Jadwiga Papi

ZWYCIĘZCA

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I.

II.

III.

IV.

V.

VI.

VII.

ZWYCIĘZCA

powieść dla dorastającej młodzieży

Papi Jadwiga

I.

Na początku trzynastego wieku, a więc przeszło sześćset lat temu, przez zakratowane okna klasztoru w Jędrzejowie krwawe promienie zachodzącego słońca wdzierały się do wielkiej izby i krwawym blaskiem oświetlały jej ściany. Cicho tu było, lubo nie pusto: w wielkiem biskupiem krześle, ozdobionem rzeźbioną infułą i tyarą, siedział poważny starzec w fioletach i jedwabiach. Był to biskup Pełka. Oparłszy łokieć o stół stojący tuż, siwą głowę na dłoni położył i zadumał się głęboko. Na stole, przykrytym ciężką makatą, stał zegar piaskowy a raczej klepsydra, z którego zwolna ciekł piasek, znacząc czas ubiegły. W ciszy tu panującej słychać było szmer, jaki przesuwającej się w klepsydrze ziarna piasku wydawały, obok zaś stołu widać było jakąś postać ludzką, wpatrzoną osłupiałemi oczyma bezmyślnie w zegar; postać ta, ilekroć dolne na czynie klepsydry napełniło się piaskiem, prostowała się, wyciągała rękę ku zegarowi, brała naczyńko i wsypywała piasek w górne, próżne obecnie, poczem znowu wracała do pierwotnej skulonej, nieruchomej postawy.

Nieco dalej, tuż obok drzwi przykrytych oponą, stał ksiądz poważny wiekiem, z rękoma na piersiach złożonemi, w długiej czarnej sukni, czarnym barankiem oszytej i badał zadumaną twarz biskupa, na którego gładkiem i wysokiem czole świeciła myśl głębsza, a z oczu rozum patrzał. Cicho tu było, wtem biskup poruszył się w krześle, podniósł głowę, powiódł wzrokiem po izbie i zatrzymawszy go na stojącym przy drzwiach księdzu, zapytał:

— Cóż, czy są wieści świeże?

— Są — odparł ksiądz — ale ja im nie wierzę. Mówią, że Mieszko zwyciężył, że zdąża jak tryumfator do Krakowa, że lada dzień, a na tronie zasiądzie.

Wzdrygnął się biskup.

— Nie dopuścimy go do stolicy — rzekł — za nic nie dopuścimy. A książe Roman, nasz sprzymierzeniec, co mówią o nim? — zapytał po chwili.

— Pono zabity. Zbieg, który przybył przed chwilą z pola bitwy do klasztoru, mówi, iż w jego oczach ugodził go pocisk śmiertelny i że wojewoda Goworek w niewolę popadł.

Biskup ruszył się niespokojnie w krześle, wstał i przechadzać począł się po izbie, po chwili stanął znowu przed księdzem.

— Możnaż-li wierzyć jego słowom? — zapytał.

— Mówiłem, że wątpię — odparł tamten — gdyby wasza przewielebność pozwoliła, położyłbym koniec niepewności. Codzień bowiem inne wieści nas dobiegają, a które prawdziwe, nie wiemy.

— I cóżbyś zrobił?

— Podążyłbym sam na bojowisko.

— Miałżebyś odwagę? Drogi pełne zgłodniałych rabusiów, kup zbrojnych, zbiegów nie szanujących nic i nikogo.

Ksiądz podniósł oczy w górę.

— Wszakże bez woli Bożej włos z głowy naszej nie spadnie, nie lękam się też niczego.

Biskup spojrzał z szacunkiem na mówiącego, położył rękę na jego ramieniu.

— Idź zatem — rzekł — a Pan niechaj czuwa nad tobą i krokami twemi kieruje... Chcę bronić sprawy pacholąt Kazimierzowych, bo zasłużył na to, sprawiedliwym był i ludzkim dla nas ojcem, nie panem surowym; Mieszko gnębiciel ludu, despota możnych, tronu nie pozyska, ani żaden z potouuków Władysława, krzywdziciela własnych braci. W ich ręce nie dostanie się Kraków nie pozwolimy na to... Idź i działaj w sprawie pacholąt Kazimierzowych, bo sprawa to święta.

Ksiądz zgiął kolana przed biskupem.

— Ojcze wielebny, pobłogosławcie mi — rzekł — a śmielej pójdę.

Pełka podniósł nad głową klęczącego obie ręce, wyszeptał modlitwę i krzyż w powietrzu kreśląc, uroczystym przemówił głosem:

— Bracie Wincenty, idź z Bogiem w sercu swem, a Bóg będzie z tobą.

Wzmocniony na duchu tem błogosławieństwem, podniósł się z kolan Wincenty Kadłubek i wysunął się zwolna z izby, a gdy znikł za oponą kryjącą drzwi, Pełka wrócił do krzesła i popadł w zamyślenie. I znowu słychać tu było tylko cichy szmer przesuwających się ziarnek w klepsydrze, a wieczór powoli zapadał, krwawe blaski znikały stopniowo ze ściany izby i coraz bardziej szara opona okrywała jej wnętrze.

* * *

Lubo noc cieniem swym ziemię osłoniła, przy blasku księżyca było widać jednak na drodze, do miasta Jędrzejowa prowadzącej, że wojna nie dawno po niej przebiegła. Tu i owdzie w piasku walały się trupy ludzkie, nagie, odarte; drzewa były ogołocone z liści, nigdzie domostwa całego, tylko kupy zgliszczy i gruzów.

Drogą szedł Wincenty Kadłubek, porzuciwszy szaty kapłańskie, przywdział strój ciury obozowego i pieszo dążył w stronę, gazie wedle wieści pozbieranych, wojska stronników syna Kazimierza Sprawiedliwego miały spotkać hufce Mieszka starego. Księżyc przyświecał mu w podróży, lecz bodajby nie świecił, bodajby nie ukazywał mu nędzy i okrucieństwa ludzkiego.

O sercu gorącem, z naturą wrażliwą, kapłan z przerażeniem widział, czem człowiek stać się może, gdy namiętności puści wodze, gdy z piersi litość wyrzuci. Te sine twarze pomordowanych, te zniszczone chaty, pola i ogrody, grozą go przejmowały...

— I takie to pełnią ludzie najgłówniejsze z przykazań Bożych: "kochaj bliźniego, jak siebie samego" — myślał sobie i chwilami dłoń ku oczom podnosił, by nie widzieć tego, co go otaczało.

Głuche milczenie panujące do koła świadczyło, że walka już się roztrzygnęła, hufce się zbrojne rozeszły, ale gdzie? Czy w istocie Mieszkowi stronnicy jako zwycięzcy podążyli do Krakowa, a Leszkowi wśród lasów ukryli swój srom? O tem chciał się Wincenty dowiedzieć i szybkim krokiem dążył pustą drogą, nikogo nie napotykając. Ludzie, co tu wczoraj mieszkali, uciekli przed wojną, ukryli się w góry, których sine pasmo zdala widać było. Nawet zwierz nie pokazał się idącemu, ni pies, ni kot, ni lis, wszystko to bało się jeszcze głowy z cienia wychylić, tak niedawno rozlegały się tu złowrogie krzyki walczących, jęk rannych, przekleństwa umierających, szczęk broni i zgrzyt łamiących się kopij. Kilka tylko razy czarna chmura wron i kruków, kracząc ponuro, przesunęła się nad jego głową, wskazując, kędy iść powinien w ślad za niemi ku pobojowisku.

Tak szedł kilka godzin, rozglądając się niespokojnie dokoła, szukając oczyma choć jednej twarzy ludzkiej, coby mu powiedziała cośkolwiek o losach walczących. Wreszcie, a było to już koło północy, ujrzał naprzeciw siebie srebrną rzeczną strugę. Była to Mozgawa, nad nią podobno stoczył się bój, tak mówili zbiegowie; obejrzał się, szukając pola trupami zasłanego wśród krzewistych zarośli, ujrzał je, ale tu już głucho było, nieruchome tylko ciała ludzi i koni rozciągnięte na skopanej kopytami ziemi i połamana broń świadczyły, że tu toczył się zajadły bój i że tu losy książąt się rozstrzygały. Blady ze wzruszenia, zbliżył się do owego pola i wzrokiem pełnym smutku przypatrywał się tym nieruchomym postaciom. Sami bracia tu leżeli, dzieci jednej ziemi mordowały się wzajemnie. Noc grozy dodawała temu obrazowi, Wincenty Kadłubek zapomniał z jakiem zleceniem tu przybył, trzymał się wśrod tych trupów, jakby który z nich był w stanie Dowiedzieć mu, kto zwyciężył, czy Mieszko stary, czy Roman Włodzimierski i Goworek, stronnicy Leszka białego. Wtem doleciał go cichy jęk drgnął na ten głos i skierował się w stronę, zkąd dochodził na ziemi wśród trupów leżał człowiek żywy z raną w piersiach. — Ratuj! — szepnął błagalnym głosem. Ksiądz pochylił się ku niemu.

— Nie mam kropli wody, nie mam nic, czembym ulżyć ci mógł, a gdzie znaleźć choćby najnędzniejszą lepiankę, nie wiem — rzekł.

Ranny rękę wyciągnął i wskazał ku północy.

Kadłubek objął go rękoma, dźwignął z ziemi i zarzuciwszy ja ramię, z ciężarem tak wielkim skierował się we wskazanym kierunku. Tu ślady wojny nie były tak znaczne, łąki i drzewa zieleniły się i idąc tak zdało mu się, że słyszy jakieś gwary. Zatrzymał się przeto i wsłuchiwać się począł. Słuch go nie mylił, gwar szedł od lasu, musieli się tam ludzie schronić, a czy Mieszka czy Leszka stronnicy, to wszystko już jedno było, byle tylko tego, co dźwigał, złożył i ratunku wezwał dla rannego. Wszedłszy pomiędzy drzewa, ujrzał zdala ogniska gorejące, a w pobliżu konie do drzew poprzywiązywane i ludzi śpiących pod jodłami. Posunął się przeto w tym kierunku i nagle usłyszał zapytanie:

— Kto tam?

Ksiądz — odparł spokojnie, zatrzymawszy się.

Z poza zarośli wysunął się człowiek zbrojny olbrzymiej postawy, twarzy marsowatej.

— Gdzie i po co idziesz? — zapytał ponurym głosem, podejrzliwie spoglądając na nieznajomego.

— Spotkałem rannego w drodze i podjąłem go — rzekł Kadłubek — szukam teraz dlań ratunku, nie odmówcie mu pomocy. — Chodź do księcia — odparł żołnierz, w straży obozowej mieszka będący. — Co każe, to się spełni. — Prowadź — odparł Wincenty i poszli lasem, mijając ognisko i ludzi przy nich drzemiących. Gwar dochodzący zdala stawał się coraz wyraźniejszy, nakoniec Kadłubek ujrzał przed sobą polankę, ogniskami otoczoną, koło których siedzieli żołnierze i rozmawiali głośno o boju stoczonym... W pośrodku polanki widać było namiot z chrustu ułożony, z którego biło jasne światło.

— Zaczekaj tu, dam znać księciu o waszem przybyciu — rzekł żołnierz, wysuwając się naprzód.

Kadłubek złożył rannego na ziemi, sam usiadł przy nim i wkrótce otoczony został przez zbrojnych, którzy poczęli go dopytywać, rannego oglądać, a gdy przybyły zaspokoił ich ciekawość, wtedy on ich badać począł. Widząc w nim przyjaciela, nie wroga, bo jednego z towarzyszy przyniósł do nich, żołnierze Mieszkowi wszystko szczerze opowiedzieli, że to nie Roman z Goworkiem, lecz Mieszko pokonanym został, że zginął mu w boju syn ukochany Bolko, że sam ranę ciężką otrzymał, że losy walki długo się ważyły, że nawet była chwila, iż zdawało się, że Mieszkowi górę wezmą, lecz gdy Bolko dzidą ugodzony spadł z konia, a stary Mieszko pocisk w głowę otrzymał, wówczas strach ogarnął Wielkopolan i pierzchać poczęli w okropnym popłochu.

— Bez dowódcy — mówili — walczyć niepodobna, książę z raną w głowie konia nie dosiądzie, a my bez niego co? Oto kupa łudzi zbrojnych bez ładu i składu. Trzeba więc wracać do domu i o bojach więcej nie myśleć.

Czego chciał się dowiedzieć Kadłubek, to mu żołnierze wszystko powiedzieli. Uwierzył więc, że go Opatrzność tu przyprowadziła i dziękował w duchu za to i polecał się Bogu, bo trochę był niespokojny, co każe z nim Mieszko zrobić. Nareszcie poseł powrócił z kilku innymi: ujrzawszy go zdala, ksiądz przeżegnał się, bo zimny dreszcz go przebiegł z niepewności, co się z nim stanie. A nuż ci ludzie po mnie idą, by na męki zawlec? po myślał. Żołnierze, zbliżywszy się do obcego przybysza, podjęli leżącego u nóg jego rannego i zajęli się nim, a ten, co ich tu przywiódł, wezwał Kadłubka, by szedł z nim do chruścianego namiotu.

Wszedłszy do szopy zdala widzianej, ujrzał Wincenty w pośrodku stół prosty drewniany, na nim płonących kilka świec woskowych a obok stołu starca olbrzymiej postawy, w krześle plecionem zagłębionego; Miał siwą głowę zwieszoną ku piersiom, ręce obwisłe bezwładnie; bandaże na czole świadczyły, że rannym był i cierpiącym. Tu i owdzie po kątach stali rycerze, wszyscy posępni, milczący. Żołnierz, co tu księdza przyprowadził, chrząknął, siwy starzec, siedzący w krześle, wyprostował się, spojrzał na stojącego naprzeciw, oparł dłonie na poręczach krzesła, i zapytał głosem, jakby z piwnicy idącym:

— Zkądeś. Zkąd idziesz?

— Z klasztoru jędrzejowskiego, — zabrzmiała odpowiedź.

— Po coś tu przyszedł?

— Z rannym, szukałem pomocy dla niego.

— Wiesz, kto jestem? Ksiądz pokłonił się.

— Zgaduję, książę Mieszko stary.

— Trzymasz z kim, ze mną, czy z Kazimierzowymi?

— Z księciem Leszkiem — odparł kapłan, podnosząc śmiało czoło, a twarz mu dziwnie wypiękniała. Gdy to mówił, uleciał z niej wyraz trwogi, który chwilowo rozsiadł się na niej.

Mieszko namarszczył się, z pod krzaczastych jego brwi strzeliły dwie iskry gniewu, groźne spojrzenie wlepił w księdza, zmierzyli się wzrokiem i długo nie spuszczali z siebie oczu. Wreszcie książę rzekł:

— Za to, żeś miał odwagę prawdę mi powiedzieć, daruję ci życie: wróć do klasztoru i powiedz wrogowi memu, biskupowi Pełce, że zwyciężył.. Pięciu synów miałem, dziś mam tylko jednego: dwa lata temu straciłem dzielnego, a trzeciego z rzędu Mieszka, dawniej jeszcze Stefana, roku zeszłego Odona pochowałem, a teraz... Bolka wrogowie mi zabili; czuję się złamanym...

Ostatniego Władysława narażać nie będę, wrócę do Poznania i tam w ciszy, w modlitwie żywota dokończę, bo mi rany dokuczają, zycie cięży, ludzie i sprawy obmierzły; nie chcę już niczego więcej, tylko spokoju...

To powiedziawszy, głowę znowu zwiesił ku piersiom, ręce opuścił i popadł w zadumę. Siwa jego broda sięgała teraz kolan.

Kadłubek chwile postał, a widząc, że nic doń nie mówi, pokłonił się nizko i wyszedł z namiotu. Nikt mu drogi nie tamował, minął spokojnie obóz i wrócił na drogę, którą przyszedł, a o brzasku dnia dotarłszy do klasztoru, pomyślnych wieści biskupowi udzielił.

Tegoż jeszcze dnia Pełka wyruszył do Krakowa, by księżnej Helenie, matce Leszka, donieść o zwycięztwie. Jadąc wygodnie, odpoczywając nocą, stanął nazajutrz wczesnym rankiem w starej stolicy Piastów. Księżna jeszcze spala, na pokoje starszego jej synu przeto podążył. Właśnie stanął u drzwi i rękę wyciągnął, by uchylić oponę je kryjącą, gdy z po za niej wysunęło się młode chłopię o jasnych włosach, krótko nad czołem przystrzyżonych, w błękitnej obcisłej sukni a pękiem kwiecia w dłoni. Chłopiec, palec położywszy na ustach, wyrazem twarzy nakazywał ciszę: snać książę jeszcze spał, posłyszawszy więc kogoś idącego, wybiegł, by go o tem uprzedzić. Lecz widok biskupa zmieszał chłopczynę, pokłonił się dostojnemu panu i coś bełkotać począł w swej obronie.

— No, no, nie lękaj się, Gabryku, — rzekł biskup, gładząc jasną głowę chłopięcia — rad jestem, iż wiernie służysz twemu panu, lecz cóż to za pęk kwiecia trzymasz w dłoni?

Gabryk podniósł wesoło głowę, uśmiechnął się i odrzekł:

— To niezabudki, wielebny ojcze. Pan lubi te kwiaty, zbieram je co rano w poblizkim strumieniu i stroję mu łoże, by gdy się zbudzi, mógł niemi się cieszyć.

— Chociaż śpi twój pan, wejdę jednak do komnaty, i zbudzę go — rzekł biskup. — Młody ze słońcem wstawać powinien, by na gnuśnika nie wyrósł.

To powiedziawszy, odsłonił oponę i wszedł do sypialni Leszka Białego. Było to istne gniazdeczko puchem wysłane; troskliwa, pieszcząca ręka matki urządzić mogła tylko coś podobnego. Ściany były pozawieszane oponami, podłoga kobiercem wysłana, na łożu bogatem, wśród miękkich poduszek, przykryty lekka jedwabna kotarą, spał książe Leszek, Białe, len przypominające włosy, niewiele różniły się kolorem od pościeli; spał cicho najlżejszy smer nie mącił mu spokoju, najmniejsza muszka nie naprzykrzała się, ani jeden promyczek słońca nie drażnił go. Tuż obok łoża klęczał na jednem kolanie chłopiec tegoż wzrostu, co Gabryk, ubrany zupełnie jak tamten i pękiem pawich piór opędzał od czoła księcia natrętne muchy i komary. Okna były starannie ciemnemi zasłonami zakryte, pod ścianą koło drzwi spały dwa wielkie wyżły, zwinięte w kłębek, w kącie niedaleko nich drzemał na kołku, do ściany przybitym, przywiązany doń łańcuszkiem sokół. Na tejże ścianie zawieszona była broń najrozmaitsza, pod inną znowu ścianą widać było jeszcze klęcznik hebanowy, a nad nim krzyż wielki z kości słoniowej; pod drugą zaś skrzynię okutą, gdzie książę suknie chował, dalej krzesła wygodne i stół między niemi.

Obiegłszy wzrokiem tę izbę, biskup chwilę z uśmiechem łagodnym popatrzał na śpiącego, na pazia i Gabryka, strojącego łoże kwiatami, poczem przysunął się do okna, odrzucił firankę i rzekł głośno:

— Słońce już wysoko na niebie, gnuśniki i słabi śpią tylko o tej porze, kto młody i zdrów, zrywa się do czynu.

Tłumione zasłoną promienie słońca wpadły teraz do izby wesoło, zbudziły chrapiące psy i drzemiącego sokola; psy zaszczekały i machając radośnie ogonami porwały się z ziemi w raźnych podskokach, zatrzepotał skrzydłami sokół i chciał wznieść się w górę, lecz łańcuch przypomniał mu niewole. Zbudził się i Leszek uśmiechnął do wiernych paziów i spostrzegłszy biskupa zawołał:

— Czyż to już tak późno? — i zerwawszy się, wyskoczył z łoża nieco zawstydzony.

— Już ósma, mości książę, ludzie już dawno pracują — z łagodnym uśmiechem odparł Pełka.

Tymczasem Gabryk podał śpiesznie suknie panu, a drugi paź, któremu było na imie Bolko, trzewiki. Ubrawszy się szybko, książę poszedł pokłonem powitać dostojnego gościa.

— Dobrą wieść przyszedłem wam zwiastować — rzekł biskup, podając dłoń do ucałowania Leszkowi. — Mieszko stary sam pokonanym się uznaje, o Kraków nie będzie się więcej dobijał.

— Chwała Bogu! — krzyknęli jednocześnie Gabryk i Bolko — cześć miłościwemu księciu krakowskiemu — i zgiąwszy kolana przed Leszkiem, uderzyli przed nim czołem.

Młodzi słuchali starca ciekawie, on im powtórzył wszystko, co słyszał Wincenty Kadłubek od żołnierzy Mieszkowych i tak godzina zbiegła. Wkrótce księżna wysłała wojewodę Mikołaja, swego powiernika, do biskupa, prosząc go do siebie. Pełka natychmiast na pokoje księżnej pośpieszył, a Wojewoda wezwał jej syna do nauki. Lecz Leszek nie miał jakoś ochoty do książki, patrzał tęskno na paziów i rad był widocznie iść z nimi. Chłopcy zrozumieli życzenie pana.

— Na Wiśle czeka łódź książęca — rzekli — czeka sieć i wędki, wszystko gotowe do połowu. — Uśmiechnął się pobłażliwie Wojewoda.

— Wolisz ich towarzystwo, niż moje, — rzekł — to idźże dziś z nimi, uczcij dzień swego tryumfu. Od ludzi, co z biskupem przyjechali, dowiedziałem się, że Mieszko składa przed nami dobrowolnie broń i pokonanym się uznaje. Świętujże dzisiaj, taką wieść warto uczcić; lecz jutro wezmę cię do książki, lubo wolisz łowy. Nauka każdemu potrzebna a tembardziej księciu. Im wyżej stoimy, tem rnędrsi i lepsi być winniśmy. No, chodźmy do łodzi.

U brzegu czekała łódź, strojna w wieńce ze świeżych niezabudek, złota sieć wisiała na niej i złote wędki na dnie leżały. To Gabryk i Bolko przygotowali tę niespodziankę. Uśmiechem zadowolenia podziękował im Leszek i wbiegł do łodzi.

— Idźcie po brata mego — rzekł — i on też lubi połowem się zabawiać, dlatego z ochotą popłynie z nami.

Bolko natychmiast pobiegł do zamku po księcia Konrada, a za nim zwolna wojewoda Mikołaj podążył.

— Szczęśliwe chłopię — mówił sam do siebie, idąc poważnym krokiem — oby los zawsze był tak dlań przychylnym, oby go ludzie tak zawsze kochali, oby nigdy zmienności jednego i drugich nie doznał i Nazajutrz zwycięzkie hufce zjechały na zamek. Zbrojny orszak ciągnął długim, różnobarwnym szeregiem, tłumy ludu wybiegły na miasto, by się mu przypatrzeć. Byli tam Rusini w kożuchach sobolowych i kołpakach wysokich na głowach; Krakowianie w stal okuci od stóp do głów, Sandomierzanie i inni, a wszyscy strojnie, bogato, jak na święto przybrani. Na czele orszaku jechał książę Roman Włodzimierski z ręką na temblaku, gdyż rannym był w boju i wojewoda Goworek, którego w istocie ujęli Szlązacy podczas boju, lecz wydobył się z niewoli.

Księżna aż na dziedziniec zeszła witać tak miłych gości, a słów nie mogąc znaleźć, łzami dziękowała za przysługę im oddaną.

Odsłoniwszy siwą głowę, stary Goworek pokłonił się jej do kolan.

— Com uczynił, uczyniłem dla pacholąt księcia Kazimierza, względem którego wszyscy poddani mamy moralne obowiązki, bo dobrym był panem — rzekł głosem uroczystym.

Wesoło ucztowano tego dnia na krakowskim zamku. Odtąd nastały dla księżnej Heleny czasy pokoju: Mieszko, który długi czas czynił zabiegi o koronę, usunął się nareszcie do Wielkopolski, gdzie w ciszy i modlitwie stare lata pędził. Pod opieką panów, wojewody Goworka oraz biskupa Pełki, sprawowała rządy w Krakowie Helena, a Leszek rozwijał się powoli, marząc o tronie i władzy.

II.

Lat cztery minęło od powyżej opisanych wypadków. Nocy pewnej na zamku krakowskim cisza zupełna panowała, w oknach już ciemno, w kilku tylko jeszcze światło połyskiwało. W bogatej izbie, strojnej kwieciem i jedwabnemi oponami bogatemi, oświetlonej siedmioramiennym świecznikiem, który stał w pośrodku izby na stole kobiercem przykrytym, siedzi w złoconem krześle kobieta młoda jeszcze, ale jakby znękana, i zmęczona życiem. Strój jej, lubo bogaty, zaniedbany: wspaniały, powłóczysty płaszcz spada jej z jednego ramienia, włos jasny rozpleciony leży w nieładzie na plecach, złocisty pas zsunął się z bioder, na obcisłej jedwabnej sukni widać ślady łez. Smutną jest mimo młodości i zadumaną mimo nocy. Nie sen jej na myśli, ale troska w oczach i na licu widnieje. Coś w myśli waży, nad czemś się zastanawia widocznie, i nie wie co postanowić, co rzec ostatecznie, bo chwilami wzdycha ciężko i ręką czoło przeciera. Czasami podnosi się z krzesła i chce iść, jakby już postanowiła, co ma uczynić, to znowu zatrzymuje się, namyśla i ciężko, boleśnie wzdycha. U nóg jej dwoje pacholąt: jeden jasny, jak anioł, ten śpi, ukrywszy twarz w dłoniach, drugi czarnowłosy pełnemi niepokoju oczyma wpatruje się w panią, radby wyczytać myśl z jej czoła, odgadnąć troskę, co ją dręczy, ulżyć jej i pocieszyć. Na przeciw tej grupy na wysokim, złoconym drągu, na wierzchu którego gniazdo ptasie widać, idąc śpi sokół, wierny towarzysz swej pani, a u nóg jej na miękkiej poduszce drzemie piękny chart..

Ciszy nocy nic tu nie zakłóca. Lubo nie wszyscy śpią, paź, co czuwa, nie śmie się ruszyć, by dumań księżnej Heleny nie przerwać, tak zatopiona w myślach, że nie widzi jego czarnych, nełnych niepokoju źrenic wpatrzonych w nią ze smutkiem. Lecz poruszyła się znowu, i oparła bezwiednie dłoń na ramieniu czarnowłosego pazia.

— Niech mi twój syn panowania ustąpi, a ja go za swego syna przybiorę — poczęła mówić sama do siebie. — Oddam mu później rządy i najuroczyściej ustanowię go prawowitym następcą po sobie, aby godność krakowskiego władcy, czyli raczej panowanie nad całą monarchyą, nieprzerwanem następstwem w tym rodzie ustalonem zostało.

Słowa te wychodziły z ust księżnej półgłosem jak przez sen. Chwilami zatrzymywała się, zdawała się zastanawiać nad każdem słowem wymówionem, ważyć je, rozbierać; snać powtarzała czyjeś słowa, a nie własne myśli wypowiadała. Wypowiedziawszy to zdanie, siadła znowu w złoconem krześle, wsparła głowę na dłoni i zadumała się.

Po chwili jednak wstała, teraz w oczach jej gorzało jakieś postanowienie.

— On książe, on kłamać nie może — rzekła głosem silnym — on słowa dotrzyma. Od ciągłych zamieszek kraj upada, marnieje, słaba ręka niewieścia ładu nie utrzyma, nie zapewni szczęścia poddanym... Tak, ustąpić powinnam, mnie kądziel przystoi, nie władza. — Tu wyciągnęła rękę w kierunku, gdzie pod ścianą, okryte błękitną oponą stały ogromne, złociste krosna, a na nich kłębki i motki jedwabne leżały. — Mnie synów hodować, mówiła dalej, a nie berłem władać: mnie króla narodowi przygotować, a nie samej królować. Książę kłamać nie może, on władzę ujmie chwilowo w ręce, by pokój narodowi zapewnić, a potem odda ją synowi memu. Dla dobra kraju i syna mego ustąpić z tronu powinnam, z miejsca pierwszorzędnego się usunąć i z pani zostać poddanką.

I mówiąc to, skierowała się zwolna w stronę, w której ciężka firanka kryła wejście do drugiego pokoju, odsłoniła ją i zatrzymała się w progu. Alabastrowa lampa, zwieszająca się od pułapu, słabe, migotliwe światło rzucała na sypialnię Leszka. Spał syn Heleny spokojny, troski matki nie płoszyły mu snu z oczu. Coś tam słyszał, że stryj Mieszko, otrząsnąwszy się z odrętwienia, w jakie go klęska doznana pod Mozgawą i śmierć syna wprowadziły, czyni znowu zabiegi o ziemię krakowską, lecz tych pogłosek nie brał do serca. Ufał, że ci, co nad nim czuwają, matka i panowie, krzywdy mu uczynić nie dadzą. Spał też spokojnie, a obok niego na skórze niedźwiedziej, rozciągniętej na podłodze, Gabryk, wierny jego paź, pod ścianą dwa psy zwinięte w kłębek, a na kołku sokół.

Helena, obiegłszy spojrzeniem sypialnię, pełne łez oczy zatrzymała na synu.

— Tak — poczęła znowu przerwany chwilowo monolog, — dla twego dobra usunę się z tronu. Stryj twój ma słuszność, i czemże jestem obecnie? Narzędziem w ręku twych opiekunów: słaba niewiasta, spełniam tylko ich wolę, a władza, jaką piastuję, to czcze słowo, oni władzą... Gdy dorośniesz, tak samo rządzić zechcą i będziesz ty znowu ich narzędziem. Gdy oddani rządy twemu stryjowi, on sam panem będzie, a potem tobie władzę niepodzielną odda... Złota przystoi książętom korona, powiedział Mieszko, nie gliniana, a ja glinianą noszę, sztuczną, udaną. Tobie stryj złocistą wróci, taką, jaka wnukowi Krzywoustego przystoi, prawdziwy dyadem monarszy.

Tu umilkła, czas jakiś wpatrywała się w śpiącego wciąż spokojnie syna, poczem zwolna wróciła do swej komnaty, zbliżyła się do czarnowłosego pazia, położyła dłoń na jego ramieniu i tonem władczyni rzekła:

— Chcę, ażeby dziś jeszcze, jutro najdalej, ktoś do księcia Mieszka udał się z zamku tajemnie i te mu słowa rzekł: Księżna Helena przystaje na wasze prośby, miłościwy panie i czeka waszego przybycia. Ale uważaj i pamiętaj, moje dziecko, że prócz mnie i ciebie i tego co na podróż się waży, nikt więcej wiedzieć nie powinien o tem, co ci mówie teraz.

— Czyż uwierzy książę Mieszko słowom posłańca? — zapytał paź.

— Ten pierścień świadectwem będzie, że odemnie przybywa.

To powiedziawszy, Helena zdjęła kosztowny, sygnet z palca ozdobiony wielkim szafirem, w pośród którego świecił niby łza brylant i podała go paziowi, który skłonił się i wyszedł z komnaty. Zbudziwszy jasnowłosego pazia, Helena przeszła do sypialni, czas było pomyśleć o spoczynku. Nazajutrz dworzanie pytali siebie wzajemnie, gdzie się podział czarnowłosy paź księżnej? Nie było go na zamku cały dzień, i dnia następnego także pytali się jego towarzysza; ten ruszał ramionami, i dla niego zniknięcie to było zagadką. Księżnej pytać nie śmieli, ona milczała, miałożby to znaczyć, iż wie, co się stało z chłopcem?

Coś ze dwa tygodnie nie było czarnowłosego pazia na zamku, potem zjawił się tak nagle, jak znikł niespodzianie, ale nikomu powiedzieć nie chciał, gdzie był i co robił przez ten czas. Wszystkich zajmowała sprawa wówczas daleko ważniejsza. Księżna oznajmiła panom, iż lada dzień spodziewa się przybycia na zamek Mieszka starego i że postanowiła Oddać mu władzę nad państwem i opiekę nad synem.

Z różnem wrażeniem przyjęli to oświadczenie księżnej panowie, lecz żaden oporu nie stawiał. Ośmdziesięciokilkoleni starzec nie wydawał się im niebezpiecznym; ufali, iż rządzić nim będą.

Wśród dworzan, gdy tu wieść się rozbiegła, zawrzało. Całemi dniami radzili starzy i młodzi nad postanowieniem księżnej. Bolko i Gabryk słuchali starszych, lecz nie odzywali się, posmutnieli tylko czegoś, aż śmiał się z nich Leszek.

— Co do mnie — mówił — wszystko mi jedno, stryj czy panowie sprawiać będą opiekę. Wszakże gdy dorosnę, księciem krakowskim zostanę, nie wiem doprawdy, o co wam idzie.

— Starzy ludzie mówią, że książę Mieszko chytry, że koronę przekaże synowi — odezwał się. Gabryk.

— Na to wojewoda Goworek nie pozwoli — pewnym tonem odparł Leszek.

Mieszko zapowiedział swój przyjazd na dzień pierwszego Lipca. W wigilią owego dnia wieczorem ludno było w izbie dworskiej; gdy księżna udała się na spoczynek, cały dwór męzki i niewieści zebrał się tu.

— Jutro nowy pan zasiądzie na zamku, kto wie, czy nas nie rozegna — mówił Grzegorz ze Zbina, dworzanin księżnej. — Swoich pewno przywiezie i powie, żeśmy niepotrzebni.

— Was może to spotka — odparł Gabryk, który tu był także — my służbą następcy księcia.

— Ha! ha! — rozśmiało się kilku — dzieciuch z ciebie, gdy sądzisz, że dotrzyma słowa. Trudno uwierzyć, żeby miał pominąć własną krew i ostatnie lata złamanej starości poświęcić ciężkiej pracy dla pacholęcia Kazimierzowego.

W Gabryka oczach zabłysł niepokój:

— Wojewoda Goworek nie dozwoli skrzywdzić pacholęcia Kazimierzowego — rzekł:

— I cóż starzec poradzi przeciw książęcej woli? Gabryk zadumał się.

— Więc sądzicie — zapytał po chwili — że książę Mieszko jest chytrym lisem, który umie podstępnie działać? Ze miodowemi słowami ujął słabą niewiastę, a raz zasiadłszy na tronie, własnemu synowi tron przygotuje?

Nikt mu na to nie odpowiedział; Mieszko nazajutrz miał przybyć, niebezpiecznem było głośno przyznawać, że się go uważa za lisa chytrego. W zamku były ciemne lochy, a Mieszko łagodnością się nie odznaczał.

— Myśl ty zawczasu o sobie — odezwał się do Gabryka, bardzo zaniepokojonego, dworzanin Grzegorz — ty także, Heniu — dodał, trącając zadumanego pazia księżnej — ty pewno pierwej wyjedziesz z zanikli; niż Gabryk.

— Może wyjadę, lecz tylko z księżną — odparł spokojnie zaczepiony i podniósłszy się, poszedł zwolna do pokojów Heleny. Za nim wysunął się towarzysz jego Stefan. Henio zwrócił się do niego:

— Cóż ty myślisz z sobą zrobić? — zapytał. — Czy także oglądać się za nową służbą?

— Ja — odparł z namysłem Stefan — ja zrobię to, co i ty.

— Więc pamiętaj, iż ja nigdy nie zapomnę, że gdy księżna Helena na zamku krakowskim panią była, to ja wtedy biedny i nieznany łask jej doznawałem — odrzekł z mocą czarnowłosy chłopiec.

To mówiąc, opuścił izbę, a z nim razem jasnowłosy Stefan; Gabryk i Bolko zostali, słuchali czas jakiś jeszcze rozmów dworzan, z których większość była przekonaną, że Mieszko nie przystanie na żądanie Heleny i nie uzna syna jej swym następcą. Po wyrazistej twarzy Gabryka, w której jak w zwierciedle myśl każda sio odbijała, rysowały się różne wrażenia, to smutek, to niepewność i trwoga, to gniew na nią występowały. Około północy opuścił izbę dworską i do sypialni księcia podążywszy, rzucił się na niedźwiedzią skórę, pod jedną ze ścian leżącą i próbował usnąć. Lecz sen nie przychodził mu do oczu, wspomnienia rozmowy dworzan płoszyły go; przewracał się, stulał powieki, usnąć jednak nie mógł.

Coś w pół godziny po jego tu przyjściu, wsunął głowę za oponę, kryjącą drzwi sypialni, Bolko i ujrzawszy towarzysza leżącego na skórze, chciał się cofnąć, gdy Gabryk zerwał się.

— Jesteś — szepnął — to dobrze, zostań tu, bom czegoś chory — i zostawiwszy zdumionego Bolka, sam wyszedł z sypialni. Zwykle gdy Bolko tu pierwszy przychodził, to Gabryk spędzał go ze skóry, dziś sam mu ustępował miejsca. Zastanowiło to jego to-warzysza i on też spać nie mógł dzisiejszej nocy. Nazajutrz rano równo ze świtem porwał się z posłania Bolko, doleciały go jakieś gwary, podniósł się więc i wysłuchiwać począł. Gwar szedł z dziedzińca, przypuścił więc, że Mieszko może zbliża się do stolicy, wybiegł przeto dowiedzieć się, co znaczy ten hałas. Powiedziano ran, że służba Mieszka już zjechała z wyładowanemi skrzyniami na zamek, i że lada chwila sam książe pojawi się w jego murach. Wzruszony tą wieścią, wrócił coprędzej do sypialni, zbudził Leszka, ten począł się śpiesznie ubierać, chciał bowiem wyjść na dziedziniec na powitanie stryja. Bolek służył mu, ale tak jakoś niezręcznie, jak nigdy i na drzwi ustawicznie spozierał, a zapominał o tem, co mu polecał Leszek, iż ten zniecierpliwiony kazał mu odejść, a Gabryka przysłać. Bolko opuścił sypialnię, powrócił wszakże niebawem zmieszany, smutny i powiedział, że Gabryka nigdzie znaleźć nie mógł. Wolał skłamać, niż prawdę rzec. Gabryk usłyszawszy, że książę go żąda, umknął na dziedziniec.

Rad nie rad, musiał Leszek przyjąć usługi Bolka. Lecz niepotrzebnie tak się śpieszył, bo nietylko że zdążył się ubrać, ale mógł pójść jeszcze na pokoje matki i brata. Dopiero koło dziesiątej dano znać Helenie, że Mieszko wjeżdża na dziedziniec. Wsparłszy się na ramieniu starszego syna, młodszego mając po lewej stronie, otoczona panami i służbą, mając tuż za sobą dwóch swoich paziów i trzeciego Bolka, którzy koniec jej długiej szaty nieśli, udała się księżna naprzeciw dostojnego gościa. Właśnie wchodzili do izby przyjęć, gdy ujrzeli naprzeciw siebie księcia Mieszka. Kilku dworzan, kilku panów wielkopolskich i krakowskich otaczało go, tuż przy nim szedł syn jego, mężczyzna już w lat pełni, za nim... Gabryk, dźwigający koniec książęcego płaszcza.

Leszek spojrzał zdumiony, od pazia przeniósł pytający wzrok na matkę, ona snać zrozumiała jego niepokój, bo szepnęła doń:

— Stryj jest dzisiaj naszym gościem, on gościa naszego wprowadza.

Czułe było powitanie: Mieszko ucałował z szacunkiem rękę bratowej, synów jej przycisnął do piersi, starszego dłużej zatrzymał w objęciu, a potem położył dłoń na jego ramieniu i zwróciwszy się do panów, rzekł:

— To wasz przyszły książę.

Helena zaprosiła gości do sali biesiadnej, gdzie podróżnych czekał iuż stół suto zastawiony. Pierwsze miejsce zajął Mieszko, po lewej stronie kazał usiąść Helenie, po prawej jej synowi, po z wtóry przeto uznawał go dziś swym następcą. Mieszkowi służył jego dworzanin Zdzisław z Gołczwi, Leszkowi Bolko i Gabryk, który powrócił do swego pana.

Pouczcie, która paro godzin trwała, goście przeszli na dziedziniec gdzie różne zabawy przygotowano. Stały rumaki osiodłane stał cel do rzucania pocisków, pierścienie do zdejmowania ich kopiami i tym podobne wojenne zabawki. Starsi ławy i krzesła wokół ustawione zajęli, młodzież rumaków dosiadła. Dla Heleny i Mieszka przygotowano na wzniesieniu dwa złociste krzesła pod baldachinem. Zająwszy je, szukali wzrokiem synów, którzy w zabawie udział brali. Wyćwiczony przez starego Goworka, Leszek z całego dworu najdzielniej jeździł, strzelał i zrywał pierścienie i jako wybornie wprawny w wojennych ćwiczeniach, najwięcej zdobył pierścieni i wszystkich prześcignął w biegu. Ilekroć dworzanie tryumf syna Kazimierzowego ogłaszali, tylekroć oczy Heleny blaskiem szczęścia jaśniały, a twarz się Mieszka chmurzyła. Mimo tego, gdy zwycięzca zbliżał się po nagrodę do obojga, Mieszko czuie go zawsze do piersi przycisnął i mówił:

— Dzielnego mieć będą Krakowianie książęcia.

Dzień minął bez chmury; wieczorem zebrani w zamku panowie złożyli przysięgę, iż następcą Mieszka będzie Leszek i nadto postanowiono, że kto przysięgę złamie, wyklętym będzie przez arcybiskupa gnieźnieńskiego. Rada z tego, co uczyniła, Helena udała się na spoczynek. Gabryk i Bolko dobijali się tego wieczora, który z nich ma spać tej nocy przy panu, a gdy żaden stąpić nie chciał, Leszek doradził, by oba zostali i na jednej skórze niedźwiedziej noc przepędzili.

Koniec wersji demonstracyjnej.

III.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

V.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej