Piotr Chmielowski

ZYGMUNT KACZKOWSKI

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I.

II.

III.

IV.

V.

VI.

VII.

ZYGMUNT KACZKOWSKI

jego życie i działalność literacka: zarys biograficzny

Chmielowski Piotr

I.

Pierwsze dziesięciolecie drugiej połowy XIX. wieku z samego już początku zaznaczyło się w dziejach cywilizacyjnego rozwoju Europy kontynentalnej znamionami reakcyi zarówno w dziedzinie polityki, jak w sferach religijnych i społecznych. Ruchy rewolucyjne lat dawniejszych zgniotła zręczna ręka Ludwika Bonapartego, a wszechwładztwo ludu stało się stopniem, po którym idea monarchiczna wznosiła się na coraz większe wyżyny. Teorye i mrzonki socyalistyczne straciły kredyt mas, znajdując jedyny przytułek w głowach zapalonych i ekscentrycznych. Reformy religijne nie znalazłszy ani gorliwych apostołów, ani fanatycznie posłusznych wyznawców, posłużyły wyłącznie do silniejszego ugruntowania wyznań dotychczas istniejących. Nawet naukę, tę wytrwałą pracowniczkę na polu ustalenia prawdy i przygotowania przyszłych ulepszeń, chciano zaprządz do rydwanu ówczesnych dążeń wstecznych; lecz to usiłowanie pozostało bez trwalszych następstw. Literatura , przeżywszy świetne dni chwały, grzęzła w powszedniem błocie życia, kiedy niekiedy tylko przypominając sobie, że niedawno cały świat ideałów w sobie mieściła. Praktyczna tylko strona rozwoju, rolnictwo, przemysł i handel, korzystając ze względnej w Europie spokojności i wyzyskując, o ile się dało, chwile starć krwawych, rozwielmożniła się nie żartem, a wspomagana nowymi wynalazkami i odkryciami, olbrzymie czyniła postępy, darząc społeczeństwo zachodnie z jednej strony dobrobytem, z drugiej zaś... proletaryatem. Rozwój materyalny zyskał czasową przewagę nad rozwojem duchowym, który zaczął się czołgać przez lat kilka w żółwiej skorupie zastoju, nie odganiając od siebie nawet i wstecznictwa.

Tak było w Europie, tak też po części i u nas, o ile naturalnie wielkie rzeczy dają się porównywać z malemi.

Po latach, w których się wyrobiły dwa dość wybitnie odznaczone kierunki: arystokratyczno-katolicki i demokratyczno-postępowy, nadeszła chwila niezdecydowanych przekonań, chwila jakiejś ugody zarówno niejasnej w swych podstawach jak i nader chwiejnej pod względem samej budowy. Gorętsze żywioły postępowe wydalono z łona społeczeństwa; ci zaś, co w nich znajdowali karm duchową, nauczeni smutnymi wypadkami, już to specyalnej, już też ogólniejszej natury w roku 184-6 i 1848, albo przycichli, albo wywiesili sztandar pojednania z biorącym górę prądem religijnym. Postępowe atoli usiłowania nie przebrzmiały bez skutku. Zdyskredytowały one przedewszystkiem kierunek wsteczny, tak, że kiedy hr. Rzewuski, który w latach poprzednich z podniesioną głową i z wielką pewnością siebie wygłaszał swe poglądy, założył „Dziennik Warszawski" w celu szybszego ich rozpowszechnienia, to publiczność zaczęła sarkać i zmusiła autora „Listopada" do złożenia redakcyi w inne ręce. Powtóre, usiłowania owe tyle przynajmniej podziałały na umysły, że „urodzony" nie wstydził się imać przemysłu i rękodzieł, i że Korzeniowski w „Krewnych" mógł bez zająknienia proponować podupadłemu obywatelowi uczenie się i praktykowanie stolarstwa.

Były to oczywiście bardzo drobne okruchy skutków, jakie sobie demokracya obiecywała po swojej daleko sięgającej działalności; zdyskredytowana atoli na czas jakiś smutnymi a krwawymi wypadkami, nie mogła się już spodziewać innych. Tym sposobom stało się, że w dziesięcioleciu od 1850 do 1860 żadna krańcowość nie popłacała. Umysły pokochały środek wygodny dlatego właśnie, że w nim pełzły jaskrawe barwy przekonań, a ostre kanty stronnictw ścierały się.

Filozofią niezależną od wiary, reprezentowaną u nas głównie przez Trentowskiego, a podsycającą niegdyś ducha, demokratycznego, filozofią, którą dawniej zaszczycano szczegółowymi rozbiorami, wówczas przyjmowano szyderstwem, frazesami rzucanymi mimochodem, jakby od niechcenia, to w powieściach, to w artykułach krytycznych i literackich. Filozofia katolicka natomiast, idąca ręka w rękę z teologią, zyskiwała coraz więcej zwolenników. Trentowski w przeciągu lat dziesięciu odzywa się raz jeden w „Tece Wileńskiej" na to tylko, ażeby, doznawszy niemiłej i wcale nie filozoficznej odprawy, zamilknąć aż do r. 1860. Zmieniony stan rzeczy uczuł on bardzo boleśnie i z namiętnością sobie właściwą pisząc w r. 1861 przedmowę do „Panteonu", który wyszedł dopiero w kilka lat po jego zgonie, kreśli jaskrawy obraz smutnego upadku wyższych pojęć i głębszych badań. „Coraz okropniejsze położenie kraju — powiada — zwrot Europy całej na piekielne manowce stare, muzułmanizm chrześcijański w zażartej walce z oświatą chrześcijańską... wszystko to razem przyprawiło mię o dziesięcioletnią niemoc... Naród sam zwrócił się lewo w tył i pędził szybko, by kolej żelazna, ku XIII. wiekowi, prześcignął wnet pod tym względem Zachód, który przecież stawiał potężny i w końcu zwycięski opór; że stał się coś na kształt Hiszpanii północnej. Ustały u nas przeglądy, światłu, postępowi i umiejętności poświęcone, takie np. jak niegdyś Kwartalnik krakowski i Rok poznański. Na miejscu ich królowały pisma w duchu i kierunku średniowiecznym, który wężową mądrością umiał nas wyprowadzić w las... Rzucano klątwy na filozofią, poniewierano rozum ludzki i umiejętność niepodległą... potwarzano a nawet prześladowano uprawiaczów i przyjaciół światła. O, straszne było to dziesięciolecie!... Głos swobodniejszy i słowo oświecić kraj chcące nie znalazły przyjęcia w czasopismach. Dzieło filozoficzne szukało daremnie czytelnika, a więc i wydawcy. Powróciło się w najohydniejszy dawnej upadającej Polski czas, wyjąwszy chyba, że nie spalono Łyszczyńskiego i dano tak zwanemu makaronizmowi pokój! Było ognia wiarowego siła, a światło utaiło się tam i sam pod popiołem. Stany te bolały mnie mocno i nie mogły mi dopomódz do zdrowia. Potrzeba mi było wyczekiwać przyszłości lepszej, albowiem dla chwil barwy takowej pracować i pisać nie warto!" Wskutek takichto przyczyn najoryginalniejszy umysł filozoficzny polski musiał trawić się sam w sobie, nie mogąc przedstawić szerokiej publiczności myśli i pragnień swoich.

Kremer i Libelt poświęcili swe prace estetyce, nie zaczepiając innych zagadnień z dziedziny „królowej nauk".

Wielka masa dzieł teologicznych znacznego rozmiaru a popularnie pisanych, teraz bardzo chętnych znajdowała tłómaczów. Ks. Gaume, ks. Guillois i wielu innych weszli u nas na porządek dzienny. Wielka historya powszechna Cezara

Cantu, napisana w duchu katolickim, została właśnie wówczas językowi naszemu przyswojona. Wymieniam tylko główniejsze fakta, nie mając bynajmniej zamiaru wyczerpywać tak obszernej kwestyi; dodam tylko jeszcze kilka słów obcych, ażeby pokazać, że już współcześni uczuwali dokonywającą się zmianę. Oto jakie życzenia na rok 1851 składa historyograf demokracyi szlacheckiej, Waleryan Wróblewski, swym ziomkom w Athenaeum, redagowanem przez Kraszewskiego (zeszyt VI, str. 224 z roku 1850): „Unikajmy szaleństw socyalistów, bo one w niczem nie przypadają do naszego umysłu wychowanego w zdrowiu (?) i własnem historycznem doświadczeniu, a mogłyby nam przyćmić nasze dobre u ludzi imię! Odrzućmy naukę filozofów niemieckich, bo nudna, ciemna, a w ostatecznym wypadku niepoczciwa. Nie wierzmy nadewszystko ich nieszczeremu słowu i obietnicom, bo jest to wierzyć w możebność pogodzenia ateizmu z wiarą, entuzyazmu z rachunkiem, jestto bratać odwiecznie niecierpiące się z sobą plemiona i ich żywotne interesa". Głos to bynajmniej nieodosobniony; z takich i tym podobnych mógłbym porządny chór ułożyć.

Kwestya usamowolnienia włościan i emancypacyi kobiet, którą w poprzedniem dziesięcioleciu tak gorąco się zajmowano, doznała losu filozofii. Usamowolnienie włościan, obrabiane w książkach specyalnych, a z ekonomicznego punktu widzenia, dopiero pod koniec chwili dziejowej, o której mówimy, weszło napowrót na szersze pole dyskusyi w szpaltach dziennikarskich. Emancypacya zaś kobiet wyszydzona, wyśmiana, stała się straszydłem społecznem, o którem lękano się wzmiankować nawet.

Nauki przyrodnicze nie były co prawda zaniedbywane, lecz w przeprowadzeniu ich szczegółów i w ogólnym na nie poglądzie trzymano się powag dawnych, a nowsze badania pomijano milczeniem. Cały np. ruch materyalistyczny, który taką wrzawę wzniecił wówczas w Niemczech a w znacznej części i w innych krajach Zachodu, u nas nie odbił się ani sympatycznem, ani antypatycznem echem; poprostu ignorowano go; wiedziały o nim zaledwie jednostki. Nowsze zdobycze geologii i zoologii doszły do nas bardzo późno, bo w najbliższych nas dopiero czasach. Brak uniwersytetu jak w innych gałęziach wiedzy, tak mianowicie w naukach przyrodniczych dawał się uczuć bardzo dotkliwie: odosobni} je od ruchu ogólno-europejskiego, przeciął dopływ nowych, ożywiających soków. Dzieła naukowe ukazują się sporadycznie, a wydawnictwa popularne przeżuwają tylko stary pokarm.

