Artur Gruszecki

ZWYCIĘZCY

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I.

II.

III.

IV.

V.

VI.

ZWYCIĘZCY

Gruszecki Artur

I.

Kapitan von Wiederheim, adjutant osobisty generała Werdera, komenderującego po wzięciu Strasburga korpusem południowym, osadził konia tuż przed gankiem domu, zajętego przez generała. W tej chwili jeden z żołnierzy, będących na służbie, poskoczył, pochwycił konia za uzdę przy pysku i salutował przed adjutantem, który, zeskakując z konia, spytał:

— Pan generał?

— W biurze.

Adjutant, brunet trzydziestokilkoletni, szczupły, średniego wzrostu, przygładził ciemną brodę, poprawił szarfę białawą, przewieszoną na lewem ramieniu przez pierś ku prawej stronie, oznakę adjutanta, i dzwoniąc lekko ostrogami, szedł ku domowi, przed którym miarowym krokiem przechadzał się żołnierz, będący na warcie.

Piechur, w błyszczącym mundurze, w błyszczącej pikelhaubie, prezentował broń.

Kapitan von Wiederheim skinął lekko głową i przez sień, gdzie stało kilku dragonów, wszedł do jasnego przedpokoju.

Oficer, będący na służbie, uśmiechnął się do wchodzącego i, uprzedzając pytanie, rzekł:

— Generał czeka.

Kapitan lekko zapukał do drzwi, z poza których dało się słyszeć ostre, rozkazujące wezwanie do wejścia:

— Herein!

Adjutant wszedł do obszernego pokoju, oświetlonego dwoma oknami i, zamknąwszy drzwi za sobą, zrobił dwa kroki w kierunku generała, siedzącego za wielkim stołem nad mapą sztabu generalnego, ze szkłem powiększającem w prawej ręce, ozdobionej obrączką ślubną i wielkim sygnetem na palcu wskazującym.

Generał spojrzał na stojącego w postawie wojskowej adjutanta szaremi, przenikliwemi, trochę przekrwionemi oczyma, ocienionemi krzaczastemi brwiami, z torbami pod dolnemi powiekami i spytał krótkim, rozkazującym tonem:

— Co nowego?

Adjutant wyprostował się i, trzymając prawą rękę na błyszczącej pikelhaubie, wspartej na rękojeści szabli odpowiedział głosem słuźbistyrn:

— Z patrolu dragonów, wysłanego wczoraj z porucznikiem Feldsteinem, wróciły przed chwilą dwa konie bez jeźdźców. Jeden z koni draśnięty kulą na lewej łopatce.

— A z ludzi? — odezwał się generał, marszcząc czoło tak, że krzaczaste brwi zeszły się niemal z sobą.

— Dotychczas nikt nie wrócił.

Twarz generała, nalana, żółtawa, z obwisłymi, twardymi wąsami, stała się bardziej żółtą, tylko szrama na lewym policzku bieliła się z czerwonawą żyłką przez środek. Odłożywszy szkło powiększające, generał uderzył pięścią w stół, mrucząc gniewnie:

— Francs-tireurs, podłe psy... to ich sprawka... ale niech ja ich dostanę... zapłacą mi — i powiódł dokoła wzrokiem, w którym malowała się wściekła zawziętość, a wzmożone przekrwienie szarych oczu nadawało im coś tygrysiego.

Adjutant, który znał skłonność generała do okrucieństwa, uśmiechnął się słabo przy ostatnich słowach.

W pokoju nastała chwilowa cisza, a przez okna dolatywał szmer miarowych kroków warty, dalekie rżenie koni i przytłumiony gwar kilkunastu tysięcy obozujących żołnierzy.

Generał oparł głowę na lewej ręce i chmurny wpatrywał się w kąt pokoju, pogrążony w myślach.

Wyprężony adjutant przybrał wygodniejszą pozycyę i, czekając rozkazu, rozejrzał się po pokoju.

Osmalone i porozdzierane tapety różowe, potłuczone obrazy, ciemnoczerwone plamy na posadzce świadczyły, że przed niedawnym czasem toczyła się tu walka przeciw zwycięskim Niemcom. Z umeblowania zostało kilka uszkodzonych krzeseł, krytych białym aksamitem ze złotym haftem i fotel, na którym siedział komenderujący generał.

Adjutant spojrzał z kolei na generała, który zacisnął wązkie, sinawe usta, nakryte twardymi, nastroszonymi wąsami, a nadmiernie rozwinięte dolne szczęki poruszały się leniwie, jak gdyby coś przeżuwały.

Lekki szczęk szabli adjutanta przebudził zamyślonego generała, który rzucił okiem na stojącego i, nie zmieniając pozycyi, rzekł:

— Porucznik dragonów, Feldstein, wysłany z patrolem? należał do trzeciej dywizyi?

— Tak, ekscelencyo.

— Wystosujesz pan rozkaz dzienny do trzeciej dywizyi, zachęcający żołnierzy do pomszczenia poległych towarzyszów.

— Wedle rozkazu waszej ekscelencyi.

Przez drzwi z przedpokoju doleciał przygłuszony dźwięk rozmowy, generał, prostując się w fotelu, rozkazał:

— Zobacz pan, kto przyszedł?

Adjutant zwrócił się na miejscu, zbliżył się do drzwi i spytał przyciszonym głosem oficera, będącego na służbie:

— Jego ekscelencya pyta, kto rozmawiał?

— Przyprowadzono naszego szpiega, Meyerhoffa, z wiadomością o patrolu Feldsteina.

Adjutant wrócił do pokoju i zameldował otrzymaną odpowiedź.

— Wprowadzić Meyerhoffa — zabrzmiał krótki rozkaz.

Po chwili nadszedł adjutant w towarzystwie szpiega, ubranego w ciemny marynarkowy garnitur. Meyerhoff, ryżawy blondyn, piegowaty, pochylił głęboko krótko ostrzyżoną głowę i, prostując swą przysadzistą postać, stanął pokornie przy drzwiach, rzuciwszy przelotne spojrzenie swych jasno-niebieskawych oczu na siedzącego dostojnika, wpatrującego się w niego badawczo i przenikliwie.

— Przystąp bliżej — rzekł generał. Wezwany zrobił dwa kroki i stanął tuż obok adjutanta, który z nietajoną odrazą odsunął się w głąb pokoju i spojrzał pytającym wzrokiem na komendanta.

— Zostań pan tutaj — rozkazał generał, a zwracając się do Meyerhoffa: — Mów prawdę, inaczej stryczek.

— Ja to wiem, — odrzekł, starając się uśmiechnąć, szpieg.

— Słucham! — zawołał generał i wpatrzył się w niego swemi szaremi, ze stalowym odbłyskiem oczyma, jak gdyby przenikał aż do mózgu, do myśli.

Meyerhoff pod wpływem tego wzroku lekko pobladł i na razie mimo otwierania ust nie mógł przemówić, tylko chwytał powietrze i głośno przełykał ślinę. Wreszcie zaczął drżącym głosem:

— Patrol dragonów odpoczywał wczoraj w nocy w przydrożnej gospodzie. Nad ranem otoczyli ich wolni strzelcy i wystrzelali wszystkich.

— Czy daleko od naszego obozu? — spytał generał.

— Będzie ze czternaście kilometrów.

— Na której drodze?

— W kierunku Bar-le-Duc, gościniec rządowy.

— Ilu było wolnych strzelców?

— Mówią, że ich było trzystu, może pięciuset... ja nie wiem...

— Musisz się dowiedzieć — rzekł generał surowo — ilu ich, skąd przyszli, dokąd się udali?... Daję ci tę noc do poszukiwań; jutro czekam ścisłych wiadomości.

— Rozumiem — odpowiedział Meyerhoff z przyciszonym jękiem — ja będę się starał dogodzić waszej ekscelencyi... ale., jeśli nie będę mógł...

— Musisz — krzyknął generał tak ostro, że pod Meyerhoffem zadrżały i skurczyły się kolana, a na czole i garbatym nosie wystąpiły kropelki potu.

— Ja to zrobię — odpowiedział zdławionym ze strachu głosem.

— Idź... zapłatę otrzymasz jutro — powiedział generał łagodniejszym tonem.

Meyerhoff odetchnął głęboko i, skłoniwszy się niezgrabnie, opuścił pokój pośpiesznym, nierównym krokiem.

Adjutant, który nie spuszczał oka z Meyerhoffa, widząc jego przerażenie i pośpiech przy wyjściu, mruknął z pogardliwym uśmiechem:

— Podły tchórz...

— Ale pożyteczny — rzekł generał i, pocierając ręką kontuzyowane kolano, dodał: — Tę bandę zbójecką wolnych strzelców trzeba zgnieść...

— Wybić co do nogi! — rzekł kapitan głosem zawziętym.

— To się rozumie — zamruczał generał, wpatrując się w mapę przez szkło powiększające.

Wtem zapukano do drzwi, w których stanął oficer, pełniący służbę, i zameldował:

— Kuryer generalnego sztabu z kwatery głównej.

— Niech wejdzie.

Do pokoju wszedł, głośno stukając butami, z brzękiem ostróg i szabli, wachmistrz żandarmów polowych. Wysoki, pleczysty chłop, z twarzą szeroką, opaloną, otoczoną jasnym, pomierzwionym zarostem, ubrany w zielony mundur, spodnie wpuszczone w buty wysokie, przepasany białym rzemieniem, w którym tkwił rewolwer i, nie zdejmując zapylonej pikelhauby, meldował, salutując po wojskowemu:

— Kuryer z kwatery głównej wczoraj o piątej po południu wysłany z rozkazem — i podał generałowi torbę.

Ten, otwierając zamek torby, spytał:

— Droga była wolna?

— Tak, wasza ekscelencyo.

Generał wyjął szarą kopertę, uważnie obejrzał pieczęć, rozciął brzeg ostrożnie i, wyjąwszy papier, zaczął czytać.

Żandarm i adjutant stali wyprostowani, wpatrując się w komendanta, który w miarę czytania rozjaśniał swą chmurną, nabrzękłą twarz, a skończywszy, uderzył lekko ręką w papier, mówiąc z uśmiechem:

— To dobrze.

Następnie dał kuryerowi znak ręką, że może odejść, rozkazując:

— Za cztery godziny otrzymasz odpowiedź i pojedziesz... koń zdrożony?

— Wytrzyma powrotną drogę, wasza ekscelencyo.

— Dobrze — skinął głową na znak skończonej rozmowy, a po jego wyjściu zwrócił się do adjutanta:

— Panów oficerów sztabowych do mnie — rzekł ostrym, syczącym głosem — czekam — i spojrzał na zegarek, który wskazywał wpół do szóstej po południu.

— Wedle rozkazu — odpowiedział adjutant, wychodząc.

Generał, trąc wygoloną głowę lewą ręką, nasłuchiwał, patrząc w okno, przez które wpadało do pokoju blade światło pogodnego dnia październikowego.

Po chwili rozległ się tętent koni, a przez okno mignęły sylwetki dragonów, pędzących na koniach w różnych kierunkach.

Generał znowu potarł kontuzyowane kolano, dłonią odsunął z ust nastrzępione, twarde, siwawe wąsy i zwolna wstał z fotelu.

Średniego wzrostu, pochylony lekko, skłonny do otyłości, powłóczył trochę lewą nogą i, założywszy w tył grube ręce, przechadzał się wolnym krokiem po pustym pokoju.

Przystąpił do okna, otworzył je i przez krótką chwilę nasłuchiwał gwaru i szumu obozu. Odwrócił się, a przechodząc obok stołu, dojrzał kopertę, przyniesioną przez kuryera.

Uśmiechnął się zadowolony. Tam w kwaterze głównej usłuchano jego rady i wydano wreszcie rozkaz, skazujący tych wstętnych francs-tireurs'ów na zagładę.

— Ale też zwlekali — uśmiechnął się z ironią — zasłaniali się prawem narodów, konwencyą genewską, a niebezpieczeństwo ze strony wolnych strzelców rosło z każdym dniem. Gdyby ci głupi, podli Francuzi — rozmyślał generał — schwycili wszyscy za broń, armia niemiecka znalazłaby się w bardzo trudnem położeniu. Dowozy żywności, amunicyi, porozumienie się poszczególnych korpusów byłoby utrudnione, niemal niemożliwe... O jakimś pochodzie naprzód, o zawładnięciu krajem nie można marzyć... A ci francs-tireurzy to zawiązek tego ruchu narodowego, to widomy i rozgłośny punkt zborny do zbrojnego oporu przeciw nam, zdobywcom Strasburga, Sedanu, Metzu... Zniszczyć ich, zdusić, a ludność przerazić bezwzględną surowością, to jedyny sposób, aby zagasić ten ogień oporu i nie dozwolić na pożar, któryby mógł objąć cały naród.

Na twarzy generała malowała się zawziętość i energia. Grube zmarszczki policzkowe przeciągnęły się aż ku wystającej brodzie, brwi ściągnęły się, w oczach przekrwionych błyszczała nienawiść i duma, że to on zabezpieczył pomyślny stan armii i obronił księstwo badeńskie od wtargnięcia wolnych strzelców w jego granice.

— Ach, gdyby oni wpadli tam, jak okrutnie mściliby się na bezbronnej niemieckiej ludności!...

Odpłaciliby z nawiązką wszystko, co tutaj ucierpieli od pruskich żołnierzy... Przypomniały mu się sceny, widziane naocznie, raporty i opowiadania o łupiestwie, mordach, gwałtach, pohańbieniach spokojnej ludności miast i wsi... Westchnął i zamruczał cicho. Tak, to wojna... wojna... nieszczęście, cóż robić?... Nasza surowa i bezwzględna dyscyplina musi budzić w żołnierzach srogość i chęć odwetu za wszystkie krzywdy, doznane od przełożonych... To są logiczne następstwa psychologii żołnierza, który wobec wroga pozbywa się na chwilę ciężaru dyscypliny... i tylko głupcy mogą brać za złe swawolę żołnierską.

To rozumowanie uspokoiło drażliwość jego sumienia i, patrząc na stos dzienników francuskich i angielskich, uśmiechnął się z politowaniem, jako człowiek wyższy i rozumniejszy.

— Niech krzyczą, niech piszą, skarżą się i narzekają, ale my, Niemcy, idziemy zwycięsko naprzód, a steroryzowana ludność nie śmie drgnąć!

Jedynie ci francs-tireurzy... podłe psy... oni chcą wpaść do Badenu, palić, niszczyć, rabować spokojne wioski niemieckie... a Baden bezbronny... ach, za każdą wieś niemiecką zniszczy sto wsi francuskich... za każdego Niemca powiesi stu Francuzów... on pokaże, co może zemsta patryoty Niemca...

Gdyby jednak ten Burbaki przedarł się do Badenu... gdyby...

Nachmurzony, z wydętemi, sinawemi wargami przystanął przy stole i spojrzał na rozłożoną mapę...

Dojrzał miasto Ettenheim w Badenie, w którego sąsiedztwie jego zięć miał większą posiadłość. Tam mieszka ukochana jego córka Minnchen z dwojgiem dzieci Willy i Auguste... takie miłe, piękne, mądre wnuczęta... Łzy błysły mu w oczach na wspomnienie rozkosznego śmiechu wnuka i piękności wnuczki... a jego córka Minnchen, taka dobra, gospodarna, miła... Czy też on ich jeszcze zobaczy?... Na wojnie różnie bywa, kule nie rozróżniają generała od szeregowca... może on jednak wróci zdrów do swoich... Gdyby jednak ci francs-tireurzy dopadli do Ettenheimu, dowiedzieli się, że to jego córka i wnuki, zamordowaliby je bez litości, mszcząc się za jego żołnierską surowość.

Na myśl o śmierci córki i wnucząt pobladł, poczuł trwogę, a na wyłysiałe czoło wystąpił pot. Przystanął, a po krótkim namyśle usiadł za stołem i zaczął pisać list, przerywając go monologami i odczytywaniem napisanych frazesów.

Nałożył binokle i pisał. Po chwili, podniósł w górę arkusik i odczytywał:

»Moja ukochana córko! Korzystając z kuryera, wracającego do głównej kwatery, piszę ten list. Pan Bóg pobłogosławił naszej sprawiedliwej sprawie, za Jego pomocą zwyciężyliśmy Francuzów na całej linii. Nasze zwycięskie wojsko jest pod Paryżem, a mnie przypadła zaszczytna misya uspokojenia ludności i zasłonięcia lewego skrzydła«.

— Hm... hm... — zamruczał generał — o możliwości wtargnięcia Burbakiego do Badenu nie mogę pisać... przerażą się Badeńczycy... ale jakąś przyczynę jej wyjazdu muszę dać... — zamyślił się.

Komendant korpusu obudził się w nim i zastąpił troskliwego ojca. Pochwycił pióro i pisał:

»Jest moją wolą, abyś natychmiast po otrzymaniu tego listu wyjechała z Augusta i Willy do Poczdamu i tam przy matce czekała końca wojny. Za miesiąc, za dwa, mam nadzieję, że bezbronna Francya poprosi nas o pokój«...

Po odczytaniu, słowa te wydały mu się za szorstkie i po krótkim namyśle dodał jeszcze:

»Wyjazd twój do Poczdamu jest konieczny, a przyczynę wyjaśnię ci ustnie«.

Dopisawszy kilka słów czułych, włożył list w kopertę, przypieczętował sygnetem i odetchnął głęboko, jak człowiek, który się pozbył wielkiego ciężaru.

Uśmiechnął się, rad z napisania listu; jeśli tylko córka z wnukami wyjadą z Badenu, on drwi sobie z Burbakiego, a grozą potrafi powstrzymać ludność od udzielania pomocy wolnym strzelcom; spojrzał z tryumfującym uśmiechem na otrzymany rozkaz z głównej kwatery.

Zwolna wstał z fotelu i przez otwarte okno przypatrywał się nadjeżdżającym oficerom sztabowym, którzy na dość obszernym placu przed domem komendanta gromadzili się, rozmawiając swobodnie ze sobą.

Znał ich niemal wszystkich i wiedział, że niektórzy z nich ganili go, nie lubili za surowość, krytykowali jego rozkazy... Jakżeby chętnie stanął niewidzialny wśród nich, wysłuchał ich sądu o sobie i potem ukarał za brak uszanowania i subordynacyi.

Uwagę jego zwróciła grupa trzech oficerów. Jeden z nich, podpułkownik von Arnstein, kręcił krótką, szwedzką brodę, i z uśmiechem ironicznym szeptał coś obok stojącemu podpułkownikowi czarnych huzarów. Był to smukły, zgrabny blondyn, ubrany z taką elegancyą i wytwornością, jak gdyby za chwilę miał się udać na dwór królewski. Obcisły mundur huzarski, czarny ze srebrnem szamerowaniem i srebrnemi wypustkami, uwydatniał doskonale jego silne, muskularne kształty i harmonijną budowę ciała. Słuchał z uśmiechem uwag von Arnsteina, który od czasu do czasu, uśmiechając się złośliwie, lekkim ruchem ręki wskazywał na dom komenderującego.

Generał, który przez szkła przypatrywał się dwom oficerom, mruknął gniewny, odejmując szkła:

— Nauczę ja ciebie, von Arnstein...

Po chwili znów spojrzał na rozmawiających. Nie ulega wątpliwości, że von Arnstein robi o nim złośliwe uwagi podpułkownikowi czarnych huzarów księciu Zasławskiemu. A książę jest bardzo dobrze widziany u dworu, może to i owo szepnąć osobom najbardziej wpływowym, jest nawet kuzynem panującego... Tego, on, generał, musi ująć... Kto wie, czy kiedyś, po skończonej wojnie, nie będzie mu potrzebny książę Zasławski...

Odłożył szkła i zadzwonił na ordynansa, aby mu pomógł ubrać się.

Wszedł wysoki, dość niezgrabny żołnierz, przynosząc pikelhaubę, szablę i płaszcz ciemny.

Generał wziął do ręki szablę i oglądał jej czystość pod światło. Na rękojeści znalazł niewielką plamę, więc zły, spytał surowym głosem:

— Co to jest? — i wskazał na ciemny znak. Żołnierz, przerażony, milczał, wytrzeszczywszy oczy na generała.

— Taka u ciebie czystość! — syknął generał i uderzył w twarz ordynansa.

Ten ani drgnął, chociaż na policzku pokazały się czerwone ślady dłoni i pięciu palców.

Generał drżącą ręką zapinał pasek szabli, mówiąc:

— Zameldujesz się dzisiaj do kary... dwanaście godzin aresztu... a potem pójdziesz do pułku, bydlę jakieś.

— Wedle rozkazu waszej ekscelencyi — odpowiedział żołnierz, — wyciągnięty jak struna.

— Podaj płaszcz! — zawołał.

Ordynans spełnił rozkaz, a generał, zapinając się zwolna, podszedł do nadbitego lustra i podciągnął w górę kołnierz munduru, haftowany złotem.

Przez krótką chwilę przypatrywał się sobie i ręką przygładzał twarde, szczecinowate włosy na łysiejącej głowie. Skinął i ordynans podał mu lekką pikelhaubę.

Generał spojrzał na żołnierza i uśmiechnął się, widząc na jego twarzy ślad swej ręki. — Ten odemści na Francuzach otrzymany policzek i odsiedzianą karę — pomyślał generał — a naszą dyscypliną zgnieciemy całą Francyę.

Szedł ociężale, powłócząc lewą nogą, ze stołu wziął w rękę kopertę z rozkazem głównej armii i wyszedł na ganek.

Żołnierz, stojący na warcie, wrzasnął przeraźliwym głosem:

— Do broni!

Wybiegli żołnierze z oficerem na czele i prezentowali broń.

Oficerowie sztabowi, dojrzawszy generała, poczęli się ustawiać w półkole, przybierając służbową postawę. Zaroiło się od rozmaitego umundurowania i nakrycia głowy. Przeważały pikelhauby, były jednak i hełmy dragonów, bobrowe kołpaki huzarskie, czapki ułańskie...

Generał szedł zwolna, lekko pochylony, a tuż za nim dwóch adjutantów. Zbliżył się do środka półkola i rzekł głośno:

— Witam panów.

Potem odchrząknął, podniósł rękę z kopertą otrzymanego rozkazu w górę i zaczął  tonem ostrym i przenikliwym:

— Z generalnego sztabu kwatery głównej otrzymałem dziś rozkaz, który komunikuję panom sztabowym oficerom w tym celu, by wszystkich podwładnych i żołnierzy pouczyli i zaznajomili ich z jego treścią. Rozumiecie mnie?

Głuchy pomruk przytakujący był odpowiedzią zgromadzonych.

Generał spojrzał badawczo i zaczął:

— Rozkaz brzmi: Francs-tireurzy i wszyscy ci, którzy im w jakikolwiek sposób pomagają, ich ukrywają, chronią przed pościgiem wojsk naszych, są wyjęci z pod prawa. Sztab generalny zwraca uwagę całego wojska na ten fakt, że wolni strzelcy są bandą rozbójników, mącących spokój i lojalność mieszkańców Francyi, występujących nie tylko przeciw nam, jako panom kraju zajętego, ale i przeciw swemu legalnemu rządowi. Zważywszy te okoliczności, sztab generalny rozkazuje tępić ich, nie dając żadnego pardonu. Powtarzam jeszcze raz, bez żadnego pardonu!... Słyszycie, panowie?

— Tak!... Tak jest!... Słusznie — zabrzmiało wokoło.

Generał milczał przez chwilę, wpatrując się swemi przekrwawionemi oczyma to w tych, to w owych. Wreszcie odchrząknął i mówił:

— Patrol dragonów pod porucznikiem Feldsteinem został zdradziecko otoczony przez wolnych strzelców i wymordowany na drodze w kierunku Bar-le-Duc. Ta zbrodnia musi być srogo pomszczona i ludności trzeba dać odstraszający przykład kary za złączenie się z rozbójnikami. W tym celu rozkazuję trzeciej dywizyi wysłać komendę, złożoną z dwóch szwadronów konnicy, batalionu piechoty, dwóch sekcyi bateryi polowej w kierunku Bar-le-Duc. Na komendanta tej ekspedycyi przeznaczam...

Wstrzymał się przez chwilę i spojrzał na stojących oficerów. Widział, że ci i owi pragnęli tego odznaczenia; inni stali, patrząc niespokojnie; tamci znów słuchali obojętnie.

Generał, wytrzymawszy przez jakiś czas naprężoną uwagę, zawołał:

— Pana podpułkownika, księcia Zasławskiego! Ze zwartego półkola sztabowych oficerów wyszedł podpułkownik, tymczasowy komendant pułku czarnych huzarów, i stanął wyprostowany przed generałem.

Oni dwaj stanowili dziwny obraz przeciwieństwa. Podpułkownik smukły, młody, elegancki, z rysami twarzy wyraźnie zaznaczonymi, spokojny w ruchach, śmiały w spojrzeniu, wytworny starodawną kulturą rodu, a obok stary, pochylony generał, z twarzą rozlaną, z rysami jakby niewykończonej rzeźby, z oczyma błyszczącemi gniewem i dumą dorobkiewicza, odpychający brutalnością i gburostwem spanoszonego oficera. Jakiś czas patrzyli sobie w oczy, wreszcie generał, uśmiechnąwszy się łaskawie, przemówił:

— Dowództwo powierzani księciu Zasławskiemu, chcąc mu dać sposobność do odznaczenia się.

— Jestem wdzięczny waszej ekscelencyi — odpowiedział pułkownik z ukłonem.

— Słyszałeś, książę, rozkaz sztabu generalnego... Należy go zastosować w praktyce... Skoro świt, ruszy oddział w kierunku Bar-le-Duc... Stosowne rozkazy przyślę dzisiaj do dywizyi — i uprzejmie skinął głową na znak skończonej rozmowy.

Podpułkownik, oddawszy ukłon wojskowy, poszedł miarowym krokiem na swe dawne miejsce.

— Podpułkowniku von Arnstein! — zawołał generał i do stojącego przemówił surowo: —

W oddziale pana nieporządek, skarżą się na pana i to nie po raz pierwszy, ostrzegam, póki czas — skinął ręką, by odszedł.

Podpułkownik, zmieszany, zaczerwieniony z oburzenia, skłonił się w milczeniu i wrócił do koła.

— Pułkowniku von Ederer! — krzyknął generał. — Pańscy ludzie włóczą się po całym obozie... Żebym drugi raz tego nie spostrzegł! Musi być dyscyplina! Pan odpowiada.

Pułkownik, wielki, otyły człowiek, słuchając nagany, z czerwonego zrobił się fioletowy. Otworzył usta, lecz spojrzawszy na surowego generała, zamknął je szybko, salutował i poszedł.

— Zresztą jest dość dobrze... Żegnam panów — i leniwym ruchem podniósł prawą rękę do wysokości pikelhauby.

Otrzymawszy ukłon wojskowy od wszystkich, odwrócił się i pochylony, powłócząc lekko lewą nogą, poszedł zwolna do domu.

II.

Do rozpromienionego podpułkownika księcia Zasławskiego zbliżyli się dywizyoner i pułkownik czarnych huzarów, zastępujący generała brygady, winszując mu odznaczenia i zaszczytu.

Wszyscy trzej należeli do trzeciej dywizyi i w swych przemowach podniecali młodego podpułkownika, by wywiązał się dzielnie ze swego posłannictwa i utrzymał honor dywizyi i pułku.

W chwili, gdy generał dywizyi odjechał, a pułkownik, pełniący obowiązki brygadyera, rozmawiał ze znajomym, zbliżył się do księcia zganiony przez komendanta von Arnstein i szepnął:

— Stary buldog — wskazał oczyma na dom generalicyi — mści się na mnie.

— Za co? — spytał podpułkownik.

— Pewno wpadł mu w ręce mój rysunek, jak zagryza na śmierć kobiety i dzieci w Strasburgu — uśmiechnął się złośliwie.

— Jeśli to widział, to poczuł się silnie dotkniętym — odpowiedział książę, poprawiając zsunięty czarny dolman.

— Prawda — zaśmiał się von Arnstein — a przecież z jego winy trzysta sześćdziesiąt niewinnych istot, w dodatku Niemców, zginęło od kul naszych, a mógł ich uratować.

— Wiemy o tem — westchnął — ale bądź pan ostrożniejszy: zaszkodzi panu.

— Mnie ugryzie bezkarnie, bom tylko von Arnstein — zadrwił — ale księciu schlebia, bo . czuje plecy dworskie... buldog!

W tej chwili przystąpił do rozmawiających pułkownik hrabia Born, szczupły szatyn i gładząc ciemne faworyty, rzekł:

— Jedziemy książę... Rozkaz do brygady przyjdzie lada chwila — i skinął na żołnierza, który opodal trzymał jego siwego konia.

— Dobrze panie pułkowniku. — I, pożegnawszy się z Arnsteinem, dosiadł skarogniadego konia, angloaraba, który niecierpliwił się, trzymany przez masztalerza.

Szeroka, wytknięta przez obóz droga, była na początku dość swobodna i konie szły kłusem. Wkrótce jednak liczni żołnierze, markietanci, przekupnie, przesuwający się po drodze, zmusili obu do wstrzymania biegu koni, jechali stępa i wszczęli rozmowę:

— Cieszy mnie, książę — odezwał się hrabia Born — że stary wyróżnił pana i nasz pułk. W obozie dość nudno; dobrze przewietrzyć się trochę.

— To prawda... byłem tylko zadowolnił ekscelencyę.

— Cha, cha, cha! — zaśmiał się pułkownik — każdy inny mógłby się obawiać, że nie zadowolni surowej jego ekscelencyi, ale nie książę.

— Czy sądzisz, hrabio — spytał głosem podrażnionym Zasławski — że jestem tak dogodnem narzędziem dla ekscelencyi?

— Wcale nie... Pan będzie może zbyt łagodny, ale on swój gniew pokryje dobrodusznym uśmiechem.

Jechali przez chwilę w milczeniu. Po obu stronach drogi wznosiły się szałasy, zbite z desek różnokolorowych, wyrwanych z budynków wiejskich, a opatrzonych od wiatru kołdrami, dywanami, pościelą, zabraną okolicznym mieszkańcom.

Żołnierze, na wpół ubrani, gdyż czas był ciepły, odpoczywali. Jedni grali w karty, inni w kości, inni, zakupiwszy u markietanek piwa, rozmawiali hałaśliwie, śmiejąc się z rubasznych dowcipów. Kiedy niekiedy zagórowała nad gwarem pieśń, skomponowana dla podniecenia żołnierzy niemieckich:

Wir alle wollen Hüter sein,

Fest steht und treu die Wacht am Rhein! 1)

-------------------------------

1) My wszyscy chcemy być strażnikami,

Twardo i wiernie stoi straż nad Renem.

Grube, ochrypłe głosy podchwytywały nucone słowa i powtarzały je bezmyślnie przy klaskaniu w dłonie.

Pomiędzy szałasami na ubitej ziemi tańczyli na pół pijani żołnierze z markietankami, wrzeszcząc na nutę walca świeżo skomponowaną piosenkę, wydrwiwającą francs-tireurs'ów:

Wie die Hammel ausinarschirt,

Auf die Schlachtbank nur geführt,

Wird der Bismarck lachen... 1)

Tu i owdzie, co kilkadziesiąt kroków, widać było gromadę żołnierzy, otaczających zwartem kołem handlarza, kupującego przedmioty kosztowniejsze. Żołnierze wyciągali z zanadrza, z kryjówek ubrania, z kieszeni zrabowane pierścionki, zegarki, srebra i przehandlowywali za tanią cenę przekupniom, ciągnącym, jak kruki, za obozami niemieckimi.

Pułkownik, gładząc ciemne faworyty, patrzał z upodobaniem wokoło i rzekł do milczącego towarzysza:

— Obłowili się nasi chłopcy i hulają.

— Za dużo dobrego — odparł książę z lekką ironią, wskazując oczyma na grupę żołnierzy,

------------------------------

1) Jak jagnięta wyruszyli,

Na rzeź ich poprowadzili,

Śmiać się będzie Bismarck...

z których każdy trzymał w pogotowiu coś wartościowego.

— Hm... zapewne, że ani ja, ani książę, zresztą wogóle oficerowie, nie będziemy rabowali zwłok, ani grabili mieszkańców; my walczymy za ideę, ale dla motłochu jedyną nagrodą — rabunek.

Wtem pomiędzy szałasami dostrzegli kilku oficerów, otaczających przekupnia. Jeden z nich trzymał w górze zegarek ze złotą dewizką i głośno krzyczał żądaną cenę.

Książę Zasławski z uśmiechem ironicznym wskazał grupę oficerów, mówiąc:

— Panie pułkowniku, czy i to dla idei? — Ach, jacyś synowie kupców lub mieszczan!

Ci się nie liczą... To zresztą piechota.

Wzruszył ramionami z odcieniem pogardy.

Podjechali do domu, zajętego przez księcia, przed którym stał właśnie adjutant, porucznik Stanisław Sumarecki, szczupły brunet.

Pułkownik wstrzymał konia i podając rękę na pożegnanie, rzekł:

— Dziś, po rozkazie, proszę księcia na pożegnalną wieczerzę do siebie. Musimy wypić za pomyślność wyprawy.

Uśmiechnął się przyjaźnie.

— Dziękuję panu pułkownikowi, ale...

— Niema żadnego ale zaśmiał się — pan wie, jak stary dba o dyscyplinę... Nie chcę dostać nagany w rodzaju udzielonej pułkownikowi Edererowi... więc czekam... i pana porucznika również zapraszam — dodał, zwracając się do adjutanta.

— Stawię się według rozkazu — odrzekł porucznik.

— To lubię! — zaśmiał się pułkownik. — Zatem do widzenia.

Nacisnął konia ostrogą i pojechał na swą kwaterę.

Masztalerz podbiegł i przytrzymał konia, a książę zsiadając, zawołał wesołym głosem do adjutanta:

— Czy wiesz, panie Stanisławie, jutro jedziemy na ekspedycyę.

— Tem lepiej... a daleko?

— W kierunku Bar-le-Duc... Rozkazy przyjdą za chwilę.

— Kto dowodzi?

— Ja sam — uśmiechnął się zadowolony.

— Powinszować księciu.

— Niema czego — mówił, idąc z adjutantem do mieszkania. — To wyprawa tylko na francs-tireurs'ów, a ci słabo się biją.

— Ale strzelają nieźle — odparł Sumarecki. — Cały patrol Feldsteina zdmuchnęli.

Książę wszedł do pokoju, którego ściany były szczelnie zakryte dywanami. W rogu pokoju stał garnitur lekkich, składanych krzeseł polowych z wygodnym szezlongiem, a pomiędzy oknami wielki stół, zarzucony papierami.

Odpinając szablę i pozwalając służącemu zdjąć dolman, rzekł do adjutanta:

— Walka z wolnymi strzelcami wcale mnie nie nęci... Chcę zwyciężać żołnierzy, ale nie rozpraszać i znęcać się nad cywilnymi ochotnikami.

— Pod Nonancourt bili się jednak dzielnie — zrobił uwagę adjutant.

— Wyjątek... Zresztą otrzymałem rozkaz i spełnić go muszę — kończył, siadając na krześle.

— Jak zwykle — dokończył adjutant i, przystąpiwszy do stołu, patrzał na mapę.

Po chwili przemówił, nie odwracając oczu od karty:

— Bar-le-Duc od krańców naszego obozu trzydzieści ośm kilometrów... Droga lesista i pagórkowata na razie... Zasadzki ułatwione... Wsie na uboczu, ale już wyssane przez nasze wojsko... Dopiero od czternastego kilometru liczne fermy, winnice, zagajniki i pokaźna wioska na ośmnastym kilometrze, Landricourt, z jakimś pałacem, czy dworem...

— Czy tylko jedna droga prowadzi do Bar-le-Duc? — spytał książę, słuchając uważnie słów adjutanta.

— To gościniec, a z lewej strony jest niemal równoległa, tylko trochę dłuższa droga departamentalna.

— A jej odległość od gościńca?

— Zmienna... Nie przenosi kilometra.

— Hm... to dobrze... Czy idzie przez wsie lub miasteczko?

— Tylko obok rozrzuconych ferm; trzy wioski są w oddali.

— Daj mi pan mapę — rzekł książę, wstając. Przystąpił do okna i jakiś czas wpatrywał się w mapę uważnie. Na tle zachodzącego słońca wyraźnie zaznaczały się ładne, niemal klasyczne rysy twarzy, otoczonej krótkim, jasnym zarostem. Około ust purpurowych przewijał się uśmiech miękki, prawie kobiecy. Odłożył mapę i podnosząc na adjutanta swe ciemno-niebieskie, marzące oczy, przemówił z uśmiechem:

— Gdyby to  było u nas, w Poznańskiem, podobna wyprawa mogłaby być niebezpieczna, ale tu ludność po Sedanie, Metzu i Strasburgu jest zdemoralizowana... Pojedziemy na spacer i wrócimy, jak ze spaceru.

— Ostrożność jednak nie zawadzi — zrobił uwagę adjutant.

Książę skinął głową, a gdy obaj zapalili cygara, książę, rozsiadając się wygodnie na szezlongu i opierając głowę na prawej dłoni, rzekł do adjutanta, siedzącego tuż przy stole.

— Pierwszy raz w tej wojnie będę dowodził samodzielnie... Rozkaz przyszedł w samą porę, bo już mnie opadała nuda i zniechęcenie.

— Takie uczucia w czasie wojny co najmniej dziwne — rzekł adjutant.

— A dla mnie — naturalne, bo od pięciu miesięcy byłem tylko pionkiem, — mówił książę z odcieniem lekkiej goryczy — i gdyby przy najmniej ci Francuzi bili się dobrze...

— Żołnierz ich jest doskonały, lepszy od pruskiego! — zawołał z żywością adjutant.

— Tak jest... on ma nerwy, a niemiecki postronki, ale ich generałowie jacy nieudolni — westchnął. — Szkoda Francyi!

— Hm... może i lepiej, że upadł ten komedyant Napoleon III.

Wśród chwilowego milczenia doleciał ich uszu sygnał trąbki do apelu. W tej chwili wpadł służący do pokoju z pałaszem i dolmanem.

— Konie! — rozkazał książę.

— Już prowadzą — odpowiedział służący, otwierając drzwi wejściowe.

Gdy wjechali na drogę obozową, usłyszeli liczne sygnały trąbkowe, grające do apelu. Z szałasów, domostw, namiotów śpieszyli żołnierze bez broni na wyznaczone punkty zborne, ustawiając się kompaniami w liniach frontowych.

— Jednak nasi żołnierze są sprawni — mruknął z zadowoleniem adjutant.

— Bo wyćwiczeni — dodał książę.

Wjechali w część obozu, zajętego przez czarnych huzarów. I wśród nich panował ten sam pośpiech i słychać było wzajemne nawoływanie się po polsku, gdyż pułk ten rekrutuje się przeważnie w W. Ks. Poznańskiem.

Adjutant, widząc, że spieszone szwadrony ustawiają się na placu, rzekł, salutując:

— Wyprzedzę waszą książęcą mość. Otrzymawszy zezwolenie, nacisnął konia ostrogą i pognał w kierunku szwadronów.

Prawie równocześnie podjechali na czoło stojących szwadronów podpułkownik i pułkownik, zastępujący brygadyera, a ostatni, otrzymawszy raport o ilości ludzi, wezwał panów oficerów przed siebie i odczytał im rozkaz sztabu generalnego głównej kwatery, dotyczący wolnych strzelców.

Poleciwszy oficerom zaznajamianie podwładnych z treścią i doniosłością tego rozkazu, pożegnał ukłonem wojskowym zebranych, a sam podjechał do księcia, mówiąc:

— Dla pana podpułkownika jest w kancelaryi oddzielny rozkaz od generała.

— Dziękuję — odrzekł książę.

— O godzinie ósmej czekam panów z wieczerzą.

Podpułkownik, szepnąwszy adjutantowi, by przywiózł mu rozkaz z kancelaryi brygady, zwrócił się twarzą do spieszonych szwadronów, stojących w liniach frontowych i czekał póki oficerowie nie zaznajomią żołnierzy z nowym rozkazem dowódcy.

Widział przed sobą milczące, wyciągnięte linie żołnierzy. Wszyscy w czarnych mundurach z białem szamerowaniem i wypustkami; w kołpakach ciemnych, futrzanych z białemi kitami, a nad czołem odznaczała się ostro trupia czaszka z ciemnymi oczodołami, czarną plamą w miejsce nosa i ust, wsparta na dwóch białych piszczelach, złożonych na krzyż.

Widok tych stojących, żałobnie ubranych ludzi, z symbolem śmierci na futrzanych kołpakach, mimowolnie nasunął księciu porównanie do grabarzy, i opanowały go posępne myśli o śmierci.

Rozległa się komenda dowódców szwadronów:

— Na lewo zwrot!... Czwórkami, marsz!

W tej chwili nadjechał adjutant i podając zamkniętą kopertę, mówił:

— Oto rozkaz ekscelencyi.

— Odda mi go pan w domu — odpowiedział podpułkownik, zwracając konia.

Jakiś czas jechali obok siebie w milczeniu, wreszcie przemówił książę:

— To zaproszenie na wieczór do pułkownika nie jest mi dziś na rękę.

— Wypada iść jednak — dorzucił adjutant.

— Wiem o tem, ale to nie umniejsza mi wcale przykrości przymusu... a dzisiaj jestem jakiś rozstrojony.

— Rozweseli się książę w towarzystwie — rzekł adjutant.

— Zapewne... zapewne — odpowiedział wymijająco książę.

Gdy weszli do pokoju, oświetlonego dwoma czteroramiennymi kandelabrami, książę usiadł na szezlongu, mówiąc do adjutanta:

— Odczytaj pan ten rozkaz.

Wezwany rozciął kopertę, wyjął arkusz papieru i czytał:

»Niniejszem rozkazuję podpułkownikowi czarnych huzarów, księciu Karolowi Zasławskiemu, objąć dowództwo komendy ekspedycyjnej, złożonej z dwóch szwadronów czarnych huzarów, z batalionu piechoty pierwszego pułku pomorskiego i z dwóch sekcyi trzeciej bateryi polowej. O wschodzie słońca wyruszy pan podpułkownik z obozu i zwolna będzie się posuwał w kierunku Bar-le-Duc, przypatrując pilnie lasy i wąwozy okoliczne, w których mogą się ukrywać francs-tireurzy. Mam wiadomości, że na czternastym kilometrze tej drogi banda rozbójnicza wolnych strzelców napadła porucznika Feldsteina i wymordowała cały patrol. Pościg za wrogiem jest głównem zadaniem pana podpułkownika, a równorzędnie ma pan ukarać surowo i doraźnie, stosownie do rozkazu głównej kwatery, wszystkich współwinnych. Banda ta liczy do pięciuset ludzi; byłoby do życzenia, aby pan ją otoczył i zgniótł bez pardonu«.

— Skończyłem — rzekł adjutant — ale ten spacer, jak książę nazwał wyprawę, może się zakończyć poważną bitwą... Jeśli wczoraj było ich pięciuset, jutro może być tysiąc, a okolica nadaje się wybornie do partyzantki. Oni znają każde przejście, każdą ścieżynę i każdy bród.

— Może psychologicznie ma pan racyę, bo jeśli im się udało znieść patrol porucznika Feldsteina, to pokuszą się o większe zwycięstwo... może... ja jednak wątpię, by zechcieli przyjąć bitwę. Nasz oddział dla nich zbyt silny.

Po krótkiem milczeniu odezwał się adjutant, wpatrując się bystro w księcia:

— Otwarcie mówiąc, w całej tej sprawie jutrzejszej nie podoba mi się jedna rzecz. — Zawahał się.

— Cóż takiego? — spytał książę, ożywiając się i prostując na szezlongu. — Proszę, mów pan otwarcie, przecież my swoi...

— Hm... mojem zdaniem, to wyjęcie z pod praw francs-tireurs'ów od biedy dałoby się wytłómaczyć... My z nimi bez pardonu, oni z nami — i kwita... ale karać doraźnie obywateli francuskich za to, że swym obrońcom, wśród których mogą mieć ojców, braci, krewnych, niosą pomoc, chronią przed pościgiem i karą... to pachnie barbarzyństwem.

— No tak... zapewne — mówił książę zwolna.— Sam myślałem o tem, słuchając rozkazu z kwatery głównej... ale to są następstwa wojny... Pozwolić na rozwój powstania ludowego, znaczy dać się ogłodzić, a może i odciąć od Niemiec.

— Wątpię bardzo, by dla naszych połączonych armii niewyćwiczeni i źle uzbrojeni wolni strzelcy mogli być niebezpieczni... Sam książę słyszał zapewne tę piosnkę żołnierską: » Wie die Hammel ausmarschirt...« Ona charakteryzuje nasz stosunek do nich.

— Dużo w tem prawdy, co mówisz, panie Stanisławie, generalicya jest jednak innego zdania.

— A jeśli nasz terroryzm rzuci zrozpaczoną ludność w objęcia francs-tireurs'ów? — przemówił adjutant, wstając z krzesła i zbliżając się do księcia.

— Wyrąbiemy sobie pałaszami powrót do kraju! — zaśmiał się.

— O tem nie wątpię... ale, wracając do rzeczy... czy nie wie książę, gdzie i o ile zawiadomiono ludność o świeżym rozkazie i karach za popieranie francs-tireurś'ów?

— Prawda! — zawołał książę, wstając — a to rzecz bardzo ważna... Zechciej pan natychmiast pojechać do kancelaryi sztabowej i przywieź mi pan stanowcze wiadomości... Dziękuję panu za zwrócenie uwagi. — Podał mu rękę.

Po wyjściu adjutanta książę zadzwonił i rzekł do służącego:

— Poproś pana Borowskiego.

Wkrótce wszedł do pokoju wysoki, szczupły intendent księcia i skłoniwszy się, przemówił:

— Wasza książęca mość kazał mnie zawołać...

— Tak jest... jutro, skoro świt, jadę z oddziałem wywiadowczym. Zostawiam wszystko pod opieką pana.

— Rozumiem — szepnął, wpatrując się badawczo w księcia swemi ciemnemi oczyma, które żywo błyszczały z pod brwi krzaczastych.

— Jeśli w ciągu dwu dni nie wrócę, zasięgnie pan o mnie wiadomości w sztabie.

— Słucham waszej książęcej mości.

— Gdybym zginął, rzeczy spakuje pan na furgon nasz i razem z końmi dostawi do nas.

Stary z żywem zaniepokojeniem spojrzał w twarz księcia, a szarpnąwszy wąs szpakowaty, rzekł z pewnem wahaniem, ale i troskliwością w głosie:

— Czy wasza książęca mość ma jakie przeczucie nieszczęśliwe?

— Nie, panie Borowski, nie mam żadnego — uśmiechnął się.

— To i pocóż kusić Pana Boga, mówiąc tak lekko o nieszczęściu — westchnął — Jeszcze, nie daj Panie Boże, powie się w złą godzinę.

— Kule tak dobrze zabierają z przeczuciami, jak i bez przeczuć — zaśmiał się książę.

— Wasza książęca mość raczy żartować, a ja stary wiem, że żaden z książąt Zasławskich nie umarł bez przeczucia.

— Dobrze, już dobrze, panie Borowski... Dopilnuj wszystkiego... a nie zapomnij o listach moich w puzderku...

— Nie daj Panie Boże, abym ja, stary, miał je doręczać — westchnął żałośnie.

— Chcę, abyś pan wręczył je rodzinie — przemówił twardo — i proszę zastosować się do mojej woli... Teraz proszę mi zawołać masztalerza.

Borowski oddalił się z głębokim ukłonem, a po chwili wszedł masztalerz.

— Mateuszu — odezwał się do niego książę — jutro raniutko dasz mi »Pioruna«... »Błyskawica« pójdzie luzem. Sam dosiądziesz »Wartę«.

— Rozumiem, wasza książęca mość... tylko że »Blyskawica« coś smutna... ledwo dotknęła wieczornego obroku.

— Chora?

— Niewiadomo, może kaprysi tylko... Bezpieczniej byłoby wziąć luzem »Kozaka«.

— Hm... hm... ano, zobaczymy jutro.

Zaledwie zamknęły się drzwi za masztalerzem, gdy służący zameldował adjutanta Stanisława Sumareckiego.

— Dowiedziałeś się pan? — spytał książę wchodzącego.

— Pokazano mi jeden belgijski dziennik, a drugi francuski z Marsylii. W obu omawiana jest krytycznie odezwa głównego sztabu.

— A w innych?

— Kapitan sztabu von Aehrensberg zapewniał, że według wszelkiego prawdopodobieństwa odezwę sztabu przesłano rządowi francuskiemu i miastom główniejszym.

— Czy mówił prawdę?

— Zdaje mi się, że takie ma przekonanie, ale za ścisłość jego słów nikt ręczyć nie może.

— Jeśli jednak dwa dzienniki umieściły odezwę armii głównej — rzekł po chwili książę — musiały tę wiadomość wydrukować i inne gazety; ludność zatem jest zawiadomiona.

Adjutant chciał podnieść pewne wątpliwości, nie sądził, aby rozkaz ten był już znany mieszkańcom, lecz spojrzawszy na księcia, przechadzającego się po pokoju nierównym krokiem, umilkł i po pewnym czasie rzekł tonem obojętnej informacyi:

— Jego ekscelencya rozkazał kapitanowi sztabu von Aehrensberg towarzyszyć ekspedycyi księcia.

Ten przystanął na środku pokoju, wyprostował się i spytał chmurny:

— Czy to tajna kontrola?

— Nie sądzę... raczej ze względów taktycznych przydano kapitana von Aehrensberga do oddziału.

— Nie lubię tego zarozumialca, zawsze uparty i złośliwy — mówił książę, przechadzając się znów po pokoju — ale niech sobie jedzie z nami.— Machnął ręką. — Komenda jest przy mnie, i ja odpowiadam za całość i powodzenie ekspedycyi.

— Istotnie odpowiedzialność ciąży tylko na księciu, jako dowódcy — dodał adjutant.

Książę spojrzał na zegarek.

— Za dziesięć ósma... czas już. — Zadzwonił i rzekł do służącego: — Mundur wizytowy?

— Przygotowany.

— Pozwoli książę, że i ja pójdę się przebrać — odezwał się adjutant.

— Panie Stanisławie, cóż za ceremonie? — zaśmiał się. — Idź pan, czekam tutaj.

Adjutant, który mieszkał w tym samym domu, co książę, powrócił przed ósmą, a nie zastawszy jeszcze gospodarza, usiadł na krześle i gładził ręką sobolowe futro kołpaka huzarskiego, poprawiał srebrną ozdobę, trupią czaszkę nad skrzyżowanymi piszczelami.

Wszedł książę, wysmukły, wytworny w ruchach i, zapinając białą rękawiczkę, przemówił:

— Panie Stanisławie, byleśmy się nie zasiedzieli u pułkownika...

— O godzinie jedenastej dam znak księciu; do piątej rano dość czasu na sen.

— Jedziemy...

Dosiedli koni. Jak daleko oko sięgało, gorzały ogniska obozowe, przy których uwijały się sylwetki żołnierzy. Kiedy niekiedy żywszy płomień oświetlił twarz, zamigotał w metalowych guzikach munduru, lub przebiegł błyskawicznie po lufach karabinów, ustawionych w kozły.

Noc była pogodna, bezksiężycowa; tem jaśniej znaczyły się ogniska i grubsza ciemność zalegała po stronach.

Z obozu lekki powiew wiatru przynosił zapachy dymu, przypieczonego mięsa, zjełczałych tłuszczów. Wśród poryku bydła, zamkniętego w ogrodzeniach, a przeznaczonego na rzeź, rżenia i chrapania koni, zabrzmiała niekiedy piosenka swawolna, śpiewana chrapliwym głosem, rozległo się jakieś głośne, bezecne słowo, po którem następował wybuch śmiechu.

Z całego obozu wiała jakaś siła, buta, pewność siebie; czuć było zadowolenie zwycięzców, ucieszonych łupami, żyjących dostatnio, pewnych tryumfów jutra.

W oddali chór chrapliwych głosów wrzeszczał:

»Unsere Arbeit war nicht lang,

Aber schwer und blutig:

O, wie mancher Bruder sank

In sein Blut so muthig...« 1)

To dalsi, to bliżsi podchwytywali słowa pieśni i przyłączali się do chóru, zginęła melodya i słowa, słychać było tylko chaos głosów twardych, surowych, silnych, w których malowała się zwierzęca wściekłość, żal, zemsta.

Jechali w milczeniu dalej, wreszcie książę, podrażniony tem otoczeniem, rzekł do towarzysza:

— Więcej w nich bestyi, niż człowieka.

— Jak zwykle u rozpętanych niewolników — dodał Sumarecki z filozoficznym spokojem.

W głębi obozu, przy wielkim ognisku, dostrzegli grupę żołnierzy, którzy z odkrytemi głowami, z wielkiem skupieniem śpiewali psalmy pobożne.

— Ci walczą za tryumf swego wyznania — rzekł z uśmiechem adjutant.

— Jest przynajmniej pozór do okrucieństw — westchnął książę.

Pojechali do domu pułkownika, a po przez

-----------------------

1) Nasza praca nie była długą,

Ale ciężką i krwawą:

O, niejeden z braci padł

W krwi swojej tak odważnie...

jasno oświetlone okna spostrzegli liczne grono oficerów.

Uczta była wesoła, ożywiona winem i śpiewami, a gdy książę po godzinie jedenastej wyjeżdżał z adjutantem, goście z gospodarzem na czele, trzymając w ręku kieliszki szampana, wyprowadzili ich, i przed wypiciem strzemiennego, odśpiewali znaną piosnkę burszowską, trawestując ją do księcia:

»Es lebe hoch der Fürst, der Siegesheld...« 1)

Wsiedli na konie i po pustej ulicy obozowej ruszyli ostrym kłusem.

— Niema to, jak koleżeństwo broni! — zawołał rozweselony książę.

— A jednak książę jechał niechętnie — zaśmiał się adjutant.

— Taka moja natura... zawsze obawiam się jutra. A jutro przynosi mi uśmiech.

— I tryumf zwycięzcy — dodał adjutant.

— Prawdę pan powiedziałeś; chcę tryumfu, chociażby krwawego.

— I będzie go książę miał! — zawołał wesoło Sumarecki.

— Dałby to Bóg — odrzekł książę. Pożegnawszy się w sieni z adjutantem, poszedł książę wprost do sypialnego pokoju, obitego,

----------------------------

1) Niech żyje książę, bohater, zwycięzca...

podobnie jak gabinet, dywanami; tylko zamiast garnituru mebli stała w rogu gotowalnia, pod ścianą łóżko polowe, nad niem zamykana półka szafkowa z podręczną biblioteczką i naprzeciw mały stolik z nocną lampką.

Książę, wchodząc do pokoju, rzucił swój kołpak sobolowy na stolik i przeszedł się kilkakrotnie po pokoju.

Kamerdyner otworzył dyskretnie drzwi, pytając z ukłonem:

— Czy wasza książęca mość każe podać herbatę tutaj?

— Nie będę pił... Przygotuj mi zimnej wody.

— Słucham — szepnął służący, cofając się.

Pokój zdawał się księciu być duszny; otworzył okno i, do połowy wychylony, patrzał na obóz.

Nieliczne, pozostałe ogniska, podsycane przez żołnierzy, wybuchały snopem czerwonych iskier. Czasem wrzasnęła warta, rozległ się miarowy krok ronda, obchodzącego obóz, ostre rozkazy, wydawane przez niewidzialnych w cieniu ludzi, tupot koni patrolów i chrapanie śpiących w bliższych szałasach.

Poczuwszy lekki chłód nocy październikowej, książę zamknął okno i zadzwonił na służącego, by go rozebrał.

Wkrótce w domu zapanowała cisza i tylko niewyraźne, przygłuszone odgłosy dochodziły z obozu. Książę nie mógł jednak usnąć, zaniepokojony jutrzejszą wyprawą.

Najpierw pod wpływem uczty i toastów roił o wielkiem zwycięstwie, tryumfach, sławie... Widział siebie dowodzącego w bitwie: jest zimny, rozważny, korzysta z każdej pomyłki nieprzyjaciela, mimo to los bitwy się waha, tu i owdzie chwieją się szeregi... wówczas on na czele szwadronów wpada w środek wojsk nieprzyjacielskich, zdobywa bateryę, odbiera chorążemu sztandar... i zwycięża.

Wraca, okryty sławą, prowadzi setki jeńców, słyszy szmer pochwał, widzi zaAvistne spojrzenia oficerów, ale wszyscy uginają czoła wobec zwycięzcy.

Te jasne obrazy zamąciła troska odpowiedzialności za los wyprawy przed generalicyą i całym obozem... A jeśli nieprzyjaciel pozwoli mu posuwać się swobodnie i nagle odetnie odwrót, otoczy ze wszech stron i, zanim przybędzie pomoc, rozbije i zniesie powierzony mu oddział...

Jeśli strzelcy z niedostępnych kryjówek i zasadzek poczną prażyć jego wojsko... i on ze wstydem, utraciwszy mnóstwo ludzi, będzie musiał się cofnąć do obozu...

Bądź co bądź, idzie w kraj nieprzyjacielski, wzburzony... Onegdaj znieśli cały patrol Feldsteina, nie wypuściwszy żywcem nikogo... Może naprawdę Sumarecki ma słuszność, że jutro siła nieprzyjaciół będzie wynosiła kilka tysięcy...

Te obrazy, przewidywania i następstwa klęski tak dalece go męczyły, że, aby się uspokoić, zapalił świecę przy łóżku, wyjął z biblioteczki podróżnej książkę i począł czytać.

Była to »Taktyka«, nauka, w jaki sposób należy prowadzić bitwę, korzystać z terenu, stawiać okopy, rozrzucać tyralierów i t.d. Czytał tu i owdzie dla uspokojenia nerwów, zatrzymywał się na poszczególnych rozdziałach przez chwilę, jednak niepokój i rozdrażnienie nie ustępowały, a instrukcye taktyczne nie mogły go zająć. Odłożył książkę, szepcąc z ironicznym uśmiechem:

— Teorya! teorya!

Zdmuchnął świecę i starał się usnąć. Odwrócił się do ściany i spostrzegł mały krucyfiks, zawieszony na dywanie.

Widok jego pobudził dawne wspomnienia. Napłynęły one wielką falą.

Widział się małem dzieckiem, w pałacu niewielkim, czuł pieszczoty matki, wspominał pierwsze swoje nauki... Jaki ten abbe Morin był dobry, wyrozumiały, z jakim pobłażliwym uśmiechem słuchał jego zwierzeń... Widzi wyraźnie jego pomarszczoną, łagodną twarz, szpakowate włosy i rozumne, przenikliwe, szare oczy. On pierwszy wprowadził go w świat poezyi... czytał z nim razem, a jego głos był taki dźwięczny, słodki. Dobry abbe Morin, jakżeby go chętnie zobaczył teraz, ale od lat dziesięciu nie miał o nim żadnej wiadomości; pewno umarł, bo był już w latach podeszłych.

Młodzieńcem będąc, książę marzył o dalekich wyprawach... chciał polować na białe niedźwiedzie, na lwy, tygrysy, nosorożce... pragnął mieć własny okręt i szukać przygód na lądzie i na morzu.

Westchnął nad temi marzeniami młodzieńczemi; może byłby szczęśliwszy, aniżeli dzisiaj...

Przykład ojca, tradycye rodu wskazywały mu drogę... Zaciągnął się do czarnych huzarów i w ciągu lat kilku został podpułkownikiem.

Tak go zastała ta wstrętna wojna. Zrazu jechał z ochotą i zapałem, marzył o sławie, bohaterstwie, tryumfach, — a znalazł fanatyzm nienawiści, krwiożercze instynkty, zaprawione okrucieństwem i barbarzyństwem...

Ani śladu rycerskiej szlachetności, względów dla słabych, dla kobiet, szacunku dla mężnego wroga... Gdyby nie wojna, gdyby nie ta niemożliwość porzucenia walczących szeregów, byłby już dawno podał się do dymisyi...

Ale może jutrzejsza ekspedycya naprawi ujemne strony służby wojskowej, może zabłyśnie dla niego chwila tryumfu i sławy...

Spojrzał na zegarek: już wpół do pierwszej. Czas spać! Obrócił się twarzą do pokoju i zamknął oczy. Zdawało mu się, że słyszy jakiś szmer w pokoju. Podniósł powieki, i wzrok jego padł na stolik ze świecącą się lampką nocną, na którym postawił po powrocie swój kołpak huzarski.

Patrzał — i zdawało mu się, że emblemat na kołpaku, trupia czaszka, poruszył się leciutko — drgnęły oczodoły i coś w nich zamigotało...

— Odbłysk włosia sobolowego — pomyślał i znów zamknął powieki. Po chwili był zmuszony spojrzeć w tę stronę i doznał chwilowego przerażenia: oczodoły wpatrywały się w niego, wyszczerzone usta poruszały się, jak gdyby chciały przemówić... Wstał z łóżka, odwrócił kołpak i wracając rzekł do siebie:

— Gra światła, nic więcej!

Czuł, że nie będzie mógł zasnąć. Zapalił świecę i otworzywszy szafkę biblioteczki podróżnej, spojrzał na książki, stojące rzędami.

Wziął poezye Musseta.

Otworzył mały tomik ze złoconymi brzegami i odczytał pierwszy wiersz, który mu wpadł w oczy:

»Mes chers amis, quand je mourrai,

Plantez un saule au cimetiere,

J'aime son feuillage éploré,

Sa paleur m'en est douce et chere,

Et son ombre sera légére

A la terre ou je dormirai. 1)

— Znów o śmierci — pomyślał i zmarszczył brwi, spojrzawszy z pewnym niepokojem na kołpak; ale na kołpaku odwróconym połyskiwało tylko futro sobole... To dziwne, że właśnie dziś, przed wyprawą, tak często przychodzą mu myśli o śmierci. Tam, na placu zbornym, gdy patrzał na szeregi stojących szwadronów; następnie w rozmowie z Borowskim; potem ta czaszka na kołpaku; wreszcie Musset... To dziwne... Czyżby miał jutro zginąć?...

I chcąc pozbyć się myśli o śmierci, wziął znów książkę do ręki, otworzył i czytał z zajęciem wiersz: »Rappelle-toi«.

Skończył i jeszcze raz półgłosem odczytał ostatnią zwrotkę:

»Rappelle-toi, quand sous la froide terre

Mon coeur brisé pour toujours dormira;

Rappelle-toi, quand la fleur solitaire

Sur mon tombeau doucement s'ouvrira.

Je ne te verrai plus, mais mon âme immortelle

Revłendra près de toi comme une soeur fidèle.

-------------------------------

1) Przyjaciele moi drodzy, kiedy umrę, posadźcie wierzbę na cmentarzu. Lubię jej liście rozpłakane; ich bladość słodka dla mnie i kochana, a ich cień będzie lekki ziemi, w której będę spoczywał.

Ecoute, dans la nuit,

Une voix gèmit:

Rappelle-toi«.1)

— Prześlicznie! — mruknął cicho i odłożył książkę. — A jak to ona cudownie śpiewała... ona... ale jakże się nazywała?... Był przecież z nią cały miesiąc na Riwierze... Ach, prawda, hrabianka Renee de Villourez... brunetka prześliczna; jej włosy miały odcień granatu i ta jej lekko smagława cera, rumieniąca się chwilami, jak jutrzenka, za opalowemi mgłami, gdy była wzruszona, lub gdy niespodzianie ją zeszedł. Zdaje się, że ona mu sprzyjała — a on?... Lubił ją bardzo, szukał jej towarzystwa; razem robili wycieczki.

Czasem bywała dziecinnie wesołą...

Jak też oni zabawnie śpiewali oboje ten duet:

»Aimable Italie,

Sagesse ou folie

-----------------------------

1) Przypomnij sobie, gdy pod chłodną ziemią

Stroskane serce na zawsze zaśnie;

Przypomnij sobie, gdy kwiat samotności

Na moim grobie rozchyli się zwolna.

Nie ujrzę cię, lecz dusza nieśmiertelna

Wróci do ciebie, jako siostra wierna.

Słuchaj, wśród nocy

Jakiś głos zawodzi:

Przypomnij sobie.

Jamais, jamais ne t'oublie

Qui t'a vue un jour...« 1)

— Dobre to były czasy! — westchnął... Widzi ją, jak idzie z matką w parku Mentony, smukła, zgrabna, elegancka... jak uśmiecha się na jego widok... i podaje rękę, istną lilię...

Jakżeby pragnął ją zobaczyć... W lecie mieli się zjechać razem w morskich kąpielach... tymczasem wybuchła wojna, i wprawdzie on jest we Francyi, ale jako jej wróg. Westchnął...

Znów wywołał w pamięci obraz pięknej hrabianki de Villourez — i kołysany marzeniami o niej, usnął.

Zbudził się przed piątą i spojrzawszy na zegarek, zadzwonił gwałtownie.

Po chwili stanął we drzwiach Borowski; twarz jego wydawała się bardziej żółta i pomarszczona, oczy zapadły głębiej.

— Wasza książęca mość... już się obudził? — A to pan?... Nie spałeś pan?

— Jakoś nie mogłem... Niespokojny byłem o waszą książęcą mość, który także spać nie mógł.

— Nic mi nie będzie — zaśmiał się. — Każ

----------------------------------

1) Miła ziemio włoska,

Czy mędrzec, czy szaleniec,

Nigdy zapomnieć nie zdoła,

Kto raz cię widział...

mi pan przygotować kąpiel... Daj mi też pan na drogę wina...

— Wszystko zapakowane, powiezie Ignacy za waszą książęcą mością.

— Ach, tyle zachodu — mruknął książę.

— Hm... kto wie, co może być w drodze? — westchnął intendent."

— Niechże stanie na twojem, panie Borowski, a teraz kąpiel... i zbudzić pana Sumareckiego.

— Dobrze — odpowiedział, odchodząc intendent.

Książę spojrzał na szafkę obok łóżka, dostrzegł Musseta i przypomniał sobie noc ubiegłą. Uśmiechnął się ironicznie ze swych nocnych mamideł, obaw, marzeń... Czuł się rzeźkim, młodym i silnym. Dziś staje na czele licznego oddziału wojska, sam dowodzi, a przed nim tryumf, sława!

III.

Dosiedli koni.

Książę jechał na ognistym anglo arabie »Pio-runie«, maści złotogniadej, ze strzałką białą na czole. Przy wyjściu księcia z domu, zarżał »Piorun» radośnie, rozdymając swe różowawe chrapy, co Borowski uznał za znak pomyślnego powrotu. Książę uśmiechnął się i poklepał konia po szyi.

Adjutant Sumarecki jechał na skarogniadej klaczy swego chowu, »Lalce«, doskonale zbudowanej, której używał do polowania z chartami, zanim, jako oficer rezerwowy, nie został powołany do pułku czarnych huzarów na czas wojny.

Kłusem ruszyli obaj na miejsce zborne komendy, której dowództwo miał objąć książę.

Dzień zaledwie szarzał. Nad obozem i małą rzeczką, nad którą stał korpus generała Werdera, unosiły się mgły ciężkie, zmieszane z dymem ognisk. Ze wszystkich stron grały trąby pobudkę, a z baraków, szałasów, domostw wychodzili zaspani żołnierze, przeciągając się po śnie, ziewając głośno. Jedni czyścili mundury, inni guziki i pikelhauby, inni karabiny i bagnety. W całym obozie był ruch i gwar głosów przytłumionych mgłą, która leniwie podnosiła się w górę, odsłaniając kontury budynków i wysokich drzew.

Na szerokiej drodze obozowej stała już komenda, a skoro dostrzeżono księcia, zagrały trąbki sygnał: »baczność« i najstarszy z oficerów komendy, major von Puswange, dowodzący pierwszym szwadronem czarnych huzarów, rosły chłop ze szpakowatym wąsem, na siwym koniu, podjechał do księcia i salutując obnażonym pałaszem, meldował:

- Komenda liczy tysiąc trzysta ośmiu ludzi; czterysta sześćdziesiąt pięć koni i cztery armaty.

— Dziękuję — odpowiedział podpułkownik i miał już ruszyć koniem, gdy podjechał kapitan sztabu von Aehrensberg i podając kopertę zamkniętą, rzekł:

— Z rozkazu ekscelencyi mam towarzyszyć komendzie — i spojrzał na księcia nie bez ukrytej złośliwości.

Kapitan von Aehrensberg, przystojny szatyn, z wąsem ciemnym, starannie utrzymanym: jeden z nielicznych oficerów, lubianych przez ekscelencyę, chełpił się swą bezwględnością i ślepem wykonywaniem rozkazów. Z ubrania, z ruchów, z perfum, z uczesania, widniała dążność do odznaczenia się elegancyą, która przesadnie stosowana, robiła z niego coś sztucznego, nienaturalnego, pośredniego pomiędzy kokiete-ryą subjekta z magazynu mód, a bezczelnością junkra.

Książę odczuł ironię, niczem jednak nie dał poznać po sobie, odsalutował i odbierając rozkaz, rzekł poważnie:

— Stanie się według rozkazu ekscelencyi — i ruszył stępa wzdłuż stojącej komendy, mając za sobą adjutanta, kapitana sztabu i majora.

Przed przejeżdżającym obok salutowali podwładni oficerowie, krzycząc głośno na żołnierzy:

— Baczność! Oczy w lewo!... Za broń... Stanąwszy na czele oddziału, zwrócił się książę do majora von Puswange:

— Na drodze obozowej kolumny pójdą w porządku, w jakim stoją. Za obozem wydam dyspozycye... Odmarsz!

Rozległa się komenda, wywoływana różnymi głosami oficerów, zabrzmiały bębny, zagrały trąbki... oddział ruszył.

Z przydrożnych baraków, szałasów, od ognisk stawali pozostający w obozie żołnierze, wołając do przechodzących towarzyszów:

— Szczęśliwej drogi!... A niech was kule omijają!... Przyprowadźcie jeńców!... Zabawimy się z nimi! I Francuzki także! — zaśmieli się.

Książę jechał sam na przedzie, a za nim o jakie dziesięć kroków trzej oficerowie.

Za obozem, książę wraz z oficerami zjechał na bok i przepuścił cały oddział przed sobą.

Najpierw szły dwa szwadrony czarnych huzarów na koniach różnej maści, trochę zbiedzonych. W czarnych swych mundurach, z emblematami śmierci na kołpakach, siedzieli sztywno na siodłach. Ponad tupotem koni słychać było podzwanianie pałaszów o strzemiona i ostrogi, a z prawej strony przy siodle, lufą na dół mieli przytroczone karabinki, przy boku pistolety. Na komendę zwrócili oczy w stronę księcia z wyciągniętemi prosto nogami w strzemionach, wszyscy z szablonową miną surowości, wyrobionej dyscypliną.

W ślad za nimi maszerowała kompania piechoty, w brudnawo-granatowych mundurach, z karabinami, mając wokoło tornistra zwinięte płaszcze; z prawego boku przy udzie tłukła się nierównomiernie torba z chlebem, z przymocowaną menażką blaszaną. Maszerowali równo, wyciągając sztywne nogi. Na twarzach ich brudnych, z zaniedbanym zarostem, w ich ciężkich, maryonetkowych ruchach, przebijała się brutalna, zwierzęca siła i sroga zuchowatość. Z pod błyszczącej pikelhauby patrzały oczy surowe i gniewne.

Za kompanią piechoty dudniły głucho cztery armaty, każda ciągniona przez szóstkę koni, obsługiwana przez piętnastu kanonierów. Za armatami jechały wozy amunicyjne; kilka furgonów z nieodzownemi rzeczami wojskowemi.

Wreszcie maszerowała druga kompania piechoty, a pochód zamykały wozy ambulansowe, znaczone czerwonymi krzyżami.

Książę, gdy ostatni wóz wyjechał za czaty obozu, rzekł do majora:

— Zatrzymać!

Major skinął na trębacza, opodal stojącego na koniu; zabrzmiał sygnał postoju.

Cała komenda, będąca w ruchu, stanęła jak wryta.

Książę, patrząc w mapę, zwrócił się twarzą do majora i rzekł tonem suchym:

— Idziemy w kierunku Bar-le-Duc gościńcem. Pluton pierwszego szwadronu stanowi szpicę i awangardę; reszta szwadronu następuje dalej, kompania piechoty, sekcye artyleryi, reszta kompanii piechoty i ambulans. Drugi szwadron zwróci się na równoległą, boczną drogę, i spotka nas na trzynastym kilometrze.

— Patrole piechoty będą szły lasem po obu stronach drogi, równolegle z oddziałem głównym.

Major, z mapą swoją przed oczyma, wysłuchawszy z wielką uwagą dyspozycyi, skłonił się i pomknął galopem w stronę huzarów, by wydać odpowiednie rozkazy.

Książę ruszył wolno naprzód, mając po lewej stronie kapitana sztabu i swego adjutanta.

Przez chwilę trwało milczenie. Przerwał je kapitan, mówiąc do księcia:

— Zdaje mi się, że dziś będziemy mieli pogodę.

Książę spojrzał przed siebie. Szary przedświt bielał z każdą chwilą, ale na lesistych górach wisiała jeszcze ciężka mgła. Usłyszawszy słowa kapitana, skinął głową w odpowiedzi i jechał dalej.

Kapitan von Aehrensberg nie dał za wygraną, lecz uśmiechając się zalotnie, podkręcił ciemny wąs, mówiąc:

— Ciekawa rzecz, czy dopadniemy tych francuskich tchórzów, bo przed nami to oni zmykają, jak zające! — i śmiał się głośno ze swego dowcipu.

Książę udał, że nie słyszy i bacznie przypatrywał się szwadronowi, odjeżdżającemu na boczną drogę.

— W komendzie waszej książęcej mości jest sam wybór żołnierzy — dodał kapitan, poprawiając się na siodle.

Książę zmierzył mówiącego zimnym wzrokiem, nie odpowiadając ani słowa.

Zaczerwieniony kapitan spojrzał zjadliwie i, zagryzając usta, odsunął się trochę na bok.

Książę powstrzymał konia, a widząc, że drugi szwadron czwórkami odjechał kłusem na boczną drogę, że pluton pod dowództwem oficera wysunął się naprzód, i z kompanii piechoty wystąpiły cztery patrole, rzekł do nadjeżdżającego majora von Puswange:

— Odmarsz!

Zagrały trąbki, zawarczały bębny, zabrzmiały rozkazy i komenda ruszyła.

Książę wjechał na pustą drogę, która utworzyła się pomiędzy trzema plutonami, jadącymi za awangardą, a kompanią piechoty, pod dowództwem majora Kirsteina,

Kapitan sztabu von Aehrensberg, będący z adjutantem Sumareckim o jakie dziesięć kroków za księciem, odezwał się ze zwykłym swym uśmiechem do towarzysza:

— No, nie zazdroszczę panu służby u takiego nadętego podpułkownika — i wskazał oczyma na jadącego przodem.

— Lepszego przełożonego sobie nie życzę — odpowiedział adjutant suchym tonem.

— Ależ to mruk nieznośny! — dodał kapitan, chmurząc się.

— Nie zawsze bywa takim — wtrącił ironicznie Sumarecki. — Dziś jest rozdrażniony.

— Wcale się temu nie dziwię — zaśmiał się kapitan; — po całonocnej hulance u pułkownika można być chmurnym — kończył swobodnym głosem, spostrzegłszy, że w adjutancie nie znalazł pochopności do krytyki.

— Byliśmy z księciem tylko do jedenastej w nocy... a pan, panie kapitanie?

— Graliśmy do drugiej u kolegi.

— Czy szczęście służyło panu?

— Jako tako... Wygrałem pięćset franków w złocie — i z miną tryumfującą uderzył ręką po kieszeni.

W tej chwili odwrócił się książę, wołając:

— Panie adjutancie, proszę o mapę. Sumarecki ruszył koniem, a odpiąwszy szybko kieszeń u siodła, wyjął z niej mapę i podjechawszy, wręczył księciu, poczem jechał dalej obok.

A gdy Zasławski badał pilnie mapę, adjutant rozejrzał się wokoło.

Jechali pod górę dość stromą, na której szczycie czerniły się mundury ostatnich czwórek pierwszego szwadronu.

Po obu stronach gościńca wznosił się las mieszany z podszyciem zarośli.

Mgła poranna, pod wiatru podmuchem, zakotłowała się i poszarpana w szmaty, wzniosła się w górę, odsłaniając blade, pogodne niebo dnia

jesiennego. Promienie wschodzącego słońca, rozpraszając resztki ciemności, kryjącej się szybko w zapadłych dołach, w cieniu drzew i krzewów, zabłysły brylantowo na kropelkach wody, pozostałej na liściach, ściekającej wolno po konarach i gałązkach. Ożywił się cały las, zaszumiały drzewa, odezwały się głosy ptaków, szukających żeru, promienie słońca wpadły wgłąb lasu i rozświetliły podłoże, na którem tu i ówdzie kielichy jesiennych kwiatów uśmiechały się blado, zwracając się do ożywczych promieni.

Delikatniejsze listeczki brzóz, klonów, brzostów, osik, ucierpiawszy od nocnych przymrozków, zabarwiły się złotem, czerwienią i w promieniach słońca błyszczały, jak kwiaty, rozrzucone szczodrze wśród bujnej zieleni.

Adjutant tak się zapatrzył w zmieniający się krajobraz leśny, że nie spostrzegł ręki podpułkownika, wyciągniętej z mapą, i dopiero obudził go głos:

— Panie Stanisławie, nad czem tak rozmyślasz?

Sumarecki z lekkiem zmieszaniem odebrał mapę i rzekł z uśmiechem:

— Las mnie rozmarzył.

Książę rozejrzał się wokoło i po chwili przemówił:

— Prawda... Piękny i dobrze utrzymany.

— Zdaje mi się — mówił adjutant z ożywieniem — że jestem u nas, w Poznańskiem i mimowolnie nasłuchuję, kiedy psy zaczną grać i ruszą zwierzynę.

— Zapominasz pan, że my polujemy i dzisiaj — rzekł książę ze smutnym uśmiechem.

— Wolę o tem nie myśleć — odpowiedział adjutant z lekkiem niezadowoleniem na twarzy — i mam nadzieję, że na ponowę będziemy już w domu.

— Na pierwsze polowanie zapraszam pana do siebie — zawołał rozweselony książę.

— A na drugie może książę raczy przyjechać do mnie... Mam sarny, a często i dzik się trafi.

— Zgoda, panie Stanisławie! Po tej męczącej wojnie należy nam się odpoczynek.

— Dziękuję księciu — skłonił się adjutant — przy sposobności przypomnę obietnicę... Jak książę sądzi: czy ta wojna potrwa jeszcze długo?... Francya niemal bezbronna.

I wszczęli ożywioną rozmowę na temat wojny i możliwości zawarcia pokoju.

Osamotniony kapitan sztabu, widząc jadącego tuż za sobą majora Kirsteina, przytrzymał konia, i nie spuszczając księcia z oka, gawędził z majorem.

Na siódmym kilometrze książę kazał dać sygnał na krótki odpoczynek. Zsiadł z konia, a za jego przykładem poszli oficerowie, będący w pobliżu, więc adjutant, major Kirstein i kapitan sztabu. Książę, wziąwszy w rękę mapę, usiadł wraz z adjutantem na zwalonej osice, mając przed sobą gęsty, młody las po drugiej stronie. Kapitan z majorem rozmawiali opodal, stojąc na drodze.

Już książę miał dać sygnał do dalszego marszu, gdy w młodym lesie rozległy się ostre, surowe głosy żołnierzy:

— Stój!... Stój!

Słychać było łomot łamanych gałęzi, kroki pogoni, oficerowie z pewnem zaniepokojeniem wpatrywali się w gęsty las, gdy nagle, tuż nad drogą stanęły, jak wryte, dwie wiejskie dziewczyny i wyrostek, a za niemi przedzierali się trzej żołnierze.

Dziewczęta dały się aresztować bez oporu, przerażone, w porozdzieranych przez gałęzie spódniczkach, z potarganymi włosami, w których tkwiły liście, w ciemnych pończochach, bez sabotów, które pogubiły w ucieczce.

Chłopiec jednak oprzytomniał pierwszy, a gdy żołnierz chciał go wziąć za ramię, zręcznie się uchylił, przeskoczył rów przydrożny i popędził przez gościniec na przełaj, chcąc się schronić do przeciwległego lasu. Kapitan sztabu, stojący na gościńcu, podbiegł, schwytał chłopaka za rękę i mimo jego szamotania przytrzymał, oddając go nadbiegającemu żandarmowi.

Gdy dwóch trzymało aresztowanych, trzeci żołnierz podszedł miarowym krokiem do majora Kirsteina i chciał mu meldować o wypadku.

Major ruchem ręki wskazał na siedzącego podpułkownika.

Zbliżył się żołnierz do wskazanego i wyprężony, jak struna, mówił:

— Melduję pokornie panu podpułkownikowi, że patrolując w lesie, spostrzegliśmy te trzy podejrzane osobistości. Pomimo naszego wezwania uciekali, a nie strzelaliśmy z obawy, żeby nasze kule nie zabłąkały się pomiędzy naszych ludzi.

— Dobrze zrobiłeś... idź — rozkazał podpułkownik i skinął na żołnierzy, by podprowadzili więźniów do niego.

Chłopak, trzymany najbliżej przez żołnierza, podszedł pierwszy; bez czapki, z rozwianymi, czarnymi włosami, w porozdzieranej, znoszonej bluzie, w szarych spodeńkach, bez sabotów, mógł mieć lat trzynaście. Z nieukrywaną nienawiścią patrzał błyszącemi oczyma na pułkownika, adjutanta i żołnierza, starając się od czasu do czasu wyzwolić swe chude ramię do żelaznego uścisku.

Zaraz za nim przyprowadził żołnierz dziewczęta, trzymając je za ręce. Szły biernie, przerażone, z oczyma załzawionemi. Starsza, blada szatynka, mogła mieć lat czternaście, z twarzą wynędzniałą; druga zdawała się być nieco młodsza. Obie, oczyma powiększonemi od strachu wpatrywały się w księcia, który z uśmiechem dobrotliwym przemówił łagodnym głosem po francusku:

— Nie bójcie się, dzieci.... Nic złego wam nie zrobimy... tylko pamiętajcie mówić prawdę... Jak się nazywasz? — spytał starszej.

— Ja?... ja?... — bełkotała — ja... Marya Renard.

— Skąd jesteś?

— Z fermy Renarda.

— A jak nazywa się wieś?

— Pagny.

— Dobrze... a ty mała? — zwrócił się do młodszej.

— Ja... siostra Maryi.

— Tej?

— Innej nie mam.

— Jakże ty się nazywasz? — spytał chłopca.

— Nie powiem.

— Trzeba powiedzieć, kiedy pytam.

— Nie powiem.

— Znacie go? — spytał dziewcząt.

— To przecież Jan Butet — odpowiedziała młodsza — wszyscy go znają... mieszka obok nas.

— Czemuż nie odpowiedziałeś, mały?

— Bo nie chcę — odpowiedział hardo i spojrzał śmiało w oczy pytającego.

— A jednak dowiedziałem się — uśmiechnął się podpułkownik.

— Przez głupotę Agnieszki — spojrzał lekceważąco na dziewczynę.

— Maryo Renard, powiedz prawdę, co robiłaś w tym lesie? — spytał łagodnie.

-— Ja, Agnieszka i Jan poszliśmy szukać grzybów i jagód... bo u nas w domu głód wielki. Co było tylko do jedzenia, całe zboże zabrali nam Prusacy.

— Podli! — dodał Jan wyzywająco.

— A widziałeś francs-tireurs'ów?

— Francs tireurs... francs-tireurs — powtórzyła zmieszana — nie... nie widziałam ich wcale.

— Mów prawdę... nic złego ci nie zrobię, a tak się dowiem, bo poślę do fermy Renard.

— Ach, nie posyłaj pan — prosiła pokornie — już niema nic do zabrania... a mama chora, leży w łóżku... przestraszy się.

— Więc byli francs-tireurs?

Na twarzy dziewczyny malowała się walka, wreszcie powiedziała głosem zdecydowanym:

— Byli... wczoraj rano przyszli, chcieli chleba, ale nie było u nas, i złapali białego królika Agnieszki.

— Iluż ich było?

— Agnieszko ilu?... bo ty wybiegłaś bronić swego królika.

— Zabrali — odpowiedziała rozżalona — a było ich sześciu, nie mogłam im poradzić.

— A ty Janie widziałeś francs-tireurs'ów?

— Ja?... Ja nie powiem.

— Dlaczego?

— Zabijcie mnie, jak mego ojca, ale nie powiem! — zawołał śmiałym głosem, ściskając pięści.

— Zatem widziałeś, bo się złościsz.

— Widziałem, czy nie — to moja rzecz, a wam nie powiem — odpowiedział z błyszczącemi oczyma, odsuwając ręką spadające na czoło czarne włosy.

— Przecie słyszałeś, że one powiedziały prawdę i nie stało się im nic złego, powiedz i ty Janie.

— One głupie, zdradzają swoich, ale ja nie powiem — mówił głośnym, zdecydowanym tonem.

— O bękart podły — mruknął kapitan sztabu, przysłuchujący się pilnie indagacyi.

Książę, nie zwracając uwagi na odezwanie się kapitana, rzekł po krótkiej chwili namysłu do żołnierzy:

— Zaprowadzić wszystko troje na koniec oddziału; niech idą za czwartą kompanią do dalszych moich rozkazów.

Żołnierze odsunęli się z więźniami, a major Kirstein, który słyszał rozkaz, powiedział:

— Wy dwaj wrócicie do patrolu, dzieciom związać ręce; a ty — wskazał żołnierza — będziesz ich pilnował za ostatnią kompanią.

Żołnierz, któremu polecono odprowadzenie dzieci, zawołał do swych towarzyszów:

— Nie ma kto z was sznura?

Znalazł się postronek trębacza konnego i żołnierz, związawszy ręce dzieciom, wziął koniec sznura w rękę i idąc przodem, poprowadził płaczące dziewczęta i chłopaka milczącego z zaciśniętemi ustami.

Książę udał, że nie widzi tej sceny, szukał troskliwie na mapie wioski Pagny.

Znalazł i rzekł do adjutanta:

— Na dziewiątym kilometrze, przy rozstajnych drogach, przypomnij mi pan dzieci... Trzeba je puścić do domu.

— Będę pamiętał.

Książę dał znak do dalszego wymarszu, i jadąc z adjutantem, przemówił:

— Podobał mi się ten chłopak: śmiały i szczery.

— Będzie z niego dzielny człowiek — dodał Sumarecki — a uważał książę, jak pobladły dziewczynki, gdy im zarzucił zdradę.

— Widziałem... A ta Agnieszka zabawna była ze swym białym królikiem.

— Jednak ci francs-tireurs byli u nich.

— Pewno ten sam oddział, który zniósł patrol dragonów, bo to w pobliżu.

— Oni kręcą się około naszego obozu, rekwirowanie nie będzie zbyt bezpieczne — zrobił uwagę adjutant.

— Być może... Wspomnę o tem generałowi, gdy wrócę do obozu.

Lasy po obu stronach rzedły; wychyliły się uprawne pola z niewielkimi gajami. Na polach późniejsze zboża stały nieruszone kosą, a na południowych stokach wzgórz barwiły się w słońcu nietknięte winnice.

— Szkoda pracy ludzkiej — westchnął Sumarecki.

— Pan sam gospodaruje? — spytał książę.

— Sam. Ojciec wydzielił mi jedną wioskę, ale więcej w niej lasów, niż poła ornego.

Rozpoczęli rozmowę o stosunkach gospodarskich w W. Ks. Poznańskiem i byli już w połowie dziewiątego kilometr u, gdy nagle na końcu oddziału rozległ się wystrzał karabinowy.

Książę zawrócił konia na miejscu i wraz z adjutantem popędził szybko w tę stronę ścieżką przydrożną, przeskakując krzewy, opłotki, kupy kamieni.

— Kto strzelił? — spytał kapitana, dowodzącego kompanią piechoty, maszerującą za armatami.

— Ktoś w tyle za kompanią.

Książę popędził dalej, wtem dojrzał żołnierza, prowadzącego dwoje dziewcząt; małego Jana nie było.

— Tyś strzelił?

— Ja.

Skinął na niego, by wystąpił naprzód, i spytał:

— Gdzie chłopiec?

— Melduję pokornie panu podpułkownikowi, że ten mały łajdak rozwiązał sznur, chociaż dobrze związałem i rzucił się w bok, uciekając. Strzeliłem i padł na miejscu, kula roztrzaskała mu głowę, jak mi mówił żołnierz z pierwszego ambulansu, który go oglądał.

— Dlaczego nie pobiegłeś za nim?

— Byłyby mi te dwie uciekły — wskazał na przerażone dziewczęta ze związanemi rękoma. Patrzały bezmyślnie szklistemi oczyma.

— Rozwiąż im ręce — rozkazał, a zwracając się do uwolnionych, mówił po francusku: — Czy traficie do domu? Pagny leży tam — wskazał na lewą stronę.

— Trafimy — szepnęła blada Marya.

— Zaczekajcież chwilę, póki wojsko nie zginie za tym pagórkiem, i idźcie...

— A Jan? — spytała Agnieszka ze łzami.

— Jan zginął — westchnął książę.

To tak, jak jego ojciec... o, ci Prusacy!

— Cicho... zaczekajcie chwilę i idźcie. Książę, nie mówiąc ani słowa do adjutanta, wzburzony tym wypadkiem, jechał szybko na swe dawne miejsce za — huzarami pierwszego szwadronu.

Sumarecki pozostał trochę w tyle, nie chcąc narzucać się księciu. Podjechał do niego kapitan sztabu.

— Co to za strzał? — spytał uprzejmie.

— Żołnierz, konwojujący dzieci, strzelił za uciekającym chłopcem.

— Zabił go?

— Tak jest.

— To dobrze. Chłopak był podły, i na miejscu podpułkownika kazałbym go był po jego odpowiedziach osmagać rózgami.

— Książę Zasławski był innego zdania — odparł adjutant suchym tonem.

— Widziałem to — powiedział z ironicznym uśmiechem kapitan, podkręcając wąsy.

— On jest komenderującym — dodał adjutant.

— Wiem o tem — rzekł podrażniony — ale to nie zmienia w niczem mego przekonania, że przeżyta arystokracya ma nerwy rozstrojone.

— A nowa? — zapytał z uśmiechem adjutant.

— My potomkowie rycerzy niemieckich, jesteśmy szczerzy i wylani ze swoimi, a bezwzględni dla wrogów — odpowiedział z dumą, prostując się na siodle.

— Nie tem podbija się świat — westchnął Sumarecki.

— A czemże? — zaśmiał się kapitan.

— Szlachetnością i współczuciem.

— Nerwy! — zawołał kapitan — patrz pan na fakty... owi chełpiący się rycerskością Francuzi leżą u nóg naszych!

— Różnie bywa na świecie — mruknął adjutant, a usłyszawszy, że książę go woła, szybko odjechał.

— Zanieś pan rozkaz majorowi von Puswange — mówił książę — by wysłał rekonesans do Lerouville, wsi na prawo. Patrol okrąży las, spotka się z nami na czternastym kilometrze gościńca.

— Rozumiem — skłonił się adjutant i ostrym kłusem popędził do huzarów, jadących przodem.

Po obu stronach drogi widać było leżące w oddali wioski wśród zieleni, z błyszczącemi czerwono dachówkami, z ostremi wieżyczkami kościołów, zakończonemi promieniejącymi krzyżami. Bliżej ciągnęły się wiankiem fermy, doskonale zbudowane, z sadami i kwietnymi ogródkami. Jednak, mimo uprawnych pól, winnic i licznych siedzib ludzkich, wiała z krajobrazu jakaś martwota, opustoszenie, nie słychać było poryku bydła, pasących się krów lub owiec, po pustych drogach nie turkotał żaden wóz.

Strach i łupiestwo wojny przeleciały nad tą okolicą. Ludzie kryli się w ciemnych kątach, drżąc na odgłos tupotu koni, surowych głosów, rekwirującej konnicy, gdyż aż na dziesięć kilometrów wkoło wysyłano jezdnych z obozu niemieckiego po żywność dla wojska i koni, a tylko specyalne patrole, jak dragoni pod Feldsteinem zapuszczały się głębiej.

Adjutant powrócił, meldując:

— Rozkaz spełniłem...

— Dziękuję... Cóż, panie Stanisławie, ani śladu francs-tireurs'ów.

— Może biwakują w tym lesie — wskazał na dalszy las, leżący przy gościńcu — a może gromadzą się gdzieś na południu, bo podobno Garibaldi staje na ich czele.

— Słyszałem o tem... że też ten stary ruszył się z Caprery...

— Może książę znał go osobiście? — spytał zaciekawiony adjutant, wpatrując się w księcia.

— W tym roku widziałem na Riwierze jego syna; ma żołnierską, ale trochę teatralną postawę.

— Czy długo bawił książę na Riwierze?

— Przeszło miesiąc.

— Miał książę miłe towarzystwo?

— Gdyby nie pewna rodzina francuska, nudziłbym się śmiertelnie, bo Riwiera istna maskarada cudzoziemców.

— Zapewne w tej rodzinie francuskiej była piękna panna — uśmiechnął się adjutant.

— Zgadłeś pan — zaśmial się książę — omal serca tam nie zostawiłem, gdyż była ona istotnie piękna i miała dużo wdzięku.

— Brunetka czy blondynka? — dopytywał się adjutant.

— Brunetka... żywa, jak iskra, wrażliwa jak mimoza, a przytem śmiała i energiczna do zadziwienia.

— O, widać, że zapadła księciu głęboko w serce — zaśmiał się Sumarecki.

— W serce?... Nie, tylko lubię ją wspominać, jak miłe wrażenie, jak piękny obraz. Była w niej szczerość i porywy rycerskości — kończył książę, patrząc rozmarzony przed siebie. I zdawało mu się, że patrzy na nią swemi ciemno-szafirowemi oczyma.

— Czy wyszła już zamąż?

— Nie wiem... Mieliśmy się spotać w Biarritz.. tymczasem wybuchła wojna — i westchnął mimowolnie...

— Nic straconego, po wojnie odnajdzie ją książę — rzekł Sumarecki.

— Być może... — i książę umilkł, zamyślony, przypominając sobie jej postać i noc dzisiejszą, gdy otworzywszy Musseta, natrafił przypadkiem na pieśń, przez nią śpiewaną: »Rappelle-toi«. '

Awangarda była już na czternastym kilometrze, gdy z wielką wrzawą podniosło się stado kruków i wron i krążąc na jednem miejscu, odzywało się chrapliwie.

— Pewno nad padliną — mruknął książę. Ajutant spojrzał na gromadzę ptaków, obliczył odległość i rzekł: .

— To raniej więcej na czternastym kilometrze, gdzie zniesiono patrol dragonów.

— Tak, tak — skinął książę głową. — Daj pan mapę.

Rozejrzawszy się, mówił, wskazując adiutantowi miejsce:

— W połowie czternastego kilometra przepływa rzeczka... Skocz pan do majora von Puswange i powiedz, by rozlokował całą komendę nad rzeczką.

— Według rozkazu — salutował adjutant, odjeżdżając szybko.

Gdy powrócił do księcia, właśnie podjeżdżali do spalonej gospody, stojącej na obszernej polanie leśnej.

— Tu zginęli dragoni — rzekł adjutant. Książę, nic nie mówiąc, skręcił ku zgliszczom.

Opodal leżały padłe konie, wydzielając ze siebie woń wstrętną. Ptactwo zdążyło już powykłuwać oczy, wywlec trzewa, wydziobać dziury, wydłubać wierzchnie mięso. I teraz, jakby w obronie własności, podniosła się chrapliwa, kracząca wrzawa krążącego ptactwa.

Na uboczu świeżo usypana mogiła świadczyła, że tam pogrzebano pobitych.

Książę, objechawszy zgliszcza, wrócił na drogę, mówiąc:

— Powiedz pan majorowi Kirsteinowi, by kazał postawić krzyż nad grobem poległych. Dokończmy pogrzebu.

Zaledwie adjutant powrócił do spełnienia rozkazu, gdy zabrzmiał sygnał wstrzymania pochodu.

— Widocznie major von Puswange stanął nad rzeczką — rzekł Sumarecki.

— Tem lepiej — mruknął książę — bo czuję się trochę zmęczonym.

Jakiś czas przypatrywał się rozlokowywaniu poszczególnych oddziałów wojska, wreszcie zwrócił się do adjutanta:

— Tam — wskazał na osamotnioną grupę drzew — odpoczniemy. Panie Stanisławie, czy pan głodny?

— Mógłbym zjeść całego wołu, gdyż prócz czystej herbaty nie miałem nic w ustach od piątej — i wyjmując zegarek, dodał: — a teraz dwunasta blizko.

— Tak samo i ja — rzekł książę i skinął na konnego trębacza.

— Znasz mego służącego, Ignaca? — spytał trębacza.

— Wedle rozkazu pana podpułkownika, znam.

— Pewno jest przy furgonach. Pojedziesz do niego i przywieziecie śniadanie dla nas tam — wskazał grupę drzew.

— Wedle rozkazu, panie podpułkowniku! — Zwrócił konia i odjechał.

Zaledwie książę i adjutant rozsiedli się pod drzewami, gdy dał się słyszeć tętent pędzącego kuryera.

— Nowy rozkaz ekscelencyi — mruknął adjutant.

— Ten nie wypuszcza mnie z opieki — rzekł książę z uśmiechem ironicznym.

Na spienionym koniu nadjechał żandarm polowy, a osadziwszy go na miejscu, zsiadł i szedł miarowym krokiem ku księciu. Zbliżywszy się, stanął, wyprężył się i meldował:

— Kuryer z korpusu południowego. Rozkaz otrzymałem o dziesiątej rano minut dwadzieścia — i podał zapieczętowaną, wielką kopertę.

— Dobrze... Odejdź i zaczekaj — rozkazał książe, wręczając kopertę adjutantowi.

Ten wziął ją i, wyjąwszy papier, zaczął czytać:

»Dowiaduję się, że wolni strzelcy przed trzema dniami, zanim wymordowali patrol naszych dragonów, byli rozkwaterowani we wsi Landricourt, gdzie może i obecnie się znajdują. Są podejrzenia, że od mieszkańców tej wsi dowiedzieli się o patrolu porucznika Feldsteina. Rozkazuję panu podpułkownikowi, księciu Karolowi Zasławskiemu, ukarać wieś Landricourt surowo, stosownie do rozkazów kwatery głównej, i dać odstraszający przykład tutejszej ludności za popieranie francstireurs'ów i zdradzanie ruchów naszego wojska.

Winnych ukarać, nie oszczędzając nikogo«. Po skończeniu czytania obaj spojrzeli sobie w oczy. Książę patrzał surowo i spokojnie, oczy adjutanta błyszczały gniewem. Pierwszy spuścił oczy adjutant, pytając tonem służbowym:

— Co książę rozkaże?

— Zawołaj pan do mnie wyższych oficerów.

— Wedle rozkazu — odpowiedział adjutant i już miał się odwrócić, gdy książę rzekł tonem przyjacielskim:

— Panie Stanisławie, póki służy się w wojsku, trzeba słuchać rozkazów i wykonywać je ściśle i dokładnie.

— Nawet gdyby... — zaczął adjutant. Książę przerwał mu z powagą i stanowczością:

— Nawet wbrew samemu sobie.

— Rozumiem, książę — westchnął adjutant, i skłoniwszy się, skinął na ordynansa, by mu podał konia.

Książę z mapą w ręku, siedząc na głazie kamiennym, patrzał na kartę, rzucając niekiedy badawczy wzrok w stronę zbierających się kolejno wyższych oficerów.

Major von Puswange, dowodzący pierwszym szwadronem, wysoki, dość otyły, ze szpakowatym wąsem, z energicznym wyrazem twarzy, opowiadał z głośnym śmiechem zabawne jakieś zdarzenie swemu koledze po broni, majorowi von der Thann, który go słuchał, roztargniony, przestępując z nogi na nogę i rzucając przenikliwe spojrzenia w stronę księcia. Dumny ze swego nazwiska — von der Thann, które wywodził od krzyżowców, miał w swej przysadzistej postaci coś ordynarnego i srogiego, a szeroka szrama na prawym policzku nadawała jego brzydkiej twarzy wyraz dzikości.

Do rozmawiających zbliżył się, ciężko stąpając major piechoty Kirstein, a ocierając chustką swą wydłużoną, starannie wygoloną twarz, rzeki głośno:

— Październik, a jednak gorąco.

— Gdybyśmy spotkali Francuzów, byłoby goręcej — zaśmiał się von Puswange.

Na wielkich, odętych ustach majora Kirsteina zjawił się uśmiech zjadliwy. Przymrużając lewe oko, powiedział chrapliwym głosem:

— Oni pociliby się krwawo, nie my.

— Cha, cha! cha! — zaśmiał się von der Thann — dobrze pan major mówi. Tylko im krwi utoczyć, a będą pokorni.

Major Kirstein pogładził wygolony podbródek i rzekł z uśmiechem:

— Mojem zdaniem, my Niemcy, postępujemy z tą hołotą francuską za szlachetnie i za łagodnie. Nie oszczędzając nikogo, niszczyć, palić zabijać, aby przez całe wieki pamiętali, co znaczy zaczepiać nas i wyzywać do walki.

— Tak, tak — skinął głową von der Thann — byłby to sprawiedliwy odwet za łupieskie wyprawy Napoleona I-go.

W czasie tej rozmowy podjechał kapitan artyleryi Bochner, przystojny, dość szczupły blondyn, z twarzą inteligentną i wmieszał się do rozmowy.

— Za Napoleona I-go pomściliśmy się w roku 1814. Dzisiaj mamy nowe rachunki.

— Czy dlatego mamy być względniejsi? — obruszył się kapitan sztabu von Aehrensberg.

W tej chwili adjutant zbliżył się do rozmawiających i rzekł:

— Pan podpułkownik prosi panów. Podeszli, ustawiając się w półkole.

— Zgromadziłem panów — odezwał się książę — gdyż otrzymałem przez kuryera rozkaz ekscelencyi, i uważam za stosowne powiadomić ich o treści... Panie adjutancie Sumarecki, proszę odczytać.

Wezwany wyjął rozkaz i czytał równym, płynnym głosem, a gdy skończył, spytał książę oficerów:

— Słyszeliście, panowie?

Już w czasie odczytywania rozjaśniały się twarze oficerów, a na pytanie odpowiedzieli okrzykami.

— No, będzie robota! — zaśmiał się dość głośno major Kirstein.

— Śmierć podłym zdrajcom! — mruknął von der Thann.

— Kara powinna być przykładna — odezwał się von Puswange.

— Bez litości — dodał kapitan sztabu.

— Ukarać raz, ale surowo — rzekł Bochner, kapitan artyleryi.

Adjutant, słuchając tych uwag, spochmurniał. Książę nie zmienił poważnego wyrazu twarzy i mówił:

— Dyspozycye są następujące — i wziął od adjutanta mapę.

Każdy z oficerów wyjął również mapę i wpatrując się w nią, słuchali słów dowodzącego:

— Major von der Thann otoczy ze swym szwadronem wieś Landricourt i zajmie merostwo, plebanię, kościół i szkołę... Pan major Kirstein wyznaczy pół kompanii do zajęcia dworu, czy pałacu; reszta piechoty stanie w bojowym szyku pomiędzy parkiem dworskim a cmentarzem, z wyjątkiem kompanii, przeznaczonej do ochrony dział...

Major Kirstein, wodząc palcem po mapie, skinął głową na znak, że rozumie.

W tej chwili Ignacy i trębacz zbliżyli się z boku, niosąc kilka butelek wina i kosz z przekąskami, a Ignacy upatrzywszy stosowne miejsce, rozesłał dywan, na nim obrus i zaczął wyjmować z kosza: szynkę, zimne mięsiwa, pasztet...

Oficerowie spojrzeli pożądliwie w stronę przysmaków, a książę mówił dalej:

— Pan kapitan Bochner ze swą artyleryą zajmie wzgórza od wschodu, działa skieruje na wieś, i będzie oczekiwał mego rozkazu... Pan major von Puswange, na pół kilometra od Landricourt, w lasku z lewej strony rozlokuje swój szwadron, jako rezerwę.

Do stojących zbliżył się podporucznik huzarów miarowym krokiem i rzekł:

— Melduję panu podpułkownikowi, że wysłany z patrolem do wsi Lerouville, nie spotkałem nic podejrzanego.

— Dziękuję — i skinął ręką, by odszedł.

— Pewno niema wolnych strzelców w Landricourt — odezwał się von Puswange — w przeciwnym razie natknęlibyśmy się na ich czaty.

— Czy takie bydło cywilne zna się na wojnie? — mruknął Kirstein.

Książę, widząc częste spojrzenia oficerów na przygotowane śniadanie, rzekł z uprzejmym uśmiechem:

— Zanim ruszymy, proszę panów na przekąskę.

— Z przyjemnością! — zaśmiał się von Puswange i podszedł bliżej.

Inni go naśladowali i wszyscy obstąpili obrus, na którym było rozstawione sute śniadanie.

Przewidujący Ignacy szepnął natychmiast trębaczowi, który mu pomagał, by skoczył po wino, gdyż cztery butelki wydały mu się niedostateczne.

Ze zręcznością kamerdynera, obznajomionego ze służbą wielkiego dworu, obnosił tacę z koniakiem i przekąskami.

Kapitan sztabu, na zapytanie majora von der Thann o zasłyszanym strzale, opowiadał o indagacyi dzieci wiejskich, siląc się na tani dowcip.

Ignacy obnosił wino. Major von Puswange, podnosząc kieliszek, zawołał:

— Na sławę wojsk naszych, na zgubę Francyi!

Wychylił do dna; inni poszli za jego przykładem. Rozmowa poczęła się ożywiać. Kapitan sztabu, kończąc swe opowiadanie, zwrócił się z uśmiechem do księcia:

— Może pan podpułkownik każe tu przyprowadzić te złapane dziewczęta; zabawimy się ich strachem.

Zagadnięty zmarszczył brwi i rzekł suchym tonem:

— Kazałem puścić te dzieci.

Zimna odpowiedź księcia zwarzyła trochę humor towarzystwa, więc kapitan artyleryi Bochner, ratując sytuacyę, odezwał się z uśmiechem:

— Gdybym zasiadał w komisyi pokojowej, wymusiłbym na Francyi oddanie nam całej Szampanii. Przynajmniej nie płacilibyśmy im za szampan.

— Całą Francyę należy zabrać — zawołał von der Thann — i oddać w zarząd landratom.

— Dopiero będzie spokój w Europie — dodał kapitan sztabu.

— Pereat Francyi! — zawołał Kirstein, wznosząc kieliszek w górę.

— Pereat! pereat! — powtórzyli inni. Wśród chwilowego milczenia, odezwał się kapitan artyleryi Bochner:

— Kogoś prowadzą huzarzy!...

— Gdzie? gdzie?...

Bochner wskazał na boczną drożynę z prawej strony.

Pomiędzy dwoma huzarami, jadącymi z karabinkami, trzymanymi w pogotowiu, szedł ubrany po cywilnemu człowiek. Huzarzy oddali go posterunkowi piechoty, złożywszy raport oficerowi, który kazał odprowadzić więźnia do komenderującego.

Wachmistrz zaraportował:

— Melduję panu podpułkownikowi, że z rozkazu pana podporucznika Borga przyprowadzam więźnia, który powiada, że jest naszym szpiegiem. Huzarzy schwytali go w pobliżu wojska.

— Dobrze — i skinął na wachmistrza, by się oddalił.

Ten z dwoma żołnierzami cofnął się kilkanaście kroków, czekając dalszych rozkazów.

Jeniec, szatyn, z dobrze kasztanowatą brodą, z chytrem spojrzeniem, stał pokornie, otoczony oficerami. Książę, wpatrując się w niego badawczo, spytał:

— Jak się nazywasz?

— Bernard Feinseife.

— Skąd jesteś?

— Z Alzacyi... z Münsterhoff.

— Co tu robiłeś?

— Służę naszemu wojsku... Szpieguję.

— Każdy pojmany może to powiedzieć... Masz jaki dowód?

Szpieg rozejrzał się niespokojnie wokoło, a na widok kapitana sztabu von Aehrensberga rozjaśnił twarz i zawołał uradowany:

— Pan kapitan — wskazał palcem — mnie przecież zna.

Kapitan przystąpił bliżej, patrzał chwilę badawczo na niego i spytał surowym głosem:

— Kiedy cię widziałem?

— Ja i mój wspólnik Meyerhoff byliśmy pytani w Avricourt przez pana kapitana.

— Hm... w Avricourt? — patrzał na niego przez chwilę, wreszcie rzekł: — Tak, tak, teraz przypominam sobie — i zwracając się do księcia: — Istotnie, to nasz szpieg.

— Co przynosisz? — spytał książę.

— Ja wracam z Landricourt.

— Tak?... Czy są tam francs-tireurzy?

— Ja nie wiem... może oni są, a może nie...

— Jakto? Wracasz stamtąd i nie wiesz? — zawołał książę — to podejrzane.

— Ja mówię prawdę... Wczoraj ułożyliśmy się z Meyerhoffem, że pójdę do Landricourt. No i poszedłem, ale mnie śledzono... Musiałem nałożyć drogi aż do Bar-le-Duc. Kiedy byłem w Landricourt francs-tireurs'ów nie było, ale rano mogli przyjść.

— Co słychać w Bar-le-Duc?

— Ja nie byłem w samem mieście, słyszałem tylko, że w Saint-Dizier zbiera się wielka armia francuska.

Książę i oficerowie spojrzeli na swoje mapy.

— Cóż nam powiesz więcej? — spytał książę po chwili.

— Dowiedziałem się, że w Landricourt przed trzema dniami stali francs-tireurzy.

— Ilu ich było?

— Czterystu pięćdziesięciu.

— Dokąd poszli?

— W nocy dano im znać o patrolu dragonów i wyszli do lasu.

— To patrol Feldsteina — mruknął kapitan.

— Co robili w Landricourt? — spytał książę.

— Oni kwaterowali tam. Mer oddał im pieniądze z kasy, to samo poborca podatków. A ksiądz pobłogosławił ich sztandar, na którym było napisane: »Śmierć wrogom Francyi«. Ksiądz mówił do nich długo, aby bronili kraju, i wszyscy młodzi ludzie z Landricourt przyłączyli się do bandy... Zabrali sto koni ze wsi, a z pałacu, w którym jedli i pili, wzięli dwadzieścia koni. W pałacu stał kwaterą ich dowódca i oficerowie, na wsi tylko żołnierze. Wszyscy mieszkańcy im sprzyjają.

— Kto zdradził nocleg dragonów naszych?

— Tego ja nie wiem; może stróż polowy, bo to dawny żołnierz.

— Kto jest właścicielem pałacu? — spytał książę po chwili.

— Ja nie wiem, ale to musi być wielki pan, bo pałac piękny.

— Więcej nic nie wiesz?

— Czy to nie dosyć? Ja miałem tyle pracy! Narażałem życie, aby się tego wszystkiego wywiedzieć.

— A dokąd poszli wolni strzelcy?

— Nie wiem. Oni trzymają to w tajemnicy, ale może są we wsi... a może poszli do Saint-Dizier; ja nie wiem.

— Hm... dobrze. W obozie otrzymasz zapłatę.

— W obozie?... A kto za mną poświadczy?

— Ja — odezwał się kapitan sztabu.

Książę skinął na wachmistrza i dwóch żołnierzy, a gdy podeszli, rozkazał:

— Odprowadzić go o pół kilometra za wozy ambulansowe i puścić.

Oficerowie poczęli udzielać sobie swych spostrzeżeń i zapatrywań po wysłuchaniu doniesień szpiega; przerwał je książę, mówiąc:

— Dyspozycyi nie zmieniam... Za dziesięć minut ruszamy.

Oficerowie salutowali, mrucząc podziękowania za śniadanie, a książę z uprzejmością oddawał ukłon.

Po ich odejściu, gdy Ignacy, sprzątnąwszy resztki i schowawszy butelki, poszedł w stronę furgonów, przemówił książę do adjutanta:

— Istotnie Landricourt zawiniło i musi być ukarane przykładnie. Zeznania tego szpiega są bardzo obciążające.

— To prawda — westchnął adjutant.

— Ksiądz, mer, poborca podatków, stróż polowy, a przedewszystkiem pałac.

— Istotnie tak jest — rzekł Sumarecki.

— Widzi pan, jeśli surowo i bezwględnie ukarzemy Landricourt, to podobna kara odstraszy ludność i zapobiegniemy w ten sposob niszczeniu innych wiosek i miast.

— Jeśli wogóle to odstraszy — wątpił adjutant.

— Takie jest moje przekonanie — przemówił książę z naciskiem. — Lepiej ofiarować kilkaset ludzi i domów, aniżeli wydać na pastwę kilkadziesiąt, a może kilkaset tysięcy ludzi.

— Tak jest, książę.

— I dlatego postanowiłem nieodwołalnie zniszczyć Landricourt.

— O ile znajdziemy winnych, bo szpieg mógł zrobić fałszywe doniesienie, aby tylko otrzymać zapłatę — zrobił uwagę adjutant.

— To się rozumie — dodał książę.

Zabrzmiał sygnał do wymarszu; podprowadzono konie. Książę i adjutant dosiedli ich i stanęli na lekkiem wyniesieniu, przypatrując się wymarszowi wojska.

Koniec wersji demonstracyjnej.

IV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

V.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej