby z umysłu potrąciła o strunę, która znowu musiała z serdecznym zabrzmieć dźwiękiem.

Naprzeciwko panieńskiego łóżeczka wisiało to malowidło "Kwiat paproci." Rozmawiamy w najlepsze o cukrowni; Mania paple a pod niebiosa wynosi, jakby była co najmniej członkiem syn[...] ja od czasu do czasu dorzucam słowo, gdy nagle Wicia ot tak ni z tego ni z owego, ukazując obraz, rzuca pytanie:

— Czy dobre miejsce obrałam? Może za dużo światła? vis-à-vis okna...

I zanim zdobyłem się, na odpowiedź.

...Co rano jak tylko oczy otworzę, pierwsze spojrzenie moje pada na ten... ten... obrazek od... pana...

— Czy dlatego, że ode mnie?--wyniknęło mi się z ust.

— Przecież słyszysz... chwyciła Marynia.

— I sam obrazek taki śliczny, patrząc, można marzyć godzinami całemi... tłómaczyła się, spłonąwszy. Wicia.

Załaskotało mię. w gardle.

— Ja mam. także czarodziejski przedmiot... drobny, maleńki... ot tyci! — mówiłem, ukazując na koniec palca. Na sercu go noszę, a nie tylko słodkie marzenia zsyła, lecz i szczęście przynosi...

Wydobyłem z portfelu nalepioną na kawałku brystolu czterolistną koniczynę... i poniosłem do ust...

— Czy pani to poznaje?

Nachyliła się, spojrzała całą pełnią źrenic dwie łzy przeczyste, jak perełki rosy ożywczej, oderwały się z piwnych ocząt, porwała się szybko z krzesła i, jak spłoszona sarenka, wybiegła z pokoju...

...Dzwonią. To już fajerabend. Trzeba się przebrać i iść do dyrektora. Herr Kolege zaprosił na szwajnfest...

..............................................

Nowi ludzie, nowe stosunki, nowa gałęź pracy absorbują mię zupełnie. Ot — dziś po paru tygodniach pierwszy raz znalazłem chwilkę czasu i dorwałem się pióra. Huk maszyn, świst pary, ruch goryczkowy robotników niezbyt usposabiają do marzeń. Trzeźwieje się w tym chaosie, ochota do refleksyi odbiega. Nawet nie przypuszczałem nigdy, żeby mię cukrownictwo tak dalece zając mogło...

Wstaję o szóstej rano i prawie z fabryki do wieczora nie wychodzę. Tyle, co na obiad. Działa tu do pewnego stopnia ambicya, bo chciałbym się ze wszystkiem dokładnie zapoznać, niech sobie nie myślą, że za darmo będę chleb jadł. Ale i pociąga coś do tego ogniska Judzkiej pracy, nęcą, mię żylaste ręce robotników, pracujących w pocie czoła dwanaście godzin z rzędu, zadziwia spokój, z jakim dolę swą znoszą, rozweselają żarty i śmiechy prostacze. Doprawdy, że wobec nich czuję się upośledzonym. Jabym tego nie potrafił, trułaby mię taka praca bez widoków lepszego jutra, gnębiłby fizyczny wysiłek, a bodaj, czy wytrzymałbym nawet, boć to nielada nakład mięśni i muskułów ta praca fabryczna. Jaki to na przykład pyszny okaz filozofa w siermiędze taki Grzelka... Chłopak dwudziestokilkoletni, bardzo zdolny robolnik, gotuje na vacuum. Wdałem się z nim kiedyś w rozmowę...

— Ot — powiada — proszę Wielmożnego Pana, trzy lata już pracuję w fabryce. Zrazu to ciężko było Się wezwyczaić. Gorąc straszny, a człek przywykł na powietrzu, ale teraz to mi już jedność. W koszuli od "aparatu" w największy mróz na dwór wylecę i nic. W pierwszym roku to dostałem w piersiach kłucia, byłem nawet w szpitalu ale chwała Bogu przeszło! Żeby tak ze sto papierków uskładać, toby już człowiekowi lżej było...

— A na cóż tobie sto papierków?... — spytałem.

— Przecie się trza żenić. Lata idą...

— A masz-że narzeczoną,?

— Narzeczeni to ta jeszcze nie jesteśmy z Jagusią, ale wiemy o sobie...

— A ona nie ma wiana?