Strona głównie praktyczna tych nauk w zastósowaniu do rękodzieł, przemysłu i sztuki leczenia stała się przedmiotem dosyć pilnie badanym i rozpatrywanym. Realny kierunek wychowania w Królestwie sprzyjał temu nie mało. Nie wspominając o tak zwanych gimnazyach realnych, o instytucie agronomicznym i o założonej w roku 1857 akademii medycznochirurgicznej, z własnych wspomnień przytoczyć mogę okoliczność świadczącą, że wykształcenie techniczne rozpoczynano wtenczas bardzo wcześnie. Przy ulicy Bednarskiej istniała szkoła elementarna o dwu oddziałach. Otóż w drugim oddziale dzieci mniej więcej dziesięcioletnie uczyły się technologii i mechaniki, wykładanej rozumie się bardzo przystępnie, chociaż niezbyt praktycznie; opowiadano tam np. o własnościach tlenu i azotu bez żadnych doświadczeń. Ile takich szkółek było wówczas w kraju, nie wiem, dość że istniały, i jakkolwiek wadliwie, rozpowszechniały przecież wiadomości realne, których wymagał podnoszący się przemysł.

Zniesiona w roku 1850 granica od cesarstwa, niedawno zbudowana kolej warszawsko-wiedeńska, urządzone statki parowe na Wiśle, ułatwiając komunikacyą, przyczyniały się do rozwoju handlu oraz bliższych stosunków z zagranicą. Dążność do polepszenia bytu materyalnego, z krzątaniem się około zakładania fabryk i udoskonalania rzemiosł, chociaż w porównaniu z europejskim ruchem na tem polu, równała się prawie pracy Robinsona, chociaż jako początkująca znajdowała poparcie u ludzi trzeźwo zapatrujących się na sprawy kraju, raziła przecież umysły sentymentalno-poetyczne, nie znoszące dymu fabrycznych kominów, a lubujące się w naszych błotach, jeziorkach, wybojach szosowych i tym podobnych arcypatryarchalnych zabytkach, które „ducha nie gaszą".

Z tej samej dążności praktycznej wyniknął w dziedzinie umysłowej prąd wychowawczy, który się ujawnił w wydawnictwach książkowych i pismach peryodycznych. W drugiej mianowicie połowie rozpatrywanego dziesięciolecia prąd ten nabrał pewnej siły, wywołanej po części zainteresowaniem się losem chorego Jachowicza. „Zabawy przyjemne i pożyteczne dla młodego wieku" r. 1856 i 1857 Józefy Śmigielskiej,

„Rozrywki dla młodocianego wieku" Seweryny z Żochowskich Pruszakowej od 1856 do 18G0 r. oto tytuły czasopism poświęconych sprawie wychowania. Nowe wydanie dzieł Hofmanowej r. 1857 świadczyło o zamiłowaniu w dawnych ideałach wychowawczych.

Możnaby tu jeszcze przytoczyć jeden, co prawda chorobliwy już objaw owej dążności praktycznej na polu polityki, objaw wyrażony w połowie przez niby-idealistów (A. E. Odyńca, I. Chodźkę, M. Malinowskiego, A. H. Kirkora); lecz o tej smutnej chwili naszych dziejów wewnętrznych wolę zamilczeć.

* * *

Typem panującym ówczesnej chwili literackiej była historya malownicza i beletrystyka.

Przeszedłszy przez rózgi doświadczenia krwawego, urnysły szukały ukojenia w rozpamiętywaniu przeszłości. Chciano zapomnieć choćby na czas krótki tylko o niesmaku bieżącej chwili i zanurzyć się w ożywczem źródle tradycyi, chciano sobie osłodzić przykrość położenia rzeczywistego przypomnieniem dawniejszej sławy. Nie żądano ani demokratycznych ani arystokratycznych, ani nawet czysto naukowych, objektywnych poglądów na wypadki dziejowe; pierwsze bowiem i drugie przy zmienionem usposobieniu nie mogły popłacać; do trzecich nie miano dostatecznego przygotowania. Przedistawić tedy przeszłość w obrazie żywym, taką, jaką była, a choćby nawet dobrze jej pochlebić; zainteresować ubiorami sprzętami, szczegółami życia domowego, ciekawostkami aicheologicznemi, rapsodami rycerskimi, stało się przedmiotem pragnień czytelników i usiłowań autorów. — Zaczęto więc poszukiwania archeologiczne, ażeby zdobyć szczegóły zajmujące do tła obrazów. Komisye archeologiczne w Kijowie i Witnie pomagały skutecznie do obudzenia zapału dla takich badań.

Zaczęto wydawać pamiątki historyczne, wizerunki królów i t. d. w przepysznych wydaniach, na które arystokracya kosztów nie skąpiła. Zaczęto opłacać malownicze opowiadania historyczne, życiorysy i t. p. Karol Szajnocha zachwyci! wszystkich swoimi szkicami, swojem dziełem „Jadwiga i Jagiełło". Julian Bartoszewicz, choć z mniejszym talentem słowa, z niemniejszą jednak żywością i obfitością szczegółów pisał swoje życiorysy znakomitych mężów, swoje kościoły warszawskie. Obaj mieli gruntowną naukę; obaj badali źródła; lecz Owoc swych mozolnych trudów przywdziewać musieli w szaty malownicze, ażeby dzieła ich znalazły czytelników a zatem

pokup. Za nimi zdążali i inni.

Historya jednak była tylko przysmakiem; właściwy zasadniczy pokarm ogółu stanowiła beletrystyka. Były tego powody ogólne, trwające do dziś dnia, i szczegółowe, będące sprężyną chwili ówczesnej. O pierwszych nie tu miejsce rozbarwiać; o drugich wspomnę pokrótce.

Przypomnijmy sobie, że dziesięciolecie od 1850 — 1860 stanowi trzecią niejako dobę w rozwoju nowszej poezyi naszej, że wówczas rozwinęły się talenta nie powszednie, umiejące zyskać słuchaczy nawet po takich mistrzach jak Mickiewicz, Słowacki, Krasiński. Na tę chwilę przypada druga faza Talentu Wincentego Pola, który wystąpił jako wyłączny śpiewak szlacheckości w „Sejmiku w Sądowej Wiszni", „Senatorskiej Zgodzie", „Mohorcie", ,Stryjance", a jako śpiewak ciasnej lub przesądnej religijności w „Czarnej Krówce", „Wicie Stwoszu". Na tę chwilę również przypada działalność poetycka Syrokomli, Deotymy, Leuartowicza, Felicyana Faleńskiego, Wacława Szymanowskiego, Mieczysława Romanowskiego, Henryka Jabłońskiego, Apolla Korzeniowskiego, Leonarda Sowińskiego, Brunona Bielawskiogo, Platona Kosteckiego, że pominę wielu innych.

Tyle zdolności, występujących na widownię w jednym czasie, musiało wywrzeć wpływ na publiczność, która, jak się zdawało, zobojętniała już na powaby poezyi. Istotnie dzieła Swych twórców, opiewające po większej części przeszłość, trafiały wybornie w usposobienie czytelników, spragnionych takich obrazów. Nie wymagały one wielkiego natężenia umysłu, bo opowiadały wypadki łatwo, zrozumiałe, wystawiały ludzi nie grzeszących zbytkiem inteligencyi, — nie wymagały również forsowania wyobraźni, gdyż same bardzo wysokim lotem się nie odznaczały. Jeżeli zaś czasem trudniejsze były do pojęcia (np. u Deotymy), to wynagradzały trud zadany umysłowi — nadzwyczajnością swojego powstania, improwizacyą. Wielka serdeczność, prostota, a nawet rubaszna jowialność, cześć dla cnoty, uwielbienie dla przeszłości, rzewność wiersz gładki, potoczysty: oto środki, którymi przeważnie szturmowały utwory poetyczne do serc czytelników. Takie środki skuteczniejsze nawet były od niesłychanej potęgi fantazyi Słowackiego, od filozoficzno-socyalnych pomysłów Krasińskiego; nie dziw więc, że ci, którzy się nimi posługiwali otrzymywali nieraz zwycięstwo nad wielkimi mistrzami; zwycięstwo bezwątpienia ciche, nie ogłaszane przy dźwięku trąb i bębnów, nie przyznawane otwarcie, pomimo to jednak upajające duszę. Czytano więc poezye z rozkoszą, rozkupywano poemata bardzo szybko: tysiąc egzemplarzy Mohorta rozeszło się niemal odrazu; księgarze nietylko chętnie drukowali, lecz nawet nieźle płacili za wiersze: Syrokomla brał za każdy po 2 złote, Pol daleko drożej.

Podobnie mniej więcej rzecz się miała z powieścią. I tu również obok dawniejszych uznanych już pisarzy ukazały się talenta młode, świeże, wróżące świetną przyszłość. Obok Kraszewskiego, Rzewuskiego, Korzeniowskiego, Chodźki, Józefa Dzierzkowskiego, wystąpili: Kaczkowski, Zacharyasiewicz, Łoziński Walery, Albert Wilczyński, Miniszewski, Niewiarowski, Gregorowicz, Pług, a wreszcie Jeż. Wszystkie niemal stany: szlachta, duchowieństwo, urzędnicy, lud miejski i wiejski, bakuniarze (przemytnicy w Beskidach), znaleźli swoich malarzów, którzy ze szczególną drobiazgowością podpatrywali ich wady i zalety, ich przyzwyczajenia, miny, ubiór, i z serdeczną dobrodusznością, lub wcale nieszkodliwym humorem przedstawiali je w mniej lub więcej udatnych obrazkach i obrazach. Publiczność wdzięczna była za taką troskliwość i pobłażliwość zarazem i chętnie się podobnym malowidłom przypatrywała.

Wówczas to powieść nabrała ogromnego znaczenia. Taki urzędowo-poważny człowiek, jak Józef Korzeniowski, nie wahał się na początku tego dziesięciolecia utrzymywać, że powieść pochłonie wszystkie inne rodzaje twórczości, nawet dramat, i w tem pochłonięciu nie upatrywał nic złego. Wprawdzie w kilka lat potem, Kraszewski, widząc niezdarne utwory swoich naśladowców, oświadczył, że jeżeli nie sama powieść, to przynajmniej dotychczasowa jej forma przeżyła się; że ówczesne utwory powieściowe wyglądają „jak kompozycye sławnych malarzy, litografowane na chustkach od nosa"; że żaden z nich ani o włos nie różni się od tysiąca pięciuset powieści i powiastek, których obfitość zagrażała potopem: ale Korzeniowski wystąpił w obronie powieści, mówiąc, że „każda forma jest dobra, gdy życiem natchnięta" — i na tem poprzestano. Kraszewski nie porzucił przestarzałej formy i pisał dalej powieści tak samo, jak i inni autorowie. Powieść byta jakby gmachem rozległym, który wieńczyła kopuła poezyi.

Dziennikarstwo, które po założeniu „Dziennika Warszawskiego" zaczęło się reformować, było doskonałym pośrednikiem pomiędzy powieściopisarzami a publicznością. Odcinek musiał być zapełniony poematem lub powieścią, a przedewszystkiem tą drugą formą elastyczną, dającą się rozciągać do przyzwoitej długości.

