Aleksander Morgenbesser

ZWYCIĘSTWO KSIĄŻKI

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

PROLOG.

OBRAZEK I.

OBRAZEK II

OBRAZEK III.

OBRAZEK IV.

OBRAZEK V.

OBRAZEK VI.

OBRAZEK VII.

OBRAZEK VIII.

OBRAZEK IX.

OBRAZEK X.

OBRAZEK XI.

OBRAZEK XII.

OBRAZEK XIII.

OBRAZEK XIV.

OBRAZEK XV.

OBRAZEK XVI.

OBRAZEK XVII.

OBRAZEK XVIII.

OBRAZEK XIX.

OBRAZEK XX.

OBRAZEK XXII.

OBRAZEK XXIII.

OBRAZEK XXIV,

ZWYCIĘSTWO KSIĄŻKI

nowela galicyjska w 24 obrazach Alexandra Morgenbessera

Morgenbesser Aleksander

PROLOG.

AUTOR SPRASZA SZERSZĄ PUBLICZNOŚĆ NA POKUCIE, NA ODPUST I JARMARK.

W areopagu rzekli: kto cię słucha?

Nikt z matadorów nie nastawi uchą. —

Bądźcie wiec zdrowi! — Lecz chodź ty narodzie

Co po warsztatach pracujesz o chłodzie,

Chodzisz w patynkach, czasem na bosaka

Myślami bujasz wyż lotnego ptaka

I czujesz krzywdę i zemstą na wrogi

Choć piersi słonisz fartuszkiem po nogi.

Chodźcie rycerze od szydła, kopyta

Z tamtego świata Kiliński was wita,

Chodźcie sztubaki z sekundy i prymy

Również i dla was układam te rymy.

Gdyście się zeszli, pytam was w pokorze

Dokąd pójdziemy ? do Krakowa może ?

Przebóg! nie chodźmy, w was serca gorące

"Jedną ojczyznę" "całą" kochające.

Tam nad Wawelem już nie orły chyże

Lecz puchacz w rynku cudze stopy liże

Tam kult szlachetnej denuncjacji kwitnie

I podać brata do kaźni — zaszczytnie;

Więc groby królów łzami opływają

Na innych stróżów czekają., czekają!

Hej towarzysze, chciałem stroić żarty

A tu się ciśnie Strumień łez uparty!

Czekajcie ! — przeszło ! —

Gdzież pójdziemy zrzędzić?

Może do ziemian pałaców zagędzić?

Nie pójdę — dzieci, nie dla nich me rymy

Mają pieśń swoją: przy tobie stoimy —

Dwa serca mają, dwie ojczyzny czują

I swoje cudzej podporządkowują.

Niech się więc bawią słowy niewolników

Niech się szpikują mądrością stanczyków.

Niech robią długi, spłacają wexlami

A wioski pójdą za bębnem parami.

I z wolnej ręki sprzedawać im łacno

Rzucać kołyskę i mogiłę zacną:

"Panie sąsiedzie, pozbyłem się wioski

Powinszuj: dobry interes — bez troski;

Polak podawał pięćdziesiąt tysięcy

Poczciwy żydek dał o tysiąc więcej." —

Więc uciekajmy hen na koniec świata

Oni się cieszą, a mnie ból przygniata,

Już nową erę rozpoczęli — oni

A me za dawną jeszcze serce goni.

Lecz skończmy, skończmy z tą poezja mglista,

I mnie dziś trzeba być pozytywista,

Chodźmy na jarmark.

Nie macie pieniędzy?

Ot, na Pokuciu nie doznamy nędzy!

Bo ziemia miodem płynąca i mlekiem

WIęc się nad głodnym ulitują człekiem.

OBRAZEK I.

NADZIEJE JARMARKOWE.

Z rannego słońca złocistej kąpieli

Wstało miasteczko, wdzięcznie się weseli

Już się zbudzili, co na rynku spali

Gwiazdzistym płaszczem otuleni cali.

Już porządkują budy i namioty,

Tam ustawiają towarów błyskoty.

Po stajniach stare odmładzają szkapy

Prostując krzywe — końskie eskulapy.

Gdzie niegdzie robią z białych karogniade

Nawet bułane tworzą na paradę.

Tu jarosławskie sprzedają pierniki

Medaljoniki, szkaplerze, krzyżyki,

Owdzie z obuwiem rozpięte namioty,

Na wozach pełno Radgoskiej roboty,

A obok buda z słodkiemi likwory

Połeć słoniny na zakąskę spory.

Są tu i bułki są i obwarzanki

Gastronomiczne uśpisz tu zachcianki.

Co zmysł pożąda, co rozum zapragnie

Za lichy pieniądz twej woli się nagnie.

Bo był tu nawet w tyle za garczkami

— Proszę się nie śmiać — był sklepik — z książkami!

Gubrynowicza są tu specyały,

Nieoceniony skarb, ale — splesniały.

Więc jarmark będzie głośny że nie żarty,

Będzie grać lirnik o mogiłę sparty,

I konie parskać, świnki będą kwiczyć

Barany beczeć, brytany skowyczyć,

A końmi będą prostaczków okpiwać,

Kartami w maczki utracjuszów zgrywać.

OBRAZEK II

POCZĄTEK — OD DOMU BOŻEGO. CERKIEW FUNDACJI STAROSTY KANIOWSKIEGO. XIĄDZ PROBOSZCZ — JEJMOŚĆ I CÓRECZKA. CERKIEW PRZYSTRAJA SIĘ NA ODPUST.

Więc, zaczynajmy! — zacząć? lecz od czego?

A, oczywiście od domu bożego.

Tak zaczynali ojcowie i dziady

Od służby bożej — cerkiewnej biesiady.

Na wschód od rynku, cerkiew starożytna,

Wszak Kaniowskiego fundacją ambitna,

Obszerna, wzniosła, murowana z cegły,

A trzy kopuły po szczycie rozbiegły.

Proboszcz tu zwykle jest oraz dziekanem,

Dzisiejszy, to już całą gębą panem.

Bo był szlachcicem, herbu Sas podobno,

A Jejmość także ma pieczęć osobną,

Herbu Kierdeja, także posag wniosła,

Więc i panienka wysoko przerosła,

Inne księdzówny; gardzi alumnami

Za paniczami strzelając oczkami.

Lecz o tem, potem. Dziś o cerkwi mowa

Dzień to świąteczy, wszak to dziś Pokrowa,

W cerkwi od rana zwijają się djaki

I wykonują siarczyste ataki

Na pył, na śmiecie — pajęcze osnowy,

Bo to odpustny dzień, i praźnikowy,

I wymiatają stare nieporządki

Wglądając pilnie w najskrytsze zakątki.

Ściany choiną wykładają ładnie.

Na gzymsach lampy stawiają gromadnie,

A na ołtarzach dzbanuszki z kwiatami,

Bukiety rezed, georgiń z astrami

Dziady dywany trzepią na podwórzu,

Mgłą nasycone rodzimego kurzu,

I rozkładają na stopniach ołtarzów. —

Tu dobierają pary do lichtarzów,

Świece wtykają, ustawiając rzędem

Różnych kolorów nie zrażeni błędem.

A krzyże płótnem ocierają skrzętnie

Poduszki mszalne prostują ponętnie,

Obrusy pod nie podścielają czyste,

Z boku ręczniki wieszając fałdziste,

I dzwonki łączą z drobnemi łańcuszki

Jałowiec sypią do blaszanej puszki,

Przysposobiwszy węgle pod kadzidła,

Podług starego wzniecą dym prawidła.

Również w zakrystji nie mało roboty

Bezbożne myszy wyrządziły psoty,

Trzeba więc było igły i jedwabiu,

Tu zeszyć otwór w Noego korabiu,

W ryzach i kapach ponaprawiać szlaki.

Tu się odezwał talent wieloraki

Panny Heleny, córeczki dziekana,

Więc tu siedziała z igiełką od rana,

Tu układano osobno ornaty,

Alby, i inne obrzędowe szaty,

Dla łacińskiego i ormiańskiego

Wspólne — obrządku, tam dla słowiańskiego

Ryzy i stuły; także i kielichy

Różne, z różnemi zdobione przepychy,

Wszak to bogatych kolatorów dary,

Dbałych o świetność i cerkwi i fary,

Pałamar skarcił djaczków arrogancję

I sam z attencją wyjmuje monstrancję.

Komunikanty kroją tam i bułki

Zwane proskurki — a wino w ampułki

Leją i wodę ze studni dziedzica,

Bo własna cuchnie i pleśnią zachwyca.

A na podwórzu już konfesjonały

Powynoszone pod murami stały,

Tu masz ambonę xięże zakonniku

Gdzie będziesz kazał śród ludu bez liku

Aż na nieszporach, bo podczasz wotywy

W cerkwi kazanie będzie miał sędziwy

Xiądz ormiański, proboszcz z Horodenki.

Przy sumie ruski, wikary z Wiszenia.

OBRAZEK III.

NA PROBOSTWIE, W KUCHNI PRZYGOTOWANIA DO PRZYJĘCIA GOŚCI O KOGUTACH W BANIAKACH PIEJĄCYCH, O ZAJĄCACH DUMAJĄCYCH NA ROŻNACH — DELICJE DLA OJCÓW BERNARDYNÓW.

Nie próżnowano na probostwie równie

W obszernej kuchni pracowano głównie,

Kucharz ze dworu przysłan do pomocy

Miota rozkazy, istne strzały z procy,

dwoje dziewcząt, a chłopaków czworo

Choć w pocie czoła, lecz pracują sporo.

Gwar tam jak w ulu: ten nakłada drzewa

Dmucha na ogień, rękawy zadziewa,

Nalewa wody do garnków, baniaków,

Tamten się kwapi do skubania ptaków

Swojskich i dzikich, były te i owe

Żywe, zabite, ale świeże, zdrowe,

Były zające, tchórze od powicia,

Indyk nosaty, nadęty za życia,

Cielę wisiało na kołku przy ganku,

Z skóry odarte w dobroczynnym banku!

A kucharz bębni po stole siekaczem,

Choć nie doboszem był, ino trębaczem,

Raz tylko bębnić skusiło go licho,

Pod Königgrecem, ale — o tem cicho!

Zato koguty, choć w baniakach — pieją,

Takim-to warem nalewki nań zieją.

Nawet zające zgadzają się z losem

Na rożnach marzą, że siedzą pod prosem,

Tylko cielęta kryją się za ścianę.

Markotne na tak niemoralną zmianę.

Tam do kucharza wdzięczą się kotlety

Dla bernardynów tożto będą wety!

Bo biedaczyska — spożywacze grochu

W pokorze ducha, nie wynajdą prochu.

Toć wyglądają odpustów, praźników

Jak małe bębny miodowych pierników.

Przy drugim stole Jejmość leguminy

Składa misternie, wybiera jarzyny,

Robi sałaty i różne kompoty,

Zwija, rozwija — niby papiloty.

I pan profesor, kum, przyjaciel domu

Łączy swą pracę do pracy ogromu,

Ściągając wino do flaszek z antałów,

Do najszczytniejszych dąży ideałów.

I prozaiczne bada też doktryny

Kminkowe wódki i Gambryna płyny.

OBRAZEK IV.

DUCHOWIEŃSTWO NA PLEBANJI ZGROMADZONE — KAZANIA O DJABŁACH I O ANIOŁACH. DZWONIĄ NA WOTYWĘ.

Dwudziestu księży w dziekana pokojach

Odpoczywają, po odbytych znojach.

Dziesięciu ruskich spowiedników srogich,

Trzech bernardynów gwozdeckich ubogich,

Ale w kazaniach djabłami cię raczą

Toć piekielnemi widłami poznaczą!

Dwóch ormiańskich: jeden z Tyśmienicy,

A z Horodenki, to mistrz kazalnicy,

Bo mówi słodko o samych aniołach

I umie kazać w wykwintniejszych kołach.

Pięciu łacińskich, więc poczet gotowy;

Był też kanonik nawet - orderowy

To gospodarza dobrzy przyjaciele,

Bo unja w domu, bo unja w kościele,

Młodsi, to komżę, to stuły przywdziali,

Wyszli z plebanji i pozasiadali

Konfesjonały, w cerkwi i na dworze,

A lud się cisnął w skrusze i pokorze

I nie uważał na szaty różnicę

Po łask niebieskich sięgając skarbnicę.

Reszta duchownych w plebanji została

Poważną mową chwilę osładzała,

Więc od pogody rozmowy początek,

Bo ta do dalszej rozmowy da wątek,

Potem kurendy trzech arcypasterzy

Do różnych uwag przedmiot dają świeży.

Ale gorętsi frazesami gardzą,

Łaknący strawy pożywniejszej — bardzo.

Do kancelarji wycofali szyki,

Zdobywszy szturmem szańce polityki.

A xiądz bernardyn bębniąc tam kazanie,

Musiał się wynieść pod dach na mieszkanie,

Tam pomagając zwodniczej pamięci

Wywodem piekła kazanie poświęci.

Wtem zadźwięczały na dzwonnicy dzwony,

A lud pospiesza z wszystkiej świata strony,

Księża wychodzą, bo — oto wotywa!

Już się celebrant w ornat przyodziewa,

Już dalmatyki bierą dyakoni,

Przy wyjściu dzwonek trzy razy zadzwoni.

OBRAZEK V.

WĘDRÓWKA NA JARMARK. PIERWSZEŃSTWO MAJĄ ŻYDZI. GOSPOSIE I WIKTUAŁY, KŁOPOTY ZE ŚWINKAMI, NAUKI JARMARCZNE DLA DOROSŁYCH CÓRECZEK.

Czy to wędrówka narodów z zachodu,

Czy "Drang nach Osten" do naszego grodu?

Juz od białego świtu lud się ciśnie

Czy od natłoku miasteczko nie pryśnie?

Kto jedzie pierwszy ? Żydek z Zabłotowa,

Żydom już przyznał pierwszeństwo Jehowa.

To lud wybrany ! — na nas to gniew boży,

Biada gdzie naród ten palec położy;

Wyssie, wysuszy najbujniejszą ziemię,

Wiecznej niewoli zarzuci nań brzemię.

Wygasi wiarę, upodli, poniży,

Szukając żeru wyżej, coraz wyżej.

Z czem się tak spieszy, na targu poczęcie?

Samego siebie wiezie mu w prezencie.

Za nim trzydzieści pnie się jednokónek,

Po ośmiu żydków wioząc i pakunek,

Ależ pakunek ! fabrycznych wybiorków,

Słojów, flaszeczek, woreczków i worków.

Tu się podnoszą towarów zalety,

Bo lepią na nie cudze etykiety.

Za tymi kupcy z chłopskiemi bótami,

Z nowemi czapki, z staremi łatami,

Wiezą kożuchy białe, wnet zielone,

Jutro niebieskie — karugiem spojone,

I tak kożuszek po ciepłym deszczyku

Zmieni się cudem — w kawałki bez liku.

Po tych wybranych, niewybrani idą

I po staremu mocują się z biedą:

Ten pędzi świnię niesforną na smyczy,

Ta się buntuje w niebogłosy kwiczy.

Drugiemu kojec rozwarł się z nienacka,

Cztery kapłonie wyleciały cacka,

Bo im się śniło, że je zarzrynają

I w szabas Srulom na pastwę podają.

Dalej piętnaście wozów z wiktuałem,

Masłem, jajami i wszelkim nabiałem,

A mołodyce dla cerkwi w ofierze

I świece wiezą i kwiateczki swieże,

Ta ślubowała świecę przy chrzcie syna,

By się chowała milutka dziecina,

Tamta niemajac maleństwa w komorze,

Wioząc darunek błaga; daj go Boże!

Taki to zwyczaj, a pełnić zwyczaje

Nędznemu życiu uroku dodaje.

Hej z drogi, z drogi, karyolki pędzą,

Jadące panie, coś sobie gawędzą:

Mama córuni prawi tam morały

Jak się ma patrzeć na ród ludzki cały,

Jak się z nienacka przysuwa przynętkę,

I młode plemię nadziewa na wędkę.

Naiwna mama! lepiej wie córusia

Choć taka cicha milcząca jak — trusia.

A tu klucznice dziedziców wielmożnych

I gospodynie proboszczów pobożnych.

Wywożą wykwint sadowych zapasów,

Marząc o kupnie miejskich rarytasów.

Koniec wersji demonstracyjnej.

OBRAZEK VI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

OBRAZEK VII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

OBRAZEK VIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

OBRAZEK IX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

OBRAZEK X.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

OBRAZEK XI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

OBRAZEK XII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

OBRAZEK XIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

OBRAZEK XIV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

OBRAZEK XV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

OBRAZEK XVI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

OBRAZEK XVII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

OBRAZEK XVIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

OBRAZEK XIX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

OBRAZEK XX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

OBRAZEK XXII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

OBRAZEK XXIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

OBRAZEK XXIV,

Niedostępny w wersji demonstracyjnej