— Gdzie zaś! także w fabryce... pracuje na dyfuzyi.

— A długo jeszcze czekać potrzeba, zanim te sto rubli zbierzesz? — spytałem.

— Może rok, może lepiej... Teraz po fajerabendzie gotuję, to się więcej zarabia, a i Jagusia także parę rubli już uzgarniała... Jak tylko na wesele starczy, to zaraz damy na zapowiedzie...

— A później?... — spytałem.

— Cóżby? Wielmożny panie! — odparł bez namysłu z niejakiem zdziwieniem w głosie, że o coś podobnego pytać mogę. Później... będziemy dalej pracować w fabryce. We dwoje łatwiej już będzie.

Zaintrygował mię stoicyzmem i skromności;!: wymagań. Ot, co się. nazywa chcieć rozumnie. Takiemu nigdy ręce nie opadną. A przecież nawet w tej prostaczej naturze tkwi jedna potrzeba, ta właśnie, co granic nie zna, której w karby ująć nie można, co się zaspokojenia, kosztem największego wysiłku domaga: ten właściwy wszystkim tworom obowiązek — obowiązek miłości. Grzelka kocha Jagusię, wszystkie inne pragnienia mu nieznane, to jedno odczuwa, może "po swojemu." ale odczuwa i wyrzec się go nie jest wstanie. Miła mu: praca, trud, nie same przez się, lecz dlatego, że uważa je za środek, za drabinę, po której sięgnie po słodki owoc, co jego pragnienie ugasi... Szczęśliwy Grzela! szczęśliwy o tyle, że ma dość siły do wystrugania, szczebli do tej drabiny... Sto rubli! ot wszystko, czego mu do osiągnięcia, szczęścia potrzeba. Przynajmniej tak mu się wydaje... potem może się zbudzą inne żądania, ale na teraz w tej chłopskiej piersi jedna jedyna żądza kołacze. "Sto rubli i Jagusia moja!" powtarza sobie pewnie, stojąc przy rozpalonym aparacie, i nie czując uznojenia, i nie licząc spływających po twarzy kropel potu. Gdyby tak jednak wykraść temu chłopcu miłość z piersi? gdyby tam pustka szaleć zaczęła?...

Das ist eine alte Geschichte. W szylerowskim "Głód i miłość" nawet cywilizacya nie zrobiła szczerby. Moja własna historya również prosta jak Grzeli, a jak podobna, jak podobna! Cała różnica w skali życiowej, jemu sto rubli — mnie więcej potrzeba, lecz krańcowa suma zysku jednaka i zawód i boleść i następstwa, wszystko jednakowe, w razie chybienia celu. Płacimy wszystkiem co mamy, za wszystko czego nam potrzeba; jego sto rubli, warte tysięcy, które zdobyć zamierzam, a. i zdobyte szczęście nie będzie chyba mniejszem od mego.

Mogę sobie powiedzieć, że się od biedy znam na cukrownictwie. Kiedyś dyrektor (niezłe Niemczysko) zadziwił się na seryo, gdy mu zrobiłem uwagę, że aparaty "wyparne" za, dużo pochłaniają; directpary, z czego wnioskowałem, że "luftpompy" (tu się jeszcze wszystko z niemiecka nazywa) nie funkcyonują prawidłowo. Pokiwał głową znacząco, a gdy się okazało, że miałem racyę, z nieudanem zdziwieniem zawołał:

— Herr Czarshi! Sie kennen schon die Zuckerfabrikation ganz gut!

Przyznaję, że mi i zdziwienie Niemca i wykrzyknik pochlebiły. Tym nadsprejczykom wydaje się widać, że oni mają monopol na rozum, a nas, przynajmniej na punkcie przemysłu, uważają za istoty upośledzone.

............................................

Kampania ukończona. Wydatek mieliśmy bardzo dobry. Werthauser powinien być zadowolony, a spodziewamy się go lada dzień. Pewnie przyjedzie, żeby raz ten zatarg z plantatorami skończyć. Łagodzę, jak umiem, ale beż ustępstw się nie obejdzie. To głupia historya! Nie wiem o ile mają racyę, żądając podwyższenia ceny korca buraków, bo się w szczegóły administracyjne nie wtajemniczyłem, ale odbiór "na miarę" należy stanowczo skasować. To otwarte pole do przeróżnych nadużyć. Choćby ich nawet nie było, ludzie gadać będą. I sama forma kontraktów niedorzeczna.