Współubiegano się więc o dostarczenie przyciągającej prenumeratorów lektury, i pośrednio wprawdzie, ale bardzo silnie, wpływano na płodność twórczości autorskiej. Z drugiej strony dziennikarstwo zajmowało się nader gorliwie rozbiorem wychodzących powieści. Oprócz krytyków urzędowych, piszących recenzye w oznaczonym terminie, każda gazeta miała korespondentów na Litwie i Ukrainie, którzy prawie wyłącznie rozbiorem powieści się trudnili, tak, że o jednym utworze w tem samem piśmie bywało po kilka krytyk i sprawozdań. Była wówczas moda listów krytycznych pisanych niby poufnie przez literatów do siebie, a drukowanych w gazecie; pisał więc Tadeusz do Antoniego a Antoni do Tadeusza, i znowu Tadeusz do Adama a Adam do Tadeusza; Michał (Grabowski) zaś, jako patryarcha całej tej rzeszy krytycznej, pisał do wszystkich. Były to po większej części gawędy bez naukowego znaczenia, pisane lekko, czasami obrazowo, przystępne zatem dla ogółu czytelników. Nie szczędzono w nich kadzidła uznanym powagom, zarzuty obwijano w bawełnę; przekonań nie rozbierano gruntownie. Obrażały one jednakże niekiedy drażliwy ród poetów. Syrokomla, Pług zarzucali im poprostu stronność. Syrokomla radził Lesznowskiemu, ażeby zamiast pojedyńczych liter kazał poodlewać całe frazesy krytyczne, takie np. „Ulubiony nasz autor (a zarazem współpracownik „Gazety Warszawskiej") udarował naszą literaturę" i t. d.; albo też: „Ciekawi jesteśmy, co mógłby lepszego napisać autor, który pomimo apoteozy „Dziennika Warszawskiego" i t. d.*). W tymże samym czasie (1855 r.) pisał Pług w „Gazecie Warszawskiej", że „na jeden sąd zdrowy a sumienny miewamy dziesięć namiętnych a uprzedzonych, na jedno zdanie wyrzeczone z powagą a namaszczeniem, dziesięć gwałtownych parofletów lub panegiryków przyjacielskich".

Nie wchodzimy w to, czy te skargi były słuszne czy nie, dość że istniały gawędy o literaturze poetycznej i powieściowej w bardzo wielkiej ilości. Publiczność interesowała się niemi widocznie, gdyż w przeciwnym razie wydawcy nie byliby pozwolili zapełniać gazet drukiem niepoczytnym.

Wobec współdziałania takich czynników jak: ilość talentów, poparcie prasy i smak publiczności, nie można się -dziwić, że beletrystyka stała się najwybitniejszym i najdokładniejszym obrazem ówczesnego stanu literatury i oświaty narodowej wogóle. Wszystkie inne działy piśmiennictwa musiały pożyczać barw od niej, ażeby się upowszechnić wśród rozłakomionego na powieści ogółu czytelników.

*) List Syrokomli do Kraszewskiego (Przegląd Europejski, r. 1862, listopad, str. 356). 

II.

W takiej to dobie wystąpił Zygmunt Kaczkowski, jako nowy pracownik na niwie powieściopisarstwa. Dziennikarstwo ówczesne przyjęło go frenetycznymi oklaskami; publiczność z niepraktykowanem dotąd zajęciem czytała jego utwory, które w bardzo krótkim przeciągu czasu doczekiwały się przedruków. Posypał się prawdziwy grad recenzyi, ubiegających się o to jedynie, która lepiej i silniej zastosuje wyrazy „znakomitość", „arcydzieło" i t. d. do pism autora „Bitwy o Chorążankę". Ktokolwiek wziął pióro do ręki, by napisać korespondencyę do gazet o czembądź, choćby o burakach np., zawsze na Kaczkowskim skończyć musiał. Starzy nawet, zagorzali klasycy, np. Kajetan Koźmian, Franciszek Wężyk, którzy nietylko lekceważyli takich autorów jak Korzeniowski, Kraszewski, lecz nawet w poufnej korespondencyi obelżywymi obdarzali ich epitetami, podejrzywając o spekułacyą literacką, ci klasycy interesowali się mocno działalnością Kaczkowskiego, otaczali go niezmyśloną sympatyą i talent jego wysoko nad innych podnosili.

To niezaprzeczone powodzenie, które wstępnym niemal bojem potrafił sobie zdobyć Kaczkowski, musiało mieć oczywiście swoje przyczyny; a cokolwiekbyśmy powiedzieli o magnetycznym wpływie, wywieranym przez talent na czytającą publiczność, z której naturalnie i krytyków nie wykluczam, zawsze to w zgodności ogólnego nastroju ducha społecznego z kierunkiem umysłowym i sferą działalności pewnej utalentowanej jednostki wypadnie szukać najgłówniejszego źródła wzajemnej między nimi sympatyi. W przekonaniach Kaczkowskiego, w jego poglądach na przeszłość i życie współczesne, w naturze jego talentu, w charakterze artyzmu odnaleźć musimy ten węzeł sympatyczny, który go uczynił odrazu rzecznikiem społecznym, wygłaszającym potrzeby, pragnienia i ideały inteligentnej cząstki społeczeństwa w owej chwili dziejowej.

Zygmunt Józef Erazm Kaczkowski, urodzony roku 1826 we wsi Bereźnicy w Sanockiem, wychowywał się przeważnie w domu. Matka jego „była niewiastą cnót nieskalanych, charakteru anielskiego, cicha, spokojna, bez żółci, pełna miłości dla wszystkich, oddana jedynie życiu domowemu i rodzinie". Ojciec, wyćwiczony w naukach realnych: górnictwie, mechanice i rachunkowości, niegdyś wojak napoleoński a następnie ziemianin, był człowiekiem „nader bystrego pojęcia, żartkiego dowcipu i wesołego temperamentu, wyobrażeń i form poniekąd bardziej cudzoziemskich niż polskich", co mu jednak nie przeszkadzało być wielkim miłośnikiem kraju. Nie stroniąc od zabawy i chętnie podejmując u siebie gości, nie był przecie hulaką i marnotrawnym; nie mogąc brać czynnego udziału w sprawach publicznych, zajmował się gospodarstwem i popierał życie umysłowe. Posiadał bibliotekę, prenumerował wszystkie niemal pisma peryodyczne polskie; „goście zaś przywozili ze sobą najnowsze książki a częstokroć i nieogłoszone jeszcze rękopisma znakomitych utworów". Zebrania w domu Kaczkowskich nie -były, zdaje się, obrachowane wyłącznie na skonsumowanie pewnej liczby potraw i napojów, jak niemniej na grę w karty; lecz miały charakter bardziej umysłowy. Rozprawiano tu o potrzebach kraju, o piśmiennictwie, czytano dzienniki, deklamowano poezye. Atmosfera literacka obejmowała Zygmunta już od samego zarania wieku.

Wielka pojętność, pamięć bystra, którą się młody Kaczkowski odznaczał, czyniła go wrażliwym na wpływy otoczenia. Przy gorliwości ojca, mając lat cztery, umiał już czytać po polsku i po francusku, umiał pisać i trochę rachować; a mając lat siedm, zdał egzamin z czterech klas normalnych tj. elementarnych, pisał poprawnie po polsku i po niemiecku, a w języku francuskim znaczne zrobił postępy. Nie mogąc wstąpić do gimnazyum z powodu młodocianego wieku, kształcił się dalej w domu pod kierunkiem ks. Pawła Zegiestowskiego, proboszcza obrządku unickiego, męża używającego wielkiej czci w okolicy, który uczył religii, łaciny i geografii, oraz Józefa Niklewicza, krewnego matki Zygmunta, który miał od niego nauczyć się wszystkich innych przedmiotów z zakresu pierwszych klas gimnazyalnych. O ks. Żegiestowskim nie posiadamy bliższych szczegółów, któreby nam wyjaśniły tak jego metodę nauki jako też jej ducha. Przypuszczać tylko można, wnioskując z późniejszych przekonań Kaczkowskiego, że unita, trzymając się ściśle zasad wiary i jej obrządków, nie wszczepiał w młodziutkiego wychowańca ani bigoteryi ani fanatyzmu. Niklewicz zaś, człowiek jeszcze młody, wysmukły, wiotki, niezmiernie blady, zawsze zamyślony i rozmarzony, pomimo gruntownej nauki, wcale na nauczyciela nie stworzony, oprowadzał Zygmunta przez całe dni po Bieszczadach, przysiadał od chwili do chwili na karpackich polanach, wydobywał Byrona, Schillera, Goethego lub Mickiewicza, niekiedy zaś Kochanowskiego, Karpińskiego lub Kniaźnina i odczytywał na głos ulubione utwory, zalecając chłopcu powtarzać je za sobą. Śliczne, podbudzające fantazyą widoki górskie, prostota wdzięków i wspaniała groza przyrody, melancholia świata roślinnego, którego ruchów wiatr jest samowładnym panem, lot orła śmiało szybującego ponad wierchami, zgrabne skoki sarny lecącej jak błyskawica ponad przepaściami, wesoły gwar ptactwa śpiewającego swe barkarole i hymny — na najobojętniejszego nawet wywierają wrażenie; a cóż dopiero na chłopca obdarzonego żywą wyobraźnią, wielką wrażliwością, rozkołysaną powiewem harmonii dźwięków!

Taki tryb wychowania trwał dwa lata; w dziewiątym roku życia wszedł Zygmunt do pierwszej klasy gimnazyalnej, a przy końcu kursu rocznego nietylko z pierwszej, lecz i z drugiej złożył egzamina; poczem ojciec oddał go do konwiktu dominikańskiego we Lwowie. O przebiegu nauk szkolnych niewiele wiemy; to tylko pewna, że szóstą klasę odbywał r. 1841/2 wraz z Mikołajem Zyblikiewiczem w Samborze. Znamienne szczegóły z ówczesnego życia studenckiego opowiedział później Kaczkowski w „Świętej Klarze". Powtarzani je tu prawie w całości.

„W Samborze nie było ani jednego konwiktu, studenci mieszkali po stancyach, u profesorów, u urzędników niemieckich i mieszczan, niektórzy nawet po dalszych przedmieściach, lecz mimo to żyli pod tak ścisłym dozorem, jak gdyby byli zamknięci w murach jednego i tego samego seminaryum. Prefekt wiedział o mieszkaniu każdego studenta, był zawsze jak najdokładniej zainformowany o tem, co robi w domu, z kim żyje i kto bywa u niego, a u tych, którzy mu byli podejrzani, odbywał zazwyczaj z drugim profesorem rewizye, często nawet w nocy, a wtedy trzeba mu było wszystkie - szuflady i wszystkie kuferki otwierać, w których wszystko dowolnie przerzucał. Jeżeli znalazł jaki zapisany świstek papieru, to trzeba mu go było jak najdokładniej tłómaczyć; jeżeli mu wpadła jaka książka pod rękę, która mu się nie podobała, choćby to był który z takich pisarzy niemieckich jak Herwegh, Heine lub Boerne, to ją zabierał, poczem następowała nazajutrz inkwizycya w biurze prefekta, a za nią szły: admonicya publiczna w klasie albo w sali gimnazyalnego senatu wobec wszystkich klas zgromadzonych, areszt domowy na parę dni, albo więzienie w klasie, zazwyczaj przez całą niedzielę, o chlebie i wodzie. Wszystkie te biurokratyczne prześladowania młodzież znosiła z humorem, a te areszty niedzielne nawet nas niepomału bawiły, bo wtedy pod okna tego więzienia przychodziły zazwyczaj panienki z miasta i przynosiły nam rozmaite łakocie i buteleczki napełnione winem, któreśmy na sznurkach wyciągali przez okno do klasy, z czego była zawsze wielka uciecha. Rzecz charakterystyczna do tych czasów, że między temi panienkami było nie mało Niemek, córek urzędników i profesorów, a rej nad niemi wodziła żona Linzbauera, jedynego liberalnego profesora w tem gimnazyum, od którego też zawsze dowiadywały się, który student siedzi w więzieniu i w której klasie.

„W tych gimnazyach ówczesnych nie słyszeliśmy nigdy ani jednego polskiego słowa. Wszystkie wykłady odbywały się po niemiecku lub po łacinie, do czego należała także literatura grecka. Wszyscy profesorowie byli doskonale wyćwiczeni w tych językach i uczyli ich pilnie i dobrze, matematykę i geografię wykładali także praktycznie i umiejętnie, ale ich wykłady historyi, poezyi i retoryki były taką monstrualnością, jakiej dzisiaj w najdzikszym kraju nie znajdzie. Zapatrywania ich na te przedmioty były nietylko niezmiernie ograniczone, ale wymierzone wyłącznie ku temu, aby nas austryackiego patryotyzmu nauczyć, toż według nich niemal już Cycero i Horacyusz byli austryackimi patryotami in nuce. Młodzież, pragnąca zazwyczaj prawdy i wiedzy, słuchała tych wykładów ze wstrętem, a natomiast szukała (!) oświecić się o tych przedmiotach po za obiębem szkoły. Prócz tego usiłowała nauczyć się tych przedmiotów ze źródeł pisanych we własnym języku. Stąd poszło, żeśmy urządzali schadzki w naszych własnych mieszkaniach, na których czytywaliśmy książki takie, o których istnieniu dowiadywaliśmy się tylko pomiędzy sobą, bo na wykładach szkolnych nawet o ich tytułach nie wspominano. „W mocno wówczas zniemczonym Samborze było nawet nie wielu takich studentów, którzy pochodzili z rodzin zamożniejszych i oświeceńszych, a przeto mieli cokolwiek więcej ukształcenia z domu; wszyscy inni byli to po największej części synowie urzędników niemieckich, ruskich księży, małomieszczan i chłopów mazurów, których osady otaczały dokoła miasto. Oświata pomiędzy nimi stała na bardzo nizkim stopniu, to też i później mało który z nich zajął jakieś znaczniejsze stanowisko w społeczeństwie. Szkoły te, mające na celu ograniczenie umysłów i ogłupienie młodzieży, przypominające zupełnie nasze szkoły jezuickie z czasów saskich, wywierały na nią wpływ zgubny, działający zazwyczaj do końca życia. Ze wszystkich moich samborskich kolegów tylko jeden Mikołaj Zyblikiewicz wybił się w górę, a przeszedłszy całą skalę publicznych powołań, zajął na końcu najwyższy urząd w autonomicznej administracyi kraju. Syn kuśnierza z Nowego Miasta, w zimie w kożuszku, a w lecie w grubym kubraku, był on wtenczas tak ubogi, że kiedy jakiś arcyksiążę przejeżdżał przez Sambor i on miał mieć mowę łacińską do niego, to musiał sobie pożyczyć fraka u jednego z kolegów: ale to mu wcale nie ujmowało ani czci, ani miłości pomiędzy nami, bo w naszem gronie górowało nad wszystkiem uczucie równości, a ktoby był usiłował występować z szeregu na podstawie swojego rodu albo majątku swoich rodziców, tenby był wygwizdanym i niktby mu był ręki nie podał. Myśmy znali natenczas tylko arystokracyę talentu i ukształcenia, a do tej arystokracyi Zyblikiewicz w pierwszym rzędzie należał. Profesorowie wytężali wszystkie swe siły, aby utrzymywać średniowieczne przesądy pomiędzy młodzieżą, ale pomimo to w tej młodzieży żył duch, który był silniejszy od profesorów i otwierał na ścieżaj jej umysły i serca dla nowożytnych idei. „W naszej klasie było tylko pięciu czy sześciu takich studentów, którzy mieli mieszkania osobne a zarazem i możność zaopatrywania się w takie książki, których w bibliotece gimnazyalnej nie było: ale schadzki odbywały się tylko u Kubusia*) i u mnie. Ja mieszkałem u urzędnika magistratu, francuskiego Szwajcara, obarczonego liczną, lecz bardzo ukształconą rodziną, w dworku położonym w ogrodzie, i miałem u niego pokój osobny z gabinetem sypialnym i z dwoma wychodami — a Kubuś miał nawet dwa duże pokoje, także w dworku odosobnionym i także z dwoma wychodami, a nadto jeszcze i z przedpokojem, w którym mieszkał jego służący. Te podwójne wychody były to klapy bezpieczeństwa na wypadek wizyty prefekta; dlatego ostrożni koledzy, do których i Zyblikiewicz się liczył, przenosili nasze mieszkania nad inne. „Ale myśmy mieli jeszcze inną klapę bezpieczeństwa, a był nią stary Hermanowicz, Rusin z rodu, ale legionista od pierwszej chwili, potem żołnierz napoleoński a w końcu konstantynowski do końca, z którego to powodu powiadał o sobie, że miał trzydzieści cztery lat służby bez przerwy. Po tej służbie na stare lata, osiadł w Samborze i dawał lekcye języków: francuskiego, włoskiego i hiszpańskiego. Ile jego lekcye były warte, można się stąd domyśleć, że przez cały czas swojej służby był tylko wachmistrzem i dopiero w roku 1831 został podporucznikiem: ale był to typ w całem mieście znany i szanowany; gorący przyjaciel młodzieży a postrach na Niemów. Dobrego wzrostu, okrutnie barczysty, z ogromną łysiną pokiereszowaną wzdłuż i na poprzek, z ogromnymi wąsami sadzą wyczernionymi, w długim surducie z szerokimi rabatami, w wysokim czworograniastym, niby ułańskim kaszkiecie, z  kawalerzyskiemi ostrogami u butów i ogromną sękatą pałką w ręku: tak można go było widzieć codzień w południe przy ratuszu na rynku, kiedy warta zaciągała na odwach. Ten i ów żołnierz mógł chybić przy apelu, ale Hermanowicz był pewnie. Dawał, nam lekcye włoskiego języka po południu, po szkole i tu czasem chybiał, ale za to regularnie na schadzki przychodził, bo wtedy była zawsze buteleczka wina dla niego, i albo opowiadał nam dzieje wojen napoleońskich, albo przysłuchiwał się deklamacyom. Owóż kiedy dano znać, że prefekt idzie, co się nieraz, zdarzało, Hermanowicz wybiegał z pałką do niego i wołał łamanym językiem: Nichts Revision! Hier ist Lektion! Bas kostet Geld! Rechtsum! Adieu! Niemcy go serdecznie nienawidzili, ale mieli taki respekt przed jego wąsami, ostrogami i pałką, że odchodzili, kłaniając się i mówiąc do siebie na ulicy: Ein närrischer Kerl.

„Tymczasem nie można sobie nic niewinniejszego wyobrazić, jak te nasze schadzki ówczesne. O polityce tam nigdy mowy nie było, nawet politycznych teoryi nigdy nie dotykano. Czytaliśmy tylko polskich i niemieckich poetów i deklamowaliśmy ich wiersze. Nawet o ich drukowane dzieła było trudno natenczas; jeżeli się zdarzył jaki egzemplarz, to biegał po rękach, niektórzy go przepisywali, inni się uczyli na pamięć. Byli tacy, którzy nawet polskich poetów nie rozumieli i czytali ich tylko dla nauczenia się polskiego języka. Ale Kubuś ich rozumiał, chociaż po swojemu, uczył się ich na pamięć i deklamował z zapałem. Zapał ten tak go czasem porywał, że się rumienił, tracił oddech i mdlał, chociaż już wtedy był silniej zbudowany niż inni. Ten jego zapał zwykle nas wszystkich unosił; wtedy deklamowaliśmy jeden za drugim, jedni twarz zakrywali rękami z wzruszenia, drudzy połykali słyszane słowa otwartemi ustami, trzeci płakali; zgoła były to orgie duchowe, gdzie wszyscy byli pijani do bezprzytomności, chociaż żaden ani kropli wina nie wypił.

„Jednak, kiedy byli tacy pomiędzy nami, którzy tych poetów rozbierali krytycznie, starając się wniknąć w ich ducha i określić różnice, zachodzące pomiędzy ich poglądami na świat i ludzi a ich pojęciami o ideałach ludzkości; on wcale nie rozróżniał jednych od drugich, na nim równe sprawiali wrażenie Goethe i Schiller,. chociaż jeden przemawia do rozumu, a drugi do serca; on nawet nie znał różnicy pomiędzy Krasińskim a Słowackim, chociaż już wtedy było rzeczą widoczną, że to są dwie gwiazdy pędzące do urojonej przez siebie przystani zbawienia na dwóch przeciwległych biegunach.

Zgoła dla niego każdy ideał był niebem, byle tylko trzeba się go dobijać Homerycznemi walkami, byle był wielkim, czystym i świętym, a zarazem czemś takiem, czego nie masz na ziemi".

Co do samego Zygmunta, zaznaczyć należy z czasu studyów szkolnych dwa fakta, które w nim przyszłego pisarza wskazywały. Będąc w klasie piątej, napisał Kaczkowski po łacinie rozprawę o Cyceronie, z której bardzo się cieszył owoczesny profesor retoryki Janowski, podając ją za wzór dla innych uczniów. W klasie szóstej pojawiła się jego pióra satyra na wszystkich towarzyszów ławy szkolnej, których opisywał w porządku alfabetycznym mieszaniną najrozmaitszych języków: polskiego, ruskiego, żydowskiego, niemieckiego, łacińskiego, greckiego, francuskiego, włoskiego i angielskiego. Koledzy autora wielce się cieszyli tym wybrykiem dobrego humoru; lecz nauczyciel, poznawszy satyrę, nie podzielił ogólnej radości i strofował Kaczkowskiego publicznie przed klasą. W odpowiedzi na to strofowanie puścił Kaczkowski satyrę na wszystkich profesorów; a ponieważ przeważna ich liczba z Niemców się składała, napisał ją po niemiecku, przyczem sparodyował wiersz owego karciciela, ułożony na powitanie wizytatora szkół, biskupa. Grono nauczycielskie wielce się oczywiście zgorszyło postępkiem Zygmunta; ze studenckiego figla zrobiono niemal „zbrodnię stanu"; ojciec młodego satyryka musiał go wziąć do domu, a potem na powtórzenie „retoryki" odesłać do Tarnowa.

Zapach atramentu pozostał i nadal miłym Kaczkowskiemu. Wszedłszy w roku 1842 na wydział filozoficzny w uniwersytecie lwowskim, napisał wierszem niemieckim, co wówczas nie było rzeczą zbyt nadzwyczajną u zdolnych studentów, tragedyę w pięciu aktach. Czytano ją w kółkach akademickich i ogłoszono jej autora za poetę. Prócz tego Kaczkowski przekładał na język polski Horacego, Wergiliusza 4 ułamki z Tacyta, a od czasu do czasu pisywał parodye wykładów prof. Tangla o estetyce, co bardzo bawiło współtowarzyszów i obiegało z rąk do rąk jako przedmiot szczerego śmiechu.

W dwa lata skończyszy wydział filozoficzny, zapisał się Kaczkowski na prawny, lecz systematycznemi studyami niewiele się już zajmował. Jeździł też w tym czasie na kilka miesięcy do Wiednia i Lipska, by się tamecznym wykładom uniwersyteckim przysłuchać.

Na wiosnę roku 1845 ustąpił mu ojciec Bereźnicę, a dodawszy mu babkę jego jako opiekunkę, zalecił zaglądać do Lwowa i uczyć się prawa, lecz także radził pilnować roli, „bo dla szlachcica nie masz nad pług stosowniejszego rzemiosła". Lecz Zygmunt i jedno i drugie zalecenie spełniał niezbyt gorliwie; uśmiechały mu się przedewszystkiem powaby życia towarzyskiego. Szczegóły, podane przez biografów, naprowadzają na domysł, że Kaczkowski tak odbywał wówczas studya uniwersyteckie, jak Edmund, arystokratyczny bohater powieści p. n. „Dziwożona". Zdaje się nawet, że ówczesne znajomości, stosunki i wypadki stały się tłem, na którem osnuty jest cały ten utwór. Gospodarstwo niewiele zajmowało Kaczkowskiego; lecz i w murach uniwersytetu bywał rzadko. Szczególną namiętność miał do koni, jak większa część synów szlacheckich. Na wsi trzymał ich tyle, ile stajnia pomieścić mogła; a jadąc do miasta, zabierał ze sobą tyle wierzchowców i powozowych, ile ich mógł utrzymać we Lwowie. Po całych dniach uganiał się na koniu lub w faetonie; wieczory zaś w mieście przepędzał wśród literatów lub innej młodzieży na gorących rozprawach ze sfery piśmiennictwa lub zagadnień i reform społecznych, rozprawach, które tak świetnie w „Dziwożonie" odmalował.

Wieczory w Zakładzie Ossolińskich niemało także zajmowały mu czasu. Tu zaznajamiał się z nowemi dziełami mistrzów słowa, tu wchodził w ten ruch naukowo-literacki, który tak dobrze do twórczości usposabia; tu widział, jak utwory pisarzy młodych, nieznanych znajdowały pochwałę i zachętę. Zebrania te licznie były uczęszczane, a Kaczkowski był ich „Benjaminem", jak sam powiada. Wysmukły i blady, prawie z kobiecem obliczem, na którem wielkie, łagodne świeciły oczy, stawał zwykle w jakimś skromnym kąciku, nie mieszając się do rozmowy starszych. Czasami panie brały go między siebie i kazały deklamować wiersze Mickiewicza lub Krasińskiego. Stary Jan Nepomucen Kamiński, wysoce dla sceny krajowej i dziennikarstwa zasłużony, pierwszy przepowiedział Kaczkowskiemu, że będzie coś z niego, bo „umie dobrze po łacinie i pisze poprawnie po polsku". Henryk książę Lubomirski, ówczesny kurator  Zakładu, szczególną miłością otaczał młodzieńca, a dyroktor Zakładu, Adam Kłodziński, zachęcał go do trzymania się tej instytucyi, mówiąc: „Tutaj dla takich wielka jest przyszłość, a takich, niestety, niewiele".

Wówczas też, t, j. w r. 1845 pojawiły się pierwsze próby pióra Kaczkowskiego, zarówno prozą jak i wierszem. „Dziennik Mód Paryskich", pismo dwutygodniowe, wydawane od roku 1840 przez krawca Kulczyckiego, pod redakcyą A. Bielowskiego, pomieścił w Nr. 10, 20, 24. 25 z roku 1845 i w Nrze 1 z r. 1846 następujące artykuły dziewiętnastoletniego Zygmunta: „Uwagi nad moralnemi chorobami: Gorączka dowcipowa, Parafianizm"; „Tuz" (powiastka), „O czem marzyć" (wiersz), „Zapalenie szlachetnej strony serca..."

O pewnych zasadach, o przekonaniach ściśle sformułowanych nie może być tu jeszcze mowy. Kaczkowski nie należał do rzędu tych natur teoretycznych, które od najmłodszego już wieku szukają ściśle ustalonych poglądów i nad ich wyrobieniem usilnie pracują. Duch jego owszem skłaniał się ku praktycznej stronie życia, a wrażliwość umysłu, żywość wyobraźni, łagodność, lecz przytem i pewna sprężystość charakteru sprawiały, że wszystkie ówczesne prądy nietylko wdzierały się bystrym nurtem w jego serce i głowę, lecz także i na postępki jego niemało wpływały. Stosunki domowe, oprócz utrwalenia w Kaczkowskim cnót prywatnych, przyczyniły się wielce do zainteresowania go sprawami publicznemi, a między innemi i literaturą.

Przypomnijmy sobie, że czas wykształcenia Zygmunta przypadł na okres najwyższego rozkwitu poezyi polskiej. Mickiewicz ukończył był właśnie świetnie poetyczny swój zawód, a słynął natomiast na Europę całą jako profesor literatur słowiańskich w paryskiem „College de France". Słowacki i Krasiński coraz to nowymi utworami, pełnymi blasków fantazyi lub myśli, walczyli o pierwszeństwo z uznanym już mistrzem litewskim. Zaleski, Goszczyński, Pol, każdy w odpowiednim sobie zakresie, zajmowali skromniejsze wprawdzie, niemniej jednak wpływowe miejsce. Łatwo pojąć, że utwory takich poetów, z którymi Kaczkowski, dzięki literackiemu charakterowi zebrań domowych, rozprawom ze studentami i stosunkowi z Zakładem Ossolińskich, mógł się na świeżo zaznajamiać, były w stanie zarówno rozgrzać fantazyę jak i zwrócić umysł ku głębszym rozmyślaniom nad zagadnieniami społecznemi; mogły słowem pobudzić młodzieńca do szukania środków mających na celu jakieś nieokreślone przeobrażenie świata. Połączywszy bardzo wysoki nastrój naczelnych dzieł poetycznych z owych czasów ze znaną skłonnością młodych umysłów do zwyciężania trudności i przedsiębrania czynów olbrzymich, bez trudu wywnioskować będziemy mogli, że potrzeba było tylko jakiegoś impulsu, jakiegoś dokładniej oznaczonego planu reformy, ażeby pociągnąć Kaczkowskiego, jak wielu innych młodzieńców do działania w tym kierunku.

Taki dokładniej oznaczony plan przedstawiał w sferze religijnej mesyanizm, głoszony przez Mickiewicza z katedry paryskiej, w sferze zaś społecznej — propaganda demokratyczna. Lecz mesyanizm, ograniczony do bardzo szczupłej liczby wyznawców, pomimo olbrzymiego talentu Mickiewicza, pomimo żarliwości kilku innych członków, nie miał dostatecznej siły, ażeby wśród ogółu katolickiego zyskać wyznawców; reforma więc religijna dokonywała się w szczupłych jedynie granicach. Inaczej było z ideami demokratycznemi. Miały one grunt pewien w przeszłości narodu, a oprócz tego obiecywały polepszenie, którego wszyscy sobie życzyli. Ruch jednej grupy społecznej łączył się ta z ruchem ogólno-europejskim i znajdował bardzo licznych zwolenników. Pomimo ogromnych przeszkód ruch ten udzieli! się i Galicyi, a wskutek tajemniczości dróg, któremi tam przechodził, działał na umysły o wiele silniej, niż wówczas np., gdyby się był zupełnie swobodnie rozwijał. Ci, którzy się jego propagandą zajmowali, gotowi byli na śmierć; a to całemu ruchowi nadawało urok niewypowiedziany. Idea równości i uwłaszczenia włościan o tyle potężniej wdrażała się w umysły, o ile środki do urzeczywistnienia jej proponowane w wysokim stopniu były niebezpieczne. Złudzenia względem usposobień ludu trwały jeszcze w głowach ówczesnych działaczy pomimo paru bardzo wymownych przykładów, które powinny były je stamtąd wyparować. Sądzono, że dosyć dać ludowi własność, ażeby go natychmiastowo, bez przygotowania, bez przejścia, na grono obywatelskie przemienić. Rozpatrując błędy przeszłości i chcąc je odrazu naprawić, nie zmierzono dostatecznie przepaści dzielącej teoryę od praktyki, nie zrozumiano siły tradycyjnych przyzwyczajeń, nie wniknięto w powolny rozwój uczuć obywatelskich na drodze stopniowej oświaty. Ówczesnych reformatorów społeczeństwa piekła, że tak powiem, sama myśl reformy; radykalne środki uważano za jedynie zdolne do jej przeprowadzenia.

Kaczkowski dał się porwać ogólnemu prądowi umysłów młodych i niedoświadczonych. Znano go z tej strony we Lwowie znano w Tarnowskiem i Krakowskiem, w domu Franciszka i Michała Wiesiołowskich, Jana Tyssowskiego, Rejów, w towarzystwie Edwarda Dembowskiego, Juliana Goslara, Gorzkowskiego i innych. Zdaje się, że stosunek Karola w powieści „Rozbitek" do ruchu demokratycznego w Galicyi przedstawia mniej więcej własny stosunek Kaczkowskiego. Tak jak Karol wierzył on w możliwość nagłej przemiany ludu; tak jak Karol przejęty był dla niego najszlachetniejszemi uczuciami i pragnął jak najszybszej reformy.

„Mój ojciec — opowiada Kaczkowski w „Świętej Klarze" — przyzwyczajony w służbie inżynierskiej do trzeźwego zapatrywania się na tego rodzaju zamiary, i jego bliżsi przyjaciele, po największej części także dawni wojskowi, byli w gruncie rzeczy przeciwni zbrojnemu powstaniu. Jednak nie tak bardzo zatrważali się tem, co się stać może w Galicyi, jakby się dziś można tego domyślać. Austryacy mieli wtedy bardzo słabą załogę w tym kraju i ze względu na grożące już wówczas niepokoje we Włoszech nie mogli jej tak prędko powiększyć. Załoga ta, rozrzucona w drobnych oddziałach od Wadowic do Bukowiny, wynosiła tylko 20.000 ludzi i składała się przeważnie z piechoty — a ta piechota, którą nazywano szłapakami, w białych frakach i pludrach, w czarnych kamaszach, w ciężkich czakach i uzbrojona jeszcze cięższymi skałkowymi karabinami, skretynizowana barbarzyńskiem obchodzeniem się z nią w równej głupocie utrzymywanych oficerów niemieckich, była raczej śmieszną, niż straszną. Było kilka pułków huzarów i szwoleżerów, także porozpraszanych po całym kraju; ale o wierności huzarów rozmaite chodziły wieści, a szwoleżerów także nie miano za wielkich rycerzy. Opinię tę w kilka miesięcy potem zupełnie potwierdził generał Collin, który zająwszy Kraków w tysiąc piechoty i kawaleryi, wzmocnionych jeszcze do tego całą milicyą krakowską, w parę dni po tem tryumfalnem zajęciu, niewiedzieć dlaczego, wyniósł się z miasta, bety oficerskie w niem pozostawił, wszystkie kawaleryjskie komendy, porozsyłane po wsiach, potracił, przez Podgórze jak gdyby wichrem gnany przeleciał i nie oparł się, aż w Wadowicach. Opinii tej nie zaprzeczył także pułkownik Benedek, który bitwę pod Gdowem stoczył samymi chłopami, a wojsk swoich używał tylko do ścigania i chwytania rozbitków.

„Wojskami temi dowodził ze Lwowa cywilny i wojenny gubernator, arcyksiążę Ferdynand d'Este, o którym śpiewano pieśń:

Arcyksiążę Ferdynandzie, co to ci się stało,

Żeś tak czmychnął z Warszawy w samo Boże Ciało? wówczas już stary, otoczony jezuitami i dewotkami, i znany powszechnie ze swej nieudolności, za co też potem popadł w niełaskę. Miał on wprawdzie we Lwowie kilka bateryi i kilka tysięcy załogi, ale i tego się nie obawiano, bo i na to w danym razie mogły się znaleźć sposoby...

„Z biurokracyą zaś, chociaż niesłusznie, wcale się nie liczono, bo ta już od Wielkiejnocy (r. 1845) żyła w bezustannym strachu, przygotowywała się do wyjazdu z kraju, a tymczasem się łasiła u szlachty, aby ją jak najlepiej usposobić dla siebie.

„Zgola rzeczy tak stały, iż mniemano powszechnie, że jeżeli tylko połowa tych mieszkańców kraju, których nazywano surdutowymi, chwyci za broń, to w parę tygodni w całej Galicyi Niemca na zaprószenie oka nie znajdzie; a co do arcyksięcia, to albo się go pod przyzwoitym konwojem do granicy kraju odeśle, albo się go jako zakładnika zatrzyma, aby z Wiedniem rozpocząć układy.

„Mój ojciec tym przewidywaniom nie przeczył, bo polegały niejako na cyfrach; ale w ich spełnienie nie wierzył i mówił:

„— Na naszą szlachtę nigdy od kołka do kołka liczyć nie można, bo każdy chce mieć swoje zdanie. Jeden się zerwie, drugi będzie przeciwny, a trzeci zaczeka, aby zobaczyć, jaki obrót te rzeczy wezmą gdzieindziej. W najlepszym razie będzie to awantura, która tylko miejscami będzie kipieć przez kilka tygodni, a przeto pozostawi rządowi dość czasu, aby porządną armię do kraju sprowadzić i miejscowe rozruchy po kolei zadusić. A potem co? Drzewa na szubienice jest w lasach aż nadto. Dziwi mnie, że są ludzie, którym sumienie pozwala na wszczynanie takich awantur..."

Ale innym przecież uśmiechała się wojna; dlatego nie wdawali się wcale w obliczanie sił, utrzymując, że jest ich więcej niż trzeba; pytali tylko: czy jest jaka organizacya? czy jest broń i czy są pieniądze ? Jeżeli to wszystko jest, to według nich skutek był pewny..."

Kiedy w lutym wybuchło w Galicyi powstanie, ojciec Kaczkowskiego w ostatniej chwili wszystkich wyprzedził i sam jeden sto zbrojnych ludzi wyprawił. Zygmunt wyruszył także. Dnia 21 lutego przed zmrokiem zebrało się w Uhercach pod Liskiem przeszło 300 ludzi z małym, lecz wybornym oddziałem konnicy i z taborami. Dowództwo objął Jerzy Bułharyn. Szczegóły o działaniu tej gromadki, niebawem bardzo uszczuplonej, opowiada szeroko Kaczkowski w „Świętej Klarze", do której muszę po nie czytelników odesłać.

Wiadomo zresztą, że ruch cały został zakończony w bardzo krótkim przeciągu czasu; lecz w sferach wiedeńskich umiano z niego korzystać i wywołując powstanie band chłopskich, potrafiono je zwrócić przeciwko ich własnym nieproszonym dobroczyńcom. Nastąpiła rzeź galicyjska 1846 roku.

Kaczkowski wróciwszy z wyprawy, bawił w domu.

Jedna z band chłopskich, snujących się od dworu do dworu, uprowadziła ojca i syna ze sobą, odwiozła do Sanoka i oddała w ręce Niemców. Zakuci w kajdany i osadzeni w więzieniu zostawali czas jakiś w Sanoku.

„Więzienie to — mówi Kaczkowski w „Świętej Klarze" — umieszczone w budynkach szkolnych, było raczej wielkim szpitalem, bo było bardzo wielu fatalnie pobitych i pokaleczonych, niektórzy nawet już prawie umierający. Niejeden szlachcic wziął więcej kijów, niżeli sam rozdał przez całe życie. Ci, którzy wyszli cało z tej zawieruchy, jak ja i mój ojciec i wielu innych, mianowicie starych żołnierzy, pielęgnowali chorych. Z początku było skarg i narzekań i jęków bez końca; ten i ów kazał sobie nawet księdza sprowadzić, wyspowiadał się z grzechów i przyjął pomazanie ostatnie. Były chwile smutne, czasem przerażające. Ale żaden nie umarł — a niejednemu to wstrząśnienie fizyczne wyszło nawet na dobre, bo się wyleczył z reumatyzmu, z podagry lub z opasłości żołądka. A potem nasz stary humor dokonał reszty; nie widziałem nigdy w mojem życiu zebrania tak wesołego, tak pełnego dowcipu i żartów jak to więzienie w Sanoku.

„Dopiero pod jesień zrobiło się smutniej, bo nas zaczęto wywozić w kajdanach do Karmelitów do Lwowa. U Karmelitów byto więzienie ciężkie; trzeba było siedzieć w kaźniach ponurych, w towarzystwie złodziejów, trucicieli i rozbójników, i poprzestawać na pożywieniu nieznośnem. Ale po kilku miesiącach znowu zrobiło się lepiej, bo po indagacyach skończonych zezwalano na pewne ulgi i przenoszono nas do więzień weselszych i wygodniejszych.

„Ja dostałem się do Maryi Magdaleny, gdzie było bardzo wiele swobody i gdzie wszyscy mogli się widywać ze sobą. Mieliśmy gazety i książki, ołówki i papier, i mogliśmy przyjmować odwiedziny ze świata. Toż dopiero tam, po półtorarocznem odosobnieniu, zaczęliśmy się dowiadywać pomału, co się stało w kraju podczas burzy przeszłego roku. Opowiadania te były niezmiernie zajmujące, pełne życia i ruchu, zawsze dramatyczne, często zadziwiające przykładami odwagi i poświęcenia, czasem przerażające do tego stopnia, że słuchając ich, oddech mi się zapierał w piersiach, zimny dreszcz mnie przejmował i włosy stawały na głowie.

„Niektóre z tych scen opisywałem wierszem na małych karteczkach; karteczki się rozchodziły po mieście, gdzie je czytywano tak, jak się czytuje feljetony w gazetach, oczekując z niecierpliwością dnia jutrzejszego, w którym ma ciąg dalszy nastąpić.

„Pani Grocholska, Brzozowska z domu, dama wielkiego świata, słusznego wzrostu, w okularach niebieskich, zamieszkała wtenczas umyślnie w pałacu Baworowskich, położonym naprzeciw klasztoru Maryi Magdaleny, aby być blizko nas, przynosić nam wiadomości ze świata i nasze skargi, uczucia i myśli znowu na świat wynosić. Ona także te moje karteczki na świat wynosiła i codzień się upominała o inne. Było ich wiele, ale wszystkie przepadły, czego jednak nie żałuję, bo było to wywnętrzenie zbolałej duszy i zanadto wrażliwego umysłu, dla których najwłaściwszą biblioteką jest grób zapomnienia.

„Przez długi czas te opowiadania z czasów burzy nie przekraczały granic tarnowskiego obwodu, bo tylko z tych stron byli koledzy pomiędzy nami; o wypadkach na ostatecznych krańcach zachodniej Galicyi, tak samo jak o Krakowie, niceśmy nie wiedzieli. Dopiero później zaczęli do nas przybywać niektórzy z Bocheńskiego i z Sądeckiego, a między nimi i tacy, co byli pod Gdowem; ci byli dla nas najciekawsi, bo opowiadali rzeczy, dotąd wcale nam niewiadome".

Wśród takich to okoliczności zapadł wyrok skazujący ojca Kaczkowskiego na 20 lat fortecy, a syna na — szubienicę. Do spełnienia jednak wyroku nie przyszło. Nastąpił rok 1848. Wypadki wiedeńskie skłoniły cesarza austryackiego do wydania patentów, zapewniających całej Austryi rząd reprezentacyjny i do ogłoszenia amnestyi dla skompromitowanych w wypadkach roku 1846. Kaczkowscy wyszli na wolność.

Dwa lata rozmyślań więziennych znacznie zmodyfikowały dawne wyobrażenia Zygmunta, rozwiały zupełnie marzenia o nagłym przełomie w sprawach społecznych, wykazały niewłaściwość środków, których dawniej był zwolennikiem. Przekonywa nas o tej zmianie późniejszy sąd Kaczkowskiego o propagandzie demokratycznej. Tytułowa osoba powiastki „Kato", napisanej w 5 lat po wypadkach 1846, powiada o działaniach demokratów: „Będąc w Paryżu i wiedząc o wszystkiem, starałem się dotrzeć do jądra rzeczy, która tak śmiało wywiesiła sztandar z niezawodną obietnicą zbawienia... Tam przekonałem się, że ludzie, którzy się około tej zasady krzątali, była to młodzież zapalona, zarozumiała i głupia. Przyjdzie czas, kiedy wszyscy się o tem przekonają i moje zdanie potwierdzą". O samej zasadzie, którą ta młodzież zapalona, zarozumiała i głupia wyznawała, nie mówi Kaczkowski w tem miejscu ani słowa; lecz w dalszym ciągu powiastki znajduje się ustęp, potępiający ostatecznie cały ruch, a więc pośrednio i jego zasadę. Kaczkowski przedstawia chwilę poprzedzającą wybuch: „Zapusty owego roku (1846) były huczne i szalone; ścisk był na wszystkich zabawach. Circenses! — wołano zewsząd — panem miano dopiero jutro zawołać i to nie panem quotidianum, który ma sycić żołądki, lecz panem, który łaknącym i uciśnionym duszom miał przynieść oddech wolniejszy; jedni więc marzyli tylko swobodę, inni wolność, a jeszcze inni rozpustę i szaleństwo. Ot, różni różne mają zachcenia i wedle tych zachceń wyobrażają sobie przyszłość szczęśliwą. Tajemniczość jakaś, która wtedy była w powietrzu, o wiele podnosiła zwyczajny interes balów maskowych; tajemniczość owa była wprost przeciwną tej otwartości i szczerości, która we dwa lata później także przyszła z powietrzem; tajemni-czość owa nakoniec uczyniła to, iż niekoniecznie potrzeba było iść na bal maskowy, aby maski obaczyć — cały świat był zamaskowany; jedni maskowali swą cnotę mniemaną, drudzy swą przeszłość może nie bardzo czystą i cnotliwą. Oczekiwano czegoś, co miało przyjść i świat zadziwić; ogółem zaś nie wiedziano, co to będzie to coś tyle oczekiwane i nie wiedziano, gdzie się pojawi: może w mieście, może na rynku, może w kościele, może nawet na reducie. Ciekawi a niecierpliwi zaglądali dziwaczniejszym maskom pod larwę, czy nie biją promienie od ich twarzy, i na plecy, czy nie mają tam skrzydeł ukrytych, i do ręki, czy nie mają w niej... noża; uważano pilnie na każde słówko głośniejsze, badano je i roztrząsano, azali niemasz w niem objawionej jakiej politycznej zasady; a często się zdarzało, iż powtarzano sobie jakieś nic nie znaczące słowa, wykładano je wedle natchnienia rozgrzanej wyobraźni i przywiązywano do nich ewangeliczne znaczenie. Cóż to było? Oto duch unoszący się nad ziemią upuścił ziarnko aloesu; nasienie zeszło, wybujało w niezliczone lecz koszlawe gałęzie, na których wierzchu pokazał się węzeł zielony i zawinięty. Ludzie go obstąpili dokoła i niecierpliwie czekali strzału, aby rychło obaczyć, co też wyjdzie z zawiązanego węzła! Prorocy mówili, że będzie kwiat, jakiego jeszcze nie widziała ziemia. Węzeł pękł i nie strzelił, lecz rozdali się pomału, a z jego wnętrza, zamiast kwiatu, bluznęło trochę krwi i rozlało się po ziemi... Po takim wypadku w naturze roślinnej, naturaliści zasiadają z księgami za stołem i badają przyczynę i dochodzą sumiennie, dlaczego jej nie odpowiedział skutek; zaś po takim wypadku w świecie, ogrodnicy nikną z horyzontu i z za morza się znowu odezwą, że to właśnie dobrze, że nie kwiat wytrysnął odrazu, bo byłby słabym; lecz ze krwi dopiero będzie kwiat; a kiedy ze krwi znów pokaże się kość i dym i ludzkie głupstwo i nic więcej... to ogrodnicy znów z za lądów i z za mórz przyślą tylko przekłeństwo przeszłości i nadzieję na przyszłość. Teraźniejszości, mówią oni, niemasz na świecie... A ta nędza, która jest w teraźniejszości?... Oni nędzy nie znają!"

Wszystkie więc mniej więcej zarzuty, które robili i robią konserwatyści ruchowi demokratycznemu, wszystkie prawdy i plotki, jego działań tyczące się, w obrazku powyższym zostały nie kategorycznie wprawdzie, lecz niemniej wyraziście przedstawione. Jakie poglądy na miejsce dawniejszych wyrobiły się w Kaczkowskim, o tem pomówimy później; teraz musimy się jeszcze przyjrzeć dalszemu trybowi jego wykształcenia tak w więzieniu jak i na swobodzie.

Przez pierwszy rok przeczytał on niemal całą wypożyczalnię książek Karola Wilda, złożoną z dzieł różnej treści, przeważnie jednak beletrystycznej, w języku polskim, niemieckim, francuskim i angielskim. Następnego roku przysłano mu z Zakładu Ossolińskich dzieła osnowy poważniejszej, a głównie historycznej, przedstawiającej dzieje XVIII, wieku. Kiedy je poznał, wydawało mu się niepodobieństwem napisać o koniederacyi barskiej, która go już wówczas zajmowała, coś więcej nad to, co już było napisane; nie miał bowiem wtedy nawet pojęcia o wielkim zasobie źródeł rękopiśmiennych. Zarzuciwszy więc myśl pisania historyi, której doniosłości jeszcze nie pojmował, pisywał wiersze, o których była już wzmianka w opowiadaniu samego ich autora.

Wyszedłszy z więzienia, wziął Kaczkowski dość czynny udział w życiu publicznem. Mianowany przez Radę Narodową Centralną organizatorem gwardyi narodowej konnej sanockiej, spełniał swoją czynność gorliwie. Kiedy Szajnocha, wybrany przez tęż Radę delegatem na zjazd słowiański w Pradze Czeskiej, nie przyjął mandatu, wysłano Kaczkowskiego. Praca literacka w „Dzienniku Mód Paryskich", który od 27 numeru (czyli od 1 lipca) przezwał się „Tygodnikiem Polskim" i przeszedł pod redakcyę Karola Szajnochy, dopełniała miary działalności publicznej dotychczas nam znanej.

Kaczkowski jednak nie dzielił tego zapału, jaki od dnia 18 marca a szczególnie od 13 kwietnia (data zawiązania Rady Narodowej) ogarniał niektóre warstwy. Nie łączył się on wprawdzie z żywiołem arystokratycznym i reakcyjnym, reprezentowanym przez Towarzystwo Ziemiańskie; nie sympatyzował jednak w zupełności ze stronnictwem demokratyczno-postępowem. Zapatrywania swoje ówczesne tak nam opowiada w piśmie z epoki znacznie późniejszej, bo z r. 1862: „Gdzieindziej walka mogła równie wielkie jak i korzystne odnieść zwycięstwa; atoli co do naszej prowincyi, każdemu trzeźwiejszemu oku musiało się już wkrótce okazać, że w jej granicach tylko ta jedna idea, która natenczas była dojrzała do ciałowzięcia, idea usamowolnienia wiejskiego ludu, mogła z istotnym pożytkiem wejść w życie; wszystkie zaś inne, wśród niespodzianej wolności, wyrodzonej zbyt prędko w nieświadomą swych celów swawolę, zaczęły coraz mniej odpowiednie rzeczywistym warunkom, co gorsza! coraz mniej odpowiednie naszym rodzimym potrzebom, przybierać dążności i kształty. Nie bezczynny w tej porze, lecz nie dzielący tege konwulsyjnego zapału, który nas tylko z zewnątrz ogarniał a wewnątrz żadnej nie miał podstawy, spostrzegałem z boleścią, żeśmy się nietylko w dążeniach ogólnych dali porwać prądom nam obcym, ale co większa, że w naszych szczegółowych czynnościach brak znajomości tych niezliczonych doświadczeń, jakie na nas nasza ośmiowiekowa przeszłość przelała, niemal na każdym kroku uczuwać się dawał". (Dzieła Z. Kaczkowskiego, I, 4).

Ze słów powyższych widać, że kiedy demokraci zarzucali Radzie Narodowej zbyteczną powolność i oględną legalność, Kaczkowski oskarżał ją o radykalizm i nieuwzględnienie praw rozwoju historycznego. Czy zarzuty te już w r. 1848 jasno się w umyśle jego rysowały, czy też są wynikiem późniejszej rozwagi i dokładniejszych badań, niepodobna rozstrzygnąć z powodu braku odpowiednich dowodów. Musimy się więc zadowolić jedynie zaznaczeniem faktu, że Kaczkowski dosyć chłodny brał udział w kilkomiesięcznych sprawach stosunkowo wolnej Galicyi.

Wkrótce okoliczności znowu się zmieniły; wiatr konstytucyjny ustąpił miejsca gromom armatnim. Dnia 1, 2 i 3 listopada Hammerstein kazał bombardować Lwów i zmusił go do tak zwanej „kapitulacyi", która położyła koniec wszystkim działaniom narodowym. Dnia 30 listopada Hammerstein ogłosił stan oblężenia, rozwiązał radę miejską konstytucyjnie zorganizowaną, nakazał powszechne rozbrojenie gwardyi i całej ludności, zniósł Radę Narodową i wszelkie stowarzyszenia, wzbronił wydawania pism peryodycznych, ulotnych lub plakatów, zabronił zgromadzeń po domach lub zbiegowisk na ulicach i t. p.

Kaczkowski musiał także kryć się przez kilka miesięcy po wioskach i dopiero pod koniec zimy 1849 roku mógł znowu . zjawić się we Lwowie, w którym było pusto i smutno. Życie literackie wraz z politycznem obumarło; w Zakładzie Ossolińskich zbierano się wprawdzie bardzo licznie, brakowało atoli dawniejszego ożywienia. Podjazdowa walka przeciw kierownikom tego zakładu, podjęto przez młodzież jeszcze w roku 1842 coraz gwałtowniejszą się stawała. Zarzucano Kłodzińskiemu a potem Szlachtowskiemu powolność w katalogowaniu ksiąg i rękopismów, niewłaściwe ich układanie na pólkach bibliotecznych, zaniedbywanie wydawnictw, brak starania około naukowego wykształcenia stypendystów Zakładu, brak ukształcenia specyalnego. Jak powiada Estreicher w żłyciorysie Szlachtowskiego*), nie chodziło tym gwałtownym głosom o dobro Zakładu, lecz o uzyskanie posady. W roku 1849 nurtowały one tylko pokątnie, nie mogąc się ujawnić w druku; lecz w roku następnym zaczęły się bardzo wyraźne manifestacye w szpaltach „Czasu", „Gazety Lwowskiej" i pism niemieckich. Kłodziński, znużony ciągłą szermierką, ukończywszy budowę gmachu bibliotecznego, złożył dyrektorstwo Zakładu w ręce kustosza Szlachtowskiego. Napady nie ustawały. Szlachtowski, chcąc zadość uczynić dopominaniu się o pismo, rozpoczął z dniem 1 kwietnia 1850 roku wydawnictwo „Pamiętnika literackiego", który wychodził tygodniowo. W piśmie tem Kaczkowski wziął czynny udział, mieszcząc w niem kilkanaście artykułów wierszem i prozą.

W utworach wierszowanych („Niniwe", „Herburt", „Dwie gwiazdy", „Zapomnieni", „Sielanka", „Dwa pokolenia", urywek z dramatu), pisanych dość poprawnie, ale bez szczególnego talentu, dodawał otuchy przygnębionym wtedy umysłom, albo przypominał im dzielność i sławę przodków, albo wysławiał cichy wieczór na wsi, ożywiony myślami o losach kraju, albo przeciwstawił staropolską uczciwość i cnotę zfrancuziałym, zgnuśniałym i bezwstydnie cynicznym wyrodkom, albo wreszcie zbladłej gwiaździe przesądów arystokratycznych kazał ustępować miejca nowemu światłu poświęcenia i pracy:

My im pieśnią snu nie mącini,

My  ich grobów nie potrącim,

Ale niechże oni, starzy,

Z grzechem tajnym u spowiedzi,

Z dumą rodu w czerstwej twarzy,

Z naczelnictwem wśród gawiedzi,

Co ich święte imię. kala,

Zdala od nas będą, zdała!

Zdala od nas starych światów

Widma śpiące i wybladłe,

Bo my zedrzem blask szkarłatów,

Groby wzruszym już zapadłe,

Zgruchotamy tarcze wasze,

Jeśli was stąd pieśni nasze

Nie odtrącą, jak mórz fala...

Zdala, duchy, od nas, zdała!...

Z pomiędzy utworów prozą pisanych wyróżnić należy powiastki („Braciszek", „Dziedzic Strwiążyka", ta druga niedokończona), recenzye i artykuły treści społecznej. Powiastki to bardzo słabiutkie pod względem wykonania; są w nich już próby odmiennej dykcyi dla przedstawienia różnych osób, są usiłowania w celu stworzenia charakterów i nakreślenia sytuacyi, ale to wszystko dopiero w zarodku. Recenzye natomiast i artykuły społeczne są pisane dzielnie i jędrnie, znamionują młodzieńca jasno i trzeźwo myślącego, który posiada już pewne wyrobione przekonania. Wykazuje autor śmiało, a czasami w sposób cięty braki psychologiczne, artystyczne i myślowe w powieściach i poezyach ówczesnych, wielbi powieściopisarstwo francuskie i stawia je pod względem sztuki za wzór Polakom (w rozbiorze „Dzieci Miłości" Suego), od wszystkich a więc i od księży domaga się du positif (w artykule „O kazaniach i kaznodziejach"); wyroby ówczesnej reakcyi katolickiej wyśmiewa i potępia. Jest zwolennikiem stronnictw w społeczeństwie i poczytuje ich istnienie za objaw postępu („O walkach umysłowych") i pragnie, ażeby dzienniki i czasopisma poświęcone literaturze stale wyznawały pewne określone zasady i były ich wytrwałymi organami („O powołaniu pism czasowych"), byle tylko w walce z przeciwnikami zachowały godność i wyrozumiałość, naśladując w tem parlament angielski; stronnictw pośredniczących nie cierpiał, uważając je za wsteczniejsze od konserwatywnych dlatego, - że one obustronne siły osłabiają, chwilę starcia się odraczają, a więc i zbawienie, ze zwycięstwa tej lub owej strony wyniknąć mające, choćby na zawsze odsuwają; — mistycyzm i mglista poezya prorocza miały w nim stanowczego przeciwnika („O przesadzie w poezyach"), gdyż wydawało mu się „bardzo naturalną rzeczą i przeznaczeniom człowieka na ziemi wcale nie przeciwną, iżby ile możności prawdy z nieba wykradać i sprowadzać je na ziemię, nie zaś ziemskie myśli w niedostępne dla ludzi obwijać kształty i oddawać je niebu".

Zresztą występował Kaczkowski bardzo dowcipnie w obronie Zakładu i jego kierowników, czem narobił sobie wielu nieprzyjaciół, a przedewszystkiem poróżnił się z Szajnochą, który w sposób namiętny powstawał przeciw Szlachtowskiemu w „Tygodniku Lwowskim". Odtąd polemika o Zakład Ossolińskich przybrała formy gorszące. Kłodziński wystąpił w swojej i swego następcy obronie, dowodząc, że w Galicyi niema zdolniejszego bibliotekarza nad Szlachtowskiego i oświadczając, że w całym tym zajadłym sporze idzie o przeprowadzenie zdania: Ote-toi; je m'y placerui. Takie postawienie kwestyi nie mogło zażegnać burzy, rozsrożyła się też ona z jeszcze większą wściekłością. Wśród tej zawieruchy umarł kurator Zakładu, Henryk ks. Lubomirski, który nie zwracał uwagi na potwarze. Stosunki Szlachtowskiego z nowym kuratorem ułożyły się nie najlepiej; natarczywość napadów dziennikarskich była wielka; a nowy kurator nie był spoufalony z zasługami bibliotekarza. Szlachtowski zrzekł się urzędu, który się dostał Augustowi Bielowskiernu (7 stycznia 1851 r.).

Wśród takich wypadków dojrzewał umysł Kaczkowskiego, który się zwrócił do badania historyi jako najlepszej przewodniczki na drodze rozwoju społecznego. Zarówno w zamęcie politycznym jak i w nieumiarkowanej polemice widział brak wyrobionych pojęć a zatem i trudność wzajemnego porozumienia się. Egzaltacya umysłów wydała mu się i słusznie powodem niemożności chłodnego, rozumnego ocenienia tak teoryi, jak i praktyki. W najbliższym wieku chciał szukać klucza do otwarcia podwojów tego chaotycznie pobudowanego gmachu wyobrażeń, jakie się w ówczesnem społeczeństwie rozpanoszyły. Z nowem zajęciem zaczął badać szczegółowo jeden epizod z dziejów zeszłego stulecia — konfederacyę barską. Zabrał się do drabowania rękopismów odnoszących się do tego czasu. Przedewszystkiem więc w bibliotece Zakładu Ossolińskich znalazł bardzo obfity materyał. Mianowicie „Collectanea" Kuropatnickiego, obejmujące wszelkiego pochodzenia akta urzędowe, manifesty, protestacye, nominacye, rozkazy, recesa, dyaryusze, relacye, raporta, korespondencye dyplomatyczne, listy prywatne, gazetki pisane, paszkwile, pieśni nabożne, wojskowe i konfederackie, kwity, bony, rejestra, najprywatniejsze nawet notatki rodzinne, stały się dla niego głównem źródłem rękopiśmiennem do historyi konfederacyi barskiej, a zarazem do historyi całej drugiej połowy XVIII, wieku. Biblioteka Gwalberta Pawlikowskiego, archiwa różnych bogatych rodzin, akta Bernardyńskie, papiery nadsyłane mu z domów szlachty uboższej i tym podobne dokumenta pisane zaznajomiły go ze szczegółami, z drobnostkami nawet rodzinnego i społecznego żywota w zeszłem stuleciu.

Większa część źródeł, któremi się Kaczkowski posiłkował, dzisiaj znana jest uczonym już to ze studyów rękopiśmiennych, już też z niedawno drukiem ogłoszonych wydawnictw; lecz na początku drugiej połowy naszego wieku mało co o nich słyszano. Kaczkowski miał to szczęście, że był jednym z najpierwszych, którzy od druków już po części zużytkowanych zwrócili się do badań nad nieznanymi rękopismami.

Prócz tego zaciekania się nad duchem uwięzionym w martwej literze, wsłuchiwał się Kaczkowski w żywe słowa tradycyi, uosobionej w babce jego, urodzonej jeszcze przed pierwszym rozbiorem z Dęborogów Bylezyńskich. W jej pamięci żywo przechowały się podania nietylko z konfederacyi barskiej, lecz także z czasów o wiele wcześniejszych. „Obdarzona przytem — jak pisze jej wnuk — niezmiernie zdrowym i względnie trafnym na rzeczy poglądem, umiała dziwnie jasno odsłaniać te węzły, jakimi pojedyńcze rodziny pomiędzy sobą, a przez nie cały naród był powiązany i przez to oświecać ważniejsze krajowe wypadki; — a rzadki to był szczegół, dotyczący tamtoczesnych strojów, obrzędów i obyczajów, o którymby się nie można było od niej z dokładnością objaśnić". Była to prawdziwa, żywa illustracya do wspomnień i wiadowości z dawnych czasów. Postać jej odtworzył Kaczkowski nadzwyczaj zręcznie w babce Edmunda, jednego z bohaterów powieści p. n. „Dziwożona".

Lecz nietylko babka, ale i inni krewni; nietylko krewni, ale całe sąsiedztwo, zarówno szlacheckie jak i mieszczańskie obfitowało w mnóstwo wieści, uprzytomniających chwile dawno ubiegłe. W ziemi sanockiej kilka razy zawiązywały się większe i mniejsze konfederacye; w jej górach częstokroć oddziały braci szlachty z innych okolic znajdowały schronienie; nagromadziło się więc w niej wiele materyału podaniowego, które należało tylko zebrać i przenieść do pieśni lub opowiadania. Zresztą sama ta ziemia, oddzielona wieńcem gór od innych pod względem sposobu życia i obyczajów, prawie do czasu zniesienia poddaństwa, nadzwyczaj małym, w porównaniu z epoką dawniejszą, uległa zmianom; bezpośrednie tedy wrażenia mogły ożywić i uplastycznić niewyraźne lub zatarte kształty podań.

Wszystkie zasłyszane w wieku pacholęcym opowiadania, które niezbyt zapewne zajmowały umysł, karmiony częścią świeżemi wrażeniami życia, częścią wielkimi utworami spółczesnej poezyi, powróciły do pamięci Kaczkowskiego w godzinach samotności więziennej i stały się przedmiotem długich rozmyślań. Teraz, kiedy go gwar życia nie dochodził, nauczył się cenić srebrne nici splątanego kłębka tradycyi, który rozmotać postanowił za pośrednictwem dokumentów piśmiennych. Myśl ta osiadłszy w głowie, nie dała mu już spokoju, dopóki po trzech latach studyów nie doszedł do całych stosów notatek, odnoszących się do epok najrozmaitszych. Kaczkowski, rozejrzawszy się w nich, ostatecznie osądził, że pomimo wyczerpnięcia niemal wszystkich dostępnych mu źródeł, nie potrafiłby przecież napisać historyi konfederacyi barskiej. Cóż więc było począć? Karol Sienkiewicz, jeden z historyków ówczesnych, radził mu obrabiać materyały krytycznie i drukiem ogłaszać. Jakkolwiek rada ta była trafną w zasadzie, Kaczkowski nie poszedł za nią, z powodu, jak powiada, obojętności ogółu względem suchych wydawnictw źródłowych. Postanowił więc „podmalowaó tło do historyi" i ogłosić cały cykl opowiadań i obrazków z wieku XVIII.

Taka była geneza powieści historycznych Kaczkowskiego. Ogłaszając je, uległ on z jednej strony parciu młodzieńczej fantazyi swojej, a z drugiej ówczesnemu usposobieniu umysłowemu czytającego ogółu, który pragnął przedewszystkiem powieści i w niej widział najwyższy stopień doskonałości literatury. Kaczkowski był jakby naumyślnie stworzony na powieściopisarza tej chwili. Ukształcenie jego estetyczne i społeczne przeszło w skróceniu te fazy rozwoju, jakie się w całem społeczeństwie wyraźnie odbiły; a ostateczny jego rezultat zgadzał się wybornie w ogólnych swych rysach z duchem, ożywiającym większość inteligencyi. Nie było więc dysharmonii pomiędzy dążeniami autora a usposobieniem otoczenia, do którego przemawiał; nie potrzebował zjednywać sobie uwagi słuchaczów drogą powolnej pracy, lecz stanąwszy na właściwym gruncie, mógł być pewnym sympatyi. Zwrot do tradycyi i forma powieściowa — oto główna tajemnica sympatyi pomiędzy Kaczkowskim a ówczesną publicznością, sympatyi, wyjaśniającej nam nagle jego powodzenie.

*) „Na dziś", 1872, t. II, str. 218.

Koniec wersji demonstracyjnej.

III.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

V.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej