Kazimierz Chłędowski

Siena

Konwersja:

CZĘŚĆ I

ROZDZIAŁ PIERWSZY CIVITAS VIRGINIS

I

Sienę porównują do gwiazdy, bo rozłożyła się na pagórkach, poprzerzynanych parowami, jakby na promieniach. Mnie by się raczej zdawało, że podobna ona do olbrzymiego polipa, którego morze tutaj wyrzuciło, kiedy jeszcze Maremmy wodą były zalane. Polip ten osiadł i skamieniał na piaskach, rozciągnął swe dziwaczne kształty na wszystkie strony, a ludzie pobudowali na nim swe domy i pałace, które jakby skorupą go pokryły. Oczy tego potwora — to Palazzo Publico, katedra i dominikanie, a ramiona wyciągają się ku Porta S. Marco, ku Porta Romana i ku Camolii. Dwa strumienie: Tressa i Riluogo, wryły się głęboko w doliny i płyną do Arbii, do rzeki, bez której Siena nie miałaby swych świetnych dziejów, a w dali wzrok się opiera ku południowi o Monte Maggio, pokrytą sinymi gajami, a na zachód o najwyższą górę tego kraju, o Monte 1'Amiata. Trochę w północnym kierunku ziemia słynna winem, dolina wiecznych sporów, sieneńską i florentyńską krwią zbroczona Chiana. Zewsząd, czy z ratusza, czy od dominikanów, czy z murów fortecznych, widoki pełne rozmaitości, malownicze, a do podniesienia uroku przyczyniają się zamczyska i ruiny gęsto po pagórkach rozsiane, przypominające, że tutaj znajduje się jedna z klasycznych ziem feudalnego rycerstwa.

Podanie niesie, że Senio i Aschio, synowie Remusa, uciekając przed stryjem Romulusem, który godził na ich życie, schronili się w sieneńskie góry i założyli tam zamek Senio. Zabrali oni ze sobą z Rzymu święte godło rodu, wilczycę z bliźniakami, która się stała skarbem nowego miasta.

Gdy obydwaj wygnańcy za szczęśliwe uratowanie składali bogom ofiary, rzecz się szczególna zdarzyła, iż z ołtarza Apollinia wznosił się dym nad miarę czarny, a z ołtarza Diany dym biały, jakby najpiękniejszy obłok. Stąd barwy miejskiego sztandaru, balzany, biała i czarna.

A Sieneńczycy tak czcili swą wilczycę i swój sztandar, że gdy w roku 1264 jakiś bluźnierczy malarz wymalował tarczę, na której lew dławił „lupę” i pysk jej pokrwawił, rząd skazał artystę na grzywnę z powodu, że śmiał wystawić godło miasta na urągowisko.

Siena więc miała według legendy dawne początki, a już w XIII wieku zwano ją miastem starożytnym, Città vecchia. Ludność jej w ciągu czasów niejednokrotnie północną krwią się odżywiała, osiadały tam po wojnach możne longobardzkie i frankońskie rody — Aldobrandeschi, Ardengeschi, Berardengi, Scialengi i inne o podobnych nazwach. Za Longobardów była Siena miastem królewskim, Città regia, z którego monarcha dla siebie dochody pobierał, a rządził nią conte. Później conte z biskupem władzą się dzielili, a w połowie już XII wieku znika conte, a pozostają jako rząd: biskup i konsulowie, ci ostatni jako przedstawiciele ludu. Biskup i gmina — oczywiście pod najwyższą władzą cesarza. Mieszany ten rząd, duchowny i cywilny, wyrobił się z miejscowych sieneńskich stosunków, gdzie indziej, w Toskanii, nie istniał. Przy końcu jednak XII wieku gmina na niekorzyść biskupiej władzy rozmaite od cesarza otrzymała przywileje, wskutek czego, podobnie jak Piza, stała się przeważnie gibelińską. Oczywiście owe niemieckie rody, które tam od dawna osiadły, niemałą były dla cesarstwa podporą. Tradycje kościelne wkorzeniły się jednak w ludność tak głęboko, że mimo bliskich stosunków gminy z cesarstwem, biskup sieneński większy tam na świeckie sprawy aniżeli w innych miastach wpływ wywierał. Spory, wynikające z interpretacji miejskich statutów, przedkładano mu do rozstrzygnienia. Charakterystycznym faktem dla historii Sieny jest owa księga, przechowywana dawniej w ratuszu, w którą wpisywano urazy sieneńskiego narodu i sieneńskich obywateli do sąsiadów, Memoriale delie offesse di Siena. „Pamiętaj, Sieno - napisano tam na pierwszej karcie - że przez długie czasy prześladowała cię Florencja i inne miasta Toskany wojną i obelgą!...” Lista uraz była długa, a obok Florencji, szczególnie Montalcino, Montepulciano i Colle di Val d'Elsa miały się obawiać zemsty Sieneńczyków.

Powtarza się tutaj to samo, co w dziejach Pizy lub Genui - wendeta. Ale Piza miała szeroki przed sobą horyzont, otwarte morze, więc mimo ciągłych walk z Lukką i Genuą dzieje jej są do pewnego stopnia dziejami powszechnej europejskiej polityki, gdy tymczasem Siena, oddzielona od morza Maremmami, od lądu strzeżona przez zazdrosnych sąsiadów, musiała się ciągle poruszać w małym swym terytorium, naznaczonym jej jeszcze w longobardzkich czasach. Wprawdzie przyszło raz na myśl Sieneńczykom współzawodniczyć z Pizą na morzu i mieć port na Maremmach, ale febra była silniejsza aniżeli wola sieneńskiej Signorii. W zakupionym w tym celu porcie i zamku w Talamone nikt się nie chciał osiedlać, a Italia wyśmiewała Sienę, że znana z próżności pokłada swe nadzieje w... Talamone... quella gente vana Che spera in Talamone.

Wojny też sieneńskie stały się właściwie tylko walkami granicznymi o miedzę, o przyoranie zagona. Ale charakterystyką granicznych procesów jest zawziętość tych, co spór prowadzą. Z sąsiednim Arezzo trwał przez kilka wieków taki krwawy proces. Powodu trzeba było szukać jeszcze za longobardzkich królów. Przy rozgraniczeniu sądowych — co wówczas znaczyło tyle co administracyjnych — okręgów — dostała się część diecezji Arezzo, ośmnaście parafii, pod władzę sądową sieneńską, pod tamtejszego gastalda. Oczywiście biskup z Arezzo nie zrzekł się swych praw do tych parafii, a natomiast biskup sieneński rościł sobie prawa do kościelnej władzy wszędzie tam, gdzie Siena rozciągała swoje świeckie ramię. Jeszcze w roku 711 zamordowali stronnicy biskupa z Arezzo gastalda sieneńskiego, Godoberta, który bronił sprawy swego miasta. W cztery lata później rozstrzygnął król Luitprand wraz z czterema przybranymi do sądu biskupami spór na korzyść Arezzo. Był to pierwszy w tej sprawie wyrok w roku 715. Ale Siena nie tak łatwo się poddała, podjazdy trwały dalej, spór się oparł o kurię rzymską, która jeszcze większe w tym procesie sprowadziła zamieszanie, rozstrzygając raz na korzyść Arezzo, a raz na korzyść Siany. Sprawiedliwość zależała od chwilowych, politycznych pobudek. Papież Wiktor II przyznał słuszność biskupowi z Arezzo, Mikołaj II Sieneńczykom; Aleksander II zniósł wyrok swego poprzednika, Kalikst II przechylił się znowu na korzyść Sieny, a w rok później, jego następca Honoriusz stał po stronie Arezzo.

Wyrok Kaliksta tak zmartwił i zaniepokoił biskupa z Arezzo, że tenże na najrozmaitsze wpadał pomysły, aby uzyskać inne orzeczenie. Chciał, aby się obydwaj z biskupem sieneńskim poddali wyrokowi boskiemu. Miano ich zamknąć w osobnych komnatach kościoła laterańskiego w Rzymie i kazać im pościć przy drzwiach zamkniętych. Czyje drzwi pierwej same się otworzą, do tego będą należały owe ośmnaście parafii, o które chodziło.

Biskup wpadł jeszcze na inny, dziwaczniejszy pomysł. Obydwaj książęta Kościoła mieli się ująć za ręce i równocześnie skoczyć do Tybru: kto utonie, ten będzie ostatecznie w tej sprawie zwyciężonym.

Gwelfred, biskup sieneński, nie zgodził się na tego rodzaju sądy, ale z Rzymu pojechał do domu i w Zielone Święta objął w posiadanie sporne parafie pokazując ludowi czarny krzyż, który mu papież dał jako znak panowania. Przy tej sposobności miał kazanie, do którego wziął za motto wiersz psalmisty o wróblu, który nareszcie znalazł swe schronienie. Ponieważ jednak biskup bardzo się jąkał, więc lud się z niego wyśmiewał i nazwał to kazanie Lo sermon de la pazzarella — kazaniem półgłówka; biedny mówca bowiem, jąkając się, wymawiał zamiast passera (wróbel) — pazzarella.

Drugim takim źródłem krwawych walk pomiędzy Sieną a sąsiadami była spuścizna po „wielkiej hrabinie” Matyldzie. Sto lat spierały się o nią miasta Toskanii; raz cesarz, raz stronnicy papieża niszczyli z tego powodu włoską ziemię. Rzeczypospolite miejskie przechylały się na jedną lub na drugą stronę, stosownie do tego, gdzie była chwilowa korzyść i gdzie się spodziewały, że z owego spadku jakiś zamek, jakiś skrawek ziemi im się dostanie. Siena w tej mierze zawsze prawie miała przeciwne z Florencją interesa, wieczna też pomiędzy tymi miastami była nieprzyjaźń, wieczne walki i najazdy.

„Sieneńczycy i Florentyńczycy — mówi jeden z włoskich autorów — nienawidzili się z głębi serca, rzec można, z wyrafinowaną namiętnością i walczyli ciągle ze sobą intrygami, represaliami, mieczem i włócznią, obelgą i sarkazmem, prozą i wierszem, na wzgórzach Chiany i w dolinie Elzy, nękali się w nowelach, legendach i w poezji.” — Ludowa kancona o Meuccich (pogardliwe przezwisko na Sieneńczyków) wyśmiewa ich, „że mają trzech ludzi w swej Bichernie (urząd finansów), z trzema lirami w kieszeni, zawsze wrzeszczą: wojna! wojna! a gdy florentyński Marzocho wzburzy swą grzywę i białe zęby pokaże, to wilczyca ucieknie i zacznie beczeć jakby jagnię”:

Egli hanno tre huomini da Bicherna Chon tre lire di quatrini,Sempre gridano guerra, guerra A questi nostri Fiorentini,Ma se Marzocho risa i crini E mostri loro li denti bianchiCaccierassi la lupa innanzi Farolla belare come un agniello.

Kronikarz Salimbene pisze swym dosadnym stylem, że podobnie jak pomiędzy człowiekiem a wężem, psem a wilkiem, koniem a smokiem z natury już panuje wstręt i nienawiść, podobnie i pomiędzy miastami toskańskimi wrodzony gniew istnieje. Pizańczyk nie może znieść Genueńczyka i swego sąsiada z Lukki, Florentyńczyk Pizańczyka i tak dalej.

Pomiędzy Sieną a Florencją było zresztą niemało poważnych przyczyn nienawiści, bo się tam krzyżowały interesa polityczne, ekonomiczne i kupieckie. Siena przedstawiała gibelińskie, arystokratyczne, feudalne zasady;. Florencja, z przeważnie gwelfowską ludnością, była najbardziej demokratycznym miastem we Włoszech.

Rozwijająca się Siena miała zresztą do walczenia nie tylko z zewnętrznymi nieprzyjaciółmi, ale na własnym jej terytorium mieszkało mnóstwo lennego rycerstwa, które zazdrosnym okiem spoglądało na wzmagającą się potęgę gminy i jej samorząd. Na przełomie XIII wieku liczono w Sieneńskiem sześćdziesiąt osiem możnych arystokratycznych rodów.

Z tradycji i interesu trzymały te rody z cesarstwem, były przedstawicielami gibelińskiej potęgi; ludność miejska, osobliwie ludność uboższa, już wskutek zwykłej nienawiści do możnych stawała się gwelfowską. Dawne rodziny longobardzkiego i frankońskiego pochodzenia tworzyły wobec ludu zwarty, opozycyjny stan magnatów. Miasta nienawidziły tych wrogów swego mienia i swej wolności.

Z tradycji ludowych dotąd nie znikły owe straszne postacie rycerzy-rabusiów i jeszcze dzisiaj - powiadają - ukazuje się w mglistych dniach jesiennych w dolinie delia Paglia taki Ghino di Tacco z wielką włócznią w ręku, a dusza jego nie ma spokoju, bo obrabował - papieża.

Pomiędzy magnackimi rodami wyszczególniali się przed innymi hrabiowie Aldobrandeschi, o których mówiono, że mają tyle zamków, ile jest dni w roku. Za dawnych czasów drżała przed nimi Siena, drżało i Orvieto. Dumni, okrutni, gwałtowni, stali się nieszczęściem kraju. Dante widzi jednego z nich, Omberta, w czyśćcu, jak tam za swą dumę pokutuje i płacze nad losami przodków.

„Stara krew moich dziadów i czyny ich, pełne chwały, w takie mnie wzbiły zarozumienie, że zapomniawszy o naszej wspólnej matce, każdym pogardzałem, dopóki pycha nie pociągnęła mnie i moją rodzinę w nieszczęście”...:

L'antico sangue e l'opere leggiadre De' miei maggior mi fęr si arrogante, Che non pensando alla comune madre Ogni uomo ebbi in dispetto...

Gdy Dante ubolewa nad plagami, które Włochy nawiedzają, do plag tych Aldobrandeschich zalicza hrabiów di S. Fiora. — Skromny mnich sieneński Fra Filippo opisuje, jakich oni mieli ludzi w swej służbie.

Do hrabskich ulubieńców — mówi Fra Filippo — należał dowódca milicji, un caporale, który się nazywał Giovagnuolo di Val di Sieve. Był to tak okrutny człowiek, że raz wyprosił sobie jako łaskę u Aldobrandeschich, aby mógł ściąć stu więźniów wziętych w niewolę. Użył do tego starca, który się dobrze sprawił, bo miał diabła w sobie, sto głów też jednego dnia spadło. Giovagnuolo tak się rozbestwił, że za zapłatę starcowi także głowę uciął. A taki był zawzięty wobec swych nieprzyjaciół, że jeszcze na łożu śmiertelnym wrzał zemstą przeciw wszystkim, do których miał urazę. Zawołano do niego przeora z miejscowego klasztoru agustynianów, aby go na śmierć przygotował, ale Giovagnuolo nie chciał się spowiadać, a gdy go przeor i rodzina do tego namawiali, bronił się mówiąc, że w razie wyzdrowienia musi przecież zemścić się na swoich nieprzyjaciołach; gdyby zaś teraz Panu Bogu przyrzekł, że tego nie uczyni, to takiego przyrzeczenia nie dotrzyma. „Jeżeli wyzdrowieję — mówił — dusza moja! pragnie jeszcze wendety, a gdybym coś innego obiecywał, to byście mi nie wierzyli... Mam tylu w przyszłym życiu nieprzyjaciół, że gdyby mi nawet Bóg chciał grzechy przebaczyć, to bym nie mógł tego uczynić. Zresztą Bóg by mnie nie przyjął mimo swego miłosierdzia, a ja bym się także tak nie upodlił, abym miał przed Nim bojaźń swą okazywać. Skoro wiem, że Bóg by mi nie zaufał, to i ja tym mniej bym Mu ufać potrafił.”

„Umarł też nie przyjąwszy ostatniego sakramentu, a hrabiowie mimo to kazali go pogrzebać w kościele. Augustynianie bronili się zrazu, ale nareszcie ulegli, «ibojąc się bardziej Aldobrandeschich aniżeli Boga». Gdy jednak ciało zostało pochowanym, jakieś licho takie w kościele wyprawiało łoskoty i taka burza powstała, że nie tylko zakonnicy, ale i sąsiedzi w nocy oka zmrużyć nie mogli. Widać było przez szpary walczących ze sobą rycerzy, piechotę nacierającą na siebie z mieczem w ręku, a dzikie zwierzęta najokropniejsze wyprawiały ryki. A gdy ten piekielny rumor po trzech dniach nie ustawał, zakonnicy byli zmuszeni wynieść ciało zbrodniarza i pochować je w ogrodzie nad rzeką. Wtedy był spokój...”

Prawie gorszymi od Aldobrandeschich byli jeszcze Ardengeschi z Civitelli, którzy niepokoili okolice Maremmy. „Ich zajęciem było rabować bydło, stajnie rozbijać i zabierać resztki dobytku ubogim kobietom, rzucać kamienie na spokojnych sąsiadów.” Toteż dzielny podesta sieneński Barrne de Mangiadari miał niemało z nimi do czynienia, zarzucając ich całym potopem kar rozmaitych. A gdy mu się z rąk wymknęli, zadekretował, „że gdy którego z nich pochwyci, to go będzie trzymał na Piazza del Campo jak psa rzeźniczego na łańcuchu, a potem każe go smagać wlekąc przez ulice Sieny i wreszcie wygnać z okolicy”.

W ten sposób już śmiała rzeczpospolita miejska przemawiać do feudalnych magnatów.

II

Żywiołem, który się głównie przyczynił do rozwinięcia tej potęgi miasta i Sienę możną uczynił, byli kupcy i bankierzy. Handel i przemysł stały się podwaliną jej rozwoju, podobnie jak w wielu innych miastach Toskanii i Włoch północnych.

Longobardzkie i frankońskie rycerstwo wykluczyło zupełnie od rządów żywioł łaciński, miejscowy, i . wskutek tego mimo woli wskazało mu drogę, na której mógł dojść do siły i znaczenia: wzbogacenie się. Włosi też starali się skorzystać ze stosunków, a walka pomiędzy najeźdźcami a podbitą ludnością toczyła się powoli, na ekonomicznym polu.

Miejscowości toskańskie, o których byśmy dzisiaj nawet nie przypuszczali, że mogły mieć jakieś ekonomiczne znaczenie, prowadziły w XIII wieku bardzo rozległy handel. Takie San Geminiano utrzymywało kupieckie stosunki z bizantyńskim państwem, z Egiptem i Azją Mniejszą, tamtejsi mieszczanie sięgali po zysk do Sardynii, Neapolu i Sycylii.

Stan kupiecki rozwijał się w Sienie wyjątkowo szczęśliwie już z początkiem XII wieku i wytwarzał nadzwyczaj rozumny i ojczyznę miłujący patrycjat. Obok kupców, w ścisłym tego słowa znaczeniu, którzy wywozili najważniejsze podówczas artykuły włoskiego handlu: wschodnie materie i korzenie, pieprz, imbier, wosk, szafran, uprawiany w Toskanii na wielkie rozmiary, a wprowadzali wyroby lniane, sukno, skóry do robienia pergaminu, trzcinę cukrową, tudzież koronki z Francji i z Anglii, właściwą siłą Sieny byli bankierzy i wekslarze.

Udzielali oni pożyczek gminom i duchowieństwu nie tylko we Włoszech, ale we Francji, w Niemczech i w Anglii. Francja była wówczas najbardziej cywilizowanym i najlepiej adminstracyjnie zorganizowanym krajem, handel więc z nią stał się wcale bezpiecznym. Wielka droga handlowa pomiędzy Włochami a Francją, słynna via Francigena, tak była uczęszczaną, że stosunkowo wygodnie się nią jeździło.

Rozbójnicy, napastujący podróżnych na via Francigena, srożej byli karani aniżeli rabusie po innych drogach. Pierwszych wieszano na wysokiej szubienicy tak, aby ciało nie mogło być zdjęte i aby się samo z siebie rozpadło, drugim zaś jedną nogę tylko ucinano.

Gdy kupcy sieneńscy wyjeżdżali do Ziemi Świętej, do św. Jakuba z Compostelli, przez Pireneje, albo nawet do bliskiego Rzymu, robili testament; do Francji wybierali się bez tej ostrożności.

Służba pocztowa pomiędzy Francją a Toskanią także dostatecznie była urządzona. Włosi, bawiący w Prowancji lub w Paryżu, listy do domu pocztą przesyłali. Towary przewożono na zwierzętach jucznych, przeważnie na mułach; kilka domów handlowych gromadziło wspólnie swe ładunki i urządzało karawanę. Całe szeregi zwierząt i zbrojnych ludzi ciągło całymi dniami, pomiędzy góry i parowy, ścieżkami i wąskimi drożynami ku północy. Szerokich gościńców tak było niewiele, że jeszcze za Wawrzyńca Medyceusza nie można było z Florencji do Bolonii wozem przejechać.

Oczywiście zupełnie bezpiecznymi, osobliwie w alpejskich krajach, te podróże nie były, trzeba się było nieraz bronić przed rozbójnikami albo przed gorszym od nich feudalnym rycerstwem. Najczęściej jednak składało się za wolny przejazd okup kasztelanom, miastom zaś różnorodne cła i opłaty. Ajenci więc towarzystw handlowych musieli mieć otwarte kieszenie i całe ładunki towarów tylko na podarunki przeznaczonych. Pięknym po drodze hrabinom przywożono pomarańcze, kilka par pończoch lub wschodnie pachnidła, miejskim strażnikom — srebrniki.

Najgłośniejsze na całą Europę jarmarki odbywały się w Szampanii. Było ich sześć: jeden w Lagny, jeden w Bar sur Aube, dwa w Provins i dwa w Troyes, a trwały tak długo - po półtora i dwa miesiące - i tak koleją po sobie następowały, że właściwie cały rok nimi był zajęty. Dni. targowe łączyły się zazwyczaj z jakąś wielką kościelną uroczystością i odpustem, jak dzisiaj jeszcze w katolickich krajach. Jarmark na św. Jana należał do najważniejszych.

Ruch towarów, interesów, bywał olbrzymi, a mimo niesłychanego zjazdu kupców z przeróżnych krajów, porządek w zawieraniu kontraktów panował wzorowy. Każdy jarmark dzielił się na periody, w których załatwiano tylko pewne czynności. Około dziesięć dni trwało układanie i ustawianie towarów, po czym dopiero następował właściwy jarmark, a wreszcie kilka tygodni pracowały banki, załatwiając pożyczki i zamianę pieniędzy. W ostatnich dniach likwidowano interes a i wystawiano weksle i listy dłużne. Wypłaty naznaczano albo jak dzisiaj w miejscu zamieszkania wierzyciela, albo na jednym z przyszłych jarmarków.

Na północy nazywano włoskich kupców i bankierów Lombardami, pomimo że tylko w części pochodzili z Lombardii. Głównym ich interesem była wymiana pieniędzy i udzielanie pożyczek. A że procenta nieraz bardzo bywały wysokie, więc uważano powszechnie Włochów za lichwiarzy i nienawidzono tych „psów lombardzkich” — lombardi cani. Piosnki ludowe francuskie z owych czasów pełne są na nich złośliwych wymyślań.

Do niepopularności Włochów oprócz lichwy i to się przyczyniało, że w wielu miastach na północy, wydzierżawiając opłaty konsumpcyjne, bardzo ściśle pilnowali swego interesu. Ludność więc uważała ich za wysysające jej mienie pijawki.

Bardzo ożywione stosunki handlowo-finansowe istniały pomiędzy Sieną a Paryżem, Montpellier i Marsylią, tudzież południowymi Włochami, Sycylią, Rzymem i miastami środkowych i północnych Włoch. Najliczniejszą klientelą Sieneńczyków były gminy i wyższe duchowieństwo, bo najpewniejszą dawały gwarancję. Jacopo Angiolieri miał we Francji dwudziestu pięciu wielkich klientów pomiędzy duchowieństwem i gminami. Arcybiskup koloński winien był Piccolominim dziesięć tysięcy marek, biskup z Bambergu i patriarcha z Akwilei byli także dłużnikami Sieneńczyków.

W listach kupców sieneńskich z Francji do rodzin spotykamy nazwiska Cacciaconitich, Tolomeich, Salimbenich, Buonsignorich, Squarcialupich, same potężne sieneńskie firmy.

Po większej części były to zorganizowane spółki, a do najważniejszych należało towarzystwo Buonsignorich, założone w roku 1289. Buonsignori obracali tak znacznym kapitałem, że jednemu tylko dłużnikowi, biskupowi z Volterry, mogli pożyczyć sześć tysięcy lirów, sumę na owe czasy niesłychanie wysoką. W zastaw wzięli miny i zamek Montieri. Ich spółka! była znaną w całym ówczesnym świecie pod nazwiskiem Grande Tavola, miała wielki wpływ finansowy nie tylko we Włoszech, ale i za Alpami. We Francji dość było powiedzieć Za grande table, magna tabula, albo tabula de Sene, aby wiedziano, że chodzi o ową sieneńską firmę.

Inna „Compagna” Piccolominich istniała już w XII wieku. W roku 1193 kupił od niej Don Gregorio, opat klasztoru Św. Michała w Passignano, w Val di Pesa sukna w wartości pięciu tysięcy lirów. W XIII wieku mieli Piccolomini oprócz głównego domu w Sienie także wielki bank z rozległymi składami towarów w Wenecji, któremu podlegały filie w Trieście, w Akwilei i w Cividale del Friuli. W roku 1253 jeździł Gabriel Piccolomini do Akwilei, gdzie kompania miała wydzierżawić pobór opłat od soli, wina i żelaza, wprowadzonego do miasta.

Bogactwa Salimbenich były prawdziwie cesarskie, imperial ricchezza. W roku 1274 zakupili oni od gminy sieneńskiej naraz dobra: Tentennano, Montorsaio, Castiglion Senese, Castel della Selva i Castellare di Monte Cuccheri. W roku 1337 podzielili pomiędzy szesnastu członków swego rodu sto tysięcy florenów, a następnego roku zapłacili za jedwabne materie złotem tkane znów sto tysięcy florenów wielkiemu kupcowi syryjskiemu, który przybył do Portu Ercole. Ostatni ten szczegół może nam dać wyobrażenie, jak wielki był obrót pieniężny w tych domach handlowych.

Sieneńczyków miano za rzetelnych kupców, za pewnych klientów, buoni pagatori e sicuri, a zanim Florencja zaczęła sprawować interesa papieży, wielkie domy bankowe w Sienie stały na ich usługach, ściągały już za Grzegorza IX, w roku 1227, należytości kurii rzymskiej przez swych ajentów w całym chrześcijaństwie i pożyczały jej znaczne sumy.

Bankowe interesa Sieneńczyków obejmowały głównie trzy gałęzie: zamianę monety metalowej (bancherotti, wekslarze), pożyczanie na procent i przyjmowanie pieniędzy na oprocentowanie, na dłuższy termin, albo na cambio conto corrente. Co do wysokości odsetek, to Kościół wydawał od czasu do czasu zakazy pobierania lichwy, ale te przepisy rozciągały się tylko na wypadki zbyt wysokich procentów, na interesse improbo, mordens. Dwanaście od sta nie uważano za procent zbyt wygórowany.

Oczywiście celem przeprowadzania spraw handlowych w obcych krajach wysyłali bankierzy agentów, których odpowiedzialność i stosunek do domu bankowego osobnymi przepisami ściśle był określony. Również bardzo dokładne istniały normy co do „spółek handlowych”, co do „listów kredytowych” i prowadzenia ksiąg kupieckich.

„Compagna” stała się podstawą wszelkich większych interesów, „anziani” spółki, po dzisiejszemu mówiąc „prokurzyści”, przysięgali wobec sędziego i notariusza, kładąc rękę na ewangelii, że zarządzać będą wspólnym majątkiem rzetelnie i w dobrej wierze, pilnować towarów i pism handlowych, że nie będą pożyczali pieniędzy prałatom i baronom bez zezwolenia spólników, a wreszcie przyrzekali nie grać w gry hazardowe, „nie wdawać się z kobietami i nie łożyć na nie pieniędzy”.

Spólnicy Jacoma di Guidi Cacciaconti, który w roku 1260 w interesie swego domu bawił we Francji, gorąco mu w liście polecali, aby pożyczał tylko pewnym ludziom, i wzywali Boga na pomoc, aby go w tej mierze swą łaską na korzyść kompanii obdarzył. W owym liście znajduje się cały spis biskupstw i opactw we Francji, które nie zwracały pożyczonych pieniędzy.

W połowie XII wieku po raz pierwszy widzimy rozwój interesu depozytowego na wielkie rozmiary. Domy bankowe takie już umiały wzbudzać zaufanie, że składano w nich nawet znaczne kapitały celem oprocentowania. Bankierzy wystawiali kwity depozytowe, fedi di deposito, i zazwyczaj płacili trzy od sta od złożonych pieniędzy.

Kupiectwo sieneńskie dzieliło się na dwie klasy: na kupców en gros, zwanych mercatores, którzy zarazem byli bankierami, i na kupców drobiazgowych, pizzicari, trudniących się li tylko sprzedażą przedmiotów zwyczajnego handlu.

Olbrzymie składy towarów były jedną z ciekawości Sieny, magazyny Malavoltich zajmowały prawie całą część miasta, fondaco del Malavolti; do większych należały także składy Buonsignorich, Incontratich i Cancellierich.

Sieneńscy kupcy mieli we Francji do walczenia ze współzawodnictwem Żydów i Florentyńczyków. Osobliwie co do przemysłu sukienniczego nie mogli tym ostatnim dorównać, bo Siena nie miała dość wody, aby swe sukiennictwo rozwinąć. Przemysł (ten nie ograniczał się zresztą na samą fabrykację sukna, tkanego w fabrykach lub po wsiach, ale głównym zadaniem włoskiego sukiennictwa była apretura. W tym celu sprowadzano w wielkich ilościach surowy towar z Orientu, spoza alpejskich krajów, z rozmaitych opactw, nawet z Francji i Flandrii, przysposabiano go, farbowano i odsyłano ulepszone sukno nieraz tą samą drogą, którą do Włoch zostało wprowadzone.

Żydzi także i w domu, w Sienie, stali się groźnymi współzawodnikami włoskich bankierów, a widocznie było ich tam niemało, skoro od początku XIII wieku mieli własną korporację, un' università. Swoją zręcznością, swoją wytrwałością i wykształceniem umieli jednak Sieneńczycy wszystkie trudności zwyciężać, gromadzić olbrzymie majątki i przyczyniać się do ufundowania i wzmocnienia rzeczypospolitej.

Dobrym dla nich poleceniem w dalekich krajach była wyborna sieneńska moneta. Gdy bowiem wówczas pieniądz, zawierający odpowiednią część szlachetnego metalu, był powszechnie dość rzadkim, a same nawet państwa, osobliwie mniejsze rzeczypospolite, własną monetę fałszowały - Sieneńczycy bardzo na to uważali, aby ich pieniądz zupełnie odpowiadał swej nominalnej wartości, aby był „rzetelnym”.

Stan kupiecki we Włoszech podniósł się - już to wskutek swego zajęcia, wymagającego wielu wiadomości, już to z powodu ciągłych podróży i stosunków z Francją - bardzo wysoko w kulturze, a rzec można, że klasa kupców i urzędników komuny wykształciła język ludowy włoski. Słynny kronikarz florentyński Giovanni Vilani był kupcem, a Sozzini fabrykantami sukna. Wydane pod tytułem Lettere volgari del secolo XIII listy kupców sieneńskich świadczą o tym, jak wielką to społeczeństwo miało co do rozwoju języka zasługę. Rzec można, że kupiectwo przygotowało język Dantemu.Oczywiście to gonienie za groszem, ta ciągła troska o wzbogacenie się sprowadziła za sobą i różne ujemne strony charakteru. Sknerstwo i lichwiarstwo — to największe sieneńskich kupców błędy, które osobliwie Fra Filippa, autora anegdotek z początku XIV wieku, niemało bolały. Bardzo się często zdarzało, że bogacze na łożu śmiertelnym, wskutek wyrzutów sumienia, kazali zwracać mienie nieuczciwie nabyte, a szpital w Sienie i fundusz budowy katedry niejednokrotnie takimi pieniędzmi zostały zasilone. Ranieri Piccolomini testamentem z dnia 19 września 1239 przeznacza duży legat szpitalowi di Santa Maria delia Scala, „aby mu winy zostały odpuszczone i aby w ten sposób zwrócił pobieraną lichwę i wszystkie źle nabyte dobra”. — Gabriel Piocolomini przykazuje w testamencie zapłacić 144 lirów „w dobrej monecie” pro remedio animae. Federigo Rimpretto, kupiec z Sieny, testamentem, spisanym, w Kremonie, każe oddawać grosz nieuczciwie zyskany, male oblata, szpitalowi i archidiakonowi kościoła katedralnego w Sienie. — Pobieranie lichwy tłumaczy się wielkim niebezpieczeństwem, na jakie się narażali kapitaliści, pożyczając pieniądze, zwłaszcza w obcych krajach, a jeżeli Kościół, jak to czasami bywało, wmieszał się i rzucił klątwę na lichwiarskiego bankiera, to wtedy dopiero niebezpieczeństwo przemieniało się w pieniężną katastrofę. Duchowni dłużnicy uważali klątwę za powód, aby wierzyciela nie zapłacić, i wprost nieraz oświadczali, że długu nie zwrócą per lo fatto dello scomunicamento. Król Filip francuski kazał więzić włoskich bankierów za lichwę i konfiskować ich kapitały. Sieneńczycy więc radzili sobie, jak mogli i w razie niebezpieczeństwa składali swe pieniądze na obce nazwiska, najczęściej na imię angielskich albo flamandzkich domów bankowych.

Pycha unosiła także tych dorobkiewiczów, a złośliwy sieneński poeta Cecco Angiolieri w zgrabnym wierszyku opisuje losy takiego pyszałka. „Kiedy Ner Piccolin - powiada on - powrócił z Francji, taki był dumny na swoje floreny, że ludzie małymi jak myszy mu się wydawali. Z każdego sobie drwił i wszystkich za nic nie miał. Wtedy zwykł był mawiać: niech licho weźmie moich znajomych, wszyscy wobec mnie tak maluczcy, że obcować z nimi nie mogę. - Ale pomimo swego rozumu doszedł on do tego, że teraz nie ma tak maluczkiego sąsiada, który by do niego chciał słowo przemówić. A o florena mogę się założyć, że zanim ośm minie miesięcy, powie on każdemu, kto mu zechce podać kawałek chleba, szczere «Bóg zapłać»”!

Zbogacenie się rodzin kupieckich wyrabiało obok dawnego feudalnego rycerstwa rodzaj plutokracji, która oczywiście nienawidziła dawnej szlachty i wszelkimi sposobami, a najczęściej udzielaniem wielkich pożyczek, ją niszczyła. Tradycje feudalne były jednak tak jeszcze silne, że kupiectwo, zwalczając potęgę dotychczasowych możnowładców, wchodziło pod wieloma względami w ślady rycerstwa i przyjmowało osobliwie zewnętrzne formy feudalizmu. Dość powiedzieć, że gmina zaczęła pasować rycerzy i tworzyć własną miejską szlachtę. W dniu 15 sierpnia, w święto Wniebowzięcia Panny Marii, otrzymywali synowie wielkich rodzin patrycjuszowskich na Placu, na Campo, z rąk podesty miecz i złote ostrogi, na koszt gminy, która ich mianowała rycerzami. Uroczystość kończyła się wielkim nabożeństwem, a istota tego aktu o tyle tylko w porównaniu z feudalną przeszłością uległa zmianie, że w nim brała udział cała ludność i że owi nowi rycerze powstawali niejako z woli gminy, pod sankcją ludu.

Duch demokratyczny w tym się także przebija, że owa miejska szlachta porzuciła już kult dawnych patronów feudalnego rycerstwa, św. Jerzego i św. Marcina, a przybrała sobie za patronkę opiekunkę ludu, Madonnę, której obraz wisiał w kantorze i do której zwracały się modły pospólstwa. Z końcem więc XII wieku stoją na czele sieneńskiego społeczeństwa, obok dawnych nobili, bogacze i magnaci - ricci i potenti.

Magnaci zachowują niemało rycerskich wyobrażeń i zwyczajów dawnej szlachty, rozczytują się w romansach francuskich o królu Artusie, z Francji przywożą pieśni trubadurów, urządzają rycerskie zabawy, przedstawiają na Piazza misterium św. Jerzego, uwalniającego dziewczynę z paszczy smoka, a w publicznych sprawach niejednokrotnie zapatrują się na prawa feudalne. Gmina zdobywa sobie nowych wasali, traktuje z dawnymi, stosunki swe z sąsiadami urządza według feudalnych zwyczajów.

Ze wszystkich miast toskańskich Siena najdłużej pozostała feudalną, pomimo że klasa, przechowująca dawne tradycje, bardzo się zmieniała, nowe przybierając żywioły. Zawód zresztą kupiecka łączył się wówczas z rycerskim rzemiosłem; aby bronić ciągnących w dalekie kraje karawan, trzeba było odwagi, zręczności w robieniu bronią i innych zalet wojskowych. Dlatego kupcy sieneńscy nazywają się w ówczesnych dokumentach publicznych kupcami-żołnierzami, milites et mercatores Sienenses.

Stan kupiecki w Sienie zaczyna jednak chylić się ku upadkowi z końcem XIII wieku. Różne na to składały się powody. Przede wszystkim przyjmowanie cudzych kapitałów celem oprocentowania było na owe czasy bardzo niebezpiecznym interesem. Zlikwidowanie bowiem udzielanych w dalekich krajach pożyczek natrafiałomia na wielkie trudności, a często w razach wojny i rozruchów było prawie niemożliwym. Wskutek tego powtarzały się od czasu do czasu bankructwa domów handlowych, stając się powodem nie tylko upadku samych firm, ale nadto wielkich strat prywatnych osób.

Żadne jednak bankructwo nie pociągnęło za sobą takich szkód i nie zachwiało tak dalece kredytem sieneńskim, jak upadek firmy Buonsignorich, Gran Tavola. Od tego czasu stosunki kredytowe i kupieckie pomiędzy Sieną a Francją zupełnie się rozluźniły, z czego korzystali florentyńscy kupcy, aby o ile możności zawładnąć kredytem. Także i interesa kurii rzymskiej zaczęli z końcem wieku załatwiać Florentyńczycy, co również wielkim dla sieneńskich bankierów było ciosem. Kupiectwo sieneńskie stawało się wskutek swej chciwości w interesach i we własnej ojczyźnie bardzo niepopularnym, gdyż zamożne firmy nadużywały nieraz swego stanowiska na niekorzyść miejscowej ludności, monopolizując w swych rękach i podnosząc ceny najpotrzebniejszych artykułów żywności, czego im naturalnie lud nigdy już nie przebaczył. Z końcem też XIII wieku mijają najświetniejsze czasy finansowej potęgi Sieny.

III

Il campanaro, dzwonnik ratuszowy, ważną był w Sienie osobistością: on tylko swymi uderzeniami w dzwon miejski mógł zwoływać zgromadzenie ludu. Zwało się ono parlamentem, istniało od dawna, ale za czasów, kiedy jeszcze biskup rządził, odbywało się na placu biskupim. Przeniesienie go na Piazza del Campo, w XIII wieku, znaczyło wyzwolenie się spod duchownej władzy. Parlament, Consiglio Generale delia Campagna, składał się z trzystu najznakomitszych obywateli omasta, „dobrych katolików i ludzi dobrej zażywających sławy”, nie ekskomunikowanych i niepodejrzanych o herezję, których wybierał, a raczej mianował, podesta. Aby być wybranym, trzeba było przynajmniej lat dziesięć mieszkać w Sienie, ale w tej mierze robiło się wyjątki dla sędziów, prawników i rycerstwa, wielkie mającego posiadłości. W razach szczególnie ważnych wzmacniano jeszcze parlament, powołując do rady obywateli, którzy zazwyczaj doń nie należeli. Porządek dzienny obrad przybijano na Palazzo Publico i o tych tylko sprawach wolno było obradować, które tam były ogłoszone. Dwóch notariuszów spisywało protokóły obrad, a znaczna ich część do dziś dnia się przechowała w sieneńskich archiwach. Podesta albo jego zastępca otwierał posiedzenie w imię boże, czytał porządek dzienny i powoływał do prowadzenia obrad przewodniczącego. Rozprawy bywały czasem bardzo burzliwe i gorące, ale zwykle prowadzono je z wielkim umiarkowaniem. Jeżeli się na wniosek zgadzano, to wołano fiat!, jeżeli nie, to krzyczano, pukano i protestowano.

Bardzo barwny opis posiedzeń podobnego zgromadzenia we Florencji daje nam słynny magister Buoncompagno z Bolonii, który uczył z początkiem XIII wieku gramatyki i retoryki i wiele ciekawych pism po sobie pozostawił.

„Rzeczą mówców jest schlebiać zgromadzeniu, kłamać i łudzić — powiada on. — Najprzód zwykli oni byli prosić, aby ich słuchano, a heroldzi w infułach, podobnych jak sądowi woźni, wołali: «słuchajcie, słuchajcie!», następnie wymagał zwyczaj retoryczny, aby wzywać Boga najwyższego, Matkę Boską i świętych patronów, aby zgromadzenie wypadło na chwałę i pożytek rycerstwa i ludu. Nim jednak mówca przystąpił do rzeczy, lubił wplątać do swej mowy pochwały tej lub owej osobistości albo całemu zgromadzeniu przyjemne powiedzieć słowa. Jeżeli mówcy o to chodziło, aby do zemsty naród pobudzić albo skłonić zgromadzenie do wypowiedzenia wojny, to takie robił straszne miny, tak groził i przywoływał na pamięć świetne czyny i zwycięstwa przodków, że zazwyczaj osiągnął, co zamierzył, a przy końcu jego mowy niepokój przelatywał zgromadzenie, płaszcze podnoszono w powietrze i krzyczano: fiat! fiat!”

„Tych plebejskich ruchów - dodaje uczony magister - takiej oratorskiej doktryny nabywa się naturalnie tylko przez praktykę.”

Pomimo łacińskiego fiat! rozprawy toczyły się już w pospolitej mowie, po włosku.

Rozprawy parlamentu, zwłaszcza po szczęśliwie zakończonej wojnie, kiedy buta lud rozbierała, cechowała nieraz cała dzikość ówczesnych zwyczajów. Na Consiglio delia Campagna dnia 30 sierpnia 1255 rozprawiano nad losami zamku Torniella in Val di Merse, który należał do pośledniejszej rodziny baronów tego nazwiska. Poddali się oni byli w roku 1245 gminie sieneńskiej, ale wkrótce bunt podnieśli i ponownie zostali zwyciężeni. Wydział, który miał sprawę rozpatrzyć, stawiał wniosek, aby ich skazać na wieżę. Tego samego zdania byli członkowie zgromadzenia z rycerskiego stanu, ale lud chciał, aby im ręce i nogi poobcinać. Przez dłuższy czas toczyła się nad tym rozprawa, czy Torniellemu wyłupić jedno oko, czy obydwa.

Celem rozpatrywania i przeprowadzenia spraw szczególnie ważnych, wybierano rodzaj komisji, które zwano Balia. Niektóre z nich zamieniały się w stałe urzędy i przetrwały wieki.

Consiglio, parlament, co rok wybierał członków rządu i najwyższego urzędnika państwa, podestę. Tego ostatniego powoływano czasami nawet tylko na sześć miesięcy, a od roku 1212 zawsze był nim cudzoziemiec. Cesarstwo, a osobliwie za Fryderyka II, (próbowało wyrobić sobie wpływ na wybór podesty, ale gmina nie dała sobie wydrzeć tego prawa.

O podestę bardzo był lud zazdrosny i czuwał nad nim, aby się nie połączył bliżej z jednym ze stronnictw albo nie zechciał przyswoić sobie despotycznej władzy. Nie wolno mu też było przyjmować podarunków lub zaciągać długów i nie można było z nim mówić w tajemnicy, wieczorem. Także zabraniały mu prawa wychodzić w nocy na ulicę — chyba w interesie państwa — i nie pozwalały mu mieszkać w tej części miasta, w której mieszkał jego poprzednik w urzędzie.

Wjazd nowego, najwyższego w państwie funkcjonariusza był zawsze bardzo uroczystym. Na granice sieneńskiego terytorium wysyłano naprzeciw niemu deputację, do której często należeli artyści. Oczywiście to stronnictwo, które go sprowadziło, starało się otoczyć przybysza aureolą sławy, aby swój wybór wobec publiczności usprawiedliwić. Ciekawość, aby widzieć wjeżdżającego, gorączkowe przybierała czasem rozmiary. Całe miasto się stroiło, przywdziewano najpyszniejsze ubiory, milicja występowała, Siena wyglądała świątecznie.

Nazajutrz po przyjeździe składał podesta w katedrze, w obecności Signorii, kleru i ludu, przysięgę, że będzie ściśle przestrzegał statutów miasta, że w wymierzaniu kar będzie sprawiedliwym, że nigdy nie przyswoi sobie więcej władzy, aniżeli mu się według statutów należy, tudzież, że nie będzie żądał większego wynagrodzenia aniżeli to, które dlań zostało ustanowione. Pensja zresztą na owe czasy była zupełnie dostateczna. Po roku 1364 dostawał podesta za sześć miesięcy urzędowania trzynaście tysięcy lir, później tylko dziesięć.

W ogóle stanowisko rządu nie było do pozazdroszczenia. Członkowie Signorii, zazwyczaj na dwa miesiące wybierani, nie mogli przez ten czas wychodzić z ratusza, chyba w bardzo ważnych sprawach państwa, przy sposobności publicznych uroczystości albo z powodu choroby, ślubu albo śmierci kogoś z najbliższych swych krewnych. A nawet w tych wypadkach nie byli panami swej woli, ale podesta dawał pozwolenie: czy mogą wyjść i na ile godzin. Dłużej jak dzień i noc następną nie wolno im było zazwyczaj pozostawać poza ratuszem. Signoria urzędowała dzień i noc i musiała brać udział w debatach owych rozmaitych rad i wydziałów Consiglii, które się nazywały: Consiglio delia Maggior Campagna, del Popolo i delie Compagnie, dei Simili, dei Secreti, di Richiesta, di Radota itd.

Owi rządzący więc, czy się nazywali dodici, czy nove, czy priori, czy signori, byli właściwie przez czas swego urzędowania więźniami w pysznym pałacu. Raz w tydzień (tylko, w piątek, wolno im było mówić z innymi obywatelami, ale wyłącznie w sprawach publicznych. W piątek więc schodzili oni z pierwszego piętra na parter do wielkiej sali, a tam mógł każdy wnosić petycje.

Z wyjątkiem owych audiencji nie mogła się Signoria znosić ze światem zewnętrznym, jak tylko za pomocą nuncjów, woźnych ubranych w liberię gminną, którzy stali zawsze przy wielkiej bramie i nadzorowali wchodzącą do urzędów publiczność.

Pisało się bardzo dużo. W ciągu dwóch miesięcy, w marcu i kwietniu r. 1364, spotrzebowano w Palazzo Publico trzy ryzy papieru carta reale, cztery papieru ricciutta, sześć da scrittura i 21 quaderni pergaminu. Nadto spotrzebowano 12 funtów czerwonego i zielonego laku do pieczętowania, 500 piór gęsich i 20 flaszek atramentu.

Oczywiście, że państwo musiało żywić swój urząd zamknięty w ratuszu i dostarczać mu wszelakich potrzeb duchowych i cielesnych. Był więc osobny kapelan w Palazzo, który codziennie mszę odprawiał, a kuchnia niemałą odgrywała rolę. Nawet fryzjera urzędowego nie brakowało, a ów barbitonsore miał obok golenia bród inne jeszcze obowiązki, a mianowicie był dzwonnikiem ratuszowym, chirurgiem, wyrywał zęby i usuwał w sposób dzisiaj dość rzadko używany dolegliwości, na jakie członkowie rządu, z powodu braku ruchu, często zapadali. Jak zawsze i wszędzie, Figaro znosił także nowinki i plotki. Zresztą stan fryzjerski, cyrulików, był wcale wówczas poważanym, stanowił z lekarzami i aptekarzami jedną arte i miał za herb brzytwę, nożyczki i obcęgi.

W kuchni rządzili jeden kucharz i jedna kucharka z trzema kuchcikami, a do stołu usługiwały dziewczęta. Aby zaś signori niezbyt bankietowali., statut miejski ściśle ilość potraw i wina przepisywał. Obiad też składał się z trzech tylko półmisków, owoce i czerwone wino stały do rozporządzenia ad libitum, a białego wina wydawano tylko po dwa kieliszki na osobę.

Jeżeli rząd znakomitych przyjmował gości, wtedy obiady były wystawniejsze i przywoływano giocolierów, aby swymi sztukami towarzystwo rozweselali, albo muzykantów, zazwyczaj z trąbami.

Drugą najważniejszą obok ustanowienia rządu sprawą obrad parlamentu był, jak dzisiaj, bilans. Administrację finansową sprawowało od dawna czterech provveditorów, których zwano Quattro di Bicherna, a naczelnikiem ich był camerlingo. Powierzano ten urząd tylko ludziom największej powagi i zaufania, a zazwyczaj wybierano ich pomiędzy mnichami z San Galgano albo z klasztoru Servi di Maria, częścią z tego powodu, że „mnisi opierali się łatwiej aniżeli inni świeckim pokusom”, częścią, że byli wprawni w prowadzeniu rachunków. Provveditori musieli być ludźmi discreti, legali e buoni i wybierano ich, równie jak camerlinga, tylko na sześć miesięcy.

Camerlingo co miesiąc składał rachunek Zgromadzeniu delia Campagna. Pieniądze zaś, przez dłuższy czas niepotrzebne, zamurowywano w komnatach Bicherny, a podobnie też czyniono z kapitałami należącymi do budowy katedry, w obecności biskupa i podesty.

Z Bicherną połączoną była administracja ceł, Gabella.

Akta urzędowe, pisane początkowo na pergaminie, później na papierze, składano tak jak dzisiaj w „fascykuły”, przyłożone z obydwu stron deszczułkami i związane. Na zwierzchniej deszczułce wypisywano nazwiska i herby urzędujących administratorów, a w drugiej połowie XIII wieku weszło w zwyczaj obok nazwiska i herbu malować także portrety camerlingów. Przedstawiano ich często siedzących przy stole i liczących pieniądze. Później, w ciągu XIV wieku, większa rozmaitość zapanowała w tych malowaniach, deszczułki przedstawiają religijne, alegoryczne i historyczne przedmioty. Oczywiście, że te obrazki bardzo nierówną mają wartość, ale niektóre są bardzo cenne, bo malowali je najznakomitsi sieneńscy artyści. W XV i XVI wieku weszły nawet olejne malowania w użycie, a ostatnia okładka nosi datę 1613 roku. Ze stanowiska sztuki wielka szkoda, że camerlinigami (byli początkowo zazwyczaj mnisi, bo w ten sposób, zamiast barwnego świeckiego stroju, ciągle się na okładkach powtarza jednostajny habit zakonny.

„Wojna czy pokój?” - to częste w owych czasach pytanie pozostawione było także do rozstrzygnienia zgromadzenia ludowego, ale do uchwalenia wojny trzeba było dwóch trzecich głosów i wniosek musiał być trzy razy czytany. Dowódcą mianowano albo podestę, albo - w późniejszych czasach - kapitana del popolo, kiedy lud zdobył sobie instytucję zwaną Capitanato del Popolo. Ten funkcjonariusz należał do Signorii, a zadaniem jego było opiekować się w rządzie interesami ludu.

Stałego wojska nie utrzymywano i wydatki na cele obrony uchwalano tylko w razie potrzeby. Tych potrzeb było jednak bez liku i bardzo one na budżecie ciężyły. Szczególnie dużo kosztowały maszyny wojenne, utrzymywanie murów miasta i wyżywienie wojska w razie wojny. Stałe wojsko zastępowała odwieczna organizacja ludu, wskutek której łatwo było zdolnych do obrony kraju mężczyzn zmobilizować. Miasto bowiem dzieliło się jeszcze od czasów longobardzkich na okręgi, Terze, które miały swoją wewnętrzną administrację z gonfalonierami na czele. Pospolite ruszenie składało się z konnicy i piechoty, pierwszej dostarczała szlachta, drugiej lud. Milicja była dobrze zorganizowana, miała swych kowali, saperów, lekarzy, a nawet muzykantów.

W wyprawach wojennych, w bitwie, miał Carroccio, czerwono malowany wóz, czterema zaprzężony wołami albo końmi, znaczenie sztandaru. Woły przykryte były aż do ziemi sięgającymi kapami z czerwonego sukna, a na wozie umieszczona była zazwyczaj mała wieża z dzwonem wojennym Martinellą i sztandarem rzeczypospolitej. Chrystus wyrzeźbiony z drzewa albo obraz Madonny nadawały temu rydwanowi uroczyste piętno. Na platformie mieściło się kilku najdzielniejszych żołnierzy, którzy w razie niebezpieczeństwa mieli bronić sztandaru, obok nich stali trębacze. Ciężkie to godło wojenne zaprowadził podobno mediolański biskup Eribert w walkach z cesarzem Konradem niby arkę przymierza, której opuścić nie było wolno. Wojsko zawodowe i rycerstwo przysięgało na sztandar, lud na Carroccio. Zdaje się, że wóz ten był zabytkiem owych średniowiecznych wozów obronnych, z których w razie niebezpieczeństwa tabor formowano i broniono się za nimi, jakby w fortecy.

Carroccio miał swoje strategiczne i polityczne znaczenie, był niejako znamieniem potęgi ludu wobec konnego rycerstwa. Lud, piechota pilnowała tej arki i zmuszała konnicę do pewnej od siebie zależności. Ruchy rycerstwa zaczęły być zawisłymi od strategicznych ruchów piechoty, klęska albo zdrada po stronie rycerstwa nie mogły jeszcze rozstrzygać bitwy. Gdy wyruszano na wojnę, kapelan odprawiał nabożeństwo na platformie Carroccia, a często się na niej nawet wśród bitwy znajdował. Większa część miast włoskich zrozumiała demokratyczne znaczenie tej wojennej arki i zaprowadziła ją w swych milicjach.

Czym był Carroccio w wojnie, tym stał się Palazzo Publico, Palazzo di Città w pokoju, symbolem wolności ludu i autonomii miasta, zdobytej w wiekowej walce z cesarstwem i obcym, wrogim rycerstwem. W tych poważnych murach, które zaczęto wznosić w gminach Toskanii i Lombardii W XII wieku, rozwijała się już nie tylko idea wolności, ale i idea narodowa, włoska. Ratusze znaczyły zwycięstwo uciemiężonego od wieków obcymi najazdami łacińskiego szczepu nad germańsko-frankońskimi żywiołami i rozpływanie się obcej krwi w łacińskim organizmie. - Zdegenerowana rasa ludzi upadającego rzymskiego cesarstwa, odrodzona nowymi północnymi szczepami, dźwigała się znowu po długowiecznym ugorowaniu, poczuwała się na sile, a podpatrzywszy niejedną dobrą właściwość barbarzyńskich zwycięzców, zaczęła ich powoli ujarzmiać. Obok idei religijnej, która była jedyną kotwicą znękanej średniowiecznej ludności i obiecywała jej przynajmniej szczęście w życiu przyszłym, rozwija się idea patriotyzmu, na razie może zbyt lokalnego, idea możliwości doczesnej sprawiedliwości, doczesnego szczęścia w życiu świeckim, w instytucjach i urządzeniach społecznych. W naród włoski wstępuje ochota do życia, do oddychania swobodną piersią. Na każdym kroku spotykamy się wtedy z prywatną inicjatywą, cechującą młode, żądne życia społeczeństwo; ludzie chcą działać, chcą się przyczyniać do świetności swej rzeczypospolitej, łączą więc ową chęć pracy z publicznymi potrzebami społeczeństwa. W ten sposób powstaje Opera del Duomo, instytucja, która stworzy jedno z najpiękniejszych dzieł architektonicznych na świecie, w ten sposób zakłada się szpital La Scala.

Sieneńska gmina podobna w tej mierze do innych gmin toskańskich i lombardzkich. Z małymi odmianami, co do szczegółów rozwoju, każda powstaje mniej lub więcej w tych samych warunkach, kieruje się tymi samymi zasadami. Wyrabia się tam idea, która stanowi podstawę państw nowożytnych, że władza i jej organy, że administracja publiczna istnieje dla dobra powszechnego, dla dobra ludu, a nie dla wyłącznej korzyści jakiejś uprzywilejowanej jednostki lub panującej kasty. Społeczeństwo uważa ów rząd w ratuszu za swoją własną instytucję, w której lud bierze udział, stara się więc stosownie do tych wyobrażeń o ulepszenie własnego domu, własnego gospodarstwa. Człowiek staje się obywatelem, ma przeświadczenie o swej równości z każdą inną w państwie osobistością, a hasła, za które kilka wieków później walczyła rewolucja francuska, wolność i równość wobec prawa, nie były bynajmniej wynalazkiem filozofów paryskich, encyklopedystów, ale wyrobiły się już we Włoszech w XIII wieku. Florentyńska komuna wyzwoliła, uchwałą z roku 1279, włościan z wszelkiego wobec rycerstwa poddańczego związku, postanawiając, że nadal są oni ludźmi wolnymi, a co więcej, zakazała pod grzywną tysiąca florenów zaprzedawać - z jakiegokolwiek bądź tytułu, czy to na jakiś czas, czy na zawsze - swą wolność.

W Sienie uchwalono z początkiem XVII wieku reformę, nazwaną de tribus per masseritiam, na mocy której przyjmowano włościan za mieszczan, jeżeli dowiedli, że na gruncie, który opuścili, pozostało jeszcze troje ludzi, aby go uprawiać. Wkrótce imigracja była tak wielka, że trzeba się było przed nią chronić, ustanawiając podatek od majątku, La Lira.

Wielką też zasługą sieneńskiej i pizańskiej gminy wobec rozwoju idei równości był ich system opodatkowania. One pierwsze starały się o sprawiedliwy, równy rozkład ciężarów publicznych, na podstawie przybliżonego oszacowania prywatnych majątków.

Mianowana w tym celu Balia nakładała podatek, opierając się na deklaracjach naczelników rodzin, którzy pod przysięgą musieli zeznawać wysokość swego majątku. Głównym też dochodem państwa był ten podatek La Lira, pobierany od rodzin w mieście zamieszkałych, tudzież „podymne”, ściągane od włościan.

Prócz tego znaczne dochody wpływały z ceł i różnorodnych taks pomniejszych.

Zdobyczą także owych idei wolności i równości wobec prawa było stałe, dla każdego przystępne sądownictwo. Za dawnych czasów roki sądowe odbywały się tylko od czasu do czasu, a sądy utrzymywały się z własnych dochodów, pobierając za wyroki w sprawach karnych grzywny. Wskutek tego ubogą ludność nie stać było na sprawiedliwość, a opłaty sądowe wielkim, niesłusznym często stawały się ciężarem. Lud więc upominał się o sądownictwo, które by zawsze funkcjonowało, z wyjątkiem czasów wojennych i którego koszta rozkładałyby się na całe społeczeństwo. Komuna takie sądownictwo zaprowadziła, co już ogromnym było postępem. W procedurze sądowej, tak cywilnej, jak karnej,, zachował się brzydki zwyczaj wieków średnich, że prawo zachęcało do denuncjacji. Dla kobiet istniały osobne sądy, to jest dla spraw wnoszonych przez kobiety i przeciw nim wymierzone. Był to zabytek germański, pochodzący z longobardzkieh czasów.

Cały ustrój administracyjny i całe prawo publiczne owych gmin włoskich ma tę wielką zaletę, że wynikło z rzeczywistych miejscowych potrzeb, a nie z jakichś a priori powziętych systemów. Było to drzewo urosłe z korzenia na gruncie, a nie przesadzone skądinąd. Co najwięcej gminy pożyczały od siebie wypróbowanych już instytucji, gdyż nie wszystkie rozwijały się od razu, nie była to wszakże pożyczka zaciągana u obcych, warunki bowiem rozwoju historycznego gmin lombardzkich i toskańskich były, z małymi różnicami, te same.

Udzielone gminom toskańskim przez cesarstwo prawo bicia monety było jednym z najważniejszych czynników ich rozwoju. Chronologiczny porządek, w jakim gminy prawo to uzyskiwały, jest zarazem porządkiem, w jakim występowały na widownię włoskiego życia narodowego. Otrzymała je najpierw Lukka, następnie Piza, po niej Siena, a wreszcie Florencja, tą też koleją wybijały się one na powierzchnię społecznej pracy.

Do ważnych czynności gminy należało obwieszczanie wszystkiego, co ludność wiedzieć potrzebowała. W braku poczt w dzisiejszym tego słowa znaczeniu i gazet, gmina musiała się starać o ogłaszanie wiadomości i doręczanie listów i dokumentów. Utrzymywano więc sześćdziesięciu woźnych, balitori, w czerwonych spiczastych czapkach (infula), którzy za bardzo małe opłaty rozwozili pisma po terytorium sieneńskim i w mieście je dostawiali. Nadto było trzech wywoływaczy, banditori, czerwono i zielono ubranych, którzy zastępowali urzędową gazetę, obwieszczając po rogach ulic i na placach wszelkie publiczne sprawy. Daleko niżej od nich w wyobrażeniu ludności stali gridatori, wywoływacze spraw prywatnych, ogłaszający wypadki śmierci, zawierające się małżeństwa, kupieckie bankructwa, zgubione przedmioty, mniej więcej zastępujący miejsce dzisiejszych gazeciarskich inseratów i plakatów, na murach przylepianych.

Istotę życia politycznego stanowiły stronnictwa, które wynikały z historycznego rozwoju ówczesnego społeczeństwa w Toskanii. Jak tylko gmina poczuła się na siłach, zaczęła po części ujarzmiać rodziny rycerskie, częścią z nimi się układać. Z małymi rodami, jak Cacciaconti, jak Manenti, i z wielu innymi łatwa była sprawa, łatwo je zwyciężono, ale z możnymi familiami najczęściej zawierało się układy. Znaczna część tej szlachty albo stale zamieszkała w unieście, pobudowała sobie tam pałace, albo jakiś czas przynajmniej w roku w Sienie przebywała i oczywiście brała udział w publicznym życiu. Z natury rzeczy zarysowały się zaraz w początkach rozwoju gminy trzy różne stronnictwa: owa stara szlachta germańskiej i frankońskiej krwi, nobili veniticci, przybysze przyzwyczajeni do wojennego rzemiosła, następnie nowy patrycjat miejski, a wreszcie lud, który powoli zdobywał sobie prawa. W roku 1147 otrzymał lud pierwsze skromne zwycięstwo, a do tego przyczyniła się niezgoda, panująca pomiędzy szlachtą a patrycjuszami. Z ludem łączyło się z czasem dużo zubożałego rycerstwa, które, nienawidząc wzbogaconych magnatów miejskich, wolało iść z pospólstwem i nad nim władzę zyskiwać. Do takich popularnych rycerzy należał Provenzano Salvani, pochodzący ze starej rodziny, który później, łącząc się z ludem, stał się jednym z najznakomitszych obywateli Sieny. Podesta Aldobrandino di Guido Cacciaconte, również z arystokratycznego rodu, głównie się przyczynił do zaprowadzenia rządu „dwudziestu czterech” na korzyść stronnictwa ludowego, rządu mieszanego z przedstawicieli ludu i szlachty. Dla ludu była nawet szlachta bardzo pożądanym przeciw magnatom miejskim sprzymierzeńcem, bo przynosiła większe doświadczenie w sprawach publicznych, większe wykształcenie i wielką ambicję. - Wskutek oparcia się o arystokrację rodową stronnictwo ludowe z czasem tak się wzmocniło, że umiało sobie w połowie XII wieku wywalczyć własnego przedstawiciela w rządzie, kapitana del Popolo, który, jak się zdaje, w Pizie już dawniej istniał. Capitano miał zrazu trudne zadanie, pomiędzy nim a podestą powstawały ciągłe spory o granice władzy, ale lud wspierał swego przedstawiciela i zwyciężał powoli, lecz bezustannie. Zaprowadzone w roku 1257 opodatkowanie La Lira było głównie zasługą ludowców, a w roku 1270 wybierano już popolanów do Balii konstytucyjnej, która co roku obradowała nad zmianami w rządzie.

W roku 1186 nadał cesarz konstytucję, rodzaj Magna Carta, Sienie, na mocy której gmina weszła w lenne prawa możnych rodów, za roczną opłatą 70 marek dobrego, czystego srebra do cesarskiego skarbu.

Gdyby nie niesnaski i zawiści pomiędzy ludem samym, gdyby nie podział późniejszy ludu na stronnictwa — byłoby nie doszło do owych anarchicznych stosunków, które z czasem w Sienie zapanowały. Korupcja ludu zresztą stała się później tak wielką, iż mówiono, że pomiędzy plebejuszami nie było nikogo, kto by za flaszkę wina nie był dwadzieścia pięć razy zmienił swoich przekonań. Lud umie wytrwale zdobywać sobie władzę, ale nie potrafi rządzić i władzy swej utrzymać.

IV

Gdy się Manfred rodził, unosiły się nad Tuscją, jak niesie podanie, dwie olbrzymie kobiece postacie, niby dwa niezmierne, ciężkie obłoki, i wśród grzmotów i błyskawic walczyły ze sobą w przestworzu. Jedna z nich była Gibelią, druga Gwelfą. Zapowiadały one te krwawe, straszne walki, które się miały rozegrać w znacznej części na toskańskiej ziemi i ostatecznie zakończyć zwycięstwem idei narodowej, idei gwelfów.

Dwie rasy: północna, longobardzko-frankońska, rasa najeźdźców i miejscowy szczep łaciński, miały jeszcze raz, po raz ostatni, sił swych spróbować, zanim obydwie wyczerpane, skrwawione upadną na włoskiej ziemi i rasa północna zrzeknie się tam swego panowania.

Na ten ostateczny pojedynek zbierało się jakby na jedną z katastrof, które poprzedzą koniec świata. Burze się zewsząd zbliżały, namiętności wrzały i ziemia się trzęsła niby Etna przed wybuchem.

Śmierć Fryderyka II, który umarł w październiku 1250, przyśpieszyła walkę. We Florencji stronnictwo narodowe, popolani, czuło się już dość silnym, aby zrzucić z siebie jarzmo gibelińskich panów. W długoletnich walkach zamkowe rycerstwo uległo, mieszczaństwo dostało się do rządów, ustaliło swą władzę, a uzbroiwszy nie tylko florentyńską ludność, ale i całe okoliczne włościaństwo, podniosło bunt przeciw odwiecznym, obcej krwi ciemięzcom.

Wiadomość o śmierci Fryderyka doszła z południowych Włoch dopiero z końcem roku 1250 albo z początkiem 1251. Florencja powołała więc natychmiast, już 5 stycznia, wygnanych gwelfów na powrót do ojczystego miasta, starała się przyciągnąć część gibelinów na swoją stronę i gotowała się do walki przeciw warownikom cesarskiej idei, Pizie i Sienie.

Obydwie te rzeczypospolite myślały więc o obronie i krzątały się, aby około siebie zgromadzić mniejsze, niechętne Florencji miasta i gibelińską szlachtę z całej Toskanii. Zamiary ich się powiodły, a 19 czerwca 1251 roku zawarły Siena, Piza i Pistoja, w pobliżu Pontedery, związek, przyrzekając sobie „przyjaźń i wspólnictwo, które trwać mają na wieki”. Gdyby Florencja z jednym z tych miast wojnę rozpoczęła, nie wolno mu było zawrzeć pokoju bez zezwolenia dwóch innych sprzymierzeńców. Także bojkot handlowy wobec Florencji został postanowiony, a kto by się był odważył z nieprzyjacielskim miastem wchodzić w pieniężne stosunki, musiałby zapłacić grzywnę w podwójnej ilości sprzedanego towaru.

Traktat nie był wymierzony li tylko przeciw Florencji, ale także przeciw Lucce, jako głównej gwelfów siedzibie.

W owych wiekach często przysięgano, ale jeszcze częściej układy łamano; tym razem więc, na znak wieczystej paktów trwałości, musieli nie tylko reprezentanci miast związkowych, ale wszyscy obywatele od lat 20 do 70 co pięć lat je zaprzysięgać.

Jak zobaczymy, nie na wiele się te obostrzenia przydały.

Do związku trzech miast przystąpili niebawem gibelini z Florencji i z Prato, rodzina Ubaldinich z Mugello, hrabiowie di Mangona i synowie Azzy di Montaccianico. Zaprzysiężenie ich odbyło się uroczyście w kościele Św. Andrzeja w Sienie. W domu bankowym Ildobrandina Cacciaconte złożyli spólnicy sumę 15 000 lir na pokrycie szkód, które ponieśli florentyńscy gibelini, tudzież kwotę 4 000 lir na wydatki związku.

W końcu połączyli się z gibelinami hrabiowie Guidi i miasto Arezzo, tak że liga zaczęła być groźną dla Florencji, gdyż siły nieprzyjaciół prawie się równoważyły z jej wojskową potęgą.

Rzeczpospolita nad Arnem także nie zaniedbywała się wzmacniać, a po jej stronie stały z końcem 1251 roku miasta San Miniato, Lukka, Orvieto, a nawet Genua.

Otoczona pierścieniem nieprzyjaciół, nie chciała Florencja czekać na chwilę, kiedy związek zewsząd jej zagrażać będzie, więc wystąpiła zaczepnie. Szybciej, niż się spodziewano, stały wojska rzeczypospolitej pod murami najsłabszej i najbliższej nieprzyjaciółki, Pistoi, ale wyprawa trwająca dni trzynaście na niewiele się przydała, gdyż gibelini florentyńscy nie chcieli w niej brać udziału, wskutek czego siły oblężnicze były za słabe. Lud też rzeczypospolitej strasznie się zemścił na arystokratycznych gibelińskich rodach, skazał je na wygnanie, do czego zapewne głównym powodem była rozpowszechniona po mieście wiadomość, że rody te cichaczem przystąpiły do związku miast nieprzyjaznych Florencji. Rozgoryczenie na zdrajców było tak wielkie, że gmina postanowiła nawet zmienić kolory gibelińskie w herbie miasta na inne barwy, aby zatrzeć wszelką wspólność z wygnańcami.

Rozpoczęły się wyprawy rzeczypospolitej przeciw gibelinom, wyprawy na razie szczęśliwe, bo 1 lipca 1253 pobili Florentyńczycy Pizanów pod Pontederą, zdobyli Pistoję, a następnego roku tak znękali Sienę ciągłymi najazdami na jej terytorium, że Signoria sieneńska musiała z odwieczną nieprzyjaciółką ojczyzny zawrzeć niekorzystny pokój. Związek gibeliński miast został rozbity, a Siena musiała się zobowiązać, że nie da nigdy przytułku nieprzyjaciołom Florencji.

Były to najświetniejsze czasy panowania florentyńskiego ludu, który — pełen wówczas prostoty i poczucia wolności — dokonywał cudów energii. Były to czasy, kiedy jakiegoś urzędnika gminy, który sobie przyswoił starą kratę, w błocie leżącą, na wysoką skazano karę, czasy publicznej uczciwości.

Ale i Siena nie spoczywała. Mimo przyjacielskich z Florencją traktatów rozpoczęła się w tajemnicy układać z królem Manfredem, aby przeszkadzać wzrostowi gwelfowskiej potęgi. W sierpniu roku 1257 wysłało miasto dwóch zaufanych do Włoch południowych po zakupno zboża; właściwym jednak celem ich podróży było skłonienie Manfreda do wspólnej walki przeciw Florencji. Provenzano Ildobrandini Salvani, jeden z głównych przewódców sieneńskiego gibelinizmu, bawił cały miesiąc na królewskim dworze w „celach tajemniczych”; rodziny gibelińskie, pozostałe jeszcze we Florencji, brały także udział w tym spisku.

Signoria florentyńska dowiedziała się jednak o knowaniach, a oburzenie ludu przeciw gibelinom nie miało tym razem granic. Jednego z Ubertich i jednego z Infangatich wzięto na tortury, a gdy wszystko powiedzieli, co rządowi wiedzieć było potrzebne, skazano ich na śmierć. Więcej niż piętnaście zamożnych rodzin wygnano znów z Florencji, a ich wieże i pałace z ziemią zrównano. Podejrzanego o zdradę opata z Vallombrozy także na tortury i na śmierć skazano. Okazało się później, że opat był niewinnym. Oburzona kuria rzymska rzuciła klątwę na Signorię. Siena otwarcie już podjęła rzuconą rękawicę, a mimo „zaprzysiężonych” traktatów przyjęła w swe mury większą część florentyńskich wygnańców.

Florencja zaprotestowała i wysłała posłów do Sieny, przypominając niedawne układy. W piśmie swym wyliczał rząd florentyński czterdziestu pięciu wygnańców, którzy w Sienie znaleźli przytułek, pomiędzy nimi największych nieprzyjaciół ojczyzny, sześciu Ubertich i jednego z Guidich, Szymona.

Ale Sieneńczycy, ufni już w pomoc Manfreda, odpowiedzieli, że wygnańców ze swoich murów nie wydadzą. Florentyńscy posłowie z gniewem odjechali.

W roku 1259 zawarty został traktat pomiędzy Sieną i królem, a Ildobrandino di Ugo złożył Manfredowi imieniem rzeczypospolitej przysięgę wierności. Król przyrzekał osłaniać rzeczpospolitą swoją opieką. Siena jedno tylko sobie wymawiała, aby nie była zmuszoną zajmować nieprzyjaznego stanowiska wobec kurii rzymskiej.

Mały oddział królewskiego wojska, pod wodzą Giliola, przyszedł do Sieny w lecie w roku 1259, ale po kilku tygodniach opuścił tamtejsze terytorium. Signoria się tym zaniepokoiła, pozostała bez przyrzeczonych posiłków, a pomoc była konieczna, gdyż Florencja do wojny się gotowała.

Wreszcie, wskutek usilnych nalegań, Manfred przysłał mały, ale doświadczony oddział wojska, pod wodzą Jordana z Anglone, częścią konnicę, częścią landsknechtów, a Sieneńczycy tak się tym ucieszyli, że przystali nawet na to, aby im cesarz swego podestę zamianował, co się sprzeciwiało właściwie zagwarantowanym prawom rzeczypospolitej. Podestą na rok 1260 został Francesco Troghinio.

Zaniepokojeni Florentyńczycy zebrali szybko bardzo znaczną na owe czasy siłę 30 000 wojska, sprzymierzone miasta: Lukka, Pistoja, Prato, San Miniato, San Geminiano, Volterra, Arezzo, Colle di Val d'Elsa, a z dalszych Bolonia, Perugia i Orvieto przysłały swe posiłki.

Dnia 17 maja obozowało już florentyńskie wojsko na wzgórzach S. Martino i Vico, w pobliżu Sieny. Dowódcy florentyńscy jednak, przekonawszy się, że miasta tak łatwo zdobyć nie będzie można, cofnęli się i dalsze robili przygotowania.

W Sienie się wojny obawiano, bo chociaż Piza i Cortona stanęły po jej stronie, a wypędzeni z Florencji i z Arezzo gibelini także niemałą stanowili podporę, to przecież sieneńska armia mogła liczyć co najwięcej 20 000 ludzi.

Drugiego września wysłali florentyńscy dowódcy ultimatum do Sieny; żądali przede wszystkim zburzenia murów miasta, a nadto, aby w każdym terzo, w każdej dzielnicy stała florentyńska załoga i aby na Camporeggi był wybudowany zamek, z którego by nad całą Sieną panować mogli.

Rząd sieneński, Ventiquattro, zebrali się zaraz z podestą Franciszkiem Troghinio na naradę.

Przywołano dwóch florentyńskich posłów, którzy dumnie weszli do sali, nie powitawszy nawet zgromadzenia - i w krótkich słowach postawili swe żądanie zniesienia murów i wystawienia zamku na Camporeggi. „Odpowiedzcie bez zwłoki — mówili — albo przygotujcie się na oblężenie. Pokoju ani miłosierdzia nie znajdziecie.”

„Odpowiemy pierś o pierś” — odrzekli Venitiquattro.

Posłowie odjechali.

Rząd natychmiast zwołał zgromadzenie ludowe do S. Cristofano, któremu przedstawił stan rzeczy.

Spośród zebranych powstał messer Bandinello i radził ustąpić, w kilku miejscach zburzyć mury, aby strasznej umknąć burzy.

Tego samego zdania był messer Buonaguida wraz z kilkoma jeszcze radnymi.

Wtedy powstał messer Provenzano Salvani, członek rządu, wybrany ze stronnictwa ludowego i tak się odezwał: „Poddaliśmy się pod opiekę króla Manfreda, a w mieście jest obecny hrabia Giordano, rzeczą więc słuszną i pożyteczną, aby i on o wszystkim został zawiadomiony. Trzeba go tutaj powołać.”

Większość się na to zgodziła. Posłano po Giordana, który niebawem przyszedł z szesnastoma kapitanami i tłumaczem, bo cesarscy po włoska nie rozumieli.

Wchodząc, odkryli Niemcy głowę, pokłonili się i wysłali naprzód tłumacza, aby się zapytał, czego sobie rząd życzy.

Wtedy jeden z radnych rzecz im wyłożył.

Niemcy nadmiar się ucieszyli, że nareszcie przyjdzie do wojny, a radość była tym większa, gdy rząd postanowił, aby im z góry podwójny żołd wypłacić.

Na wypłacenie żołdu i na inne koszta potrzeba było 118 000 florenów, ale niestety, takiej sumy miasto w kasach nie posiadało. - Na wiadomość, że pieniędzy nie ma, powstał Salimbene de' Salimbeni, krótka oświadczył, że ma u siebie gotówkę i że pożycza gminie potrzebną sumę. A nie czekając na podziękowania, wyszedł, kazał naładować wózek florenami, przykryć szkarłatem i oliwnymi gałązkami i zatoczyć do S. Cristofano.

Niemieccy żołnierze zaczęli tańcować z radości, ale gdy pierwsza minęła uciecha, zakupili wszystkie skóry, jakie się tylko w Sienie znajdowały, i robili rzędy na konie, a lud im pomagał tak, że niejeden kupczyk przywykły stać za ladą i niejeden złotnik lub malarz naprędce stał się rymarzem.

Niemcy byli dzielni, świetnie uzbrojeni i jak mur siedzieli na koniach.

Tymczasem wieści o niesłychanych żądaniach Florentyńczyków rozeszły się po całym mieście i mnóstwo ludzi przybiegło do S. Cristofano.

Ventiquatro mądrze postąpili, wybrali natychmiast syndyka, rodzaj dyktatora, który miał prawo sprzedawać i zastawiać dobra gminne i zespalał w swych rękach wszelką władzę. Wybrany nazywał się Buonaguida Lucchari i był człowiekiem wielkiego wpływu.

Natychmiast po dokonanym wyborze kazał biskup uderzyć w dzwony, aby się całe duchowieństwo zeszło do katedry, i miał do zebranych krótką przemowę, która się zaczynała słowami: Tantum est ministri regnum Dei. Wzywał, aby się modlono do Boga i Jego świętej Matki Marii tudzież do wszystkich świętych za lud i miasto Sienę, ażeby Wszechmocny uchronił rzeczpospolitą od zguby, którą gej chcą zgotować szatańskie Florentyńczyki.

Po modlitwie kazał obecnym zdjąć obuwie i iść procesją wewnątrz katedry, śpiewając psalmy, hymny i odmawiając litanie.

Tymczasem Pan Bóg, wzruszony modlitwą dobrych ludzi i prośbami Marii Panny, natchnął Buonaguidę, aby wielkiego dokonał dzieła.

Syndyk wyszedł na plac przed kościół i tak do ludu przemówił: „Sieneńczycy, wiecie, żeśmy się schronili pod opiekę króla Manfreda, to jednak tylko ziemska opieka, obecnie powinniśmy oddać nasze życie i mienie, nasze miasto i całą sieneńską ziemię w darze królowej wiekuistego żywota,

Pannie Marii...”

Wymówiwszy te słowa, złożył płaszcz, zdjął obuwie, głowę odkrył, pas około szyi okręcił i wezwał lud, aby tak samo uczynił i szedł za nim do katedry.

Idąc modlił się Buonaguida głośno: „Mario Panno, dopomóż nam w tej wielkiej potrzebie i uwolnij Sienę od smoka, który ją chce pożreć. Pani, królowo niebios, zlituj się nad nami.”

Tłum powtarzał za nim: misericordia! misericordia!

Biskup stał właśnie przed obrazem Matki Boskiej, a widząc zbliżający się lud z syndykiem na czele, zaintonował: „Te Deum laudamus”.

Gdy jednak Buonaguida u bramy katedry wielkim głosem zawołał: misericordia, misericordia! - książę Kościoła przerwał śpiew i podszedł przyjąć procesję.

Wtedy syndyk rzucił się do nóg biskupa, a biskup go podniósł i dał mu pocałunek pokoju.

Następnie obydwaj wzięli się za ręce, zbliżyli się do ołtarza Marii Parany, a uklęknąwszy przed obrazem Madonny, zwanej degli occhi grossi, łzy lali rzęsiście.

Buonaguida rzucił się na ziemię, a za nim lud cały, który płakał i bolesne wydawał łkania.

Po półgodzinnej modlitwie podniósł się syndyk, a zwrócony do obrazu Matki Boskiej, począł mówić: „Mario Panno, królowo niebios, matko uciśnionych, ja, pokorny, nędzny grzesznik, oddaję Ci w posiadanie i polecam Twojej opiece miasto Sienę z całym jej terytorium, przyjmij ten skromny dar, ochraniaj nas przed Florentyńczykami i prowadź ich do zguby.”

A to mówiąc, złożył klucze miasta przed obrazem Madonny.

W ten sposób uroczyście oddano Matce Boskiej nad Sieną panowanie.

Po czym biskup wszedł na ambonę, miał piękną przemowę, w której do jedności i zgody zachęcał, polecał, aby sobie darowano wzajemne urazy, i głosił słowa miłości. Kazanie sprawiło tak wielkie wrażenie, że nieprzyjaciele całowali się i padali sobie w objęcia, a duch niebiańskiego pokoju zdawał się zstępować na tłumy.

Zakończono uroczyste modły procesją, która w późne wieki zapisała się w pamięci sieneńskiej ludności. Pod baldachimem niesiono obraz Matki Boskiej, a za nim szedł biskup z Buonaguida, obydwaj bez obuwia, ostatni z powrozem na szyi. Dalej postępowały całe szeregi duchowieństwa i nieprzeliczone tłumy ludu; kobiety z rozpuszczonymi włosami, śpiewając pobożne pieśni, odmawiając psalmy, Ojcze nasz, Ave Maria i inne modlitwy. — Pochód udał się do San Cristofano, następnie do katedry, gdzie się spowiadano i przyjmowano św. komunię, a ktokolwiek przeciw bliźnieniu ciężko zgrzeszył, szukał go, aby się z nim pojednać. - Modlitwy i spowiedź trwały noc całą.

Następnego dnia, a było to 3 września, wysłali Ventiquatro, co świt z rana, po dwóch heroldów do każdego terzo, aby w imię Marii Panny powołać mieszczan pod sztandary. - Ochota do boju była wielka, pierwszy z trzech gonfalonierów stawił się z terzo S. Martino, drugi z miasta, a trzeci z terzo Camullia, z zupełnie białym sztandarem, przedstawiającym płaszcz Madonny. - Za tymi oddziałami szło wojsko konne i piesze, a następnie księża i mnisi, z bronią i bez broni, aby nieść pomoc rannym i zachęcać do boju „przeciw tym psom florentyńskim, którzy śmieli stawiać tak bezczelne warunki pokoju”.

Ulice pełne były ludu z (pochodniami, ciekawie się przypatrującego wojennej wyprawie.

Przy oddziale z terzo S. Martino jechało trzystu niemieckich rycerzy, wybornie uzbrojonych, samych silnych postaci, pod wodzą hrabiego Giordana. W drugiej kompanii, z terzo delia Citta znajdowało się dwustu Niemców z sztandarem króla Manfreda, w trzeciej z terzo Camullia znowu trzystu jeźdźców pod rozkazami messer Gualtierego. Ci osobliwie pięknie wyglądali, jak lwy na wolność puszczone, a konie ich podobne były do poruszających się, od broni lśniących pagórków. Nad tym oddziałem powiewał wielki biały, sztandar.

Dowódcą sieneńskiego ludu był hrabia Ildobrandino.

Wojsko szło wzdłuż rzeczułki Bozzone, modląc się bezustannie do Najwyższego i do Madonny i zatrzymało się dopiero u stóp pagórka nad Arbią, naprzeciwko Florentyńczyków, którzy obozowali na przeciwnym brzegu.

Po wojennej naradzie postanowili sieneńscy dowódcy obsadzić pagórek. Ruch się odbył w porządku i wojska: konnica i część sieneńskiej piechoty z terzo San Martino, w czerwonych ubraniach, ustawiły się niebawem na wyżynach w wspaniałym szyku.

Florentyńczycy się przerazili, a kapitan ich zapytał się, jakie by to były oddziały?

„Tysiąc rycerzy, których przysłał król Manfred, sami dzielni, dobrze uzbrojeni i doświadczeni ludzie, a (piechota, to jedna trzecia sieneńskiego ludu, z terzo S. Martino!”

„Tylko jedna trzecia, a przecież jest ich tam jak mrówek” — odrzekł zaniepokojony dowódca.

Tymczasem przybywały inne oddziały, a wśród kompanii z Camullii toczył się Carroccio, wóz wspaniale przybrany, na którym duży, biały powiewał sztandar.

Niepokój rósł w nieprzyjacielskim obozie. Florentyńczycy nie mogli pojąć, jakim sposobem Siena tyle wojska może wyprowadzić do boju, gniewali się, że te besciolini¹ śmią swe nosy poza mury miasta pokazywać.

Szczególnie jedna okoliczność przyczyniła się do przerażenia florentyńskiego dowódcy.

Zapytał się on o nazwę dwóch rzeczułek i małej osady, którą widział przed sobą. Powiedziano mu, że potoki nazywają się Malena i Biena, a wioska Cortina. Od dawna zaś ciężyła nad nim wróżba, że zginie na dolinie Cortiny, pomiędzy „złem” a „dobrem”, fra'l male e'l bene.

O tym dowódcy mówiono, że z diabłem ma do czynienia i nosi go zawsze przy sobie w ampułce, rinchiuso in una ampolla, aby w potrzebie zasięgnąć jego rady.

Zupełnie inny duch panował pomiędzy Sieneńczykami. Rozpalili oni wielkie ogniska i zaczęli się przed bojem posilać. Z miasta poprzysyłano ogromne zapasy wina, mięsiwia, najprzedniejszego chleba było w bród, a nawet nie brakło kapłonów, kurcząt i rozmaitych konfektów.

Otucha była wielka, wierzono w opiekę Madonny, a po obozie chodziły wieści, że nieprzyjaciel cichaczem wymknąć się zamierza. — Wieczorem rozstawiono straże, a większa część wojska mogła odpocząć i wyspać się przy ogniskach.

Ci, którzy nie spali, opowiadali rano cuda swym towarzyszom. Widzieli oni jakiś dziwny obłok, unoszący się nad sieneńskim obozem, a był to płaszcz biały, który Madonna, opiekunka Sieny, nad nimi roztoczyła. Pełni zachwytu popadali na kolana i modlili się.

Po florentyńskiej stronie widziano także ten obłok, ale go przypisywano dymom, rozchodzącym się z licznych ognisk sieneńskiego obozu. Nie brak było wszakże i takich, którzy się niepokoili tym zjawiskiem.

W ogóle Florentyńczycy posmutnieli. Obawiając się napadu całą noc stali w pogotowiu, co ich bardzo zmęczyło, a gdy ranek nadszedł, zaczęli zwijać namioty i zabierali się do opuszczenia obozu.

Sieneńska starszyzna postanowiła korzystać z chwili, pobudzono wojsko i ustawiono je czym prędzej w bojowym szyku.

Wódz niemiecki, hrabia Giordano, miał krótką do żołnierzy przemowę, w której wezwał pomocy Marii Panny, a pełen otuchy, zapewnił Sieneńczyków, że wielkie odniosą zwycięstwo. Zakazał tylko żołnierzom pod karą śmierci zsiadać z koni celem brania łupów, a jeżeliby który chciał uciekać, to sąsiad ma go trupem położyć. - Hasłem dnia miało być: nie brać niewolników, nie brać łupów, ale mordować jar carne.

Oddziały powinny się były poruszać ku nieprzyjacielskiemu obozowi jak można najciszej i najspokojniej, nie wolno było w trąby uderzać i dopiero przed samym starciem miało żołdactwo krzyczeć z całej siły i wydawać najdziksze głosy.

W chwili kiedy wojsko ruszyć miało, podjechał ku hrabiemu Giordano - Arrigo d'Artimbergo i prosił wodza o pozwolenie rozpoczęcia walki, prawo to bowiem nadane zostało przez święte niemieckie państwo jemu i jego rodowi.

Widząc to młody messer Gualtieri, wysoki, smukły młodzieniec, zsiadł ze swego olbrzymiego konia, ukląkł przed Arrigiem, a powołując się na! to, że jest jego siostrzeńcem, prosił, aby tym razem wuj jemu odstąpił pierwszeństwa.

Starszyzna tak była wzruszona tym czynem dzielnego rycerza, że ze wszystkich ust wyrwała się prośba: „Messer Arrigo, na Boga, uczyńcie zadość jego życzeniu.”

Arrigo też pochylił się z konia, uściskał młodzieńca i pozwolił mu, aby się pierwszy rzucił na nieprzyjaciela.

Wtedy uradowany Gualtieri spiął konia, najpiękniejszego w armii, a że rumak był cały w żelazo zakuty i miał na sobie szkarłatną kapę z haftowanymi złotem smokami, więc jeździec wraz z koniem rzeczywiście jak potwór wyglądali, który w swej wściekłości chce pochłonąć wszelakie stworzenie.

Właśnie słońce zeszło, wojsko ruszyło przez Arbię i drogą do Monsalvoli kierowało się ku nieprzyjacielskiemu obozowi. Gualtieri jechał o kilkadziesiąt kroków naprzód, za nim Arrigo, hr. Ildobrandino, hr. Giordano i messer Niccolo di Bigazzi.

Na wyżynie Monsalvoli jest mała płaszczyzna. Tam spuścił Gualtieri przyłbicę, przeżegnał się, chwycił za lancę i z głośnym okrzykiem wpadł pomiędzy nieprzyjaciół. Silnym pchnięciem powalił luchezyńskiego kapitana, pozostawił drzewce w trupie i zaczął ciąć mieczem na prawo i lewo.

W jednej chwili powstało takie zamieszanie i taka wrzawa, że gdyby Pan Bóg był orkan na kraj spuścił, to by wśród szczęku broni, ludzkich głosów i rżenia koni nie słychać było grzmotów i wycia wiatru.

Bitwę rozstrzygnął niebawem ukryty ze swym oddziałem za pagórkiem hr. d'Arasi, który z boku z niezrównanym zapędem wpadł w środek Florentyńczyków, a zabiwszy własnoręcznie nieprzyjacielskiego kapitana, obalił sztandar florentyński.

Za nim tak się w zmieszanych ze sobą szeregach kotłowało, trupy ludzi i zwierząt tak wokoło padały i krew ziemię broczyła, że się zdawało, iż całe rycerstwo zwarło się w jeden kłąb piekielny.

Upojeni zwycięstwem Sieneńczycy wołali ku nieprzyjacielowi: „Teraz zdobywajcie Sienę! - teraz budujcie zamek na Camporeggi!”

Zwyciężeni na próżno wzywali pomocy swych patronów św.: Zenobiusza i Reparaty - rzeź stała się straszniejsza aniżeli w jatkach w Wielki Piątek; nawet słońce sprzysięgło się przeciw Florentyńczykom, bo ku wieczorowi tak ich w oczy raziło, że patrzyć przed siebie nie mogli.

W najkrytyczniejszej dla nich chwili Bocca degli Abati, zacięty gibelin, zdradził florentyńską ojczyznę. W zamieszaniu dotarł do Jakuba Pazzi, dowódcy florentyńskiej jazdy, i odciął mu znienacka rękę, w której trzymał główny sztandar rzeczypospolitej. Wtedy wszyscy gibelini zrzucili swe czerwone odznaki, a założyli białe, o królewskiej barwie. - To jeszcze większy we florentyńskich szeregach wzbudziło popłoch i do reszty im odjęło odwagę. Wkrótce też już się nie bronili, upadli na siłach.

Drwal sieneński Geppo dwudziestu pięciu wrogów położył swym toporem, a żona jego, przekupka Ursiglia, trzydziestu sześciu jeńców sznurem powiązała i tak ich prowadziła z triumfem. Florentyńczycy sami pomagali, aby ich wiązano, chcąc w ten sposób dostać się do niewoli i życie ocalić. — Ale i po stronie florentyńskiej nie brak było bohaterów: Tornaquinci z siedmioma synami zginął w obronie Carnoccia.

Podczas gdy się walka nad Arbią toczyła, kobiety i starcy, którzy pozostali w Sienie, przepędzali cały dzień na modlitwach i obchodzili kościoły. — Na wieży zaś Maliscottich, dzisiaj Saracinich, stał tambor Cerreto Ceccolini, przyglądał się stamtąd przebiegowi bitwy, a gdy miał dobrą wiadomość, uderzał w bęben i ludzie się zbiegali słuchać, co się dzieje.

„Nasi — wołał najprzód — ruszają na nieprzyjaciela” [...] „nasi Arbię przechodzą”, a lud, u stóp wieży zgromadzony, padał na kolana i prosił Boga o zwycięstwo. Gdy zaś Cerreto drżącym głosem oznajmił, że Sieneńczycy ciągną na pagórek i że się bitwa rozpoczyna, wtedy tłum padał na kolana i jak w gorączce powtarzał tylko: misericordia! misericordia!

Dawna miniatura przedstawia nam Ceccoliniego na wieży, śledzącego losy walki. W ulicy gromadzą się starcy, kobiety i dzieci.

Bitwa trwała do pół do dziewiątej wieczór, trupy leżały po ścieżkach, a w rowach płynęły krwi strumienie. Malena nawet — jak opowiadają kronikarze — od ciał ludzkich i krwi wezbrała, a wody Arbii się zaczerwieniły:

...lo strazio e il grande scempio Che fece l'Arbia colorata in rosso.

Strażnik na wieży zawołał wreszcie: „Uciekają!” Ktoś z tłumu płaszcz swój jak sztandar rozwinął, zaczął krzyczeć: „Pobici!” - „W rozsypce!” - „Zwycięstwo!” - i cała Siena zawrzała od okrzyków szczęścia i radości.

Na placu boju tymczasem resztki wojska nieprzyjacielskiego, a mianowicie oddziały z Lukki i z Arezzo cofnęły się ku Montaperti, a wodzowie sieneńscy, widząc, że dalszy rozlew krwi zbyteczny, kazali tych brać do niewoli, którzy się sami poddadzą. Wtedy Arezzanie, Orwietanie i Lukkanie pozsiadali z koni i broń odrzucili. Hrabia Arasi i Giordano zabrali niewolników z Prato i Pistoi, Arrigo i Gualtieri zaciężnych z Sangeminiano i Sanminiato, a Sieneńczycy razem 2600 jeńców.

Nad Arbią tyle leżało trupów, że powietrze tchnęło zarazą, ludzie opuścili okolicę i tylko lisy, kruki i jastrzębie przez długi czas tam ucztowały.

Zwycięskie wojsko wracało dopiero w niedzielę, około dziewiątej z rana do Sieny.

Na czele triumfalnego pochodu jechał na ośle jeden z florentyńskich posłów, z rękami na plecach związanymi i z twarzą zwróconą do ogona swego smutnego rumaka. Sztandar florentyński, do oślego ogona przywiązany, walał się po błocie.

Następowali trębacze.

Za nimi szło czterystu Niemców z oliwnymi wieńcami na głowie, pod wodzą hrabiego d'Arasi, wioząc sztandar Manfreda. W dalszym ciągu zwycięskiego łańcucha widać było wojsko sieneńskie, jeńców i Ursiglię ze swymi trzydziestu sześcioma niewolnikami. Dla sieneńskiego Carroocia zrobiono wyłom w bramie miejskiej, aby zeń nie zdejmować sztandaru.

Zwycięzcy udali się przede wszystkim do katedry, aby złożyć dzięki opiekunce miasta, Madonnie, która się stała odtąd pośredniczką pomiędzy Sieną a Chrystusem:

Maria advocata,

Mediatrix optima Inter Christum

Et Senam suam.

Ona okrywała swym płaszczem Sienę przed wszelakim nieszczęściem. Ona, pani świata, przede wszystkim stała się królową Sieny.

Ch'ella vi vegga in pace et unita Ognor che voi sarete a lei bon figli,

Tutta vostra città

Ricoprirà col suo santo mantello.

Ell'è pur sola imperatrice e donna Dell'universo e massime di noi.

Hołdujące królowej nieba miasto dodało do napisu na swej pieczęci: „Sena vetus”, jeszcze słowa „Civitas Virginis”. Przy chrzcie powszechnym, który się odbywał w wigilię Wielkanocy i Zielonych Świąt, pierwsza przyniesiona do baptisterium dziewczynka otrzymywała imię Marii. - Obraz, który Sieneńczyków do zwycięstwa prowadził, Madonnę z „wielkimi oczyma”, nazwano Madonną delie Grazie. Gdy zaś na ratuszowej wieży, na Mangii, dzwoniono, zwołując zgromadzenie ludowe, musiano na pamiątkę wielkiej florentyńskiej klęski trzy razy uderzyć w Campana Comunis, na cześć Matki Boskiej. — W chwilach szczęśliwych dla rzeczypospolitej zdarzeń uwalniano dla Madonny pewną ilość więźniów, zamkniętych za długi albo za nieuiszczenie grzywien, ma które zostali skazani. Rzecz tak przedstawiano, jakoby gmina stawiała wniosek do Madonny na darowanie im kary, a Madonna, jako królowa Sieny, Ach dopiero uwalniała. Ba, nawet nie wolno było żadnej kobiecie złego życia, która miała imię Marii, mieszkać lub zatrzymywać się w Sienie, aby nie ubliżyć królowej. Nulla mulier meretrix nomine Maria possit in Civitate stare aut morari. Girolamo Gigli w swej książce La città diletta di Maria sądzi, że cała Siena gest jakby jakimś misterium Madonny, do której się tam niemal wszystko odnosi. Czarna i biała barwa nawet, powtarzająca się często w Sienie, to znak z jednej strony pokory, z drugiej czystości Marii. Wielki czarno-biały sztandar komunalny, zwany balzana, czarno-białe intarsje marmurowych ścian katedry, nawet tych samych kolorów ubranie służby w Palazzo Publico, to wszystko ma hołdować Madonnie.

Po zwycięstwie jednak pod Montaperti czuli się Sieneńczycy w obowiązku także i wojsku Manfreda wyświadczyć jakiś religijny zaszczyt; ogłosili więc ich patrona, świętego Jerzego, chorążym gminy sieneńskiej i urządzali w tym celu solenne nabożeństwa.

Niemcy zresztą jeszcze byli rzeczypospolitej potrzebni. Miasteczko Montecalcino nie chciało się poddać gibelinom, a silne swym położeniem i murami, odważnie się opierało. Tam więc duży oddział wojska posłano, który dość szybko zdobył orle gniazdo. Litości nad gwelfami nie miano, zniszczono im mury, domy spalono i kazano zdać się na łaskę i niełaskę sieneńskiej Signorii.

W długiej więc procesji szli mężczyźni, kobiety i dzieci z Montecalcino z powrozami na szyi, z obnażonymi głowami, do Sieny, prosić o przebaczenie. Na czele nieśli księża i zakonnicy krucyfiksy w rękach, a stanąwszy przed bramami zwycięzców, wołali: „Przebaczenia, litości, uważajcie nas za umarłych.”

Rząd kazał im surowo odpowiedzieć: „Idźcie na pole bitwy pod Montaperti i czekajcie.”

Poszli i czekali tam dwa dni, od 4 do 6 października, wśród strasznych wyziewów, które gnijące trupy wydawały.

Umysły tymczasem w Sienie się uspokoiły, a po dwóch dniach pozwolono im wrócić do domu i miasto odbudować.

Do Florencji jednak pozostała nienawiść na wieki. Lud zgruchotał i spalił nieprzyjacielskie Carroccio i tylko dwa drągi z owego triumfalnego niegdyś wozu zawiesił przed obrazem Matki Boskiej w katedrze, gdzie się do dziś dnia, chociaż w innym miejscu znajdują. Martinella, dzwonek wojenny Florentyńczyków, leżał przez długie lata na placu z urwanym sercem.

Potęga Florencji zdawała się być na zawsze złamaną:

...fu distrutta La rabbia fiorentina, che superba Era in quel tempo si com'ora è putta...

V

Gdy triumfujące wojsko wracało po bitwie pod Montaperti do Sieny, jeden z najzawziętszych gwelfów, guelfissimo, Deo de'Tolomei przypatrywał się z okien swego pałacu. Prawie naprzeciwko stał dom Salvanich, jego śmiertelnych wrogów. Tolomei, wraz z innymi gwelfami, widzieli przed sobą nieubłagany miecz przeciwników, w najlepszym razie wygnanie i zniszczenie ich mienia. Stronnictwa nie znały wówczas litości.

Bohaterem dnia był w Sienie Provenzano Salvani, on w tej chwili największy miał wpływ, gdyż jego zdanie przemogło w radzie, gdy chodziło o odrzucenie sromotnych florentyńskich warunków i rozmówienie się z nieprzyjacielem twarz w twarz, oko w oko. - Był to człowiek rozumny, ale gwałtowny, mściwy, niedowiarek, a podobnie jak o florentyńskim wodzu pod Montaperti, mówiono i o nim, że nosi diabła w ampułce, który mu we wszystkim pomaga. Salvani skierował teraz swą wendetę przeciw wrogiemu stronnictwu, skłonił rząd, aby rodzinom gwelfowskim rozkazał opuścić Sienę. Musieli emigrować: Tolomei, Piccolomini i wielu innych. Piccolominim, ponieważ należeli do filarów stronnictwa, zburzono w roku 1266 pałac i wieżę.

Cały jednak swój gniew chcieli gibelini wywrzeć na Florencji i rzeczywiście wobec zwyciężonego miasta rozkoszowali się z zawiści, boć wendeta, według ówczesnych wyobrażeń, to bogów uciecha. La vendetia, il piacere degli Dei.

Tam się gwelfi w strasznym znajdowali położeniu, nie było w mieście rodziny, która by nie opłakiwała swych synów i braci, cały lud rozpaczał, a boleść się wzmogła, gdy się dowiedziano, że właśni obywatele, że gibelini florentyńscy przeszli w boju do nieprzyjaciela.

Ukryci dotąd stronnicy gibelinizmu radowali się, urągali zwyciężonym, a położenie gwelfów stało się tak ciężkie, że zamożniejsze ich rody, nieczekając na pewną zgubę, postanowiły jak najprędzej opuścić miasto.

W dziesięć dni po klęsce pod Montaperti, w piątek 13 września, całe szeregi gwelfów z kobietami i dziećmi wychodziły z Florencji. Najznaczniejsza ich część udała się do Lukki, gdzie im ludność ofiarowała przytułek. na przedmieściu San Frediano i oddała do użytku portyk, otaczający kościół tego nazwiska.

Smutne schronienie dla ludzi, przyzwyczajonych do wygód i dostatku.

Nie tylko zresztą florentyńscy gwelfi opuścili ojczyznę, ale tak samo pościągali się do Lukki: gwelfi z Prato, z Pistoi, z Volterry, z San Geminiano i z innych miast i zaimków Toskanii, obawiając się zemsty i okrucieństw pijanych zwycięstwem gibelinów.

I mieli się czego obawiać; wszędzie rozpoczęło się panowanie rycerstwa i ucisk mieszczan i ludu, a we Florencji ustanowili Niemcy podestą hrabiego Gwidona Novellę i kazali miastu płacić żołd zaciężnym króla Manfreda.

Zawziętość gibelinów przeciw Florencji była tak wielką, że na zjeździe w Empoli, gdzie się miano zastanawiać nad zapewnieniem panowania stronnictwu, delegowani Pizy i Sieny wystąpili z wnioskiem, aby nieprzyjacielskie miasto zburzyć i z ziemią zrównać. Mury florentyńskie miały zniknąć, lud miał być rozproszony, aby nigdy nie mógł podnieść swej mściwej ręki przeciw gibelinom.

Zjazd odbywał się pod przewodnictwem hrabiego d'Anglone, pełnomocnika Manfreda, który oczywiście pragnął jak najsurowszego wobec Florencji postępowania, posłowie mniejszych miast także przyklasnęli postawionemu wnioskowi i zdawało się, że zgromadzenie popełni najohydniejszą zbrodnię wobec własnego narodu.

Wtedy podniósł się Farinata Uberti, wczorajszy jeszcze zdrajca rodzinnego miasta, i pełen oburzenia zaprotestował przeciw niegodnym zamiarom. „Pomimo że wziąłem broń do ręki, pomimo że prześladowałem moich nieprzyjaciół - mówił on - nie przestałem kochać mojego kraju i nigdy się na to nie zgodzę, abyśmy to, co nieprzyjaciel oszczędził, własną zburzyli ręką i aby przyszłe wieki nazywały nas grabarzami ojczyzny - Nie ścierpię zburzenia Florencji i gdyby tysiąc razy za nią, trzeba umrzeć, gotów jestem tysiąc razy ofiarować moje życie.”

To powiedziawszy, wyszedł Farinata z gniewem, a powaga jego była tak wielką, że zgromadzenie natychmiast odstąpiło od zbrodniczego zamiaru i wysłało za nim. przyjaciół, aby go do powrotu nakłonić.

Uberti chciał zniszczyć władzę ludu i zapewnić we Florencji panowanie rycerstwa, a w tym celu połączył się ze Sieneńczykami, sprowadził wojsko niemieckie i zdradził ojczyste miasto. Pomimo że w Empoli ochronił je przed zupełną zagładą, przecież Dante zalicza go pomiędzy zdrajców, Dante, który sam był gibelinem i wtedy, kiedy swój poemat pisał, żył na wygnaniu, przez gwelfów na nie skazany.

Na płaszczyźnie, ziejącej płomieniami, w głębiach piekieł, widzi poeta Farinatę. Groby tam rozsiane, a z nich, jak z pieców, buchają ognie.

Zewsząd słychać jęki boleści. — Z jednego z tych dołów słyszy Dante głos przyjacielski: „Toskańczyku, zatrzymaj się, mówisz narzeczem tak dla mnie słodkim.” Głos to Farinaty, który jeszcze w tych piekielnych mękach dumny i poważny „podnosi pierś i swe groźne czoło, jak gdyby całe piekło chciał swą pogardą obryzgać”.

Ed ei s'ergea col petto e con la fronte Come avesse lo'inferno in gran dispetto.

Farinata czuje głęboko swą winę, ale ma i usprawiedliwienie, które go wobec ojczyzny uniewinnić powinno!

„W bitwie nie brałem udziału i z pewnością bez powodu nie byłbym poszedł w obce szeregi.

Ale też na owym zgromadzeniu, na którym chciano postanowić, aby zburzyć Florencję, stałem sam jeden i sam jeden śmiałym ją broniłem czołem”:

Ma fu io soi, colá dove sofferto Fu per ognun di torre via Fiorenza.

Colui che la difese a viso aperto.

Postępowanie Ubertich taką pomiędzy ludem florentyńskim wzbudziło przeciw nim nienawiść, że gdy później gwelfi do władzy powrócili, powzięła rada rzeczypospolitej uchwałę, ażeby w litaniach kościelnych zamieścić prośbę do Boga, aby zniszczył ten ród zbrodniczy, ut domum Hubertam eradicare digneris.

Dla Sieny i w ogóle Włoch nie miało zwycięstwo pod Montaperti takich następstw, jakich by się spodziewać było można. Duch narodowy powszechnie się na półwyspie obudził i nie mógł już cierpieć niemieckiego panowania. Papiestwo zresztą wszelkimi możliwymi sposobami walczyło przeciw dynastii Hohenstaufów, w której widziało największego swego nieprzyjaciela na włoskiej ziemi. Urban IV, z rodu Francuz, rozpoczął politykę opierania się na rodzie andegaweńskim, aby z tegoż pomocą do reszty wyswobodzić ojczyznę spod niemieckich wpływów.

Śmierć młodego jeszcze Manfreda, jasnowłosego króla, re biondo e di gentile aspetto, zachwiała niespodziewanie gibelińską potęgą, mimo to Siena została jeszcze wierną swej przeszłości i cesarstwu. Obawa zresztą zemsty gwelfów zaniepokoiła Sieneńczyków i Pizanów, zwłaszcza gdy gibelinizm poniósł klęskę w bitwie pod Benevento, a Karol d'Anjou coraz większe w południowych Włoszech odnosił korzyści.

Obydwa miasta udały się wtedy do młodego Konradyna, aby ratował sprawę gibelińską i przybył im czym prędzej na pomoc. A ponieważ król nie miał funduszów na włoską wyprawę, więc Sieneńczycy wraz z Pizanami posłali mu na ten cel sto tysięcy florenów, a prócz tego obowiązali się utrzymywać własnym kosztem oddział dwustu konnych.

Gdy Konradyn nadciągnął do Lombardii, powitali go w Pawii, imieniem Sieny, ambasadorowie Bonaiuto Domenico, Lanfranchino Lombardo i Guarnerio, w bogatych strojach. Taka zaś gorączka i taka obawa opanowała wtedy Sieneńczyków przed Karolem Andegaweńskim, że wyznaczyli nagrodę dla kurierów, którzy przyniosą najpierw wiadomości o klęskach Francuzów.

Siódmego kwietnia 1268 stanął Konradyn w Pizie, gdzie z wielkim go przyjmowano zapałem, a Siena chciała w tej mierze przewyższyć jeszcze sprzymierzone miasto. Signoria zakupiła za przeszło 485 lir cztery sztuki białej materii zendado, na dwa sztandary, które miały powiewać nad Carrocciem, i na baldachim, osłaniający osobę serenissimi domini regis Conradi. U słynnego złotnika Tury w Sienie zamówiono dwa cesarskie orły, które kosztowały dwadzieścia cztery lir, a prócz tego wydano jeszcze pięćdziesiąt lir na inne wydatki, z przyjęciem monarchy połączone.

W dzień wjazdu cesarza mnóstwo publiczności zaległo ulice, a ponieważ Konradyn przybywał z małżonką, więc znakomite panie sieneńskie, w przepysznych strojach, wyszły na spotkanie cesarstwa. - Aby tłum się nie niecierpliwił i czekał w spokoju, rozdawano mu wino, kupione za sześć soldów w składzie Buonsignori Maffei.

Pomimo niesłychanego zapału, z jakim przyjęto królestwo, w mieście złe się już szerzyło przeczucie, albowiem na dwa dni przed ich przybyciem pożar uszkodził część katedry, a czarne jeszcze i dymiące się belki zdawały się być zapowiedzią wielkiego nieszczęścia.

I rzeczywiście, w pięćdziesiąt i cztery dni później odegrał się ostatni akt tragedii Hohenstaufów na polach w Salentini w bitwie, którą mylnie nazwano bitwą pod Tagliacozzo.

Konradyn ginie na Piazza del Mercato w Neapolu.

Provenzano Salvani chciał jeszcze wszelkimi sposobami podtrzymać gibelińską ideę w Toskanii, stanął na czele sieneńskiej milicji i garstki Niemców i starał się oprzeć naciskowi florentyńskiej armii, połączonej z Francuzami pod wodzą jednego z generaliów Karola Andegaweńskiego.

Ale szczęście odwróciło się od Sieny.

W czerwcu roku 1269 zginął Provenzano w bitwie pod Colle di Valdelsa, rzeczpospolita straciła jednego z najznakomitszych swoich synów, a gibelinizm najwytrwalszego swego przedstawiciela w Toskanii.

Messer Carolino Tolomei, wróg zażarty Provenzana, znalazł jego ciało na polu bitwy, a wściekły z zemsty, uciął głowę trupa, zatknął ją na oszczep i kazał nieść w triumfie po ulicach Sieny.

Ale lud zaczął się burzyć z powodu tego okrucieństwa, a nawet sami gwelfi szemrali, więc chciano zatrzeć złe wrażenie wywołane szatańskim postępowaniem messer Carolina i pochowano ciało Provenzana przystojnie w kościele franciszkanów.

Skoro jednak wzburzenie się uspokoiło i gwelfi czuli się w mieście na siłach, postanowili zupełną zagładę rodu Salvanich.

Na wschód od kościoła San Cristofano, tam gdzie pagórek stromo spada ku Porta Ovile, stały domy i składy, tudzież ufortyfikowane pałace Salvanich i Provenzanich. Obydwa rody miały ten sam początek, a nadto były ściśle ze sobą spowinowacone i połączone wspólnymi handlowymi interesami. Stanowiły też jedną Consorterię.

Consiglio Generale uchwaliło teraz, aby ich pałace, domy i wieże z ziemią zostały zrównane. Podesta musiał przysiąc destruere et destrui facere radicibus palatium et turrim et Casamenlum filiorum Salvani et filiorum Provenzani. Messer Deo de Tolomei został wybrany, aby przeprowadzić dzieło zniszczenia, a z taką energią oddał się temu zadaniu, że burząc mury Provenzanich, uszkodził sąsiedni kościół San Cristofano.

W ten sposób gwelfi pomścili krzywdy, doznane w roku 1267, kiedy z rozkazu Provenzana zniszczono pałace znakomitszych rodów gwelfowskich, a ulicami Sieny przejść nie było można, tyle leżało tam gruzów. - Teraz chciano, aby nawet nazwisko Provenzanów z historii Sieny zostało wymazane, a Dante powiada:

...appena in Siena sen pispiglia Ond'era sire.

(Provenzano)

Ale stało się inaczej. Co się w dziejach zapisało, to nigdy nie ginie. — Obok domów Provenzanów i Salvanich znajdowała się brama, którą zwano Porta Provenzana, a całą tę część miasta nie przestał lud nazywać Contrada di Provenzano. Na szczątkach domostw Provenzanów rozpościerały się z czasem składy towarów Picoolominich, tudzież najgorszego rodzaju gospody, uczęszczane przez pachołków, którzy muły popędzali. Część ta miasta stała się najbardziej zohydzoną w Sienie. W sąsiednich ulicach musiano zamykać okna, wychodzące na tamtą stronę, aby nie widzieć i nie słyszeć bezeceństw, które się tam działy, a gdy się w mieście coś złego stało lub popełniono jakiś czyn zbrodniczy, mówiono, że się to musiało stać na Provenzano. — W czasach późniejszych, kiedy moralność bardzo w Sienie upadła, narzekał jeden z pisarzy, że nastąpi niebawem smutna chwila, kiedy wszystkie kobiety pójdą na Provenzano: Siena vedrai tutte le tue donne andare a Provenzano. — Ale wreszcie w XVII wieku powstaje na miejscu zepsucia, jakby na zatarcie wszelkich zbrodniczych wspomnień, mały kościółek, la w nim Madonna, której kult szybko się rozszerza. — Pobożni idą tam z Sieny i z całej okolicy, a wiara w Madonnę z Provenzano tak się głęboko wpaja w serce Sieneńczyków, że po części zaczynają zapominać o dawnej Madonnie z katedry, o Matce Boskiej „sierpniowej”. Nazwisko Provenzano w ten sposób przetrwało wieki i — zrazu przeznaczone na zapomnienie, sponiewierane — znowu zaszczytnie było powtarzane.

VI

Po śmierci Provenzana brakło głowy gibelinom w Sienie, rządy gwelfów ostatecznie były zapewnione, Ventiquattro nie mogli się utrzymać. — Zgromadzenie ludowe postanowiło 28 maja 1277, że rząd republiki ma być wybierany spomiędzy rodzin kupieckich, należących do stronnictwa gwelfów: de bonis et legalibus mercatoribus et amatoribus partis guelfe, a szlachta obca rodowa, potenti di casato, winna być od wszelkiego udziału w rządzie wykluczona.

W ten sposób powstało panowanie „dziewięciu”, Nove, panowanie oligarchii wielkich rodów kupieckich, jeden z najlepszych rządów, jakie kiedykolwiek w Sienie panowały. Rząd dziewięciu starał się przede wszystkim zagoić rany, które długoletnie walki zadały rzeczypospolitej, zawarł pokój z Florencją, a upokorzywszy dawne gibelińskie familie, nie miał na razie wewnętrznego nieprzyjaciela. Lat siedemdziesiąt trwał ów ustrój rzeczypospolitej, najszczęśliwsza epoka Sieny. Handel znów się zaczął szybko rozwijać, sztuka kwitnąć, a miasto wzbogacać pysznymi budowlami. Republika uzupełniła swe posiadłości w okolicach Chiany i na Maremmie, w mieście powstał przemysł, budowano Palazzo Publico i Torre del Mangia. Duomo zaczęto rozszerzać na olbrzymie rozmiary, zaprowadzono konieczne dla miasta wodociągi. — Duccio, Simone Martini, bracia Lorenzetti w tych czasach zasłynęli; stary uniwersytet sieneński nowymi ożywiono siłami tak, że uczniowie tam z dalekich przybywali okolic. Według spisu ludności z roku 1327 było w mieście 11700 rodzin.

Po upadku Hohenstaufów i zupełnym gwelfów zwycięstwie rozpoczęła się nie tylko w Sienie, ale i w całych Włoszech reakcja przeciw dawnym rycerskim rodom, które były główną podporą gibelinizmu, i w ogóle przeciw szlachcie. Ordinamenti di Giustizia we Florencji, Sacrati w Bolonii, Statuti del Popolo w Sienie, wydawane w latach 1290—1310, natchnione są wszystkie jednym duchem nienawiści przeciw możnym. Ta nienawiść przechodzi wkrótce i na potężne rody kupieckie, które, dochodząc do olbrzymich bogactw, stały się niebawem jednym z największych niebezpieczeństw tak Sieny, jak innych włoskich republik. Walczyły one ze sobą o wpływ, zyskiwały sobie w mieście stronników, najrozmaitszymi, nie zawsze uczciwymi sposobami, burzyły w celach prywatnych cały porządek społeczny, wiązały się z nieprzyjaciołami ojczyzny, aby przeprowadzić własne zamiary. W Sienie rody Salimbenich, Tolomeich i Malavoltich w ciągłych ze sobą żyły niesnaskach. Salimbeni uchodzili za gibelinów, za ród arystokratyczny, przeciwny wszelkiemu współudziałowi klas niższych w rządzie, Tolomei natomiast w ludzie szukali oparcia i dziedziczyli swe gwelfowskie tradycje. Potrzeba było tylko jakiegoś szczególnego powodu, jakiejś prywaty, a już ludność chwytała za broń, już stronnicy jednego rodu walczyli z zausznikami drugiego. Pamiętną taką domową rewolucję wywołali Salimbeni, zamordowawszy przy jakiejś sposobności dwóch Tolomeich. Silny rząd dziewięciu z największą trudnością poskromił walkę, skazując sprawców morderstwa na wygnanie.

Ale i rząd niemało zawinił; złożony z samych kupców, okazywał się osobliwie wobec dawnej szlachty na każdym kroku stronniczym, a w sercach gibelinów i ludu, wykluczonego od udziału w sprawach publicznych, wrzała zemsta. Szemrano na Signorię, zbierano się na placach publicznych.

spiskowano przeciw kupcom, a rodziny, które dawniej stały na czele miasta, zaczęły zbierać około siebie przyjaciół.

Gdy się tak rządy rzeczypospolitej psuć zaczynały, nawiedziła w roku 1348 straszna klęska Toskanię, morowa zaraza, czarna śmierć, jak ją nazywano. W samej Sienie i okolicy miało wymrzeć ośmdziesiąt tysięcy osób. Siena tak się wyludniła, że już odtąd nigdy nie mogła się podnieść do dawnej wielkości.

Około połowy XIV wieku stosunki polityczne we Włoszech dochodzą znowu do tego stopnia zamieszania, do takiego chaosu, że wszędzie przygotowuje się grunt dla tyranii. Organizacja lenna cesarstwa już nie istnieje, a Kościół traci także wszelką polityczną władzę. Natomiast wybijają się możniejsi magnaci i Signorie miast, aby wszelkimi sposobami: podstępem, przekupstwem i siłą, mieczem i trucizną dochodzić do władzy, powiększać swe terytoria, nowe tworzyć państwa. Najpierwsza wzmogła się rodzina Viscontich w Mediolanie i ciężyła niebawem nad mniejszymi republikami, a pomiędzy innymi i Siena przed nią pewną się nie czuła.

Zagrożone więc w swym bycie, te małe państewka rade były wznowić tradycje gibelinów, oprzeć się o cesarstwo, gdyż mniej się mogły obawiać cesarza, który od czasu tylko do czasu mógł zza Alp do Włoch przybywać, aniżeli Viscontich, których tyrańska władza prędko groźną się stała. Ale cesarz niemiecki Karol IV nie miał już tych wielkich zamiarów utworzenia z Niemiec i Włoch jednego potężnego, świat obejmującego cesarstwa, o jakim marzyły śmiałe umysły Hohenstaufów. Karol, zachęcony włoskimi intrygami, wybrał się wprawdzie za Alpy, ale mniej mu w tej wyprawie chodziło o ambitne zamiary aniżeli o zebranie jak najwięcej pieniędzy. Małe rzeczypospolite spodziewały się, że Karol ukróci władzę Viscontich, ale mediolańscy książęta takimi go obsypali podarunkami, że cesarz pozostawił ich w spokoju i pociągnął dalej na południe, aby jak najwięcej nasprzedawać tytułów i złotem jak największe napełnić kasy.

Sieneński rząd dziewięciu wysłał dla przezorności posłów swych aż do Pawii, aby powitali cesarza i zaprosili go w swe mury. Cesarz przybył, ale zauważył, że rząd jest pomiędzy ludem znienawidzonym. Przy wjeździe Karola do Sieny krzyczano: „niech żyje cesarz!” „śmierć dziewięciu!” i wzburzenie przeciw Signorii było widocznym. Cesarz więc nie przyjął od Signorii podawanych mu kluczy miasta, co oczywiście zwróciło powszechną uwagę i co uważano za niełaskę. Gdy monarcha wyjechał, wybuchła ludowa rewolucja: kierownicy rozruchu wpadli na ratusz, powyrzucali przez okno dokumenta, które miały być cesarzowi przedłożone do potwierdzenia, a lud przywiązał te pergaminy osłu do ogona.

Członkowie rządu musieli się chronić ucieczką, a tłuszcza domy ich zrabowała.

Nastąpiły układy pomiędzy ludem a rycerstwem, zgodzono się na rząd wspólny, do którego jedno i drugie stronnictwo po sześciu wybierało przedstawicieli. Zwano ich dodici. Ale ci nie umieli zyskać sobie popularności, co zresztą łatwym nie było, bo wygnani miejscy patrycjusze, członkowie dawnej oligarchii, bezustannie intrygą i przekupstwem jednych przeciw drugim burzyli, aby z tych niepokojów skorzystać w danej chwili.

Po latach dziesięciu musieli dodici ustąpić, zaprowadzono rząd, w którym patrycjusze mieli przewagę. Pomiędzy tymi jednak trudniej jeszcze było o zgodę aniżeli pomiędzy szlachtą a ludem. Salimbeni nie mogli ścierpieć obok siebie żadnej innej z możniejszych rodzin, znów więc zaczęli nowe intrygi, połączyli się z ludem i z dawniejszymi dodici i potajemnie udali się do cesarza o pomoc, ofiarując mu pieniężne zasiłki. Karol IV, który wiecznie był w potrzebie, a wtedy nawet kosztowną swą koronę we Florencji zastawił, przysłał Salimibenim siedmiuset zbrojnych rycerzy pod wodzą Malatesty Unghera z Rimini. Po zawziętych walkach w ulicach Sieny, w których patycjat silny stawiał opór, zwyciężył Unghero, ściął kilku przewódców patrycjatu i oddał Salimbenim władzę. — Salimbeni wykupili za to cesarzowi koronę z zastawu za 1620 florenów w złocie.

W drodze z Lukki do Rzymu wstąpił cesarz na kilka dni do Sieny, gdzie pozostawił Malatestę, aby pilnował porządku. Ale poprzednio ułożył już z papieżem Urbanem projekt sprzedania Sieny i kilku innych miast toskańskich kurii rzymskiej. Wrócił więc w grudniu do Sieny i potajemnie z rządem i z Salimbenimi o tę sprzedaż traktował. Gdy zaś dodici skłaniali się sprzedać ojczyznę, cesarz zażądał, aby mu jako gwarancję przeprowadzenia projektu oddano kilka najważniejszych zamków na terytorium sieneńskim w posiadanie i aby mu gonfaloniery i milicja miejska na wierność złożyła przysięgę.

Gdy żądania te przedłożono zgromadzeniu ludu, powstało wielkie oburzenie, mieszczaństwo takich warunków nie przyjęło, przeczuwając, że się zdrada gotuje ojczyzny.

Wtedy cesarz w porozumieniu z Salimbenimi postanowił siłą to przeprowadzić, na co miasto dobrowolnie przystać nie chciało, zwłaszcza że miał wtedy aż trzy tysiące konnicy w Sienie.

Lud, widząc, na co się zanosi, kazał bić w dzwony, a capitano del popolo, Matteino di ser Ventura da Mensano, rzucił się na czele milicji i wzburzonych tłumów na cesarskie rycerstwo, które w ciasnych ulicach nie mogło się bronić. Konie Niemców padały pod ciosami ludu, a pomiędzy ciężkim rycerstwem powstało takie zamieszanie, że cesarz musiał się schronić na plac Tolomeich, gdzie się ufortyfikował w pałacach wygnanych patrycjuszów.

Przez siedm godzin trwała walka pomiędzy nacierającym ludem a oblężonymi; gdy jednak czterystu najdzielniejszych żołnierzy broniących cesarza i przeszło tysiąc dwieście koni padło na ulicach, a lud był już buskim opanowania pałaców, cesarz schronił się u Salimbenich.

Capitano del popolo już tam cesarza nie ścigał, gdyż sądził, że mając zwyciężonego w swym ręku, łatwo będzie korzystne przeprowadzić układy. Przede wszystkim prosił, aby monarcha natychmiast Sienę opuścił, a chcąc mu dalszy pobyt w mieście i paktowanie z Salimibenimi niemożliwym uczynić, kazał ogłosić pomiędzy ludnością, że ani cesarzowi, ani nikomu z jego otoczenia nie wolno dostarczać pożywienia.

Cesarz był w rozpaczliwym położeniu. Kronikarz sieneński pisze, że monarcha został sam jeden i trwoga go opanowała. Oczy uzbrojonego ludu na niego były zwrócone; uniewinniał się, ściskał tych, którzy się do niego zbliżali, upewniał, że go wszyscy zdradzili: Malatesta, Salimbeni i dodici. — Ludowi sieneńskiemu przebaczał wszystko i rozdawał więcej łask, aniżeli od niego żądano. Trzęsący się, umierający z głodu, rad był wyjechać, ale nie posiadał ani koni, ani pieniędzy, ani towarzyszy. Capitano kazał stół zastawić i zwrócił monarsze część rzeczy, które mu odebrano.

Ale gdy Karol pożywił się i ochłonął, zaczął stawiać warunki uszczęśliwionym zwycięstwem Sieneńczykom.

Rozpoczęto układy, które wyszły na korzyść cesarza. Miasto zapłaciło monarsze dwadzieścia tysięcy florenów za łaski, którymi obdarzył Signorię, a przede wszystkim za prawo bezpośredniego podlegania państwu, które przyznał miastu.

Więcej już cesarz do Sieny nie wrócił, ale rzeczpospolita nie doczekała się upragnionego spokoju.

Rozpoczęła się walka wszystkich przeciw wszystkim; miasta, które Siena w świetnych swych czasach ujarzmić potrafiła: Grosseto, Montalsino, Casola, Massa, zaczęły się burzyć, a powtarzająca się morowa zaraza wyludniała okolice. Wskutek tych klęsk rolnictwo i wszelka kultura upadały, a czego mór nie dokonał, to głód wyniszczył.

W mieście: nabili, patrycjusze i popolani toczyli prawie codzienną, okrutną, bratobójczą pomiędzy sobą walkę, wskutek czego dochodziło chwilami do zupełnej prawie anarchii.

Podobne stosunki istniały w wielu innych komunach Włoch. Rewolucje w miastach papieskich, wojny pomiędzy papieżem a Florencją, pomiędzy Genuą a Wenecją; spory pomiędzy Urbanem VI a antypapieżem, intrygi Barnaby Viscontiego — wszystko to sprowadziło za sobą najzupełniejsze zamieszanie na całym półwyspie.

Siena stała już swym położeniem geograficznym pośrodku tej walki, a co gorsza, była wystawiona na ciągłe napady rozbójniczych band żołnierskich, compagne di ventura, które w połowie XIV wieku niszczyły środkowe Włochy.

Zorganizowane wojska łupieżców istniały właściwie od dawna. Saraceńscy i węgierscy venturieri nawiedzali Włochy od czasów Karola Wielkiego, venturieri normańscy podbili państwo obydwóch Sycylii, obce wojska zaprowadziły same włoskie gminy, gdy chodziło o zwalczenie Barbarrossy, a hordy obcych żołnierzy zamieniły się po śmierci Fryderyka II niemal w stałą instytucję we Włoszech, walcząc w obronie tych miast lufo tyranów, którzy je najlepiej płacili.

Gdy się przewaga gwelfów w Toskanii utrwaliła, nie chciały rządy późniejszych republik, aby się właśni obywatele ćwiczyli w rzemiośle wojennym, więc powoli znosiły milicję, a natomiast powoływały obce siły do obrony kraju. Kupcy, rzemieślnicy zrazu nawet byli zadowoleni, gdyż nie potrzebowali się troszczyć o wojenne sprawy. Najwięcej cudzoziemców sprowadzali papieże, Visconti, Florentyńczycy, Wenecjanie i Pizanie. — Ale skutki tej polityki w straszny sposób mścić się zaczęły. Kompanie, które chwilowo nie miały stałego żołdu, zaczynały rabunkiem same się utrzymywać. Pierwsza z nich, która w roku 1342 pustoszyła sieneńskie terytorium, złożona była z milicji niedawno pozostających na żołdzie Pizanów. Dowodził nią duca Guarnieri d'Urslingen, który dla na.dania sobie cechy nieugiętości i dzikości nosił na pancerzu złotem wyryty napis: „Bez Boga, bez serca, bez litości”: Nemico di Dio, di pietà e di misericordia.

Sieneńczycy już zniewieścieli, a zapominając o wojennych cnotach swych przodków, nie chcieli zaciągać się w szeregi, aby wyruszyć przeciw cudzoziemskiej hordzie. Doszło do tego, że podesta kazał ustawić pień rzeźnicki i zawiesić mad nim topór przed bramą Camullia, aby tchórzów zastraszyć, iż każe ścinać tych, którzy nie pójdą bronić ojczyzny. Takiemu jednak wojsku, zbieranemu pod obawą topora, nie można było zaufać, rząd też wolał okupić się rabusiom aniżeli odpierać ich siłą - i zapłacić 2 852 florenów za to, że duca d'Urslingen opuścił sieneńskie terytorium. Podobny dowód upadku dawały i inne rzeczypospolite, a owe zgraje awanturników, obszedłszy główniejsze miasta i obłowiwszy się dostatecznie, mogły spokojnie wracać za Alpy.

Ten brak odwagi włoskiej ludności zachęcił innych kondotierów, a nie upłynęło lat dziesięć, a już Prowansalczyk Montreal d'Albano, zwany zwykle Fra Moriale, wpadł na terytorium sieneńskie. Żądał on już wyższego okupu i rzeczpospolita musiała mu złożyć 13 000 florenów.

Po Morialu przyszli inni: conte Lardo, d'Anechino, de Bongardo, Compagna Bianca, zgraje, które coraz więcej wyciskały pieniędzy z zubożałej Sieny. Straszniejszą jeszcze od tych zdawała się być Compagna Bretonów, zwana del Capello, która się nie chciała zadowolić okupem, ale miała zamiar zająć kawał kraju; na razie zdobyła nawet zamki Paganico i Campagnatico, aby mieć punkt oparcia w rabusiowskich wyprawach, ale na szczęście powiodło się jej gorzej aniżeli poprzednim bandom. Sieneńczycy zdobyli się bowiem na odwagę, wysłali przeciw Bretonom milicję, stojącą na żołdzie rzeczypospolitej, wzmocnioną miejską młodzieżą, pod wodzą Ceccola di Giordano degli Orsini, Rzymianina, który na głowę pobił rabusiów i wziął do niewoli wodza ich Niccola da Montefeltro. Orsini działał jednak przeciw rozkazom rządu, który polecił mu nie zaczepiać kompanii, ale tylko obronne zająć stanowisko. Rząd więc wyznaczył dlań wprawdzie wielką za odwrócone niebezpieczeństwo nagrodę, ale go nie zatrzymał w miejskiej służbie, z powodu braku — roztropności.

To zwycięstwo nie odstraszyło jednak innych kompanii od próbowania szczęścia, a w sześć już miesięcy po rozproszeniu Bretonów najechała sieneńskie terytorium Compagna delia Stella pod wodzą kapitana Alberetta. - Oddział ten był bardzo silny, więc obawiano się mu zbrojny stawić opór i uwolniono się od niego ogromnie już wysokim okupem 53 500 florenów. A na tym okupie się nie skończyło; niebawem bowiem wpadły inne hordy, pomiędzy którymi Giovanni Acuto niemało z Sieny wycisnął pieniędzy. Także Bretoni, wzmocniwszy się na nowo, ufortyfikowali się w Castello di Montorio, na krańcach Maremmy, i stamtąd niepokoili kraj sieneński.

Z najeźdźcami niemało się łączyło baronów i signorów z okolicy, którzy, nie mogąc się obronić w swych zamkach, sprzedawali je rzeczypospolitej, a zakupiwszy trochę koni i zwerbowawszy trochę żołnierzy, szli na rabunek.

Miasta zaprowadziły osobne straże, które miały oznajmiać zbliżanie się band rozbójniczych. Na najbardziej zagrożone miejsca, na wierzchołki pagórków wysyłano strażników i konnych posłańców, tudzież rozstawiano sztafety, które w razie niebezpieczeństwa powinny się były rozbiegać na wszystkie strony i zawiadamiać rolników, aby czym prędzej zwozili zboże i inny dobytek do miejscowości ufortyfikowanych. Na znak, dany z wieży miejskiego kościółka, cała osada się wyludniała i śpieszyła ze wszystkim, co zabrać mogła, do miasta.

Kompanie te, składające się po większej części z Niemców, Anglików i Węgrów, z motłochu wojennego, przyzwyczajonego do okrucieństw i rabunków, szły oddziałami po sto, dwieście do tysiąca koni, a za nimi wlekły się całe gromady złoczyńców i kobiet złego życia, żądne krwi i kradzieży. A gdy w jakiejś miejscowości wszystko zrabowano, co się tylko zabrać dało, podpalała tłuszcza domy, znacząc w ten sposób swój zbrodniczy pochód smugami pożóg i zgliszcza. Po drodze niszczono pola, zżynano zielone nieraz jeszcze zboże na paszę dla koni, a ludność, nie wiedząc co począć, szła w ślady za oddziałami, aby się także ratować rabunkiem. W opuszczonych okolicach mnożyły się dzikie zwierzęta, a kronikarze opowiadają, iż co chwilę się słyszało, że wilki dziecko porwały; wszelka kultura zamierała i kraj pustoszał zupełnie.

Miasta nie mogły już podołać ciężarom, które bezustannie pociągały za sobą okupy. Sama Siena zapłaciła tym bandom więcej niż dwieście siedemdziesiąt pięć tysięcy florenów, oprócz żywności i koni, które im dostarczać musiała. Niektórzy dowódcy nakładali stałe niemal na miasto daniny: i tak Giovanni, który wspólnie z Banem i z hrabią Ewerardem rościł sobie prawo do pobierania od gminy rocznie 800 florenów, w roku 1382 żądał już o wiele więcej, bo 2 500 florenów i groził pustoszeniem ziemi sieneńskiej, jeżeli mu ta suma nie będzie wypłacona. Z podobnymi groźbami występowali Guglielmo Filibac da Vilanuccio i hrabia Alberico, wszyscy dowódcy band — jeżeli im rząd nie wypłaci 10 000 florenów w złocie.

Nie dość tych nieszczęść, cesarz Wacław i duca d'Ungheria mieli zamiar przejść ze swymi wojskami przez posiadłości rzeczypospolitej. Gmina sieneńska, nie wiedząc co począć, nie mogąc powiększyć podatków, postanowiła w roku 1382 wybrać wielką komisję, która by się nad tym zastanowiła, jakie dałyby się w administracji publicznej zaprowadzić oszczędności. Komisja ta wydała swe „Provvedimenti economici, w imię Boga Najwyższego i Jego błogosławionej Matki, Virgine Maria, i w imię całego Dworu w niebiosach” - które miały polepszyć finanse miasta. Były to przepisy co do oszczędności, co do ceł i innych dochodów rzeczypospolitej. Provvedimenti nie na wiele się przydały; złe bowiem leżało w niezgodzie społecznej, w walce stronnictw, która osłabiała na wewnątrz Sienę i czyniła ją wskutek tego niezdolną do skutecznego oporu wobec hord kondotierskich i w ogóle wobec zewnętrznych nieprzyjaciół.

Jeden z dawniejszych włoskich historyków nazwał ówczesną Sienę guazzabuglio di republiche - republikańskim bigosem. Do tego zamieszania najwięcej się przyczyniały stronnictwa tak zwane monti, które pozostawały po dłużej rządzących oligarchiach. Stronnictwo, stojące przez jakiś czas na czele rzeczypospolitej, istniało dalej po upadku swego rządu i rościło sobie pewne polityczne prawa. Z biegiem lat utworzyło się pięć takich większych monti: gentiluomini, stronnictwo dawnej szlachty, nove, stronnictwo rządów „dziewięciu”, dodici, a wreszcie dwa stronnictwa demagogiczne: riformatori i monte del popolo. — Dodici dzielili się na dwie pomniejsze partie, na stronnictwo dei Caneschi, mające na czele rodzinę Tolomeich, i dei Grasselli, stojące pod komendą Salimbenich. Pierwsze bardziej patriotyczne, łagodniejsze w swym postępowaniu, odpowiadające więcej przymiotom Tolomeich, drugie gwałtowne, nie uchylające się przed żadną zbrodnią, jak ród Salimbenich.

Reformatorzy, wstępujący w roku 1368 na widownię, składali się z rzemieślników i pospólstwa; byli to sieneńscy jakobini, którzy krwią i okrucieństwami rządzili. — Niewiele się od nich różnili ludowcy monte del popolo, którzy w roku 1385 objęli władzę. Wyszli oni także z pospolstwa, ale z innych rodzin aniżeli reformatorzy. Partia ta zadała śmiertelny cios miastu, wypędzając z Sieny przeszło 4 000 najlepszych rzemieślników, należących do stronnictw przeciwnych. Po takiej emigracji ostatnie bogactwo miasta — przemysł został zrujnowany.

Wskutek klęsk materialnych i rozprzężenia wszelkiej społecznej karności powstała w połowie XIV wieku nędza i moralny upadek. „Ludzie zrozpaczeni grzęźli w coraz to większy egoizm i okrucieństwo, a napady i gwałty wywoływały zawiść i wendetę, tak że się zdawało, iż wszelka cnota zniknęła na zawsze.” Nawet spokojne mury klasztorne odczuwały ten przewrót w sercach ludzkich. Donato di Neri, świadek tego, co się działo, przypisuje oczywiście owe klęski, jakie ludzkość nawiedzały, szkodliwemu wpływowi gwiazd. „Zdaje się - powiada - że w tych czasach panował w świecie planeta, który pociągał za sobą te straszne skutki. Bracia św. Augustyna w San Antonio zamordowali nożami swego prowincjała. Młody braciszek z Camporeggi zabił w Sienie innego zakonnika, syna Karola Montaniniego; w Asyżu minoryci tak się pobili, że czternastu spomiędzy nich padło w bitce na noże, a bracia delia Rosa di Siena sześciu swoich towarzyszy zgładzili. Także w Certozie wielkie były rozruchy, tak że generał porozsyłał zakonników do rozmaitych innych klasztorów. Doszło do tego, że wszyscy mnisi bili się i kłócili pomiędzy sobą. - W Sienie nie można było liczyć na ludzką uczciwość, a nawet na uczciwość szlachty. - W ten sposób świat się okrył ciemnością - cosi il mondo è una tenebra...”W roku 1365 zdobyły się nareszcie rzeczypospolite Włoch środkowych na wspólny krok obrony przeciw venturierom: reprezentanci Sieny, Lukki, Pizy, Perugii i Bolonii zjechali się we Florencji na narady, w jaki sposób uwolnić się od tych malignae societates, ale zgoda nie była łatwa, osobliwie z Florencją, która najsilniejsza, najmniej od napadów cierpiała, osłabienie zaś innych miast było jej prawie pożądanym, bo z nim wiązała się nadzieja zapanowania nad całą Toskanią.

Na upadek Sieny czyhał także inny, dalszy sąsiad, książę mediolański, który ją pragnął wcielić do swego rosnącego państwa. Gdy też w roku 1390 wybuchła znów wojna pomiędzy Florencją a Sieną, Siena nie umiała sobie już inaczej poradzić, jak oddać się pod protekcję Viscontich. W dziewięć lat później, w roku 1399, dumny ongi lud sieneński uchylił swe głowy przed Giangaleazzem Viscontim i uważał obce panowanie za największe szczęście.

Zniszczenie swej wolności politycznej obchodzili Sieneńczycy festynami na cześć mediolańskiego tyrana. Giangaleazzo jednak umarł niebawem w roku 1402; potęga Viscontich się zachwiała, a Siena, przeszedłszy rozmaite wewnętrzne burze, raz jeszcze, z końcem XV wieku, mogła zamarzyć o swej świetnej przeszłości.

Ale o tym opowiemy później.

1 [przyp. autora] Besciolini, słowo zdrobniałe, pochodzące od besci albo bessi, „głupcy”, „śmiałki”.