Trzeba być głupcem, żeby nie pojąć całej perfidii tego na przykład paragrafu: "plantujący obowiązany jest dostawić buraki na plac fabryczny, lub do składu i oddać na miarę fabryczną której piąta część jest korcem, av razie jednak, gdyby tenże korzec nie ważył trzysta funtów, zarząd fabryki ma prawo uskuteczniać odbiór na wagę..."

Innemi słowy, zarząd fabryki jest panem położenia, i wybiera system odbioru według swego widzimisię, rządząc się względami większej korzyści. Wobec takiej umowy, daremną jest opozycya interesanta. A i sam odbiór na miarę ciekawy. Szlachcic przysyła kilkadziesiąt furmanek. Oficyalista fabryczny lustruje "na oko" wszystkie, następnie wybiera trzy lub cztery, (rozumie się te, które wydają mu się najmniejszemi) i każe mierzyć. Dajmy na to, iż dostawca zadeklarował na każdej furmance po osiem korcy, a w odmierzonych brakło po ćwierci, otóż w tym

Wypadku na wszystkich pozostałych furmankach odtrąca się po ('wierci. Według zasad prostej sprawiedliwości i druga, strona powinna korzystać z prawa wyboru równej ilości furmanek do miary, wówczas "przeciętna" mogłaby stanowić normę zawartości całej dostawionej ilości. Nie praktykuje się to jednak nigdy. W razie jakiejkolwiek protestacyi ze strony producenta, oficyaliści (zapewne z polecenia zarządu) trzymają się następującej metody: Każą przemierzać wszystkie furmanki. Zajmuje to tyle czasu, że szlachcic nie chcąc trzymać inwentarza przez dzień cały, gdy jeszcze ma kilka mil do folwarku, zrzeka się już wszystkiego i przystaje na fabryczny "szacunek."

Ten paragraf stanowczo trzeba zmienić. Jest po prostu nieobyczajny i tylko zadrażnia wzajemne stosunki. Chociaż i z wagą bywają nadużycia, bo skądżeby się te superaty wzięły!

Sam schwytałem jednego z naszych oficyalistów "na składzie" na gorącym uczynku.

Kiedy przyjechałem do fabryki, dostawy były już prawie ukończone, tylko jeszcze jeden z większych plantatorów, w dodatku, jak się później przekonałem mój kolega szkolny, miał Parę tysięcy korcy, które odwiózł na skład.

Jednego poranku wpada on zaperzony do dyrektora, i wykrzykuje, że go okradają. Dyrektor — rad zapewne, że się. wywinąć może — umywa od wszystkiego ręce i odsyła go do mnie. doznał mię od razu a i ja jego.

— A jak to dobrze! że na ciebie trafiłem — z tymi Szwabami trudno dojść do końca. Wyobraź sobie — żali się — w mojej obecności kazałem ładować furmanki, miara rzetelna, z czubem!... a te bestye obcinają mi trzydzieści korcy na czterdziestu furmankach. To przecież przechodzi wszelkie pojęcie! Skórę z nas chcą ściągnąć! czy co? Jak cię kocham, żeby nie ta zaliczka, której człowiek potrzebuje, plunąłbym na wszystko, tak mi już to ciągle użeranie się z nimi obmierzło... Bój się Boga! jedź i sprawdź...

Umówiłem się, że następnego dnia będę obecny przy odbiorze jego buraków. Pojechałem do składu, a nie chcąc mu zatrzymywać długo furmanek, każę. ważyć na centimalnej wadze. Ważę — szlachcie asystuje — istotnie na każdej furmance brakuje po kilkadziesiąt funtów. Oniemiał i jak zmyty pojechał do domu. Ja sam nie wiedziałem co o tem sądzić; przypuszczałem, że furmani w drodze skradli.

Wnioskując z widzianego przed chwilą faktu, zacząłem już nabierać przekonania, że większość zarzutów skierowanych przeciwko cukrowniom, o których dość często słyszałem — nie ma słusznej podstawy, gdy zbliżył się do mnie odbiorca fabryczny i, mrugnąwszy filuternie okiem, bez żenady powiada:

— Na takich panów — proszę pana inspektora (tak mig oficyaliści tytułują) mamy sposób...

— Jakto?

— Jak który chce ważyć, to na ten przykład, mamy funty ciotce — tu wskazał na wagę... Choćby pękł! to się nie połapie i zawsze braknąc musi...

Mówiąc to zacierał ręce z ukontentowania, a mnie krew oblała.

— Więc i teraz'?... — krzyknąłem.

— To się wie, panie inspektorze — bąknął zdetonowany nieco mojem oburzeniem.

— I pan mi to w oczy mówisz! — wybuchnąłem. — To jest najoczywistsza kradzież!

Zgłupiał — zapewne nie spodziewał się czegoś podobnego usłyszeć. Zaczął się tłómaczyć... słuchać nie chciałem i na swoją odpowiedzialność wymówiłem mu miejsce, ale jak zaczął prosić, zasłaniać się żoną i dziećmi, tak mi się biedaka żal zrobiło.

— Co ja temu winien, panie inspektorze! — mówił przestraszony. — Pensja mała, żeby nie "superata," toby człowiek z rodziną nie miał co do ust włożyć...

Byłem między młotem a kowadłem. Ten człowiek najwidoczniej działał pod wpływem moralnej instrukcyi... Pod kątem jego widzenia postępowanie takie musiało mu się wydać dobrem. Czy słusznemby było karać go za to?...

Zapowiedziawszy surowo, aby się drugi raz czegoś podobnego nie ważył uczynić — napisałem do kolegi wyjaśniając, że waga źle funkcyonowała i że zadeklarowaną ilość buraków bez żadnych odtrąceń zaliczyłem na jego rachunek.

W każdym razie to dyabelnie niewygodna pożycia. Muszę to koniecznie przedstawić prezesowi i stanowczo tego rodzaju sprawki ukrócić.

....................................................

Werthauser zasłabł i nie przyjedzie. Wezwał mię, do Warszawy. Jutro jadę. Bardzo dobrze, wyłuszczę mu konieczność pewnych ustępstw, inaczej może nam kilkudziesięciu plantatorów odpaść. Jeśli znajdę chwilkę czasu, wpadnę do Stefy... Przyrzekłem jej solennie pisywać — ale dotąd to się jakoś na obietnicy skończyło...

.....................................................

Nie umiem sobie powiedzieć: dosyć. Jakby mię kto z tyłu popychał, szedłbym ciągle naprzód, naprzód... Żeby tylko nie przeciągnąć struny — bo, jak się nagie karta odwróci!... Teraz czepiłem się tego wyjazdu do Bruszwiku, jak pijany płotu, i ani rusz! Zdaje mi się, że stanę na silniejszych podstawach, mając patent cukrowarski w kieszeni. Bezsprzecznie de Willdorf miał trochę racyi, zachęcając mię do kroku. Cóż zresztą wielkiego? Jeden semestr — parę miesięcy czasu, pieniężne koszta niewielkie, zwłaszcza, że Werthauser "wpisowe" bierze na siebie... Bądź-co-bądź, jeśli już zamierzam w cukrownictwie szukać karyery, to się przyda trochę teoretycznej wiedzy.

La raison est optimiste en depit de l'experience — tak mówią... ale ja właściwie nic nie ryzykuję.

Ostatecznie poradzę się w Ostojni. Co też oni na ten projekt powiedzą!

Werthauser istotnie polega na mojem zdaniu. Myślałem, że będzie oponował, gdy mu swój pogląd na kwestyę z plantatorami przedstawiłem. Ale nie — zgodził się najzupełniej.

— Pan się lepiej ode mnie wtajemniczyłeś w tę, sprawę — mówił. — Rób co uważasz za stosowne.

Przedstawiłem mu schemat nowych kontraktów, przystał — nawet na drobną, podwyżkę ceny ostatecznie się. zdecydował. Prawda, że go dyabelnie przyparli do muru... O mały figiel, że do poważnego konfliktu nie przyszło. Mogła się plantacya o paręset morgów zmniejszyć, bo szlachta wzięła na kieł. Chwała Bogu, że się to jakoś załagodziło. Teraz obiedwie strony zadowolone, a mnie to ogromnie podniosło w oczach prezesa. Jak dc Willdorf zaproponował, żebym w letnich miesiącach przyjechał do Brunszwiku na kursa, tak się prezes czepił tej myśli, że ani odstąp.

Powiada: "wpisowe biorę na siebie, jedź pan. 'Brak nam ludzi wykwalifikowanych w tym kierunku, musimy posiłkować się przybyszami. jedź pan, nic na tem nie stracisz..."

A może on ma już dosyć mego "inspektorstwa?" i chce mię delikatnie wyforować... Chyba nie. Ot nadarzyła mu się sposobność okazania mi tanim kosztem swych względów i korzysta z niej. Będzie się może przechwalał, że popiera

"siły krajowe..." ale co mi to szkodzić może? Bogiem a prawdą narzekać na prezesa nie mam prawa. Nie badając przyczyn, muszę przyznać, że zrobił dla mnie już tak wiele, iż powinienem dlań być wdzięcznym choć tyle co Stefa mnie za tę butelkę starego wina.

Jak się to biedactwo zmizerowało! kaszle i sypiać nie może, a bledziutka jak trupek. Musiała ciężko chorować, lecz lekarz utrzymuje, że to tylko zwykła bezkrwistość. Uregulowałem rachunek szpitalny i kupiłem jej kilka butelek wina. To ją wzmocni, ale jeszcze, według opinii doktora, będzie musiała ze dwa tygodnie w szpitalu poleżeć.

A tak się rwie do pracy! tak jej pilno! z trudnością wybiłem jej z głowy, bo chciała zaraz "wypisać się."

— Jabym tak chciała panu pokazać pokoik... — mówiła, a kaszel przerywał jej mowę co chwila. — Tak teraz ładnie. Kozetkę ustawiłam pod oknem, siaduję na niej o szarej godzinie i myślę o panu... A może ja już nigdy tam nie wrócę? w piersiach mię kłuje... Chciałabym dziś choć na chwilę tam zajrzeć... Zrobię herbaty... jak dawniej...

Oczy miała łez pełne, a na skroniach drgała nerwowo siatka błękitnych żyłek, które to bladły, to ciemniały naprzemian.

— Nie można! nie można, Stefo moja! — tłómaczyłem uspakajając. — Toby ci zaszkodziło, za tydzień, dwa najdalej wyzdrowiejesz.

Opuściła smutnie głowę...

— Wyzdrowieję? Na prawdę wyzdrowieję? Niech mi pan to jeszcze raz powtórzy, ja panu tylko jednemu wierzę... Tak mi się tu przykrzy, a przytem i robota przepadnie... Dwa tygodnie jeszcze... Jabym tak chciała dziś... dziś... później pana nie będzie. Wszystko mi już jedno... okryję się ciepło i pójdziemy zaraz... tam na trzecie piętro... Ładny... ładny... pokoik... później pana nie będzie...

— Przyjadę, przyjadę — zapewniałem biedaczkę. Kłamałem, chcąc ją uciszyć, uspokoić, bo już gorączkować zaczęła. Ujęła moją rękę w wychudłe paluszki, silnie zaciskając. Jakiś uśmiech błogi przebiegł po rozpalonych ustach i zasnęła.

Lekarz utrzymuje, że kryzys już minął, ale jest wielkie osłabienie, wywołane brakiem krwi. "Musiała się źle odżywiać" zakonkludował. Wsunąłem mu kilka rubli, polecając Stefę.

Biedne stworzenie! Trzeba będzie do niej parę słów napisać. Poślę jej moją fotografię, to jej zrobi przyjemność.

.............................................................

Zatem jadę. Zdecydowałem się ostatecznie. Zresztą wszyscy mi tak radzą — a Marynia to wprost spokoju mi nie daje. W każdym liście pisze: "jedź! jedź! bój się Boga, jedź!"

.............................................................

Wróciłem z Ostojni. Jak przyszło się rozstawać, popłakaliśmy się jak dzieci. Jakbym

na kraj świata jechał! Ostojewicz nadrabiał miną mówiąc: "tylko się w jakiej Niemce nie zakochaj!" ale starego rozebrało, że aż pobladł... Jutro zdaję rachunki i wyjeżdżam. Trzeba ostatni atut wygrać, a później: basta! choćby obiecano nauczyć mię złota robić — krokiem się nie ruszę. Dość! — tylko moje skarby zabiorę... i będę żył. Oj będę!

KONIEC CZĘŚCI I-EJ.

Koniec wersji demonstracyjnej.

CZĘŚĆ II.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

EPILOG.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej