OD AUTORA

Przede wszystkim chcę powiedzieć, co zainspirowało mnie do napisania tej książki. Otóż w czasie niedawnego zwiedzania Zamku Królewskiego w Warszawie przypomniałem sobie, że w latach pięćdziesiątych minionego wieku, gdy Zamek leżał jeszcze w gruzach, wyczytałem – nie pamiętam już w jakiej gazecie – pewną ciekawostkę na jego temat.

Autor notatki napisał, że za panowania Zygmunta II Augusta w Zamku Królewskim w Warszawie znajdował się złoty orzeł rzymski siedzący na greckiej kolumnie.

Właśnie z powodu owej kolumny ta informacja utkwiła mi w pamięci, bo próbowałem dociec, dlaczego na greckiej, czy są jakieś różnice między kolumną grecką a rzymską, a jeśli są – to jakie.

Dziennikarz nie sprecyzował, czy orzeł był ze złota, czy jakiś sztukator odlał go z gipsu i pozłocił. Dalej pisał, że tego orła na kolumnie widziano w Belwederze w czasie, gdy rezydował w nim carski namiestnik wielki książę Konstanty. Kiedy podczas wydarzeń Nocy Listopadowej książę musiał uchodzić z Belwederu, orzeł gdzieś przepadł i do tej pory nikt nie wie, co się z nim stało.

Nie wiem, ile prawdy było w tej notatce, ale przekazuję to, co zapamiętałem. Gdy sobie to wszystko przypomniałem, zaraz zacząłem snuć fantazje, skąd wziął się na Zamku orzeł rzymskich legionów, kto i dlaczego przeniósł go później do Belwederu, jak i gdzie mógł zaginąć.

Żadnych materiałów poruszających temat owego orła nie mogłem znaleźć nawet w Bibliotece Narodowej, więc na kanwie przeczytanej notatki postanowiłem wysnuć własną interpretację tej historii i tak powstała ta powieść.

Ponieważ rzecz dzieje się w Polsce w określonym czasie i miejscu, trzeba było poznać jak najwięcej konkretów na temat ówczesnych wydarzeń, jakie mogły stanowić kanwę opowiadania, choćby dlatego, żeby puszczając wodze fantazji, nie wymyślić sytuacji sprzecznych z faktami. Sięgnąłem więc po dzieła historyczne, do jakich miałem dostęp, a przy tej okazji dziwnych i ciekawych rzeczy się dowiedziałem. Tego na przykład, jak dwie dostojne niewiasty, z posiadłości swoich się nie ruszając, do Ziemi Świętej pielgrzymowały. Wzmiankę o tym zamieściłem w książce – dla urozmaicenia jej treści.

Pisanie czegoś swojego na tle historii jest podobne do tworzenia swojego obrazu na tle już istniejącego, który wcześniej ktoś inny namalował. Wtedy własne malowidło może na nim to i owo przesłonić, perspektywę zmienić i obce elementy wprowadzić. Mam nadzieję, że nie dodałem ich zbyt wiele, a jeśli – to że nie są one zbyt rażące. Starałem się unikać wymyślania sytuacji, jakie w opisywanych czasach nie mogły mieć miejsca, a wszystkie daty historyczne zamieszczone w książce są prawdziwe.

Dlaczego bohaterem tej książki jest introligator? Może dlatego, że także ja nim jestem. Już przeszło pół wieku minęło, jak u mistrza, pana Zygmunta Zjawińskiego – którego do dziś wdzięcznie wspominam – mającego wówczas pracownię przy ulicy Mokotowskiej w Warszawie, robiłem pracę najpierw na egzamin czeladnika, a później na dyplom mistrzowski.

Dodam jeszcze, że postaci pana Gałeckiego nie wymyśliłem. Otóż w jednym z dzieł historycznych poświęconych dawnej Warszawie natknąłem się na nazwiska kilku introligatorów, w opisywanym czasie tam biedę klepiących. Jednym z nich był właśnie Kazimierz Gałecki. Cytuję, co mi w pamięci pozostało: …Gałecki Kazimierz, ten swój kramik przy Bramie Nowomiejskiej ma… ten tak zbiedniał, że na wyżywienie dzieci nie ma… Może te właśnie dzieci wpłynęły na to, że ojca ich na kartkach powieści umieściłem, aby chociaż w ten sposób tę rodzinę poratować?

Dziś zanika moje rzemiosło, ustępując miejsca rozwijającemu się przemysłowi, ale będzie istniało, póki będą istniały książki w postaci papierowej, bo przemysł i rękodzieło odpowiadają na różnego rodzaju zapotrzebowania.

PROLOG

W 476 roku Orestes, dowódca wojsk rzymskich, swego nieletniego syna Romulusa Augustusa, zdrobniale zwanego Augustulusem, urodzonego około 470 roku, mianował cesarzem Rzymu i rządził w jego imieniu. Dziwny zbieg okoliczności sprawił, że imię tego ostatniego cesarza Rzymu – Romulus – było takie samo, jak jednego z jego założycieli.

W owym czasie imperium rzymskie czasy świetności miało już za sobą. Wśród najemnych wojsk żądających przywilejów Germanie byli grupą domagającą się ich najgłośniej. Gdy Orestes w imieniu syna te żądania odrzucił, zbuntowali się i 23 sierpnia 476 roku sami wybrali sobie króla. Został nim Odoaker, będący podobno mieszanej krwi huńsko-germańskiej.

Orestes został pokonany w bitwie pod Ticinum. Zwycięzca okazał łaskę małemu Augustulusowi, zadowalając się odebraniem mu sprawowanej zaledwie przez dziesięć miesięcy – zresztą jedynie nominalnie – władzy. Nie tylko puścił go wolno, ale nawet dał mu majątek Lucullanum w okolicach Neapolu i przyznał sześć tysięcy sztuk złota rocznie na utrzymanie.

Augustulus zmarł prawdopodobnie około roku 507[1].

*

Wieść o bitwie pod Ticinum nie dotarła jeszcze do dowódcy kohorty[2] Klaudiusza Sylwanusa. Rzymianie zatrzymali się na kilka dni w warownym obozie na brzegu Dunaju, gdzie zapuścili się w pościgu za jakimś zbuntowanym oddziałem germańskim.

Po pogodnym wieczorze nastała mglista noc, zacierająca kontury przedmiotów i tłumiąca odgłosy. Z rozlewisk nad rzeką napływały tumany mgły, w których białe namioty to jawiły się, to znikały. Na środku prostokątnego placu tkwił zatknięty w ziemię proporzec oddziału. Nasiąknięte wilgocią czerwone i złote barwy smętnie zwisały wzdłuż drzewca, na którego szczycie dumnie rozpościerał skrzydła złoty orzeł, jakby właśnie zrywał się do lotu.

Nadchodził czas przedświtu, pora, kiedy zmęczonym strażom zaczynają ciążyć powieki, a bliskość zmiany warty i oczekiwanego odpoczynku osłabia czujność. Na obóz napłynął nowy kłąb mgieł, skrywając równe szeregi namiotów. Gdy wkrótce tchnienie wiatru rozproszyło mgłę, w otoczeniu coś się zmieniło. Sztandar znikł.

*

Gdy pierwsze promienie słońca próbowały się przebić przez wiszący nad światem tuman i zaczęło się przejaśniać, rozległ się sygnał alarmu. Z namiotów zaczęli wybiegać żołnierze, w pośpiechu dopinając sprzączki pancerzy i chwytając włócznie zatknięte przed namiotami, spieszyli na miejsce zbiórki. Dobiegając na plac, zaskoczeni spoglądali na puste miejsce, gdzie powinien tkwić ich znak. Karnie stanęli na swoich miejscach, a nad równymi rzędami hełmów wyrósł las włóczni. Stali i czekali w milczeniu, nieruchomi jak posągi.

Klaudiusz Sylwanus wyszedł z namiotu, energicznym krokiem ruszył na plac i stanął przed frontem żołnierzy. Kita na szczycie błyszczącego hełmu lśniła czerwienią, pancerz z wytłoczoną na nim lwią głową wychylał się spod narzuconego na ramiona płaszcza, a ręka niecierpliwie uderzała w pochwę wiszącego u boku miecza. Krótko spojrzał na miejsce, gdzie niedawno zatknięty był proporzec. Twarz miał mroczną i groźną, gdy przemówił:

– Czyja to świętokradcza ręka ośmieliła się zabrać nasz znak, symbol chwały i władzy Rzymu? Czy ten ktoś łudzi się, że przywłaszczając go, tym samym posiadł wszystko, co on reprezentuje?! Naszą siłę i honor?!

Złoczyńca swoim czynem znieważył nie tylko nas, ale cały Rzym! A Rzymu nikt nie znieważy bezkarnie! Ufam, że wkrótce nasz znak wróci na swoje miejsce! Stać i czekać, dopóki centurioni[3] nie sprawdzą, kogo brakuje!

Energicznie się odwrócił i wrócił do namiotu. Zdjął hełm, usiadł na stołku i oparł łokcie na kolanach, obejmując głowę rękami. Jak Rzym Rzymem o czymś takim nikt jeszcze nie słyszał. Ulec przemocy i utracić sztandar w bitwie – tak, to się zdarzało; ale tylko za cenę krwi wrogów i życia obrońców. Ale pozwolić wziąć go sobie ot tak, po prostu, jak dziecko bierze zabawkę? Na Jowisza, co ten ktoś chce osiągnąć swoim czynem?! Czy nie zdaje sobie sprawy, że będziemy go ścigać i znajdziemy, choćby się ukrył w mysiej dziurze gdzieś na krańcach świata?! A co on sam – dowódca – ma w takiej sytuacji zrobić? Pchnąć się mieczem, żeby uniknąć hańby?

Do namiotu wszedł oficer dyżurny.

– Dowódco, melduję, że już znamy sprawców. To dwaj Germanie, wartownicy, trzymający przy bramie nocną straż. Dołączył do nich trzeci, dlatego tak łatwo im było opuścić obóz ze sztandarem. Wszyscy trzej są z tej samej dziesiątki.

– A więc to musiała być zmowa. Co zarządziłeś?

– Żołnierzom kazałem się rozejść i wypełniać swoje obowiązki, bo skoro sprawcy są już znani, nie ma sensu trzymać wszystkich na placu. Po śladach na rosie ustalono, że zbiegowie przez rzekę przeprawili się wpław, konno w miejscu, gdzie pośrodku są dwie wysepki, i mają około dwóch godzin przewagi, kierując się na północ.

– Jaki jest nastrój wśród żołnierzy.

– Są poruszeni.

– Czy jesteś pewien, że inni nie byli z nimi w zmowie?

– Tak, jestem tego pewien. A dezerterzy to Germanie z plemienia Rugiów.

– Dowódcy grupy pościgowej daj parę kartek papirusu, niech rysuje plan przebytej drogi. Ważne jest wszystko, co kiedyś może się przydać naszym wojskom: miasta, drogi, rzeki, brody i mosty na nich oraz inne podobne szczegóły. Oczekuję, że sztandar wkrótce stanie na swoim miejscu, a obok niego zatknięte na palach głowy zdrajców. Zostaniemy tu kilka dni, póki pościg nie wróci… Mam nadzieję, że ze sztandarem – dodał.

*

Minął jednak tydzień, a pogoń nie wracała. Minął drugi tydzień… miesiąc… rok… Miejsce po obozie Rzymian dawno porosła trawa. Wreszcie minęło ponad tysiąc lat…

[1] Za: Aleksander Krawczuk, Poczet cesarzy rzymskich, wyd. Iskry, Warszawa 1991.

[2] Kohorta – jednostka taktyczna armii rzymskiej licząca 600 żołnierzy; dziesiąta część legionu.

[3] Centurion – dowódca centurii, oddziału stu żołnierzy.

1

Historia ta, dalej opisana, zaczyna się Anno Domini 1568, pod koniec panowania Zygmunta II Augusta, syna również Zygmunta, dla odróżnienia zwanego Starym. Mój przyjaciel Łukasz, ksiądz, o którym dalej jeszcze będzie mowa, powiedział mi niegdyś, że z tym naszym Augustem łączy się kilka dziwnych przypadków.

Oto dawno temu król jeden rzymski albo cesarz, już nie pamiętam, też miał na imię August. Nasz August będzie pewnie ostatnim z Jagiellonów, bo do tej pory potomstwa się jakoś nie doczekał, chociaż niejedną żonę miał, a tamten rzymski August był ostatnim cesarzem Rzymu.

Jeden i drugi władcami zostali jako dzieci, a w ich imieniu rządzili ojcowie. Tamtego na króla czy cesarza namaścił ojciec, a naszemu matka, królowa Bona, też zawczasu postarała się koronę zapewnić. Tylko że tamten Rzymianin panował krótko, bo ledwo parę miesięcy, a ten nasz od śmierci ojca koronę nosi już lat dwadzieścia, chociaż nie wiadomo jak długo jeszcze, bo słabego jest zdrowia. Ale człekowi nie przeciwiać się woli Boga.

Wtedy właśnie z Krakowa przeniosłem się do Warszawy z nadzieją, że tutaj lepiej mi się powiedzie, bo Warszawa, leżąca w połowie drogi z Litwy do Krakowa, nabierała coraz większego znaczenia. Tu król zatrzymywał się w czasie swoich podróży na Litwę, tu odbywały się różne narady, a Kraków leżał daleko na południu Rzeczypospolitej. Ale nie tylko to zadecydowało, że się tu przeniosłem.

Cech introligatorów, do którego należałem w Krakowie, chociaż mistrzem już byłem, czynił mi przeszkody w założeniu własnej pracowni. Mistrzowie cechowi, właściciele warsztatów, nie chcieli obniżenia swego poziomu życia, więc krzywym okiem patrzyli, jeśli dawny uczeń po wyzwoleniu się zakładał im pod bokiem nową pracownię i odbierał klientelę. Wprawdzie jeszcze król Władysław Jagiełło w 1423 roku, w przywileju warckim, ograniczył prawa cechów, ale jak to u nas bywa: królowie sobie, a życie sobie…

Więc miałem do wyboru: albo u dotychczasowego majstra robić za lada jaką płacę, nie mając przed sobą widoków na samodzielną pracownię, albo przenieść się do innego miasta i tam spróbować szczęścia. Miałem już 26 lat i pora mi było postarać się o założenie rodziny. Niekiedy czyn rodzi się prędzej jak myśl, a nadmiar zaufania we własne siły bywa brakiem wyobraźni. Był to jakby skok do nieznanej wody, na który bym się nie zdecydował, gdyby nie pieniężna pomoc ojca, właściciela dobrze prosperującego zakładu krawieckiego.

W Warszawie, zakrzątnąwszy się, wynająłem dwie małe izdebki na Podwalu, blisko Bramy Krakowskiej, u rodziny bednarza mającego w podwórku swój warsztat, obok którego mieściła się też wygódka, co tu wtedy nie było powszechnością i nadal nie jest. Dom był niewielki, drewniany, z pięterkiem, podzielony sionką na pół.

W szerszej ścianie mojej izby było niewielkie okno, przez które gdy się wychyliłem, po prawej stronie widziałem Bramę Krakowską i Zamek za nią, a patrząc na wprost, po drugiej stronie ulicy – fosę i mury otaczające Stare Miasto, za którymi wznosiły się wieże kościołów i domy mieszczan.

Przed Bramą Krakowską było Czerskie Przedmieście[1], skąd drogi prowadziły na Kraków, Sochaczew i Czersk. Kiedyś podobno znajdował się tam cmentarz żydowski, ale teraz już nie ma po nim śladu.

Mniejsza izdebka, w której spałem, oddzielona była od większego pomieszczenia ścianką i pozbawiona okna. Zmieściło się tam tylko łóżko i stołek. Na drewnianych kołkach osadzonych w ścianie mogłem powiesić odzież, co zastępowało mi szafę, a resztę skromnego dobytku trzymałem w kuferku pod łóżkiem.

Większą izbę przeznaczyłem na pracownię. Był w niej stół pod oknem, dwa stołki, kilka półek na ścianie, gdzie też zaraz poukładałem swoje narzędzia, i niewielka kuchenka. Poza tym miałem na stołku blaszaną miskę i gliniany dzbanek na wodę. Z opróżnianiem miski nie było kłopotu, po prostu wychlustywało się ją na drogę przed drzwiami.

Po drugiej stronie sionki większe mieszkanie zajmowali oboje gospodarze z dwunastoletnim synem.

Jeśli miałem nadzieję, że prędko znajdę pracę, to rychło ją straciłem. Na początek postanowiłem dowiedzieć się, jak się powodzi innym mistrzom mego fachu. Odwiedziłem dwóch i co się okazało? Pan Kazimierz Gałecki, co ma swój zakład przy Bramie Nowomiejskiej tak zbiedniał, że ledwo dzieci może utrzymać. Pan Słowiński nawet terminatora nie ma, bo nie ma dla niego roboty i tylko sam jeden robi, jeśli ma co.

Wkrótce po przyjeździe poszedłem więc do kościoła św. Anny[2], bo do niego miałem najbliżej, aby pomodlić się o wspomożenie w moim ciężkim strapieniu i Pan Bóg był łaskaw, żem zaraz pierwszego dnia doznał pewnej pociechy. Oto ksiądz, co się właśnie przy ołtarzu krzątał, co raz to spoglądał w moją stronę, bom stał blisko ołtarza i wkrótce kościelny sługa wywołał mnie do zakrystii, że ksiądz chce się ze mną zobaczyć. Zdziwiłem się, bo w Warszawie żadnego księdza nie znałem.

– Ty jesteś Paweł Kieliściak? – zapytał, gdym przed nim stanął.

– Ja.

– Poznajesz mnie?

Zdało mi się, że widzę w nim coś znajomego, ale osoby nie mogłem skojarzyć z żadnym imieniem.

– Pamiętasz Łukasza, co jak żakiem w Akademii Krakowskiej był, na stancji u was mieszkał?

Dopiero teraz poznałem w księdzu tego chłopaka, który różne książki do domu przynosił i ciągle coś pisał, co i dla mnie było z pożytkiem, bo też niemało skorzystałem z tego, czego on się uczył. Był sporo starszy ode mnie; jak do swoich szkół chodził, mnie szło dopiero na dziesiąty rok. Lecz chociaż wtedy niemal dwa razy starszy, traktował mnie jak równego sobie i o różnych ciekawych rzeczach z książek opowiadał. I przez to później, z książkami chcąc mieć do czynienia, póty prosiłem ojca, co i we mnie też krawca chciał widzieć, aż mnie do terminu oddał i tak zacząłem robić przy oprawie książek. Łukasz tymczasem Akademię skończył, gdzieś wyjechał i aż do tej pory go nie widziałem.

– No to uściskajmy się – powiedział, gdy po mojej twarzy poznał, żem go już sobie przypomniał, i ręce rozłożył.

Skonfundowałem się, bo nie widziało mi się, żeby z duchowną osobą tak się spoufalać, ale on na to nie zważał. Ucałował mnie w oba policzki i jeszcze raz objął.

– Co porabiasz w Warszawie? – zapytał. – Zamieszkałeś tu?

– Mieszkać, to mieszkam, ale z tym porabianiem to gorzej, bo na razie nie mam o co rąk zaczepić. A wasza wielebność… nie pytam, kim jesteś, bo widzę, że księdzem, ale: jak to się stało, żeś nim został?

– Te wielebności ostawmy na publiczne okazje, a tak na co dzień niech będzie jak dawniej: Łukasz i Paweł. A co do mojego stanu, dużo by o tym mówić, ale teraz na to nie bardzo jest pora i miejsce. Jak będzie czas, musimy usiąść i opowiedzieć sobie o wszystkim, co się zmieniło w naszym życiu przez te lata niewidzenia. Co u twoich rodziców? Żyją? Zdrowi?

– Żyją i nieźle im się wiedzie. Ucieszą się, jak im powiem o tobie.

– Cieszę się, że to słyszę. Twoja mama i mnie matkowała przez te lata, jak u was mieszkałem, i wdzięcznie ją wspominam. To gdzie się spotkamy?

– Może u mnie? Mieszkam tu na Podwalu, blisko Bramy Krakowskiej.

– Dzisiaj nie mogę, mam takie różne kościelne sprawy, ale może jutro po południu, co? No, to ostań z Bogiem!

*

Więc teraz leżę z rękami pod głową – w łóżku, do którego jeszcze nie przywykłem, w mieście, którego jeszcze nie poznałem – i myślę. Myśli krążą tu i tam jak pszczoły koło ula i coraz to jakieś wspomnienia przynoszą, coraz nowe obrazy z przeszłości, do tej pory gdzieś w zakamarkach umysłu uśpione, a teraz niespodziewanie obudzone spotkaniem z Łukaszem.

Dziwną rzeczą jest pamięć. Czasem jakieś zdarzenie, skojarzenie, obraz, dźwięk… i zapach nawet… są kamykiem, co przypadkiem potrącony poruszy całą lawinę wspomnień.

W różne rzeczy obfituje ludzkie życie, a mnie – co przyniesie? Swoje lata już mam, a kto żyje samotnie, ten jakby nie całkiem żył, a tylko w połowie. Żeby jednak zbudować dom rodzinny, trzeba się postarać o fundamenta dla niego. Więc od czego zacząć? Jeśli komuś lub czemuś można tu zaufać, to raczej sobie, bo tylko wtedy można czuć satysfakcję z osiągniętego sukcesu i do siebie jedynie mieć żal, gdy się przegra.

Teraz dla mnie najważniejsze jest znalezienie pracy, a tej nie znajduje się przypadkiem, jak groszaka na ulicy. Gdzie jej szukać? Książki są drogie, nie każdego na nie stać, a i ten, co ma, nie zawsze pozwoli sobie na oprawę, która też nie może być tania, bo i pracy przy niej wiele, i materiał kosztuje. A czemu nie miałbym zajrzeć choćby do samego Zamku? Podobno król gustuje w książkach, jego siostra Anna także, książki więc powinny tam być. Nie muszę z tym iść do samego króla, to dla mnie za wysokie progi. Zresztą króla nie ma teraz w Warszawie. Skoro jednak jest biblioteka, to musi mieć jakiegoś opiekuna.

Świeca się dopalała, więc ją zgasiłem. Za oknem noc, nawet murów miejskich, co są po drugiej stronie ulicy, nie widać. Zanim sen oczy mi zamknął, słyszę, jak mysz gdzieś chroboce. I wspominam Łukasza: w razie czego na pewno coś mi doradzi…

[1] Czerskie Przedmieście nosiło kiedyś także nazwy Bernardyńskie i Warszawskie; obecnie jest to Krakowskie Przedmieście.

[2] Jeden z najstarszych kościołów warszawskich. Swoje powstanie zawdzięcza Annie, księżnej mazowieckiej.

2

Nikt nie lubi, jak mu za wcześnie rano zawraca się głowę różnymi sprawami. Jeśli mamy coś do załatwienia, zaczekajmy, aż ten, do którego mamy interes, po przyjściu do pracy rozejrzy się, co tam ma do roboty. Może przegryzie jakieś małe co nieco, gdy poczuje że na śniadanie za mało zjadł i coś go ssie w żołądku, popije jednym i drugim kufelkiem, a wtedy i humor będzie miał lepszy, i pogodniej na świat spojrzy, a co za tym idzie, i na interesantów, co przychodzą mu głowę zawracać. Warto wiedzieć, że źle się dla nas skończy załatwianie interesu z kimś, kto jest akurat głodny, komu brzuch czy wątroba dokucza albo kto w domu z małżonką właśnie się pokłócił – bo taki raczej w diabły pośle, niż coś pożytecznego dla nas zrobi.

Wiedząc o tym, najpierw przespacerowałem się różnymi uliczkami, ucha nadstawiając, o czym się mówi na ulicy. Usłyszałem między innymi, że król kazał zrobić stały most przez Wisłę do Pragi. To ma być przeprawa, której lada woda nie zerwie i co wytrzyma napór kry na wiosnę. Będzie oparty na piętnastu dębowych filarach wbitych w dno Wisły, a budowy mają pilnować kanonik Piotr Szedloch i mieszczanin zakroczymski Erazm Giotto, Włoch z pochodzenia[1] i ten most zaczynają budować.

Dobra to rzecz taki stały most, bo zawsze ktoś ma interes przeprawić się na drugą stronę wody, choćby kupcy w czas jarmarku. A i dla zwyczajnych ludzi, co tylko z ciekawości chcą się wybrać na drugi brzeg – przydatny.

No i dobrze. Powoli sobie idąc, przy okazji chciałem poznać miasto (bo dopiero się sprowadziłem), żeby wiedzieć, gdzie są jakie sklepy i warsztaty, które mogą być potrzebne dla mojego rzemiosła, jak już będę miał co robić.

Niesporo mi się szło, bo nie wiedząc, jak mnie przyjmą, zawczasu czułem się jak nieznany, a do tego i nieproszony gość. Ale porzekadło mówi, że jak chcesz, żeby Pan Bóg ci pomógł, to musisz i sam sobie pomóc, a przecie nie idę po jałmużnę.

Poszedłem więc tam, gdzie na Zamek powozy i karety zajeżdżają. Zapytałem odźwiernego – czy jak on tam się nazywa – jak trafić do tego, co się biblioteką zajmuje. On mię objaśnił, jak dojść do jakiegoś pana Sylwestra, którego nazwiska nie dosłyszałem, co to sprawuje nad księgami pieczę.

Szedłem przez różne korytarze, aż trafiłem do jednego pokoju, w którym na dużym stole stał garnuszek z piórami, kałamarz, pudełko z piaskiem do posypywania pisma i leżały jakieś papiery, ale nikogo w nim nie było. Usiadłem sobie na krześle pod ścianą i czekam. Po jakimś czasie z sąsiedniego pomieszczenia wyszedł nieduży, starszy już człowiek, dosyć tęgi w sobie, a na głowie łysawy – i jakby się przestraszył, mnie niespodzianie zobaczywszy.

– A coś waszeć za jeden i co tu robisz? – zapytał, biorąc się pod boki.

Wstałem, ukłoniłem się, powiedziałem, jak się nazywam i że właśnie sprowadziłem się do Warszawy, a że nikogo w niej nie znam, ośmieliłem się przyjść, żeby zapytać, czy nie trafiłaby się dla mnie jakaś robota przy oprawie książek, bo introligatorem jestem.

– Toś waszeć się spóźnił, bo już zdążyłem się umówić z innym majstrem.

Zasmuciłem się, bo pieniądze mi się kończyły, ale cóż było robić – życie nie zawsze toczy się z górki. Chciałem się już pożegnać, kiedy przypadkiem zobaczyłem na stole jakąś niedużą książkę, tak zniszczoną, że trzeba ją było sznurkiem owiązać, żeby się nie rozleciała. Jak się przyjrzałem, zobaczyłem, że to jest Kalendarz na rok bieżący po łacinie wydany w roku 1474, a więc już prawie przed stu laty, a tak sczytany, że kartki się w nim nie trzymały. Bibliotekarz zauważył, że się przyglądam.

– Co waszeć tak patrzysz?

– Patrzę, bo to rzadki druk, raz tylko wydany i w małym nakładzie.

– To się waszeć na tym znasz? – łaskawiej zapytał bibliotekarz.

– Znam się na tyle, na ile można znać to, co już miałem w swoich rękach. Lubię stare księgi i zanim taką oprawię, przeglądam, co jest w niej ciekawego. Skąd się tutaj wziął ten kalendarz, że jest aż taki zniszczony?

– Znaleziono go przy jednym mnichu, co zasłabł pod Bramą Krakowską i chyba zmarł. Majster, któremu obiecałem książki do oprawy, tego egzemplarza nie chciał wziąć, powiedział, że takiego podartego nie opłaca się naprawiać i poradził go wyrzucić.

– To rzadka książka, w małym nakładzie wydana, i szkoda się jej pozbywać, bo warto ją zachować choćby jako świadka przeszłych czasów. Wiecie co, mości panie Sylwestrze? Ja podejmę się za darmo doprowadzić ten kalendarz do porządku, a wy mi dacie parę książek do oprawy i przekonacie się, co potrafię. I przyznam się, że Bóg jeden wie, jak mi ta robota potrzebna, bo już resztkami gonię i wkrótce nawet na suchy chleb mi zabraknie.

Bibliotekarz nie namyślał się długo.

– Dobrze, drugiego takiego nie mamy w bibliotece. Przyjdźcie po południu, a ja tymczasem poszukam i przygotuję, co trzeba zrobić, wtedy też ugodzimy się co do terminu i zapłaty.

Poczułem się, jakby mi skrzydła wyrosły. Pan Sylwester to zauważył i uśmiechnął się.

– No to już idźcie i zawczasu zakasujcie rękawy do roboty.

Wracając z Zamku, miałem ochotę śpiewać, tak mi się lekko na duszy zrobiło, wkrótce jednak zmarkotniałem, gdym sobie przypomniał, że może nie starczy mi na kupno materiałów potrzebnych do tej roboty. Ale co tam, może razem z książkami uda mi się wyprosić jakąś sumkę na materiały? Mówią, że jeśli Pan Bóg dał komuś chleb, to i da zęby, żeby go zjeść…

W pobliskiej gospodzie zażyczyłem sobie zrazów z kaszą, popiłem je szklanką piwa i poszedłem nad Wisłę zobaczyć przygotowania do budowy mostu. U wylotu Chwaliszewa[2] na brzegu leżało sporo wielkich pni dębowych, a na wodzie jeszcze więcej pozbijanych w tratwy, co chyba z jakiejś puszczy przypłynęły, takie były wielkie, długie i grube. Ludzie je rozbierali, żelaznymi hakami wyciągając na brzeg, a i kilkunastu ich było potrzeba do jednego pnia, takie były ciężkie. Dwaj ludzie tym wszystkim kierowali, pokazywali, gdzie jaki pień położyć i na niektórych coś kredą znaczyli.

Nad wodą było więcej takich gapiów jak ja. Pochodziłem sobie trochę tu i tam, wreszcie usiadłem na trawie i patrzyłem na wodę, jak płynie i płynie… I na tym patrzeniu zeszło mi tyle czasu, żem po słońcu poznał, że pora już iść po książki, więc ruszyłem.

W bibliotece pan Sylwester pokazał mi niewielki stosik leżący na stole.

– Wystarczy?

– Na razie musi wystarczyć, a później będzie, co da Bóg i waszmości pana życzliwość.

– Zobaczymy, zobaczymy… Popatrz, waszmość, na półki – powiedział pan Sylwester – żeby ta wasza oprawa zbytnio nie odbiegała wyglądem od tych, co je tutaj widzisz. A resztę sam sobie dośpiewasz. I jeszcze jedno. Czy masz kogoś, kto by za ciebie poręczył, żeś jest tym, za kogo się podajesz? Takiego dobra nie można dawać do rąk każdemu, co przychodzi prosto z ulicy, mówi, że nazywa się tak a tak, że jest majstrem takim to a takim. O to wszystko powinienem był na początku zapytać, ale głowę pewnie mi coś innego zaprzątnęło, bom zapomniał. Więc gdzie waszmość masz swój warsztat i na kogo się możesz powołać?

– Pracownię mam tu niedaleko, zaraz za Bramą Krakowską na Podwalu, a powołać się mogę na księdza Łukasza. Jeśli trzeba będzie, to on zaświadczy, ktom ja jest, bo znamy się od lat.

– No, skoro znacie się z księdzem Łukaszem, to możesz waszmość te książki zabierać – bibliotekarz uśmiechnął się.

– A czy mógłbym dostać na tę robotę niewielką zaliczkę? Chudo mam w kieszeni, bo się właśnie z Krakowa sprowadziłem i dopiero zaczynam…

– No to policz waść te książki, porównaj, czy się zgadzają ze spisem, o pieniądze zaś dowiedz się jutro koło południa, bo wpierw muszę to uzgodnić z podskarbim, a jego dzisiaj nie ma.

Książek było dwadzieścia, i jako dwudziesty pierwszy – kalendarz. Dostałem kawałek sznurka, żeby je powiązać, wziąłem je pod pachę, pożegnałem się i wyszedłem. W domu wszystko równo ustawiłem na stole i przysiadłem sobie na stołku, żeby się napatrzeć.

Brak pracy dla chcącego pracować jest jakby niezasłużoną karą i daje wrażenie, że życie bez naszego udziału przepływa obok nas.

Robotę przy książkach zawsze zaczynam od przejrzenia, w jakim są stanie, co przy nich trzeba zrobić; wówczas myślę, ile jakiego materiału będę potrzebował. Staram się sobie wyobrazić, jaka oprawa do czego najlepiej pasuje, bo inna ona widzi mi się na przykład na poważnym dziele, a inna na krotochwilach pana Mikołaja Reja. A jak już mam w myśli wygląd książki, zastanawiam się, jakimi sposobami do niego dojść. Zastanowić się, czy dać łatkę na rozdartej kartce, czy można się bez niej obejść, bo czasem rozdarcie można inaczej naprawić.

Oto jeśli nie ma ubytku, brzegi rozdarcia trzeba wodą zwilżyć, to się trochę rozciągną i będą na siebie zachodziły, a wtedy te brzegi wąsko klajstrem posmarować, nałożyć jeden na drugi, zlepić, zaprasować, a rozdarcia prawie nie widać.

Jak już karty są naprawione i uleżą się w prasie, zabieram się do szycia. Właśnie od tego szycia nazwa mojego rzemiosła pochodzi: intro-ligare, to znaczy po łacinie ‘wewnątrz szyte albo wiązane’, bo książki szyje się wewnątrz składek i nici wiąże przy plątnikach. Prawidłowe rozebranie książki, naprawa kartek i uszycie – to najważniejsze prace przy oprawie. A szyje się na sznurku albo na tkanej taśmie lnianej, to już od majstra zależy. Jeśli jest on z tych pośledniejszych, to mu wszystko za jedno na czym, byle zapłatę dostać, a co jest w środku zaklejone, tego niewprawne oko nie zobaczy.

A jak książka już jest uszyta, to dalej różnie bywa. Albo się ją obcina, żeby brzegi były równe, albo i nie. Jeśli druk jest stary i rzadko spotykany, to go staram się tylko ładnie i równo uszyć, żeby świadectwo było, jak przódzi wyglądał. Ale dobrze jest przynajmniej górny margines równo ściąć, żeby był gładki, to wtedy łatwiej go oczyścić z kurzu, co się na nim zbiera, jak długo postoi na półce.

Jeśli książka jest cenna, a właściciel zamożny, to na brzegi kart złoto się nakłada i robi się oprawę bardziej zdobioną. Ale złoto drogo kosztuje nie tylko dlatego, że jest złotem, lecz też z tego względu, iż musi być specjalnie przygotowane.

Oto płytkę złota rozklepuje się najpierw na kowadle, a jak już cienka blaszka z niego powstanie, między dwie grubsze twarde skóry się je wkłada i dalej tak długo klepie, aż stanie się płatkiem takim cienkim, że trzeba uważać, bo wtedy lada powiew powietrza od ruchu ręki albo oddech sprawi, że się zwinie i będzie na nic. Nawet kiedy mucha przeleci, może je poruszyć swoim powiewem, takie jest delikatne. W Polsce takiego złota chyba nie robią, a sprowadzają z Francji albo z Włoch. No i na razie nie stać mnie, żeby je mieć, ale nie od razu Kraków zbudowano.

Jeśli robimy oprawę w okładki drewniane, a to do książek większych i cięższych, powinny one być z drzewa bez żywicy, bo ta z czasem, po latach, może źle wpłynąć na papier. W dopasowanych okładkach przewierca się otwory w miejscach, gdzie będą przewleczone sznurki, na których książka jest uszyta. Te sznurki nazywają się zwięzy, bo związują okładkę z blokiem książki i potem będą widoczne na jej grzbiecie pod skórą jako poprzeczne wypukłości – ozdoba oraz świadectwo sposobu oprawy. No i tyle o oprawie książki, chociaż można ją zrobić też inaczej, niż tu opisałem… A jeśli się oprawia w płótno, to powinno być ono gęsto tkane, wtedy dajemy grzbiet gładki, bez widocznych zwięzów.

Sięgnąłem najpierw po Kalendarz, co był na wierzchu – żeby go przejrzeć i sprawdzić, czy nie zabrakło w nim czegoś, zanim go sznurkiem przewiązano. Książkę zawsze trzeba przejrzeć, aby zawczasu zauważyć, czy nie ma braków, czy nie pominięto kartki z obrazkiem albo z treścią, aby w razie potrzeby powiadomić tego, co książkę dał do oprawy, bo zguba u niego mogła się zawieruszyć.

Jak zacząłem przeglądać kartki i po kolei je układać, w jednym miejscu znalazłem karteluszek jakby papieru-niepapieru. Był on jakiś wypłowiały, postrzępiony na brzegach, dziwnie sztywny, a na nim coś narysowano tak wyblakłą kreską, że aby to zauważyć, trzeba było dobrze się przypatrzeć. Otóż była to nierówna linia prowadząca od brzegu do środka i tam zakończona krzyżykiem albo gwiazdką. Wyglądało to tak, jakby ktoś narysował drogę albo rzekę. Jeśli miała to być jakaś mapa, to ktoś zrobił ją tylko dla siebie i musiał wiedzieć, co ona przedstawia, bo nic więcej na niej prócz tej kreski z krzyżykiem nie było. Żadnego punktu odniesienia, do jakiego miejsca to można by dopasować. Nie mogłem zrozumieć, co by to mogło być, więc odłożyłem ów karteluszek na bok i dalej przeglądałem kalendarz, kiedy ktoś zapukał do drzwi. Otworzyłem, a za nimi stał ksiądz Łukasz.

– Niech będzie pochwalony Jezus Chrystus, pokój temu domowi. Można wejść?

Zaraz mu stołek podsunąłem, ale on najpierw rozejrzał się po izbie.

– Niebogato u ciebie, tylko stół i stołek. A gdzie śpisz?

– A, tu obok mam komórkę małą, co tylko do spania mi służy. A tu, gdzie jesteśmy, jest warsztat. Jak widzisz, nawet siedzieć nie bardzo jest wygodnie.

Jakiś czas milczeliśmy, jakby medytując, od czego tu zacząć.

– A wiesz, jak cię rozpoznałem? – rzekł wreszcie Łukasz, opierając się łokciami na stole. – Oto i po tym siwym wicherku, co ci nad lewą skronią rośnie w drugą stronę… Powiedz teraz, jak ci się żyje? Co się z tobą działo przez te lata, odkąd się od was wyprowadziłem. Widzę, że pracę już masz…

– Zwyczajnie, majątku ani stanowiska jeszcze się nie dorobiłem, żyję sam jak palec, nikogo tutaj nie znając, więc ucieszyłem się z naszego spotkania. W Krakowie poszedłem do terminu i na introligatora się wykierowałem, ale chyba za wcześnie. Może za pięćdziesiąt albo sto lat, jak posiadanie książek będzie powszechniejsze, taki jak ja na brak roboty nie będzie narzekał, ale na razie jest ciężko.

Opowiedziałem, jak w Krakowie najpierw byłem czeladnikiem, później majstersztyk na egzamin mistrzowski zrobiłem, jak mi w cechu robiono trudności w założeniu własnej pracowni, i z tego powodu do Warszawy się przeniosłem z myślą, że tutaj może lepiej mi się powiedzie.

– Muszę ci to obszerniej objaśnić, bo w paru słowach się nie zmieści.

Otóż cech, do którego rzemieślnik obowiązkowo musi należeć, jest powołany do pilnowania sprawiedliwości wśród swoich członków, ale przy tym zbyt zatrąca o ich prywatne życie. Tutaj, w Warszawie, mojego cechu nie ma[3], więc mogę robić, co chcę, ile i jak chcę. A w Krakowie majster sam nie może szukać roboty, musi siedzieć w warsztacie i czekać, aż ktoś sam się zgłosi z zapotrzebowaniem na jego pracę. Bo jakby sam szukał, to mógłby innemu mniej obrotnemu zarobek odebrać.

Tu robię, ile chcę i mogę, a w Krakowie każdy cech wyznacza, ile kto ma prawo zrobić, bo jak jeden będzie miał dużo pracy, dla innego jej może zabraknąć. Mistrz może trzymać jeno dwóch czeladników i dwóch uczniów, a liczba warsztatów różnych rzemiosł w mieście też jest określona przez różne cechy[4]. Jest więcej takich przepisów, żeby konkurencji nie było, z tego właśnie powodu lepszym rzemieślnikom nie opłaca się więcej robić, co skutkuje upadkiem jakości. Rozumiesz?

– I co? Lepiej ci tutaj?

– Początki zawsze są trudne, ale tu jestem na swoim, a tam nie wiedziałem, czy się czegoś doczekam.

– I nie ożeniłeś się? Dlaczego?

– Na pewno nie dlatego, żebym nie chciał, ale nie wprowadzę żony do domu, którego nie mam. Panna, co mi sprzyja, została w Krakowie, ale kto wie, jak długo zechce na mnie czekać… – Opowiedziałem też, jak roboty szukając, aż na Zamek trafiłem i bibliotekarz te kilka książek dał mi do oprawy na dobry początek. – Ale kim ty jesteś, że cię na Zamku znają? – kontynuowałem. – Jak ten pan Sylwester zapytał, kto może zaświadczyć, ktom jest, to wymieniłem ciebie. Wtedy nie tylko dał mi te książki do oprawy, ale jak się dowiedział, żem jest bez grosza, obiecał zaliczkę na materiał.

Łukasz uśmiechnął się na to.

– Każdy się stara znaleźć swoje miejsce w życiu, żeby robić to, do czego się czuje powołany. Tyś znalazł swoje, a ja swoje. Lubisz swoją pracę?

– Lubię. Czasem wydaje mi się, jakbym był lekarzem, co zamiast ludzi, leczy chore księgi, daje im zdrowie i wypuszcza w świat, żeby dalej komuś służyły. A ty – też lubisz to, co robisz?

Łukasz podniósł brwi i popatrzył na mnie w zamyśleniu, jakby się zastanawiał, co powiedzieć.

– Pytasz, czy lubię? Wiesz, w moim przypadku to „lubić” wydaje mi się jakby trochę nie na miejscu. Właściwiej byłoby zapytać, czy mam do tego powołanie i czuję potrzebę służeniu Bogu i ludziom i czy z mojej pracy jest pożytek? Powiedziałeś, że czujesz się lekarzem ksiąg. A ja – jestem przewodnikiem, który ludzi prowadzi do Boga, a Boga przybliża ludziom. Na drogach prowadzących do Niego jest wiele rozstajów, a rzeczą sługi Bożego jest wskazywać właściwą ścieżkę i pilnować, żeby ten, co nią idzie, nie zboczył na manowce. Człowiek musi mieć jakąś ideę, jakąś gwiazdę przewodnią, co mu wskazuje drogę. Moją ideą jest służenie Bogu i ludziom.

– Dążyć do czegoś, a to osiągnąć, to nie zawsze to samo.

– Samo dążenie do szlachetnych celów uszlachetnia człowieka, bo nawet jeśli nie uda mu się do nich dojść, to widząc ich doskonałość, sam staje się lepszy. Do gwiazd też nie dosięgniesz, a są one wszakże drogowskazem wędrowców i żeglarzy.

– Drogowskazy na drogach życia są potrzebne, ale pod warunkiem, że nie są stawiane dla wykorzystania czyjejś naiwności albo niewiedzy.

– Masz coś konkretnego na myśli?

– A mam! Oto kanclerzyna koronna Szembekowa zapragnęła odbyć pieszą pielgrzymkę do Ziemi Świętej. Ale chociaż duch chętny, to ciało mdłe, więc poszła po radę do swego duchownego przewodnika, księdza jezuity. I spowiednik jej doradził. Oto wyliczył, że do Ziemi Świętej pieszo musiałaby wędrować przez pięć lat. Niech więc pani kanclerzyna przez pięć lat wędruje po alejkach swego parku w intencji, że to do Ziemi Świętej. A jak się zmęczy, będzie mogła pójść do swoich pokojów odpocząć.

Podobnie było z podkomorzyną poznańską Czartoryską. Ta nawet nie musiała wychodzić z domu, bo wyliczono jej, jak wiele kroków jest z Poznania do Jerozolimy, zmierzono wiele kroków liczą jej komnaty, ile razy trzeba je przejść, żeby chodząc po pokojach, dojść do Ziemi Świętej. Nie dość na tym. Każda pielgrzymka, zwłaszcza tak długa i daleka, związana jest z dużymi kosztami. Policzono więc, wiele by po drodze zapłaciła za wikt i noclegi, ile by dała jałmużny, dodano koszta podróży statkiem i takie rachunki dali jej do zapłacenia[5].

Łukasz uśmiechnął się.

– Nie słyszałem o tym, ale nie przypuszczam, że owi zaradni księża za koszta tych pielgrzymek kupili sobie pałace albo karety. W Braniewie i Pułtusku Jezuici założyli kolegia kształcące młodzież, aby lepiej i świadomiej służyła Bogu i ojczyźnie, co z niemałymi kosztami jest związane. Nie widzę nic złego, jeśli osoby o takiej wypaczonej pobożności przyczyniają się do ich utrzymania. Więc czy nie było to w rzeczy samej Ad majorem Dei gloria? – Nagle się roześmiał. – A wiesz, co ja bym tu jeszcze zrobił? Oto tym „pątniczkom” doliczyłbym koszta drogi powrotnej, bo przecież jak już „dojdą” do tej swojej urojonej Jerozolimy, to przecież nie pozostaną w niej na zawsze. Gdyby takich „pielgrzymów” było więcej, to więcej szkół by powstało, żeby chociaż ich dzieci były mądrzejsze od rodziców. Tak już jest. Ale przepaść prędzej stanie się górą, niż głupota zniknie z tego świata.

– No ale nie odpowiedziałeś, skąd cię znają na Zamku – przerwałem, nie chcąc się wdawać w zawiłe rozważania o głupocie, próżności i związanych z tym kwestiach moralnych.

– A to dlatego, że tam bywam, więc i znam pana Sylwestra. Poza tym znamy się ze spowiednikiem króla. Tego bibliotekarza to sam nawet naraiłem na to miejsce, bo ma szkoły i marnował się gdzieś tam na podrzędnym stanowisku.

– A ty sam kim jesteś? Wikarym, proboszczem, kanonikiem?

– Ani wikarym, ani proboszczem, ani tym bardziej kanonikiem. Czasem, jeśli są sygnały, że w jakiejś parafii coś nie w porządku się dzieje, wysyłają mnie, żebym to sprawdził i wyprostował, co jest krzywe, albo naprawił, co się zepsuło.

Polska jest krajem chrześcijańskim, ale nie zdajesz sobie sprawy, ile tu jeszcze pogaństwa się uchowało pod cienką owego chrześcijaństwa opończą. Nawet ci, co powinni uczyć wiary, nie zawsze podług niej żyją, bardziej dbając o dobra doczesne niż duchowe albo – z racji zajmowanego stanowiska przekonani o swej nieomylności – więcej szkodząc, niż pomagając.

Czasem istnieje konflikt między obowiązkiem duszpasterskim i politycznym, jeśli niektórzy dostojnicy Kościoła w Polsce są jednocześnie urzędnikami świeckimi[6], na przykład zasiadając w Radzie królewskiej, i mają jakiś udział w uchwalaniu praw. Zaś niektórzy biskupi ubiegają się o przyznanie im kilku diecezji nie po to, żeby w nich szerzyć nauki Kościoła i umacniać wiarę, ale żeby czerpać z tego większe dochody, żyć jak magnaci, zarząd nad swoimi włościami przekazując w ręce sufraganów, swych zastępców. Poza tym w naszym Kościele istnieje podział hierarchii w zależności od pochodzenia. Jeszcze dość dawno szlachta wyjednała sobie przywilej, że wyższe godności duchowne, począwszy od kanonika, mogą piastować tylko spośród niej się wywodzący.

– Więc ty, jako syn chłopa, nie możesz zostać kanonikiem? I nie ma wyjątków?

– Wyjątki są zawsze, ale też zawsze pozostaną tylko wyjątkami. Na kanonika jestem za nisko urodzony.

– Nawet nie wiedziałem, że w Kościele tak źle się dzieje. Co też by Chrystus powiedział, gdyby teraz zstąpił na świat i zamiast apostołów zobaczył gromadę książąt Kościoła cisnących się po zaszczyty i zazdrośnie strzegących swoich przywilejów!

– No, moja wina, że najpierw pokazałem ci te ciemniejsze strony Kościoła, a przecież nie brakuje nam światłych ludzi, chcących naprostować, co krzywo rośnie.

– A jednak u nas chrześcijaństwo często wprowadzano przemocą, gdy jeszcze taki Bolko, później zwany Chrobrym, za jedzenie mięsa w Wielkim Poście kazał wybijać zęby.

– Bywało nawet gorzej. Oto jaka była kara za gwałt albo cudzołóstwo: sadzano chłopa okrakiem na ławie, mosznę przybijano mu do niej gwoździem, a później dawano do ręki nóż. I co dalej? Oto miał wybór: albo utnie sobie przyrodzenie i będzie wolny, albo przetnie gardło, i tak się życia pozbawi.

Dreszcz mnie przejął, jak sobie wyobraziłem, co musiał czuć taki nieszczęśnik, dokonując wyboru.

– No, ale to już dawne dzieje – dodał Łukasz. – Taką rozmowę można ciągnąć całą noc i nie wyczerpać tematu. Lepiej opowiedz o sobie.

– Liczyłem na łatwiejszy początek, ale tutaj przynajmniej nikt mi nie stoi okoniem, że chcę otworzyć swoją pracownię, więc dopóki mam ręce o co zaczepić, nie narzekam. Mam nadzieję, że jak te książki oprawię, bibliotekarz doceni, co potrafię, i da mi jeszcze zarobić.

– Pomówię z nim i popytam w klasztorach, może coś ci znajdę. Pokaż mi, jakie książki dostałeś.

– Jeszcze ich nie przeglądałem, oprócz tego kalendarza. – Tu pokazałem Łukaszowi dziwną kartkę, którą w nim znalazłem. – Co by to mogło być? Jeszcze nie widziałem takiego papieru.

Łukasz wziął to do ręki i obejrzał.

– To nie papier, tylko papirus. Wiesz, co to takiego?

– Tylko tyle, że się kiedyś na nim pisało.

– Więc ci powiem, jak się go robi, a raczej robiło. Otóż w Egipcie na mokradłach Nilu rośnie roślina zwana papirusem, taki jakby tamtejszy rodzaj sitowia. Ścina się ją, łodygi układa na krzyż i prasuje, przy tej czynności wycieka z niej sok, co ją skleja. Jak to wyschnie, wygładza się, wybiela i tnie na arkusze, następnie sklejane w długie wstęgi nawijane na wałki. Tylko tyle o tym wiem i to z grubsza.

– I to robili tylko w Egipcie?

– Z tego, co wiem, chyba tylko tam, bo tylko w tamtejszym klimacie papirus może rosnąć. Zresztą jest niepraktyczny, bo kruchy i łamliwy, nie można go składać, tylko zwijać w zwoje albo nawijać na wałki. Był w użyciu, dopóki nie wynaleziono papieru… Popatrzmy, co to może być. – Pilnie zaczął się przyglądać tej kartce. – Linia, czyli kreska i krzyżyk albo gwiazdka, bo dobrze nie widać. – Zastanowił się. – To chyba może być wszystko, co sobie wyobrazisz. Może droga prowadząca do czegoś, co jest na jej końcu? Może to kawałek jakiejś mapy? Ale nie ma żadnego oznaczenia, żeby można było poznać, gdzie i co to jest, więc może być gdziekolwiek w Polsce i na całym świecie. A nawet na niebie, jak sobie wyimaginujesz, że to jest kometa z ogonem. Więc to było w tym kalendarzu? Ciekawe, kto to tutaj włożył.

– Pan Sylwester powiedział, że kalendarz znaleziono przy jakimś mnichu, co zasłabł przy Bramie Krakowskiej i może zmarł.

– I ten mnich był niegłupi, bo poznał się na papirusie, skoro go tu schował, i ten co go do biblioteki przyniósł, bo wiedział, gdzie przynieść. Pokaż, co jeszcze masz. O, niektóre z nich znam: Krótka rozprawa między panem, wójtem a plebanem Mikołaja Reja. Pana Frycza Modrzewskiego Łaski, czyli o karze za mężobójstwo – krytykuje w niej nierówności wobec prawa w Polsce, że za to samo przewinienie różnie się karze chłopa i szlachcica, wydana w Krakowie, w 1543 roku. Tegoż autora De Republica emenanda, czyli O naprawie Rzeczypospolitej z 1551 roku. Obawiam się, że to jest takie wołanie na puszczy, bo ci, co są władni złe prawa zmienić czy naprawić, nie są tym zainteresowani. A to? A… to edykt Zygmunta Starego zabraniający odstępstwa od wiary katolickiej[7].

Wiarę zmienia przede wszystkim ten, co widzi, że kapłani jego własnej wiary lekce ją sobie ważą i sami podług niej nie żyją. Ten edykt to jakby próba leczenia skutków, a nie przyczyny. A wiesz, co mi przychodzi na myśl, jak patrzę na drukowaną książkę? Oto, że druk w niej jest taki bezosobowy, wszystkie litery są takie jednakowe i równe i dlatego jakby bez duszy.

A w książce rękopiśmiennej, pisanej gęsim piórem, widzę jakby ducha piszącego. Kopista starał się każdą literkę kształtnie i równo nie tyle napisać, ile wyrysować, ale one, tak jak ludzie, czymś się jedna od drugiej różnią. Ta jest odrobinę krzywa, tamta albo za nisko, albo za wysoko, chociaż miał naznaczoną linijkę, przy której pisał. Tu za cienko, tam za grubo, może tu pióro mocniej przycisnął? Gdzie indziej pióro mu się chyba rozczepiło i inkaust chlapnął, więc go nożykiem wyskrobał, ale ślady pozostały. A wszystko jako całość jest piękne. A jeszcze inicjał, czyli wielką literę na początku, ozdobnie wyrysuje i kolorami pokrasi… A są też takie księgi, przy których piszący wiele lat życia sterał, jak je przepisywał.

Tego wszystkiego nie znajdziesz w książkach drukowanych, są bez porównania tańsze, łatwiej i prędzej można je wypuścić w świat i chociaż są takie, że tak powiem, bezosobowe – nie mające osobowości – to więcej ludzi je przeczyta, bo więcej pozwoli sobie na ich kupno. Kiedyś za księgę, nad którą mnich całe życie sterał, wieś można było kupić, a teraz? No – zakończył z uśmiechem – coraz więcej książek się pojawia, to z czasem łatwiej ci będzie robotę znaleźć!

– I więcej będzie introligatorów, więc nie wiem – odrzekłem. – A dzisiaj kto czyta książki? Przeciętnego szlachcica[8] interesują głównie opowieści ze Starego Testamentu, apokryfy, żywoty świętych i męczenników, które to historie traktuje na równi z baśniami o smokach ogniem ziejących, wielkoludach, czarownikach, Aleksandrze Wielkim, czyli jako treści o charakterze rozrywkowym. A takie dzieła Łaskiego na przykład, Frycza Modrzewskiego i innych humanistów swoich i obcych interesują tylko ludzi o większych umysłach, jakich w narodzie jest jeszcze niewielu. A na książki rękopiśmienne nie patrzyłem dotychczas tak jak ty, ale to ciekawe, co powiedziałeś. Wniosek z tego, że inaczej patrząc, inaczej się widzi.

– I pomyśleć – zauważył Łukasz – ile takich starych dzieł poszło na stosy, bo ich treść była sprzeczna z oficjalnie głoszoną prawdą! Doskonałość i nieomylność to przywileje Boga, a niektórzy ludzie tylko je sobie uzurpowali, więc jeżeli uważają się za nieomylnych, tym samym bluźnią Bogu. Samym sobie przyznali prawo określania, co jest dobre, a co złe, i własną doktrynalną filozofią wyznaczają sposób widzenia świata.

Kopernik na przykład ośmielił się widzieć go inaczej, niż nauczał Kościół, więc omal nie został wyklęty, oskarżony o zaprzeczanie prawdzie zawartej w Piśmie, a niektórzy, gdyby mogli, posłaliby go na stos jako heretyka. Religia i nauka to dwie różne rzeczy, ale jedna powinna wspierać drugą, bo religia bez nauki będzie duszą bez ciała, a nauka bez religii – ciałem bez duszy. Źle się jednak stanie, jeżeli jedna z nich zechce dominować nad drugą.

Słuchałem, zaskoczony tymi uwagami, bo wszak stosy, na których płonęły księgi i ludzie posądzeni o nieprawomyślność, były zainspirowane przez Kościół, którego ksiądz Łukasz mienił się sługą. Powiedziałem mu to. W odpowiedzi gorzko się uśmiechnął.

– Przez Kościół, mówisz… Ale czy to sam Bóg ludziom tego Kościoła wręczył pochodnie, żeby nimi stosy podpalać? Czy mieli objawienie Boga, który kazał im to czynić, czy sami sobie to objawienie przyznali, żeby w Jego imieniu zabić każdą myśl sprzeczną z ich myślą i za dzieło szatana uznać prawdy, których nie oni są autorami? Taki jest świat… Każda epoka inne cele nam ukazuje i trzeba, żeby co jakiś czas pokolenie tych „nieomylnych” wymarło i ustąpiło miejsca nowemu, które stare dogmaty obali i w nowe prawdy świat poprowadzi. – Popatrzył na książki, wziął do ręki Kalendarz. – Myślę, że kalendarz, to pożyteczna rzecz. Bez kalendarza człowiek szedłby przez życie i świat jak ślepiec, ani wiedząc, kiedy i skąd przyszedł, ani dokąd idzie.

– Są tacy, co się bez niego obchodzą – wtrąciłem.

– Nie ma takich – sprzeciwił się – tylko różne rzeczy za kalendarz im służą. Nawet ciemny chłop, co czas rachuje wedle siewu, żniw czy świąt, kieruje się własnym kalendarzem wyznaczonym przez naturę, zwyczaje i pory roku. Ma swój czas, w którym trzeba orać, siać albo żąć, a to też jest rodzaj kalendarza, co tym się różni od tych drukowanych, że ma inną dokładność, na czym innym się opiera, na inne części jest podzielony. Ale jest… Myślę jeszcze o tym papirusie. Skoro ktoś na nim umieścił te znaki, to widać, że do czegoś miały służyć, do czegoś były mu potrzebne. Może ta kreska to droga, którą szedł, a krzyżyk na jej końcu to miejsce, do którego doszedł albo chciał dojść? Bo skoro dalej nie rysował… I myślę jeszcze, że skoro brakuje tutaj oznaczenia miejsca, do którego ten krzyżyk przynależy, to może ta kartka jest częścią większej całości?

– Może chciał tam dojść, żeby coś zrobić; zakopać wykopać, dom postawić…

– Prawda, to może być wszystko, ale jednak… jednak to coś znaczy.

– A my się tego już nie dowiemy.

– Jak nie będziemy szukać, to się nie dowiemy. „Szukajcie, a znajdziecie” – mówi Pismo.

– Szukać? – popatrzyłem na niego z niedowierzaniem. – Gdzie chcesz szukać? W Krakowie? W Gdańsku? Na Litwie albo na Rusi? Jeśli to w ogóle coś znaczy, to może być wszędzie i wszystko, co sobie przedstawisz!

– Pismo mówi: „szukajcie”, nie wnikając w to, gdzie szukać należy tego, co chcemy znaleźć. Pierwsza rzecz: dowiedzieć się, skąd się ten karteluszek wziął w kalendarzu. Druga: jak się znalazł w Warszawie, a dopiero trzecia: co znaczy ta kreska z krzyżykiem i w jakim terenie trzeba ją umiejscowić.

– I tego wszystkiego chcesz się dowiedzieć?

W odpowiedzi wskazał palcem na głowę.

– Tutaj poszukam sposobu, jak szukać, żeby znaleźć. Po to Pan Bóg dał człowiekowi rozum, aby go używał z pożytkiem dla innych i dla siebie. Na razie dosyć o tym, jeśli się czegoś doszukam, to ci powiem. Mam tylko pytanie: gdybyś wiedział, gdzie we świecie jest to miejsce naznaczone krzyżykiem, poszedłbyś zobaczyć, co to jest?

– No, nie wiem – zawahałem się – gdybym wiedział, czy to nie za daleko i czy warto… To może być wszystko: skarb, dziura po wykopanym skarbie, grób albo po prostu gołe miejsce, gdzie ktoś powiedział: doszedłem, gdzie chciałem, i basta! I postawił krzyżyk.

– Czy warto? A jak Kolumb płynął drogę do Indii odkrywać, czy zastanawiał się, po co ma karku nadstawiać, skoro nie był pewny, czy w ogóle coś znajdzie tam, gdzie popłynie? A jak Magellan przez morza i oceany w podróż dookoła świata wyruszył, czy myślał, kto mu to każe robić? Po prostu ciekawość! Bo ciekawość leży w naturze człowieka.

Ciekawość – to największa cecha, cnota i zaleta naszej ludzkiej natury i podstawa naszego rozwoju! I powiem ci, że ja, gdybym na tym krzyżykiem naznaczonym miejscu miał znaleźć tylko mrowisko, też bym nie żałował. Bo zaspokoiwszy ciekawość, nie byłbym gnębiony przez myśl, że to może był skarb, co mi przeszedł koło nosa, bo byłem zbyt leniwy, żeby go szukać… A może to źródło z uzdrawiającą wodą, a może… No, bądź zdrów, ostań z Bogiem, późno się zrobiło. Pozwolisz, że wezmę ten papirus? Zwrócę ci go.

– Weź. Może cię odprowadzić kawałek?

– Nie, to blisko. Przy świętej Annie mam celkę małą, co ją dzielę z jednym klerykiem, ale to mruk i niemota straszny, ani be, ani me… Jak mi czas pozwoli, będę przychodził do ciebie. Ostań z Bogiem…

*

Po wyjściu Łukasza zapaliłem świecę, bo zaczął zapadać zmrok, i rozłożyłem na stole książki, żeby dokładniej obejrzeć, w jakim są stanie, i zorientować się, ile przy nich będzie pracy. Najgorzej wyglądał Kalendarz. Nie dość, że brzegi kartek były poskręcane i wymiętoszone, to jeszcze składki były porozrywane w grzbiecie, więc trzeba będzie je posklejać. Nie jest to trudna praca, ale rzecz w tym, że jeśli kartki się sklei jedna do drugiej albo połączy paskami papieru, żeby z nich zrobić składki, to one po złożeniu w miejscu sklejenia zrobią się grubsze, a te grubości będą się sumowały. Częściowo można temu zapobiec przez zbijanie i prasowanie po wyschnięciu papieru.

Trzeba też pomyśleć, jakie materiały będą potrzebne w pierwszej kolejności, żeby rozsądnie gospodarzyć tą zaliczką, której się spodziewam, i na razie nie kupować za nią tego, co dopiero później mi będzie potrzebne.

Szerzej otworzyłem okno, bo ostatnio czerwcowe noce były bardzo ciepłe, i spostrzegłem, że zaczyna padać deszcz. Wyszedłem za próg, bo wcześniej zauważyłem oparty o ścianę kawał deski pozostawiony przez kogoś i chciałem go zabrać, zanim zmoknie, żeby mieć szczapki do palenia pod kuchenką, jak będę gotował klajster. Posłyszałem przy tym jakiś tumult – tupot wielu nóg i pokrzykiwania. Wybiegłem zobaczyć, co się dzieje, ale w ciemnościach spostrzegłem tylko gromadę ludzi z pochodniami oddalającą się Podwalem w kierunku Bramy Nowomiejskiej. Ciekawy byłem, co się stało, ale wolałem tam nie iść, bo po ciemku łatwo wdepnąć w coś, co niektórzy mieszkańcy, korzystając z ciemności, wyrzucają na ulicę, a też od deszczu zaczęło się robić błoto.

W nocy, zwłaszcza kiedy pada deszcz, a sen nie przychodzi, silniej odczuwa się samotność. Samotność… czym ona jest? Czy tylko brakiem towarzystwa, czy również i stanem duszy? Czy ma ona swoje granice, po których przekroczeniu wszystko traci sens, świat obojętnieje, a człowiek czuje się jak rozbitek na bezludnej wyspie i najchętniej chciałby tak zasnąć, żeby się już nie obudzić?

A najgorsza jest taka samotność, jaką się czuje, nawet będąc między ludźmi, bo wszędzie nosimy ją w sobie…

Czuję, że moje myśli coraz bardziej odrywają się od rzeczywistości, wędrując po krainie filozofii, więc je przywołuję do porządku. Muszę się dowiedzieć, jakie są możliwości wysłania listów do Krakowa, bo rodzice pewnie się zamartwiają i radzi by się doczekać wiadomości o mnie.

Dorotka… Miłość jest jak piękny kwiat, który trzeba pielęgnować, żeby nie usechł. Jest jak delikatny motyl, którego trzeba strzec, bo lada nieostrożność może połamać mu skrzydła. Jak pielęgnować kwiat i strzec motyla, będąc od nich daleko? Deszcz pada, sen klei powieki…

[1] Budowę pierwszego stałego mostu w Warszawie rozpoczęto w roku 1568, a zakończono w 1572, już po śmierci Zygmunta II Augusta. Kilka lat po otwarciu został poważnie uszkodzony przez powódź, a w 1603 r. zniszczony doszczętnie (za: Karol Mórawski, Warszawa. Dzieje miasta, wyd. Książka i Wiedza, Warszawa 2003).

[2] Śladem Chwaliszewa jest dzisiaj ul. Mostowa.

[3] W opisywanym czasie w Warszawie nie było cechu introligatorów.

[4] Za: Antonina Jelicz, Życie codzienne w średniowiecznym Krakowie, wyd. PIW, 1966.

[5] Fakty historyczne – przyp. Autora.

[6] Za Jagiellonów ok. 85% personelu kancelarii królewskiej wywodziło się z kleru.

[7] Edykt Zygmunta Starego z 1520 r. zakazywał sprzedawać książki Marcina Lutra i korzystać z nich, a wedle edyktu z 1523 r. za te przewiny prócz spalenia takich ksiąg korzystającym z nich groziła śmierć na stosie i konfiskata majątku.

[8] Andrzej Wyczański w książce Szlachta polska XVI wieku podaje, jak się kształtował poziom analfabetyzmu w woj. krakowskim:

- wśród szlachty bogatej – 13% analfabetów;

- w grupie osób posiadających maksymalnie jedną wioskę – 58 analfabetów;

- wśród ubogiej szlachty zagrodowej – 86% analfabetów;

- szlachta urzędnicza była w 91% piśmienna;

- wśród kobiet było 74% niepiśmiennych.

Intro ligare

Wydanie pierwsze, ISBN: 978-83-8083-538-2

© Ryszard Marian Mrozek i Wydawnictwo Novae Res 2017

Wszelkie prawa zastrzeżone. Kopiowanie, reprodukcja lub odczyt jakiegokolwiek fragmentu tej książki w środkach masowego przekazu wymaga pisemnej zgody wydawnictwa Novae Res.

REDAKCJA: Paweł Pomianek

KOREKTA: Elżbieta Zasempa

OKŁADKA: Paulina Radomska-Skierkowska

KONWERSJA DO EPUB/MOBI: InkPad.pl

WYDAWNICTWO NOVAE RES

al. Zwycięstwa 96/98, 81-451 Gdynia

tel.: 58 698 21 61, e-mail: sekretariat@novaeres.pl, http://novaeres.pl

Publikacja dostępna jest w księgarni internetowej zaczytani.pl.

Wydawnictwo Novae Res jest partnerem

Pomorskiego Parku Naukowo-Technologicznego w Gdyni.