WSTĘP

Zadawanie niektórych pytań w pierwszych latach po drugiej wojnie światowej wprowadzało dorosłych w nerwowy popłoch. Pamiętam, że najtrudniej było odpowiedzieć na następujące:

Dlaczego w domach na temat wydarzeń dopiero co minionej wojny mówi się zupełnie co innego niż w szkole? Nie wspominam tutaj o radiu i prasie, bo radia nie było w każdym domu, tak jak i na kupowanie prasy nie każdego było stać.

Dlaczego niektórzy tak bardzo boją się i nienawidzą Żydów?

Dlaczego ci, którzy narażali życie dla ich ratowania, boją się do tego przyznać?

Dlaczego słuchanie radia Wolna Europa jest zabronione?

Dlaczego, mimo zagłuszania odbioru i konieczności zachowania tajemnicy, tak chętnie się go słucha?

Dlaczego wujek siedział w więzieniu i do tego jeszcze był bity, skoro nic złego nie zrobił poza tym, że „walczył o Polskę”?

Dlaczego w domu wyśmiewają się z tego, co mówią w szkole, na przykład tego, że teraz panuje sprawiedliwy ustrój społeczny, a przed wojną nie był sprawiedliwy?

Dlaczego nie wolno było wymawiać niektórych słów – „Katyń”, „Miednoje”, „Ostaszków”, „kult jednostki”, „urząd bezpieczeństwa”, „komuch”, „kacap” – „bo się pójdzie do więzienia”?

Dlaczego zabili dziadka, a resztę rodziny wywieźli?

Kto tak naprawdę zabił dziadka? Dlaczego nikt nie chce rozmawiać o okolicznościach śmierci dziadka?

Dlaczego od tak wielu lat nikt nie postarał się, żeby dziadek miał swój grób?

Dlaczego wujek odznaczony w walkach na szlaku od Lenino do Berlina musiał wszystkich okłamywać i podawać się za dziecko niewiadomego pochodzenia, skoro jego rodzice byli prawnikami i mieli znane nazwisko?

Dlaczego najważniejszą według rodziców cechą jest pokora i posłuszeństwo, skoro w szkole mówią o odwadze?

Dlaczego w szkole namawiają do odwagi, skoro niektóre wypowiedzi uczniów sprowadzają na nich i ich rodziny poważne kłopoty, na przykład aresztowania i zwolnienia z odpowiedzialnych stanowisk takich jak dyrektor albo kierownik?

Dlaczego należy się bać urzędników, milicjantów, wojskowych, obcych, w wypadku dziewczynek – w ogóle mężczyzn?

Dlaczego osadnicy zza Buga tak niewiele chcą mówić o swojej przeszłości?

Dlaczego właśnie w postępowaniu repatriantów tak wiele ostrożności, wręcz zastraszenia?

Odpowiedzi na te pytania są znajdowane z mozołem dopiero teraz, po upływie kilkudziesięciu lat. Zawarte w słowach pisanych powodują dostawianie ciągle nowych regałów w bibliotekach.

Usiłując jako tako wyjaśnić poruszone powyżej kwestie, przypomniałam sobie niektóre obrazki z mojego dzieciństwa i młodości. Poniższy tekst to próby przedstawienia fragmentów rzeczywistości sprzed kilkudziesięciu lat. Dla tego pokolenia, dla którego rzeczywistość była wyjątkowo mocno skomplikowana, bo niepewna. Osadnicy przybywający na Ziemie Odzyskane musieli przystosować się do zupełnie innych warunków życia. Wiele lat trwało „rozpakowywanie walizek” rozumiane jako oswajanie się ze świadomością, że „jesteśmy u siebie”.

*

Jestem pod wrażeniem lektury książki pani Ewy Woydyłło Poprawka z matury, bo i zgodnie z moimi przemyśleniami sens życia polega na ciągłym zdawaniu poprawki z matury – pokonywaniu barier, ustawicznym dawaniu świadectwa swojej dojrzałości. Zwróciłam uwagę na bardzo ważny moim zdaniem fragment książki mówiący o bezwzględnej konieczności wyrażenia szacunku dla rodziców. Tej samej konieczności, która w katolickim dekalogu jest umieszczona przed przykazaniami „Nie kradnij” i „Nie zabijaj” i która jest podstawowym kanonem dla wszystkich religii świata. Wybitny niemiecki psychoterapeuta Bert Hellinger proponuje wszystkim, którzy uważają się za ofiary postępowania swoich rodziców, pokłonić się głęboko […] i wypowiedzieć słowa dziękczynienia za danie im życia. Powinien temu towarzyszyć wyraz gotowości i odmiany swego losu bez czekania na cud, tylko własną pracą[1].

Uważam, że trzeba czasem bardzo dużo przemyśleć i zrozumieć, aby dojrzeć do oddania pokłonu. Bywa najczęściej tak, że ta dojrzałość, zrozumienie i, co za tym idzie, opamiętanie przychodzą późno. Bardzo późno. Za późno, bo dopiero wtedy, gdy nie ma ich już wśród żywych.

O wpływie rodziców na nasze życie mówi jeszcze inna przewrotna sentencja – „Połowę życia psują nam rodzice, a następną połowę – dzieci”. Bardzo łatwo popsuć tę pierwszą połowę.

Przecież rodzice tylu rzeczy nas pozbawili:

Nie dali – bo nie mieli. Powracali do zgliszcz z tobołkami i z ochotą do życia bez uporczywego strachu. Zgliszcza były na ogół splądrowane przez bezwzględnych i cwanych. Ci ostatni byli w większości, bo tacy mieli większe szanse przetrwać.

Nie nauczyli – bo nie umieli. Kiedy mieli się nauczyć, jeśli ich dzieciństwo upłynęło na byciu wyręką, czyli na pracy w domu, natomiast młodość – w dzisiejszym rozumieniu późniejsze dzieciństwo – na byciu na służbie, czyli pracy u obcych?

Nie pokazali – bo nie mieli zielonego pojęcia. Nie każdy dorosły z tamtych czasów widział w życiu pociąg, morze, miasto. Młodzi chłopcy chętnie szli do wojska, a nawet i na wojnę, bo chcieli zobaczyć kawał świata. Pamiętam, jak mój ojciec miał pracę związaną z wyjazdami służbowymi. Jeśli w służbowym terenowym aucie było akurat wolne miejsce, zabierał mnie ze sobą tylko po to, abym zza szyb mogła coś zobaczyć. Zobaczyć kawał świata.

Nie przekazali – bo nie było czego. Potracili przecież na wojnach i rewolucjach dosłownie dorobki całego życia, zdrowie, bliskich. Wyszukiwali w zgliszczach miejsca na przetrwanie. Eleganckich, bogatych poniemieckich mieszkań najbiedniejsi, najbardziej skrzywdzeni przez los nie zajmowali. Bali się. „Oni jeszcze mogą tu wrócić” – mówili.

Nie ustrzegli – bo nie zauważyli.

Nie obronili – bo sami byli słabi.

Nie nadążyli – bo jak mieli nadążyć, kiedy świat biegł tak szybko.

Była druga połowa dwudziestego wieku, a oni pochodzili z regionu cofniętego o kilkaset lat. Wykształcenie wielu dorosłych sprowadzało się do znajomości liter i podstaw rachunków. Wtedy to był standard. Słyszało się w radiu i szkołach o szeroko zakrojonej walce z analfabetyzmem – o tysiącach dorosłych, którzy dzięki akcji młodzieży z ZMP nauczyli się pisać i czytać. Kilka lat później wyszło na jaw, że wielu podpisało dokument o swoim wyjściu z analfabetyzmu, bo… na kursie nauczono ich tylko składania swojego podpisu (jego bezmyślnego rysowania).

Za dwadzieścia czy pięćdziesiąt, czy nawet sto lat lista zarzutów i żalów wobec rodziców będzie o wiele dłuższa. W zakresie podanych już punktów będzie identyczna. Zmienią się tylko rekwizyty i sceneria. Czegoś innego nasi poprzednicy nie zdołają nam dać, przekazać, wpoić. Przed czy innym nie ustrzegą, nie obronią. Czego innego nie pokażą i nie nauczą. W następnej epoce, powiedzmy informatycznej, od rodziców będzie się oczekiwało działań, o których naszym dziadom się nie śniło. Już nie należy się wdzięczność tylko za przekazanie życia. Dzieci nie są już przywoływane do istnienia tylko dlatego, że Bóg je dał. Ani po to, by zapewnić sobie podporę na starość. Gdzież tam! Dzieci rodzimy dla świata, z czego lepiej sobie zdać sprawę. Dzieci mają się rodzić oczekiwane, planowane, kochane. Należy im się bezwzględnie wszystko, co mamy najlepsze, do tego miłość, wsparcie, podanie kierunku rozwoju i umożliwienie go pod każdym względem.

Przetrwanie wojny

O Melchiorze Zbuczyńskim wspominało się po latach następująco: Prosty, wręcz ordynarny białoruski chłop, który zawsze wiedział, co robi. Podśmiewano się z jego prostych powiedzonek i prostego rozumienia świata, ale podziwiano zapamiętałość, z jaką trzymał się swoich prawd. Przeszła do kanonu rodzinnych opowiastek scenka z biura ZUS, do którego udał się Melchior po wojnie. Jak to prosty chłop – przyszedł domagać się swojego. Czyli załatwić sobie emeryturę albo rentę. Oświadczył, że jest stary i mu się należy. Urzędniczka zapytała o dokumenty poświadczające lata pracy i życzliwie doradziła, żeby się o takie starał, jeżeli gdzieś pracował. Melchior uznał ten wymóg za fanaberię. „To kto wychował trzech synów jak dęby, jeśli nie ja? To teraz nic mi się od Ludowej Polski nie należy?”.

Wojna dotarła do Jodłówki wtedy, kiedy jej mieszkańcy się o wojnie, a właściwie o tym, że są „pod ruskimi”, dowiedzieli. To stało się zimą, na święta Bożego Narodzenia, kiedy którąś rodzinę odwiedziły dzieci uczące się w mieście Rakowie.

Opowiedziały, że teraz w szkole jest już wszystko inaczej. Przysłali innych nauczycieli. Kazali wykreślić z książek do literatury, historii i geografii niektóre rozdziały. Zażądali zapisywania się do pionierów i do Komsomołu.

Potem ktoś wrócił z miasta i potwierdził, że wszędzie są inne szyldy, a na budynkach urzędowych czerwone gwiazdy i inne napisy. Na wieść o wojnie mieszkańcy Jodłówki zareagowali ukryciem i zabezpieczeniem żywności.

Dzięki zapobiegliwości Melchiora i posłuchowi, jaki miał u reszty rodziny, Zbuczyńscy przeżyli wojnę wyjątkowo spokojnie. Ich synowie mocno chcieli bić Niemca. Jednak słowo ojca mówiącego w takich wypadkach „nie” coś znaczyło. Nawet dla najbardziej wojowniczo usposobionego, nastoletniego w tamtych czasach, Cześka. W szeptaninie „pójście do lasu” było tyle romantyzmu! Aż się serce rwało! Zamiast zalęknioną ofiarą być mścicielem-bojownikiem – to było marzenie!

Rozum, który dla starszych ma pierwszeństwo przed szlachetnymi porywami, mówił co innego. Rozum nakazywał zdobyć i schować mąkę i soloną słoninę. Nie dać się złapać, wywieźć, zastrzelić, zakatrupić, zamęczyć, powiesić. Zbuczyńscy przede wszystkim chcieli przeżyć. Jeśli ryzykowali wywózką do obozu koncentracyjnego – to wtedy, gdy organizowali sobie żywność. Zboże i soloną słoninę chowali w dodatkowej zamaskowanej ziemiance na skraju lasu. Głębokość i sposób zamaskowania schowka był godzien skarbca poważnych bandziorów.

W jeszcze innym sekretnym miejscu schowany był bimber. Jego zapasy uzupełniano na bieżąco. Był najlepiej wymienialnym środkiem płatniczym, znieczulającym, rozgrzewającym. Pomagał wyjść z beznadziejnych sytuacji albo pokonać strach. Straszne i beznadziejne sytuacje zdarzały się bardzo często.

Czesław był komunistą. Albo wcale nie komunistą, zależnie od tego, z kim pił. Ktoś tam na niego powiedział „rzodkiewka”. Miało to oznaczać, że z wierzchu jest czerwony, a w środku biały. Odważnie przyznawał, że wtedy wybór: być za wolną Polską czy za wolną Białorusią wcale nie wydawał się taki oczywisty.

Zdesperowani, ogłupiali młodzi patrioci chowali się gdzieś po lasach. Brudni, głodni, przemarznięci, zawszeni. Jak głodne wilki podchodzili do zabudowań, żeby zdobyć coś do jedzenia, czasem ubrania albo opatrzenia. Niekiedy był to zwykły rabunek z użyciem broni. Czasem przyjacielska perswazja: „Dajcie – jesteśmy swoi”. Bez względu na ugrupowanie, orientację polityczną, narodowość – podobnie wygłodzeni i nieobliczalni. Czasem odstawiano urzędową scenkę wojskowego zarekwirowania. „Jesteśmy wojsko. Tu mamy kwity. Tu pieczątki. Po wojnie będzie zapłacone”. Tak twierdzili partyzanci z Armii Krajowej albo ONR. Odróżniali się oni od czerwonych tym, że podejmowani posiłkiem przed i po odmawiali modlitwę, a nawet całowali gospodynię w rękę. Czerwoni napadali jak rabusie. Brutalnie.

Jedni i drudzy zachowywali się bardzo butnie, z niezachwianą pewnością, że to właśnie oni są wyzwolicielami. W takich momentach trzeba było wyciągać bimber. Mógł pomóc. Chowanie pod ziemią żywności to zwyczaj psów. W czasie wojen ludzie ten zwyczaj przejmują. Pomysł budowania sekretnych schowków na żywność przyszedł po zrealizowaniu na sąsiedniej Ukrainie zainicjowanego przez Stalina planu pięcioletniego. Zaprzyjaźnione osoby przekazywały sobie szeptem, bo słuchanie i rozpowszechnianie takich wiadomości mogło sprowadzić represje, opowieści o tym, jak straszliwego głodu zaznali ludzie wskutek dostaw obowiązkowych zarządzonych przez czerwoną władzę. W 1933 roku pierwszy raz w dziejach ludzkich umierali z głodu akurat mieszkańcy wiosek, nie miast. Opowieści o tym, jak ludzie ze wsi przywlekali się do miast po to, aby żebrać o jedzenie, a później i tak konać z głodu, nauczyły zapobiegliwości. Strach było słuchać, bo można było dowiedzieć się o tym, jak matki zjadają swoje dzieci. Jeszcze większy strach było o tym opowiadać, bo za to, za opowiadanie i słuchanie, w latach 1939–1941, więc za panowania władzy radzieckiej w Jodłówce, można też było zaznać potworności i gdzieś przepaść. Na przykład na zsyłce albo w psychuszce – rodzaju szpitala psychiatrycznego.

O takich sprawach jak miejsce kryjówek na żywność i bimber wiedzieli zazwyczaj Melchior i Staszek. Czesiek nie był dopuszczany do takich tajemnic, bo miał „za gorącą głowę”. Najbardziej ze wszystkich chciał bić Niemca. Nie bardzo wiedział, do kogo miałby się przyłączyć, aby pójść na wroga – z AK-owcami czy z sowietami, czy może z narodowcami? Nawet opity samogonem też nie wiedział.

Budowa kraju o sprawiedliwym ustroju społecznym, równych szansach rozwojowych dla wszystkich i równym dostępie do dóbr była przepięknym i jakże kuszącym motywem w naukach głoszonych przez krążących po wsiach zapaleńców. Najłatwiej połasił się na ułudę o budowaniu nowej, świetlanej rzeczywistości ten, dla kogo codzienna rzeczywistość była podła. To jest tak jak według handlowej zasady – biedak najłatwiej skusi się dobrą ceną i błyszczącym opakowaniem.

Ciekawe ujęcie mechanizmu rozprzestrzeniania się komunistycznych idei znalazłam w opowiadaniu Andrzeja Pilipiuka Czerwona gorączka w którym przysłowiowa czerwona gorączka to choroba wirusowa zżerająca mózg osób słabych. Jego bohater, doktor Paweł Skórzewski, tak mówi Dzierżyńskiemu: Wasza ohydna idea jest nie do zaakceptowania przez normalnego zdrowego człowieka. Przyswoić ją może jedynie osobnik zarażony. Człowiek, którego mózg pracuje inaczej niż u zdrowego[2].

W dalszej części tekstu tłumaczy, dlaczego rewolucja francuska wybuchła w Paryżu (Ludzie w miastach byli niedożywieni) i dlaczego jej „nowinki” nie przyjmowały się w bogatym okręgu Wandea, w którym wprowadzono je siłą i dopiero po rzezi tysięcy autochtonów[3]. Dalej są w tekście mocne słowa komunistycznego satrapy o metodach krzewienia swoich idei (w domyśle komunizmu), tam gdzie nie spotkają się one z entuzjazmem: A zatem będziemy głodzić każdy lud, który znajdzie się w zasięgu naszych rąk – syknął Dzierżyński jakby do siebie. – Zgnoimy arystokratow, burżujów, inteligencję[4].

*

Czesiek Zbuczyński poznał Saszkę jeszcze przed drugą wojną światową. Jakieś dwa lata albo rok przed. Znajomek Cześka pojawił się w wiosce podobno dlatego, że został wygnany z domu. Opowiadał o tym, że nowa żona ojca (namiętna diablica zresztą), znaczy się macocha, najpierw go sprowokowała, a później oskarżyła przed ojcem o to, że to on, Saszka, się dobierał. Zrobiło się dużo krzyków, spazmów. Podobno niesłusznie oskarżony Saszka sam wolał iść na zatracenie, niż pozostać w domu, pod jednym dachem z niebezpiecznym czortem – tą wyuzdaną, nienasyconą wiedźmą.

Taka była jego opowiastka, gdy pojawiał się w chałupach z prośbą, aby przyjęli go do roboty za jedzenie i jeszcze jakiś łach na dodatek. Nie bardzo wierzyli w to, co podał jako przyczynę wygnania z domu. Pod tym względem, że to właśnie macocha miała chętkę, a nie odwrotnie. Po jakimś czasie okazało się, że parobek miał coś za uszami. Szukał znajomości i agitował. Już nikt nie wierzył, że to biedny, wygnany z domu chłopczyna.

To, co młodziutki komsomolec-agitator opowiadał o dostępie do nauki i równym podziale dóbr dla potrzebujących, Cześkowi się spodobało. Miał głowę do nauki. Bolszewicy podobno każdemu umożliwiali oświatę. Mieli jeszcze zaprowadzić sprawiedliwość. Odebrać panom i dać najbiedniejszym. Po to, by była równość. Czesiek zapytał nawiedzonego, przejętego ideą Saszkę:

– Jak można komuś coś odebrać, jak nie będzie chciał dać?

– To trzeba będzie odebrać siłą! – odpowiedział Saszka.

– Jak to siłą? – Czesiek usiłował sobie praktycznie wyobrazić „wprowadzanie nowego ładu”.

– Bogaci będą musieli dać! Nie będzie się krwiopijców żałować. Wprowadzenie sprawiedliwości warte jest ofiary z krwi!

Niebawem przyszło się przekonać o tym, że „bogaci, czyli kułacy” to ci, którzy solidną pracą zdołali odpędzić głód, a odebranie bogatym polegało na zrabowaniu ostatniej pierzyny i kożucha.

Po kątach szeptali (cichutko, żeby się nie narazić), jakie skutki miały poczynania komunistów w rzeczywistości. Trudno było uwierzyć pojedynczym pogłoskom o czymś tak strasznym. Chociażby o umierających z głodu na Ukrainie – o Hołodomorze, wielkim głodzie wywołanym przez kolektywizację rolnictwa w latach 1932––1933. Im więcej Czesiek się dowiadywał, tym bardziej czuł się zagubiony. Byłby być może komunistą, gdyby akurat nie zobaczył splądrowanego przez komunistycznych zbirów pięknego podmurowanego domu sąsiadów. Tylko dlatego, że jeden z rabusiów-komunistów z zemsty za odrzucone zaloty córki gospodarzy upodobał sobie nazwać gospodarzy kułakami, a więc wrogami ludu. Kułactwo wynikało z wieloletniej systematycznej pracy prowadzącej, jak wiadomo, całe gospodarstwo do dostatku. Widok spustoszeń w obejściu, pogłoski o gwałtach na córkach sprawiły, że zagubiony w swoich rozterkach chłopak doszedł do wniosku, iż przystając do budujących sprawiedliwość społeczną sprzedałby swoją duszę przewrotnemu, obłudnemu diabłu.

Rozmowa pomiędzy Cześkiem a Saszką odbyła się kilka lat przed 17 września 1939 roku. Jak się później okazało, Saszka był czołowym komunistycznym agitatorem i przeprowadzał poważną organizacyjną i uświadamiającą robotę. Doprowadził też do tego, że sowieckie wojska wkraczające do pobliskiego miasteczka we wrześniu 1939 roku przeszły przez ukwieconą bramę powitalną. Podobno postawioną spontanicznie przez biedny, bo uciskany przez biełopolaków, lud.

Dwa doniesienia prasowe. Rok 1945

Jaki straszny mętlik w głowach mogli mieć ci, którzy podejmowali decyzję o wyjeździe, można przypuszczać po lekturze dwóch różnych prasowych tekstów z tamtych lat. W 1945 roku „Czerwony Sztandar” pisał:

Ogromne połacie polskiego Śląska, gdzie jest tysiące przepięknych gospodarstw rolnych, przeróżnych fabryk i fabryczek, młynów, gorzelni, cukrowni, tartaków itp. Czekają wolne, cierpliwie, na objęcie przez nas. Wszędzie tu widać duże gospodarstwa, wszędzie budynki murowane, wszędzie światło elektryczne. Przy gospodarstwach duże ogrody i sady czekające na nowego gospodarza[5].

Dalsze zdania tekstu mamią czytelnika opisem kompletnie wyposażonego, nowoczesnego, czekającego na każdego przybysza obejścia.

Wśród wysiedlanych krążyły nielegalnie wydawane i powielane egzemplarze „Biuletynu Kresowego”. Pierwszy numer został wydany w listopadzie 1945 roku w nakładzie 150 egzemplarzy. Był w nim artykuł pod tytułem Dla nas wojna trwa, w którym napisano:

Póki „wolna i niepodległa” pod okupacją sowiecką Rzeczypospolita nie otrząśnie się z tej nieproszonej opieki, nie uporządkuje się, nie okrzepnie, nie wzmocni, ci nasi „repatrianci” winni stanowić przedmurze Polski na zachodzie […] Ci, którzy umieli być przedmurzem Rzeczypospolitej na wschodzie, niech w potrzebie, z wyroku Opatrzności uporządkują nasz zachód, nim nie zwolni ich od tego obowiązku powrót na dawne placówki na wschodzie[6].

Biuletyn wydawano konspiracyjnie. Z jego treści wynikało, że wysiedlenie Polaków na Ziemie Zachodnie jest tymczasowe i należy spodziewać się następnego konfliktu zbrojnego, tym razem między zachodnimi aliantami a imperium Stalina. Liczono na to, że po oswobodzeniu się spod wpływu czerwonych powołana zostanie specjalna komisja na wzór Międzynarodowego Trybunału w Norymberdze, która rozliczy zbrodnie i wypędzenia Polaków z Kresów Wschodnich.

Decyzja o wyjeździe

W lipcu 1944 roku przez Białoruś przeszły zwycięskie wojska Armii Czerwonej. Opowiadano o „wyczynach” jej żołnierzy straszne rzeczy. Przede wszystkim o zbiorowych gwałtach i plądrowaniu.

We wrześniu tego roku do mieszkańców Jodłówki, wioski na Białorusi Zachodniej, przyszła wiadomość, że ich miejscowość nie będzie polską. Będzie Republiką Białoruską, jako jedna z republik Związku Radzieckiego. Jest wybór: albo zostać u Sowietów, albo zgłosić się do punktu repatriacyjnego, wypełnić dokumenty i wyjechać aż na Ziemie Odzyskane – teraz polskie.

Przed tym, jak Zbuczyńscy poczuli woń spalenizny i usłyszeli krzyki mordowanych, Melchior – głowa rodziny – o wyjeździe nie chciał nawet słyszeć.

– Nie pójdziemy na cudze – mówił.

– To dostaniesz paszport radziecki i będą cię mieli w ręku – taki był komentarz sąsiada. – Zrobią wtedy, co zechcą. Chłopców zabiorą do armii, was wywiozą na zatracenie na stepy albo do białych niedźwiedzi.

– Ja jestem prosty chłop, nie „czytaty, nie pisaty”, nie inteligencik. Czymże mogę władzy zaszkodzić?

Miał rację pięćdziesięcioletni już Melchior Zbuczyński.

Zbuczyńscy wraz z wychowanicą Marią zdecydowali się na wyjazd dopiero wtedy, gdy opowiedziano im o potwornych jatkach urządzanych przez ukraińskie bandy. Strach zmienił się w panikę, gdy straszne opowieści potwierdziły się w niewielkiej, bo kilkukilometrowej odległości od Jodłówki. Została spacyfikowana wioska. Bydło napastnicy zabrali. Zabudowania popalili. Mieszkańców pomordowali, z najwymyślniejszym okrucieństwem gwałcąc i torturując.

Obawa przed napaścią banderowców zaważyła na tym, że Melchior natychmiast kazał zaprzęgać, by szybko dojechać do biura przedstawiciela PKWN i zacząć wyrabiać odpowiednie dokumenty.

Wyjazd

Tygodniami jechali wagonami niedogrzanymi, bez urządzeń sanitarnych. Wcale nie mieli przekonania, że zbliżają się do ziemi obiecanej, bo od osób wracających z Polski dowiadywali się o wojennych zniszczeniach i panującej nędzy. Wojenne przejścia nauczyły, że urzędowe rozporządzenia nie mogą przynieść niczego dobrego. Na pewno obawiano się, że przy pozostaniu na terytorium Związku Radzieckiego Polacy mogą zostać deportowani na wschód. Wiadomo było, że ludzie wywożeni przez władze bolszewickie do dalekich nieprzyjaznych rejonów szybko umierają.

Grasujące w rejonach Ukrainy, Białorusi, Litwy nacjonalistyczne bandy słynęły z bezprzykładnego okrucieństwa. W ojczyźnie osadnicy też nie spodziewali się spokoju. Przewidywano powrót władz emigracyjnych i dalsze działania wojenne. Niektórzy mówili: „Niemcy jeszcze wrócą”. Tak pisano w rozrzucanych ulotkach. Ostatnie wojenne lata przyniosły wiele jeszcze innych najróżniejszych dramatów. Nie sposób było mieć pewność podjęcia słusznej decyzji przy tak bardzo różnych pogłoskach jak właśnie wtedy. Ani tu, ani tam nie można było spodziewać się niczego dobrego. Przede wszystkim bardzo bali się deportacji na wschód, na zatracenie. Szeptanina o losach zesłanych przerażała. Wiedzieli o tym, że wiosną 1941 roku odbyło się kilka wywózek. W czasie czwartej wywózki (maj – czerwiec 1941) na wschód pojechała głównie ludność ze środowisk inteligenckich, pozostali jeszcze uchodźcy, rodziny kolejarzy, rodziny osób aresztowanych przez NKWD w czasie drugiego roku okupacji, wykwalifikowanych robotników oraz rzemieślników[7].

Wysiedlano z Zachodniej Ukrainy, Zachodniej Białorusi i z republik nadbałtyckich.

Określono też czas trwania zsyłki na 20 lat. Rozmieszczeni oni zostali w Ałtajskim i Krasnojarskim Kraju, Kazachskiej SRR, obwodzie nowosybirskim oraz dorzeczu Katuni i Biji[8].

Na szarym papierze. Czerwiec 1945 roku

Maria Dąbrowska z domu Snopkiewicz jako jeden z piękniejszych momentów swojej młodości wspominała postój transportu w czerwcowy wieczór. Na terenie Białorusi zarządzono dłuższą przerwę w podróży, bo trzeba było zaczekać na doczepienie do pociągu wagonów z innego składu. Postój miał być na tyle długi, że porozpalano ogniska na łące i przygotowywano coś gorącego. W pobliżu zatrzymał się też transport z wracającymi z frontu czerwonoarmistami. Trójka żołnierzy z bałałajką podeszła do jednego z ognisk. Najmłodszy – prawie jeszcze dzieciuch – pozdrowił po polsku: „Niech będzie pochwalony”. Żołnierze wyciągnęli konserwy z tuszonką. Czerwonoarmiści zostali przyjęci do kręgu. Nie mieli broni. Było ich tylko trzech. Nie było się czego obawiać. Rozmawiali po rosyjsku, ukraińsku i polsku. Słowa i sens były zrozumiałe.

Liczyli na to, że zostaną poczęstowani gorzałką. Tytoniu też chcieli dostać. Wcale nie zainteresowali się gotującą się zupą, nie zainteresowali się przejmującym zapachem pieczonej na sąsiednim ognisku kury posypanej lubczykiem i pasternakiem. Interesował ich tylko bimber i zapalenie skręta. Na dobrze odżywionych nie wyglądali. Wychudzeni, z ziemistą cerą. Zależało im jednak tylko na alkoholu i na tytoniu, tak jakby zdążyli się już przyzwyczaić do odpędzania głodu w jakże niezdrowy sposób.

Dostali wysuszone liście własnego tytoniu wyhodowanego w ogrodzie. Starą gazetę do zrobienia skręta mieli ze sobą w kieszeniach. Zbuczyńscy wiedzieli, że samogon trzeba zachować na jakąś ostateczność, ale sąsiedzi nie pożałowali. Lody zostały przełamane. Rzewne melodie z bałałajki i alkohol odegnały wszelkie trwogi z rodzaju „Co to z nami będzie? I gdzie tak naprawdę nas wiozą?”.

W wesołej kompanii byli Zbuczyńscy z wychowanicą. Melchior, głowa rodziny, zauważył, jak łakomie czerwonoarmiści spoglądają w stronę Marysi. Na dodatek jeden z żołnierzy usadowił się przy niej. Wślizgnął się dyskretnie, bezszelestnie jak wąż. Przypadkowo dotykał już kolanem jej stopy. Najwyraźniej miał chętkę. To też ojciec rodziny zauważył. Zawołał Marię do siebie. „Masz tu być, koło mnie i nie ruszać się ani na krok!”.

Młodzieńcy na przemian ze śpiewami przy bałałajce snuli smutne opowieści o tym, co przeszli. Najsmutniejsze wydawały się śmiertelne ofiary, złożone opanowaniu rzeczywistości powojennej. Wolnością wszyscy cieszyli się dopiero drugi miesiąc. Może obawiali się siebie nawzajem, może normalnie wstydzili się za swoją armię, bo w ich wspomnieniach nie było nic o gwałtach i rabunkach dokonywanych przecież masowo na wyzwalanych ziemiach… Może akurat tego rodzaju wspomnień wcale nie chcieli przywoływać. Do zmierzchu trwał piknik. Już był formalnie pokój, nie wojna. Dźwięki bałałajki, śpiewów i żab sprawiały, że w zakończenie wojny chciało się już nareszcie uwierzyć.

Najmłodszy, Borys, rozpłakał się. Po wódce, zwłaszcza u żołnierza, normalna rzecz! Justyna – matka drugiej rodziny przy ognisku pogłaskała go po ręce. Był tak młody jak jej Staś, zastrzelony jako zakładnik przez Niemców. „Co ci, synku? Opowiedz. Będzie lżej!”. Borys wyjął z kieszeni rubaszki plik listów, zaczął pokazywać i rozpłakał się jeszcze bardziej. Jak baba.

Te listy były od matki. W dwóch kolejnych pisała o śmierci rodzeństwa – opowiedział Borys. W jednym było o poległym pod Stalingradem Anatolim, w drugim o zamordowanej prze Ukraińców Zofii, w trzecim o rozstrzelanym przez germańca Iwanie. O śmierci Anatolia rodzina dowiedziała się dopiero po roku nadziei, zupełnie przypadkowo. Nie była w tamtym roku prowadzona dokładna ewidencja zabitych ani drobiazgowa, jak u Niemców, biurokracja zawiadamiająca rodzinę o każdym unicestwionym.

Matka, żona, narzeczona ma czekać! Taka jest jej powinność jako kobiety i patriotyczny obowiązek, że ma czekać nawet wtedy, gdy nie będzie czekał już nikt. Choćby miała popaść w obłęd z rozpaczy i odtrącić wszystkie szanse uporządkowania sobie życia – ma czekać!

O tym mówiła pieśń.

O tym było napisane we wierszu.

O tym była nowelka, powieść, opera.

Jeśli nie będzie czekać nawet kilka lat, zostanie tą niegodną niczego, winną porażek wojennych szmatą. Na mężczyznę należy czekać. Jej mężczyzna może być w obozie, łagrze, stalagu, oflagu, w jakiejś chacie, daleko, u innej, na przykład Niemki, Francuzki, Włoszki, Rosjanki, Mongołki, Kałmuczki. Nieważne, skąd wróci. Ma mieć do kogo wrócić.

Listy były napisane na workowym papierze. Dwa z nich złożono w trójkąt zastępujący kopertę. Jeden z nich miał naklejone w nadmiarze, chyba trzy razy więcej niż należało, znaczki. To nadpłacanie za przesyłki było charakterystyczne dla matek piszących do dzieci na froncie albo gdzieś daleko. Wbrew radom i protestom pocztowców narzucały się z kupowaniem większej niż należało liczby znaczków, jakby od tego zależał los listu.

Wszystkie napisano kopiowym ołówkiem. Dwa z nich miały mocno zamazane litery (łzami?) i były od wymiętoszenia cieniutkie jak bibułkowe serwetki. Już nie do odczytania, ale dalej przechowywane w kieszeni żołnierskiej bluzy. Pozostali dwaj, starsi wojacy, też się rozkleili. Nieskładnie, bo mieszając słowa polskie, rosyjskie i ukraińskie, opowiadali o swoich. Zaginionych, zastrzelonych, zarąbanych siekierą. Pochowanych albo tylko gdzieś tam zakopanych. Przy wspomnieniu o kolejnych zabitych kolegach poszły łzy. Rozpłakali się wszyscy…

Felicja pocieszała, że taki los ich wszystkich naokoło. „Czy ktoś nas pytał, czy chcemy tej wojny?” – odezwała się odważnie. Zupełnie jak pani, a nie jak prosta chłopka. Na pożegnanie przytuliła go i ucałowała chłopaka-żołnierza jak syna. On przytulił i pocałował kobietę w rękę. Z czcią, jak matkę poległych. Chociaż to „Polaczka z Białorusi” i jeszcze niedawno była ze swoimi dziećmi po drugiej stronie frontu.

Podróż

Całe zło, za które przeklina się czasy wojenne, takie jak strach, głód, brud, przemoc i oszustwo, spotkało Zbuczyńskich podczas wywózki.

Podróż Zbuczyńskich z przygarniętą, już dorastającą krewniaczką Marią Snopkiewicz, trwała trzy tygodnie. Innym zdarzało się jechać dużo dłużej. Mieli normalny, zamknięty wagon. Z piecykiem. Dlatego, poza zawsze wojowniczym Cześkiem, który stracił na przestoju oko, odbyli podróż bez poważniejszego uszczerbku na zdrowiu jak inni. Odkrytymi lawetami też podróżowano. Nawet z dziećmi. Wtedy spędzano czas na drzemce w zawiniątku z kołder, pierzyn, koców.

Przesiedleńcy organizowali się w ten sposób, by na wszystkich etapach podróży mieć towarzystwo sąsiadów. Bardzo ważne było trzymanie się w kupie. Zazwyczaj w jednym wagonie podróżowali sąsiedzi, w jednym transporcie rodziny z jednej miejscowości, po to, aby na miejscu też zamieszkać razem. Lepiej zawsze mieć niekoniecznie lubianego sąsiada, niż zdać się na zdemoralizowanych przez wojnę, często uzbrojonych bandziorów. Zbuczyńscy też dzielili wagon z dwiema dużymi rodzinami. Wiadomo było, jak nikłe bezpieczeństwo zapewnia wojsko. Jak łatwo o kradzież albo rozbój. Kosztowności poukrywali bardzo głęboko. Jak tylko kto umiał wymyślić.

Kiedy transport dotarł do granicy polsko-radzieckiej, ruszyły zbiórki alkoholu dla sowieckiej straży granicznej. Ściągano po pół litra wódki i przekąski od każdego wagonu. Ci, którzy nie chcieli dać pogranicznikom łapówki, mieli mieć rewizję. Kto nie miał alkoholu, mógł wykupić się pieniędzmi. Tym razem krzywdę wyrządzał niekoniecznie okupant, ale wyzwoliciel albo i swój. Postój eszelonu gdzieś jeszcze na terenie byłej Generalnej Guberni trwał kilka dni. Na tyle długo, że wyprowadzono zwierzęta na popas. Wszyscy wylegli wtedy na łąki przy lesie. Dwaj milicjanci i kilku chłopców zaprowadziło bydło w kierunku jakiegoś strumyka. Wtedy na koczujących napadła banda wyrostków z kamieniami i procami. „Kacapy, won” – krzyczeli. Wywiązała się bójka. Oczywiście, że jako jeden z pierwszych rzucił się gorący Czesiek. Miał tylko nóż. Milicjanci przybiegli na pomoc napadniętym. Bydło na chwilę stracono z oczu. Rozległ się strzał oddany przez opiekującego się transportem oficera i wystraszone krowy uciekły. Zanim rozgoniono napastników, bydło było już daleko. Nie wróciła żadna krowa z tych, które były akurat przy strumyku. Pasażerowie pociągu w większości zostali pozbawieni swoich żywicielek. Zbuczyńscy swojej Krasej już nie mieli.

W innej wiosce miejscowi pożałowali podróżnikom nawet wody. Postój przedłużył się do trzech dni. Maria Snopkiewicz wybrała się z dwiema koleżankami z pociągu z wiadrami po wodę. Jak się okazało, zrobiły błąd, wychodząc tak małą grupą. Należało mieć towarzystwo mężczyzn. Najlepiej uzbrojonych. Kobiety znalazły się na głównym placyku przy publicznej pompie. Tej samej, z której brały wodę poprzedniego dnia i jeszcze poprzedniego, wtedy całą gromadą. Napełniły wiadra wodą i niosły w kierunku pociągu. Napadły ich wtedy miejscowe kobiety i ze słowami „Nie chcemy ruskich, wynoście się” zaczęły kopać pełne wiadra, tak żeby wylać cenną wodę. Nie pomogły tłumaczenia „My nie ruskie”.

– To po co tutaj przyjeżdżacie? Pewnie kołchozy zakładać!

– Zawołamy naszą milicję – postraszyła któraś.

– Nikogo nie zawołacie! Konwojent i maszynista pijani. Piją od wczoraj – oświadczyła jedna z nich, podpierając się widłami. Mogła mówić prawdę, bo od dwóch dni nikt maszynisty ani konwojenta przy transporcie nie widział. Prawdopodobnie gdzieś u miejscowych znaleźli gościnę i poczęstunek.

Strasznie upokorzone musiały uciekać, bo do awantury przyłączyła się dzieciarnia rzucająca kamieniami. Dopiero po powrocie do pociągu, kiedy już strach paraliżujący zmysły i dający napęd do ucieczki puścił, Maria rozszlochała się na dobre i na dłużej. Za byłą granicą niemiecką nie było już napaści na Polaków, ale za to byli wałęsający się, uzbrojeni czerwonoarmiści.

Kiedy pociąg zatrzymał się w małym miasteczku, przyszła ich cała zgraja – pijanych i obdartych. „Dawajcie czasy” – wrzeszczeli i wyciągali pepesze. Też wywiązała się przepychanka. Kilku chłopaków z pociągu zdążyło się przez tych kilka dni już skumać. Zdołali podejść napastników szarpiących się z przestraszonymi kobietami. Niestety, kilka strzałów z pepeszy zdążyło paść. Skończyło się na dwóch postrzałach, w tym jednym śmiertelnym. To nie wszystko. Konwojent pociągu wymęczonym pasażerom oświadczył, że nie pojadą dalej, jeśli nie zrobią „zsypki dla maszynisty na rozpalenie pod kotłem” i na wymianę bandaży na kołach. Od każdej rodziny należało się tysiąc rubli.

Dobrze się wspomina sytuacje, choćby najstraszniejsze, z których wyszło się obronną ręką. Kiedy się zwyciężyło, uciekło, oszukało, rozbroiło napastnika wdziękiem. Inaczej jest, jeśli się cierpiało i było się bezradnym wobec silnych krzywdzicieli. Wtedy dobrze jest zapomnieć, jak bardzo się było maleńkim i upodlonym.

Okazuje się, że szczere wyznania repatriantów są możliwe do uzyskania dopiero kilkadziesiąt lat po przeżytym koszmarze. Dopiero wtedy, kiedy rany się zabliźniły, dotykanie ich już nie boli. Relacje repatriantów w dostępnej literaturze, na przykład w zebranych relacjach Mirosława Maciorowskiego zawartych w książce Sami swoi i obcy. Z kresów na kresy. Reportaże są króciutkie. Najczęściej kilkuzdaniowe informacje o tym, że podróż trwała kilka tygodni. Było brudno, głodno i straszno. Jeszcze o zsypkach dla kierowników pociągu, maszynistów i kierowników wagonu.

O czym tu właściwie było opowiadać?

O tym, jak ciało swędziało od wrzodów i liszai po kilku tygodniach bez możliwości porządnego umycia się.

O tym, jak trzeba było pokonać skrępowanie przy załatwianiu naturalnej potrzeby, bo ubikacją był otwór w podłodze.

O tym, jak na postoju po pierwsze przynosiło się wodę i wytrzepywało wszy.

O tym, jak śmierdziały przepocone ciała.

O tym, jak zmęczeni ciągłym niepokojem i upokorzeniami ludzie robili się kłótliwi albo zrzędliwi.

O tym, jak ciężko podjąć właściwą decyzję, jeśli w takiej podróży ktoś zachoruje, co wcale nie zdarzało się rzadko.

O tym, jak głębokie jest uczucie krzywdy, kiedy kierownik pociągu wygłosi komunikat o tym, że pociąg nie pojedzie dalej, dopóki pasażerowie nie zrobią składki na „rozpalenie pod kotłem”.

O tym, jaka rozpacz się rozlewa od szerzenia ponurych, ale zupełnie poważnie przyjmowanych wieści o tym, że tak naprawdę to nie wiadomo, dokąd jadą. Może zupełnie gdzie indziej niż napisano, po to, by po przywiezieniu na tereny rolnicze zmusić ich do utworzenia kołchozu, a później do niewolniczej harówy jak na zsyłce.

O tym, jaki strach ogarniał wszystkich przy przedłużającym się nie wiadomo dlaczego do kilku tygodni postoju całego eszelonu.

O tym, jak przykro było na widok wydającej z powodu braku pożywienia ostatniego tchnienia żywicielki – krowy.

O tym, jak się serce krajało, gdy słabło maleńkie dziecko, bo mama z głodu traciła pokarm, a mlecznych krów w transporcie już nie było.

O panicznym strachu i upokorzeniu, kiedy pijani czerwonoarmiści z bronią w ręku zażądali: „Dawać czasy!” albo „Dawać wodku!”.

O tym, co mogli odczuwać znękani i pookradani w czasie podróży wygnańcy (słowo „repatrianci” w przypadku osób z kresów zmuszonych do zasiedlania Ziem Zachodnich i Północnych nie jest zgodne z językiem prawniczym), gdy widzieli długie, prowadzone czasem przez dwa parowozy, składy z odkrytymi lorami i węglarkami pełnymi zdobycznego bogactwa: maszyn rolniczych, traktorów, samochodów osobowych, motocykli, mebli, fortepianów itd.

O tym, jakie wrażenie wywoływał widok „wojennych ran” na przepięknych, zielonych i ukwieconych (transporty odbywały się przede wszystkim w miesiącach wiosennych i letnich) lasach i łąkach, takich jak spiętrzone zestawy wykolejonych transportów, czołgi powywracane do góry gąsienicami, czasem rozkładające się ciała poległych.

Zbuczyńscy zrezygnowali z możliwości przejęcia poniemieckiego gospodarstwa z dalszą perspektywą otrzymania przydziału ziemi z zapowiadanej reformy rolnej. Przeraziło ich zagrożenie wprowadzenia komunistycznych porządków, w tym zakładania kołchozów. Wiele osób z transportu o tym mówiło. Nie bardzo było wiadomo, dokąd i po co jadą. Widać było, że sowieci rządzą. Wszyscy widzieli, jak ładują na swoje pojazdy rowery i fortepiany. Ktoś pokazał rower zawieszony na drzewie.

Lepiej nie ufać pod żadnym względem zapewnieniom komunistycznych władz, związanych z czerwonym sojusznikiem. Co do tego duża część podróżujących była zgodna. Zwłaszcza ta, która miała już jakieś doświadczenia w relacjach z komunistycznymi władzami. Najpierw obiecanki otrzymania cudzej ziemi – mówiono – a potem niby spółdzielnie, a tak naprawdę kołchozy, czyli coś w rodzaju obozu pracy ze wspólnym kociołkiem jadła i nadzorującymi kacapami.

Melchior Zbuczyński zadecydował, że nie należy dać się nabierać na zajmowanie poniemieckich, tymczasowo tylko opuszczonych przez Niemców gospodarstw, tylko próbować szczęścia w mieście.

[1] Ewa Woydyłło, Poprawka z matury, Kraków 2009, s. 132.

[2] Andrzej Pilipiuk, Czerwona gorączka, Lublin 2011, s. 44.

[3] Tamże, s. 45.

[4] Tamże, s. 48.

[5] Polskość Ziem Zachodnich odradza się. Dolny Śląsk czeka, „Czerwony Sztandar”, 7 lipca 1945, nr 133 (770). Powyższy fragment odnalazłam w albumie Wysiedlenia, wypędzenia i ucieczki 1939–1959. Atlas ziem Polski, Warszawa 2008.

[6] „Biuletyn Kresowy”, http://kresy.info.pl/menu-serwisu/publikacje/246-biuletyn-kresowy.

[7] Wysiedlenia Polaków podczas II wojny światowej, http://pl.wikipedia.org/wiki/Wysiedlenia_Polak%C3%B3w_podczas_II_wojny_%C5%9Bwiatowej#Czwarta_deportacja.

[8] Tamże.

REDAKCJA: Anna Strożek

KOREKTA: Aleksandra Tykarska

OKŁADKA: Wiola Pierzgalska

KONWERSJA DO EPUB/MOBI: InkPad.pl

© Halina Grochowska i Novae Res s.c. 2015

Wszelkie prawa zastrzeżone. Kopiowanie, reprodukcja lub odczytjakiegokolwiek fragmentu tej książki w środkach masowego przekazuwymaga pisemnej zgody wydawnictwa Novae Res.

Wydanie pierwsze

ISBN 978-83-7722-772-5

NOVAE RES – WYDAWNICTWO INNOWACYJNE

al. Zwycięstwa 96/98, 81-451 Gdynia

tel.: 58 698 21 61, e-mail: sekretariat@novaeres.pl, http://novaeres.pl

Publikacja dostępna jest w księgarni internetowej zaczytani.pl.

Wydawnictwo Novae Res jest partnerem

Pomorskiego Parku Naukowo-Technologicznego w Gdyni.