Okładka

Karta tytułowa

Prolog
Wóz albo przewóz

— A to mi się nie podoba, Daniel. Porywasz się z motyką na słońce.

— Dlaczego? — spytał Sateck, chociaż dobrze wiedział, jaką myśl redaktor naczelna ukryła w tym stwierdzeniu.

— Doktor Zych dzwonił — powiedziała Szpalta z naciskiem na stopień naukowy. W dowodzie osobistym miała Mirosława Krupa, ale wszyscy w redakcji jak nie kpili ze Szpalty, to kadzili Szpalcie albo lekceważyli Szpaltę lub tłumaczyli się przed Szpaltą. Podobno gdy została naczelną gazety, czego Daniel nie pamiętał, nie odróżniała łamu od szpalty. Każdą stronę nazywała paginą. W przeciwieństwie do starszych dziennikarzy na czcionkę mówiła font, na dodatek wszystko chciała natychmiast zmienić. Ale czy to dziwota, skoro wcześniej nie miała do czynienia nawet z gazetką parafialną? Przed zajęciem gabinetu naczelnej była asystentką na uniwersytecie, a ponieważ w terminie nie obroniła pracy doktorskiej, rektorowi udało się przekonać Bożejkę, aby oddał w jej ręce redakcję gazety. — Doktor Zych od niedawna jest dyrektorem biura pani poseł Anitty Carewicz — dodała Szpalta i zamilkła, jakby chciała dać Sateckowi do zrozumienia, kto się z nią kontaktuje.

Aha, trzęsiesz się ze strachu, bo jeszcze jeden urzędas poczuł się ważny i zbeształ cię jak kowal burą sukę — przeleciało przez myśl Sateckowi. Przyczepiasz się bez powodu do dziennikarzy, trujesz dupę, nakazujesz, o kim, jak i co mają pisać, chociaż samodzielnie nie skleciłaś najprostszej informacji. Rzucisz kilka koślawych zdań na papier i wołasz stażystę, aby na podstawie tez, jak nazywasz swoje gryzmoły, ułożył tekst, pod którym podpiszesz się i za który każesz sobie wypłacić wierszówkę. Jesteś pionkiem w rękach zielonogórskich notabli, o czym wiem najlepiej, dlatego uciekasz przede mną wzrokiem, bo się mnie wstydzisz. Twoje ambicje niewiele obchodzą właściciela gazety, który żąda coraz większych zysków, a ty zdajesz sobie sprawę, że wspięłaś się na szczyt swoich możliwości menedżerskich. Następny krok będzie oznaczał twój upadek, dlatego chcesz dać dyla do Sejmu albo Senatu, a gdybyś znała angielski, to jeszcze dalej, na przykład do Brukseli.

— Wedle dyrektora Zycha pani poseł Carewicz uważa…

— … że nie powinienem zajmować się świętej pamięci Kunickim — dokończył Sateck z drwiną w głosie.

— Gdyby chodziło tylko o ciebie, doktor Zych nie dzwoniłby do mnie — skontrowała go Szpalta, przybrawszy minę szefowej. — Chodzi o gazetę, którą ja kieruję i której opinia ma zasadniczy wpływ na to, co się dzieje w regionie.

Srały muchy, będzie wiosna, pomyślał Sateck. Dawno minęły lata, kiedy opinia gazety coś znaczyła i nawet partyjni urzędnicy trzęśli portkami na widok dziennikarzy.

— I co usłyszał dyrektor biura poselskiego pani Anitty Carewicz? — spytał ironicznym głosem.

Szpalta nie odpowiedziała. Takiej reakcji Sateck się spodziewał. Przecież gdyby naczelna zapewniła Zycha, że gazeta przestanie zajmować się Kunickim, to pewnie miałaby przeciw sobie właściciela wydawnictwa. Redaktor naczelna, choćby najbardziej obiektywnego dziennika w takim mieście jak Zielonagóra, nie może robić, co się jej podoba. Musi być po stronie jednych i przeciw drugim. Najtrudniejszy jest wybór: kiedy i po stronie których stanąć, aby jak najmniej stracić.

— Nie traktuj tego, co powiedziałam, jako bezwzględnego zakazu. Reporterowi z twoją wiedzą i doświadczeniem niczego nie potrafię zabronić. Mogę jedynie nie pozwolić na druk twoich tekstów. Oczywiście wyłącznie dla dobra gazety. Przemyśl również to, czego nie powiedziałam, a o czym dobrze wiesz. — Szpalta sięgnęła po chusteczkę i wytarła dłonie. Zawsze gdy sytuacja ją przerastała albo brakowało jej argumentów, natychmiast pociły się jej ręce.

— Krótko mówiąc: gdyby prokurator miał cień wątpliwości, że Kunicki nie popełnił samobójstwa, nie umorzyłby sprawy.

To samo powiedziała kilka godzin później komisarz Ilona Mrozińska.

— Chyba nie muszę ci tłumaczyć, że kiedy prokurator zdecyduje o umorzeniu śledztwa, już nikt nie zajmuje się tą sprawą. Jej akta trafiają do archiwum.

— Kunicki nie prowadził auta po pijaku ani nie umarł z powodu raka prostaty. To były poseł, właściciel bez mała co drugiej firmy w mieście, cichy kandydat na marszałka województwa — przypomniał jej Sateck.

— Daniel, od dnia gdy przestałeś być moim kolegą w pracy, niewiele zmieniło się w komendzie. Nadal każdy policjant ma robić to, co mu każe i z czego rozlicza go przełożony — powiedziała Mrozińska z wyraźną ironią. — Dla mnie jako komisarz pełniącej obowiązki naczelnika wydziału kryminalnego, przyjacielu, to, co się wydarzyło w nocy z trzeciego na czwartego stycznia w apartamencie przy Waszczyka, już jest kroniką taką samą, jak postrzelenie myśliwego na polowaniu pod Zawadą czy zabójstwo kelnerki w parku Tysiąclecia. Kończę jedno śledztwo, zaczynam następne. I tak chcę dotrwać do emerytury.

Sateck już miał zamiar spytać, czy Mrozińska widziała przedwojenny rewolwer firmy Astra i wie, jaką siłę odrzutu ma broń starego wzoru, jednak wtedy musiałby ujawnić nazwisko konsultanta, a obiecał Staszkowi, że nikomu nie zdradzi, z kim na ten temat rozmawiał. Wloty kul znajdowały się pod lewą piersią, wyloty nad prawym pośladkiem. Była asystentka w dawnym biurze poselskim Kunickiego potwierdziła, że jej szef jak większość ludzi na świecie był praworęczny. Według Staszka prawą ręką takich strzałów nie jest w stanie oddać nawet on, olimpijczyk z Tokio i Montrealu, latem dorabiający w cyrku, a zimą na polowaniach dewizowych. Teoretycznie Kunicki mógł strzelić tak, jak to opisał Daniel, gdyby trzymał rewolwer w lewej dłoni i oburącz nacisnął spust kciukiem. Stara astra waży ponad kilogram. Po pierwszym strzale siła odrzutu powinna wytrącić rewolwer z rąk Kunickiego, a on, jeśli to prawda, jeszcze raz nacisnął spust.

— O ile znam się na ludziach, a jak wiesz trochę liznąłem psychologii, mężczyzna, który cieszy się powszechnym szacunkiem, zaraża pomysłami otoczenie, mimo narzekań innych przedsiębiorców, odnosi sukcesy w biznesie, nie choruje i tak dalej, nie ma powodu rozstawać się ze swoim życiem.

— Decyzja prokuratora jest ostateczna. Ja zrobiłam to, co mi kazano: ustaliłam miejsce śmierci, potwierdziłam dane personalne denata oraz zebrałam wstępne dowody w sprawie. Na rękojeści rewolweru znajdowały się wyłącznie odciski Kunickiego. Na tej podstawie prokurator doszedł do wniosku, że prowadzenie dochodzenia byłoby stratą czasu, bo to… bezsporne samobójstwo — powiedziała komisarz takim głosem, jakby i ona nie wierzyła, że Kunicki zastrzelił się z astry. — Czy mam ci przypomnieć, Daniel, że robię tylko tyle, ile każe szef i za co płaci mi państwo?

— Bez żadnych wątpliwości zgadzasz się z decyzją prokuratora?

— Pytasz jako dziennikarz czy jako były kolega z pracy?

— Kwestia śmierci Kunickiego śmierdzi na kilometr.

— Szkoda czasu twojego i mojego — to było ostatnie zdanie komisarz Mrozińskiej.

Był przekonany, że Syski nie zgodziłby się na takie zakończenie śledztwa, ale nadkomisarz już czwarty miesiąc jest na zwolnieniu lekarskim po tym, jak niezidentyfikowane auto potrąciło go na przejściu dla pieszych koło więzienia. Obowiązki naczelniczki wydziału przejęła komisarz Mrozińska, kobieta z niemałym doświadczeniem w pracy kryminalnej, lecz zbyt spolegliwa wobec zwierzchników.

Sateck zadzwonił do prokuratora przekonany, że kto, jak kto, ale on, z takim doświadczeniem i nazwiskiem, długo nie będzie czekał na rozmowę.

— Wyjeżdżam do Jachranki na kursokonferencję — usłyszał. — W przyszłym tygodniu mogę. Najlepiej w samo południe, na przykład w środę. O nie! W środę mam zajęcia na uniwersytecie. Zapraszam w czwartek.

Pięć minut przed dwunastą w czwartek Daniel był w sekretariacie rzecznika prasowego prokuratury okręgowej. Najpierw Andrzej Carewicz udał zdziwienie, potem próbował zasłonić się innymi pilnymi zajęciami, w końcu pozwolił mu wejść do swego pokoju, ale nie spytał, czy wypije kawę.

— Na wniosek policji śledztwo zostało umorzone. Akta przekazaliśmy do archiwum centralnego. Taka była decyzja przełożonych. Zatem, redaktorze, proszę nie pytać mnie o tę sprawę. Amen. Kropka.

— Wedle policji wniosek o umorzenie śledztwa wyszedł stąd, z prokuratury.

— Nie powinienem, a powiedziałem… bo od dawna redaktora podziwiam i szanuję.

— Nic a nic…?

— Domyślam się, że pan wątpi w samobójstwo Kunickiego. Ma pan prawo. — Na czole Carewicza wystąpił pot, ale nie pozwolił Sateckowi potwierdzić wątpliwości. — To na pewno było samobójstwo. Chce pan wiedzieć, na jakiej podstawie tak twierdzę? Ano, redaktorze, Helena Kunicka była zwyczajną, czyli tak zwaną słabą kobietą. W dodatku z psychiką, którą można nazwać anemiczną. Skąd o tym wiem? Przede wszystkim z doświadczenia życiowego i ze szkoleń dla prokuratorów. Redaktor pewnie też słyszał, że kobiety mocne psychicznie po wyjściu za mąż zachowują swoje nazwisko albo dodają do niego nazwisko męża. Kunicka w poprzednim związku nazywała się Tyra. Jej panieńskie nazwisko to Rumacha.

— Panie prokuratorze…

— Wiem, redaktor jest reporterem śledczym. Redaktor nieźle zna się na robocie policyjnej. Danielu, w imię naszej dawnej znajomości bardzo proszę o to, by przestał pan zajmować się sprawą śmierci Kunickiego. Naprawdę szkoda czasu.

To oznacza, że nawet dla zaspokojenia własnej ciekawości nie zajrzę do akt, stwierdził w myślach Daniel. Nie przekonam go. I gdy już szykował się do wyjścia, Carewicz najpierw przymknął powieki, jakby ze wstydem przyznając mu rację, a potem przekrzywił głowę i po omacku sięgnął ręką do szuflady biurka. Założywszy okulary na nos, wyjął plik papierów z niebieskiej teczki i bardziej wyjaśniał niż czytał:

— O której godzinie Kunicki wrócił do swego apartamentu przy Waszczyka? Nie ustalono. Skąd? Tego również nie ustalono. Przyjechał sam czy ktoś go przywiózł pod dom? Nie wiadomo. W jakim celu wrócił? Też nie wiadomo. To znaczy wiadomo. Aby za pomocą broni palnej pozbawić się życia. Specjaliści dowodzą, że prawie wszystkie samobójstwa mają miejsce w nocy. — Prokurator podniósł oczy na Satecka, jakby chciał się dowiedzieć, czy po tym, co usłyszał, ma jeszcze wątpliwości.

— Ogólniki.

— Ogólniki? — roześmiał się Carewicz. — To proszę, szczegóły, które powinny zaspokoić ciekawość redaktora. Około godziny trzeciej przez telefon Kunicki poprosił swoją córkę, Barbarę, by natychmiast przyjechała na Waszczyka. Kiedy tam dotarła, znalazła go w zakrwawionej koszuli, z głową na oparciu fotela. Był przytomny. Spytała, co się stało. Odpowiedział niezbyt zrozumiale. Córka zadzwoniła pod numer 112. Podoficer dyżurny straży pożarnej, gdzie znajduje się stanowisko kierowania służbami, wezwał karetkę, ale nie zgłosił tego faktu policji, co oznacza naruszenie regulaminu. Został ukarany naganą przez przełożonych… O, to może być ciekawe. W toku śledztwa ustalono, że już w karetce ratownicy podjęli decyzję o przewiezieniu Kunickiego na blok operacyjny. Następnego dnia, gdy doktor habilitowany Mahmud Ghanen wybudził go z narkozy, pacjent wyjaśnił, że sam się postrzelił. Jak to zrobił? Rewolwer oparł rękojeścią o blat biurka, przy którym siedział, lufę skierował w swoją stronę i kciukiem nacisnął na spust. W ten sposób oddał trzy strzały. Kunicki przeżył, bo pociski nie uszkodziły serca i naczyń krwionośnych. Na pytanie doktora Ghanena, dlaczego chciał odebrać sobie życie, odpowiedział, że od pewnego czasu miał wszystkiego dość. Wyjaśnił, że banki nie chciały kredytować jego przedsięwzięć. Prowadzenie działalności biznesowej stawało się niemożliwe. Dlatego się załamał. Nawet zaczął nadużywać alkoholu. Wniosek? Próba samobójcza spowodowana długotrwałą depresją, być może spotęgowana działaniem środka odurzającego. Dopiero kolejnego dnia doktor Ghanen skontaktował się z dyrektorem szpitala, a ten bezzwłocznie powiadomił prokuraturę. Proszę nie pytać, czy doktor Ghanen złamał prawo i dlaczego tak późno poinformował swego zwierzchnika o przyczynie hospitalizacji pacjenta. Tę sprawę prokuratura wyłączyła do osobnego postępowania. Przesłuchanie Kunickiego okazało się niemożliwe najpierw z powodu pooperacyjnego osłabienia organizmu, a potem zapadł w śpiączkę i, mimo starań doktora Ghanena, nie odzyskał przytomności. Zmarł po niespełna trzydniowym pobycie na oddziale intensywnej opieki medycznej. Zmarł, ponieważ operujący go chirurg nie zauważył trzeciego pocisku tkwiącego pod żyłą główną. W takiej sytuacji, zgodnie z obowiązującymi procedurami, śledztwo można umorzyć, tym bardziej że przeprowadzone w laboratorium policyjnym badanie potwierdziło obecność linii papilarnych Kunickiego na rękojeści rewolweru. Zdaniem biegłego przy odpowiednim trzymaniu rewolweru oburącz oddanie strzałów było możliwe w taki sposób, jak to opisywał. Przesłuchiwani na okoliczność śmierci współpracownicy Kunickiego i jego żona potwierdzili niepowodzenia finansowe oraz fakt, że ostatnio zachowywał się dziwnie i częściej sięgał po alkohol. Wyłącznie jego córka z pierwszego małżeństwa, nawiasem mówiąc, świeżo upieczona doktor psychologii naszego uniwersytetu, opowiadała co innego. Niestety, nie potrafiła przedstawić przekonujących dowodów… Czy Kunicki zostawił list pożegnalny? Prawdopodobnie nie. W każdym razie nie wiemy o jego istnieniu. To jest jedyna wątpliwość, jakiej nie udało się wyjaśnić w śledztwie. Biegłych z zakresu filozofii biznesu i psychopatologii nie zdziwiło zachowanie Kunickiego. Wiele osób osiągających w krótkim czasie wysoką pozycję w interesach nie odchodzi z tego świata śmiercią naturalną. Część ginie w wypadkach lotniczych lub drogowych, część popełnia samobójstwo albo staje się ofiarą napastnika czy mściciela. — Carewicz zamknął teczkę i wsunął ją do szuflady biurka. — Myślę, że w pełni zaspokoiłem ciekawość redaktora. A jeśli ma redaktor jakieś pytania, proszę zachować je dla siebie. Naszym zdaniem wszystko, co dotyczy śmierci Kunickiego zostało wyjaśnione. To było sa-mo-bój-stwo. A wie redaktor, jaki jest najważniejszy motyw samobójców? — Sateck nie odpowiedział. — Po prostu nie chce się żyć.

— Skąd pan to wie?

— Niech jego dusza spoczywa w spokoju — dodał prokurator, ocierając pot z czoła. — Życzę redaktorowi wielu ciekawych publikacji i dociekliwych czytelników. Proszę o mnie nie zapominać. Zawsze pomogę, oczywiście w miarę możliwości. — Carewicz wstał i wyciągnął rękę do Satecka. Ten jednak spytał, czy na pewno nie tylko jako prokurator, ale i wykładowca uniwersytecki nie ma żadnych wątpliwości.

— Żadnych.

— Z ręką na sercu?

Carewicz podniósł prawą dłoń, wyciągnął dwa palce jak radny podczas ślubowania i powiedział:

— Tak mi dopomóż Bóg.

— Jestem dziennikarzem, jak pan wie, z dłuższym stażem w milicji i epizodycznym w policji. Pracując w pionie kryminalnym, jeździłem na szkolenia do polskiej Piły i czeskiego Holeszowa. Tam uczono mnie, że w przypadku samobójcy biegły z zakresu balistyki powinien potwierdzić ślady GSR, galvanic skin response, czyli osmalenia i opalenia powstałe po strzale na ciele i odzieży. Tylko ich obecność uzasadnia twierdzenie, że doszło do samobójstwa.

— Mnie również szkolono, ale nie w szkółkach w Pile i Holeszowie, tylko na poważnym uniwersytecie w Krakowie.

— Jak wyglądały ręce Kunickiego? Czy na jego koszuli znajdowała się sadza i niespalone okruchy prochu?

— Ewentualne odpowiedzi na pytania redaktora wykraczają poza ramy tego, co mogę przekazać jako rzecznik prasowy okręgu prokuratorskiego.

— Mógłby pan mnie poinformować i o tym, o co spytałem, gdyby w teczce, którą ma pan w szufladzie był protokół podpisany przez biegłego batalistę. To znaczy, gdyby prokuratura zleciła przeprowadzenie oględzin odzieży i ciała Kunickiego. Panie prokuratorze, dlaczego badanie wykluczające lub potwierdzające samobójstwo nie zostało zrobione? — Carewicz już nie udawał, że nie ma czasu na rozmowę.

— Do widzenia, redaktorze. — Chwycił Satecka za łokieć i niemal siłą wypchnął do sekretariatu. Mimo że rozmowa trwała najwyżej kwadrans, Carewicz spocił się tak, że Daniel czuł jego zapach. Aha, o coś zahaczyłem, przeleciało przez myśl dziennikarzowi. A może to była próba zabójstwa na zlecenie? W środowisku ludzi majętnych pieniądze są na pierwszym miejscu, pomyślał. Prokurator to odkrył i się przestraszył albo ktoś nad nim nakazał, aby ukręcił łeb sprawie. To się opłaci, doktorze Carewicz. Jeśli zlekceważy pan polecenie, nie doczeka emerytury.

Ad rem
Wina świętego Krystyna
Zielonagóra, al. Niepodległości,
14 lutego, pora obiadowa

Danielowi Sateckowi dogryzał głód, zszedł więc do sutereny, gdzie w dzień był klub dziennikarza, a wieczorem jazgotliwy bar z kawiarnią. Jeszcze niedawno każdy, kto dostał się wprost z ulicy do tego przybytku, czuł się szczęśliwy. Dziś wokół stolików najwięcej było stażystów i początkujących redaktorów, marketingowców, przedstawicieli handlowych i ich rówieśników z miasta, którzy co chwilę wybuchali śmiechem, toteż wrzawa była tu jak w niedzielę wieczorem w Bachus Arenie na meczu koszykówki. Większość przychodziła do klubu dlatego, że panowała taka moda. Nie tak dawno młodzi ludzie zaglądali do kafejki przy salonie wystawowym, potem trudno było znaleźć wolny fotel w kafejce u aktorów, jeszcze wcześniej panowała moda na Ratuszową konkurującą z Palomą i Topazem. Przy stoliku za filarem, gdzie było miejsce dla dwóch szczupłych osób, sekretarka redaktor naczelnej czekała na kelnerkę. Sateck nie miał wątpliwości, że nie tylko pozwoli mu usiąść obok siebie, ale i ucieszy się, mimo to spytał:

— Czy mogę się dosiąść?

— Właśnie dla pana redaktora zajęłam miejsce — skłamała i jakby się zawstydziła, a po chwili, gdy usiadł na wprost niej, uśmiechnęła się bardziej kokieteryjnie niż przyjaźnie. Dołeczki w jej policzkach zrobiły się jeszcze głębsze.

— Mimo siwizny nad uszami i bardzo wysokiego czoła z wszystkimi w redakcji jestem na ty. Nawet z tegorocznymi absolwentami uniwersytetu, których niedawno egzaminowałem z wiedzy o strukturze tekstów. Taki tu panuje zwyczaj. Jedynie z panią… — spojrzał na nią jakby z przyganą. — Jestem Daniel. Tak będzie łatwiej się porozumiewać.

Znowu się zawstydziła i spuściła wzrok na blat stolika. Po chwili, już nieco ośmielona, powiedziała:

— Magdalena. — Nie wiedziała, czy to wystarczy, bo może powinna wyciągnąć rękę i pozwolić, aby Sateck musnął ją ustami. — Wyłączając szefową, wszyscy mówią do mnie Magda.

— Ładnie. Madzia jeszcze ładniej. Albo Magdusia.

— Ojciec mówił „Gdusia”, mama „Magda”. A jakie jest zdrobnienie od Daniel?

— Mama i ciotka mówiły „Deduś” albo „Dańcio”, dla ojca byłem „Danielkiem”. W liceum dziewczyny wołały „Dany”, a ja wolałem być „Danczesem”. Żona przekonała się, że jestem uparty, niezależny, odważny, stawiam sobie ambitne cele i co ważne — wyprostował się, jakby chciał podkreślić swoje znaczenie — najczęściej je osiągam. Czyli sama powaga z odrobiną pychy. Wedle Miśki, to znaczy żony, do kogoś takiego nie można zwracać się jak do służącego. Dlatego woła: „Daniel, idź do sklepu”, „Daniel, wyrzuć śmieci”, „Daniel, od tygodnia codziennie cię proszę, abyś wkręcił żarówkę w łazience”, „Daniel to, Daniel tamto”. Przyjaciele mówią „Danek”. A w ogóle moje imię jest pochodzenia biblijnego. Nosił je któryś prorok. Znaczy: Bóg jest moim sędzią.

— Czyli oprócz miejsca pracy łączą nas biblijne imiona — powiedziała, jakby chciała zakończyć dyskusję na ten temat.

— Boże, jaki jestem głodny.

— Ja też i jeśli w ciągu pięciu minut kelnerka się nie zjawi, będę musiała wrócić do sekretariatu, bo szefowa nie lubi, gdy mnie tam za długo nie ma.

— Bez sekretarki Szpalta szybko przestałaby być szefową.

Magda roześmiała się i zacisnąwszy usta pokiwała głową jakby z zazdrością.

— Stażystka wodzi za tobą wzrokiem, wyraźnie zakochana.

— We mnie?

— W tobie, Danku.

— Która stażystka?

— Ta, która jest w twoim dziale.

— Dżamila? — spytał i dopiero teraz zdał sobie sprawę z tego, że od dawna dziewczyna zachowuje się nienormalnie w jego obecności. — Przecież mógłbym być jej ojcem.

— Kochankiem również. Wielu dziewczynom imponują szpakowaci panowie. Szczególnie artyści.

— Jeśli imponują, to przede wszystkim tacy, którzy mają wypchane portfele albo sławę. Ja do nich nie należę.

Magda zrobiła taką minę, jakby nie wierzyła w to, co powiedział. Daniel ma mieszkanie, jakiś samochód, a czytelnicy wymawiają jego nazwisko z szacunkiem. Nie przyznała się, że ile razy Daniel wchodzi do sekretariatu redakcji, mówi „dzień dobry” i pyta o Szpaltę, tyle razy ona stara się być bardziej miła niż jest, a ledwie zamknie drzwi za sobą, natychmiast sprawdza w lusterku, jak wygląda i poprawia makijaż, bo może wróci. Dżamila lubi jego wyjątkowo ciepły głos.

— Masz bardzo ładne dłonie. Palce jak u pianisty.

— Zwyczajne — odpowiedział, mimo to oderwał je od stołu, rozcapierzył palce i przez ułamek minuty przypatrywał się rękom tak, jakby pierwszy raz je widział, aż Magda uśmiechnęła się zaskoczona.

— Jeszcze coś chciałabym ci powiedzieć. Może to wykorzystasz. Tylko proszę, abyś nie zdradził, od kogo masz tę wiadomość — zastrzegła i podniosła oczy na Daniela jakby czekała, żeby przytaknął. — Nie doczekawszy się potwierdzenia, kontynuowała: — Zaraz po studiach dostałam pracę w centrali firm pana Kunickiego. Gdy został posłem, przeniósł mnie do swego biura, a jak przestał nim być, zwolnił i niczego nie zaproponował. Na szczęście znalazłam zajęcie w sekretariacie redakcji. — Po chwili dodała: — Pan Kunicki lubił ładne i — wyciągniętymi przed siebie dłońmi wyrzeźbiła w powietrzu sylwetkę kobiety — jak się kiedyś mówiło, kobiety o rubensowskim kształcie, niekoniecznie z dyplomem magisterskim.

— Nic nadzwyczajnego. Większość zdrowych facetów lubi przede wszystkim właśnie takie panie. — Magda roześmiała się i pokręciła głową jakby z przyganą.

— Ładne, tak zwane wykształcone, przede wszystkim szatynki po męsku obcięte, jeszcze lepiej, jeśli władały językami. Ja, mimo że spełniałam wiele warunków, nie miałam szansy przy dyrektorce generalnej. Po pierwsze, jestem za chuda, po drugie, mam długie i jasne włosy. Wszyscy wiedzieli, że pan Kunicki wszędzie zabiera dyrektorkę. I wszyscy go usprawiedliwiali, bo miał ciężko chorą żonę. Gdy został wdowcem, Nahorska już nie ukrywała, co ją łączy z panem Kunickim. Nie wiem, kiedy i w jakich okolicznościach szef poznał panią Helenę. A gdy dyrektorka się o tym dowiedziała, wybuchło piekło. Zachowywała się tak, jakby była pewna, że zostanie drugą żoną pana Kunickiego. Może obiecywał jej małżeństwo… Nie to chciałam ci powiedzieć. Pan Kunicki miał w zwyczaju wzywanie mnie nie przez interkom, a wołaniem, dlatego drzwi pomiędzy jego gabinetem i sekretariatem zawsze były niedomknięte. Któregoś dnia usłyszałam, jak Nahorska mu groziła.

— Groziła?

— Krzyczała, że go zabije.

— Zabije? Coś jeszcze?

— Zanim trzasnęła drzwiami, wysyczała, że pan Kunicki jeszcze tego pożałuje.

— Czego pożałuje?

Magda rozciągnęła ręce i bez słowa wzruszyła ramionami.

Zielonagóra, ul. Bohaterów Westerplatte,
15 lutego, wczesne przedpołudnie

— Niech pan przyjmie do wiadomości, że nie zamordowałam Krystyna Kunickiego. I niech się pan ode mnie odczepi!

— O nic nie spytałem — bronił się Daniel Sateck.

— W takim razie po co pan przyszedł? — atakowała Elżbieta Nahorska, dyrektorka generalna korporacji Kunicki Holding.

To, że Sateck jeszcze stał na dywanie w jej gabinecie, oznaczało pierwszy sukces. Jeśli teraz się wycofa, nigdy więcej tu nie wejdzie, a w innym miejscu nie będzie mógł zadać nawet jednego pytania, dlatego nie zważając na jej protest, powiedział:

— Dziękuję, że w przeciwieństwie do innych osób pani chce ze mną rozmawiać.

— Nie chcę i nie będę rozmawiać! Jasne? — Nahorska podniosła się zza opasłego biurka, zrobiła dwa kroki i stanęła przy oknie. Odwrócona plecami do Satecka, założyła ręce na plecy. Szatynka, po męsku obcięta, w granatowym kostiumie wyglądała naprawdę zgrabnie.

— Skoro pani dyrektor zezwoliła sekretarce, aby mnie wpuściła…

— A co miałam zrobić? — spytała, nie dając mu skończyć zdania. — Jeszcze by pan napisał w gazecie, że widocznie jestem winna śmierci Kunickiego albo coś gorszego, bo nie chciałam odpowiadać na pytania. Że coś ukrywam… A ja niczego nie ukrywam i nie mam nic wspólnego z tamtym tragicznym wydarzeniem. — Odwróciła się raptownie, zrobiła dwa kroki, podniosła prawą dłoń i patrząc Sateckowi w oczy wyskandowała: — Oświadczam, że nie po-zba-wi-łam ży-cia żad-nej isto-ty, łącznie z karpiem wigilijnym.

— Rozumiem, że pani odpowie na wszystkie moje pytania.

— Dlaczego pan stoi? — rzuciła głosem zdecydowanym, wskazując Sateckowi krzesło przed biurkiem i wróciła na swój fotel. — Proszę pytać. — Podniosła wzrok na zegar uczepiony ściany nad drzwiami, jakby dawała mu do zrozumienia, żeby się spieszył, bo ma niewiele czasu, ale tego nie powiedziała. Odepchnęła fotel od biurka, ręce splotła na piersiach i przechyliła głowę. — Dwa zastrzeżenia. Pierwsze: powiem tyle, ile uznam za stosowane. Drugie: pan nie będzie mi przerywał.

— Zgoda.

— Słucham.

— Czy poza pracą zawodową jeszcze coś łączyło panią z Krystynem Kunickim?

— Pan jest bezczelny, redaktorze! — wypaliła i zacisnęła usta aż do białości. Nie odzywała się może piętnaście sekund. — Kto panu powiedział, że coś mnie łączyło z Krystynem?

Sateck wyczuł, że Nahorska próbuje go wykpić, dlatego niczego nie wyjaśniając, przypomniał:

— Zgodziła się pani odpowiedzieć na moje pytania. Przed chwilą tak się umówiliśmy, prawda?

— Dobrze, odpowiem. — Zamilkła jakby się zastanawiała, ile może ujawnić. — Dawniej byłam kochanką Krystyna. Zadowolony?

— Gdyby pani mogła coś więcej…

Nahorska nie pozwoliła mu skończyć.

— Zanim zostałam… kochanką Krystyna, byłam jego asystentką. Nie, nie parzyłam kawy i nie robiłam tego, co należy do sekretarki. Niech pan sobie wyobrazi, że dzień po ukończeniu studiów prawniczych na Viadrinie Krystyn przyjął mnie do działu sprzedaży i promocji. A Kunicki Holding to biuro projektowe i firma budowlana, fabryki pustaków, stolarki okiennej i drzwiowej, glazury, mieszalnia farb i lakierów, nawet agencja nieruchomości i… — zamilkła jakby się zastanawiała, czy wymieniła wszystkie spółki albo czy powinna ujawnić, że biuro notarialne również mieściło się w wieżowcu korporacji. Sateck o tym wiedział. — Szybko zdobyłam zaufanie Krystyna i jako taka osoba jeździłam z nim na większość spotkań biznesowych, a te bez wyjątku kończyły się przy stole biesiadnym. Wybornego jadła, przednich marek alkoholu i najlepszej muzyki nigdy nie brakowało. — Dyrektorka uśmiechnęła się jakby coś miłego sobie przypomniała. — Nie Krystyn mnie, lecz ja jego uwiodłam. On nie miał nic przeciw temu. To trwało mniej więcej do dnia, kiedy ku własnemu zaskoczeniu dostał się do Sejmu. Ponieważ jako poseł nie miał czasu zajmować się holdingiem, mnie kazał przenieść się do tego gabinetu. Zrobił to też dlatego, że nigdy go nie oszukałam. Nawet w łóżku. Znowu się uśmiechnęła. — Sateck prawą ręką notował to, co mówiła, a lewą włożył do torby i włączył dyktafon. Powinien spytać Nahorską, czy się zgadza, aby nagrywał rozmowę, ale rozum mu podpowiadał, aby tego nie robił. — Panie redaktorze, wtedy byłam gotowa wykonać wszystko, o co Krystyn poprosi. Może dlatego, że pojawiła się moja rywalka. — Sateck przestał notować i przybrał pytającą minę. — Na kilka miesięcy przed wyborami Krystynem zainteresowała się Anitta Carewicz. Bardziej jako kandydatka na posłankę niż jako kobieta, chociaż tego nie jestem pewna. Prawda, Krystyn zapłacił za jej pierwszą kampanię wyborczą. Prawda, przez całą kadencję poselską Carewicz mu pomagała i gdzie tylko się dało, tam go wpychała. Był w dwu międzynarodowych grupach parlamentarnych, chociaż nie znał żadnego języka, przewodniczył jakimś radom, zabierał głos w sprawach, na których się nie znał. Jest oczywiste, że nie miał czasu ani dla swoich firm, ani dla mnie. Ale na mnie mógł polegać. — Przymknęła powieki i dłonie złożyła jak do pacierza. Wzrok Satecka przyciągnął niewielki pierścionek na serdecznym palcu lewej ręki. Pewnie pamiątka od Kunickiego. — A gdy zmarła jego żona, mówię o Marii, nagle coś się odmieniło — mówiła dalej. — Krystyn zaczął mnie unikać. Zdawałam sobie sprawę, że śmierć nawet zdradzanej małżonki to silny wstrząs psychiczny. Myślałam: czas go wyleczy. I… miałam nadzieję, że zostanę prawowitą panią Kunicką.

— Stało się inaczej — wtrącił Sateck i umknął wzrokiem na lampę stojącą na biurku, bo przypomniał sobie, że zgodził się jej nie przerywać, a zawsze starał się być partnerem. — Niech pani kontynuuje — bardziej polecił niż poprosił.

— Chociaż nigdy otwarcie nie rozmawialiśmy na ten temat, Krystyn nie był szczęśliwy z Heleną. Proszę sobie wyobrazić, że nie on jej, a ona jemu się oświadczyła. Na cmentarzu — lekko się roześmiała. — Po ślubie z Heleną żałował swojej decyzji.

— Czy pani to wie od Kunickiego?

Zamiast przytaknąć lub odpowiedzieć krótko, Nahorska ciągnęła opowieść:

— Na odwrót nie było za późno, bo przecież mógł się z nią rozwieść, tyle że Krystyn uważał się za uczciwego faceta. Spyta pan, jaki uczciwy, skoro ze mną zdradzał pierwszą żonę. Tak to można nazwać, ale trzeba też wziąć pod uwagę, że Maria chorowała, a on był hożym samcem. Widząc zniecierpliwienie na twarzy Satecka, powiedziała:

— Już kończę. Od czasu jak Krystyn drugi raz się ożenił, nigdy nie był ze mną w łóżku. Po każdej hulance kończącej spotkanie biznesowe on szedł do swego pokoju, ja do swego.

Rozległa się melodyjka, Nahorska podniosła komórkę i zerknęła na wyświetlacz, ale jej nie włączyła. Gdy po chwili znowu ktoś zadzwonił, rzuciła rozkazująco:

— Zadzwoń za piętnaście minut. — Widocznie mężczyzna po tamtej stronie nie ustępował, bo powiedziała kategorycznie: — Pilne, pilne… Jędrzej, nie jestem sama, dlatego teraz nie mogę rozmawiać.

— Może wyjdę, a pani…

Ruchem ręki nakazała Sateckowi pozostanie na krześle.

— Dlaczego wy, faceci, jesteście tacy niecierpliwi? Dlaczego zawsze ma być tak, jak wy chcecie?

— Taka… kobieta i niemiła — powiedział Sateck jakby bronił tego, który do niej zadzwonił. Mimo że nie był nauczycielem, nawet w swoich tekstach na łamach gazety przemycał zdania o dobrym wychowaniu.

— To, że jest się ładną kobietą, wcale nie oznacza, że trzeba być miłą zawsze, wszędzie i wobec każdego. — Nahorska przeszyła go takim wzrokiem, że zawstydzony opuścił głowę, ale przyznał jej rację. — Ma pan jeszcze jakieś pytania?

— Znała pani Krystyna Kunickiego… — Sateck zastanawiał się, jak nazwać tę znajomość, po namyśle powiedział — lepiej niż dobrze — i czekał, jak zareaguje Nahorska, a ona tylko przytaknęła. — Czy miał powody, aby skończyć ze sobą?

— Powody? Ja, panie redaktorze, nie wierzę, że Krystyn z własnej woli do siebie strzelił. Jego ktoś do tego zmusił.

— Zmusił?

— Tak.

— Kto?

— Tego nie wiem.

— A dlaczego pani nie wierzy, że to było samobójstwo?

— Świadomie czy nieświadomie samobójca daje znaki, że jest z nim coś nie tak. Gdyby z Krystynem było coś nie tak, nie tylko ja bym zauważyła, ale i sekretarka, i kierowca, i cieć w recepcji holdingu. A przede wszystkim jego córka, która jest doktorem psychologii. W niedzielę poprzedzającą śmierć Krystyn był w jej domu na obiedzie i zachowywał się normalnie.

— Skąd to pani wie?

— Od Barbary.

Będę musiał dłużej z nią podyskutować, pomyślał, ale dopiero po rozmowie z Heleną Kunicką.

— Może korporacja miała jakieś kłopoty organizacyjne czy handlowe albo związane z finansami? Jaka jest kondycja firm należących do Kunickiego?

— Dobra.

— Na pewno Kunicki Holding nie ma problemów finansowych?

— Na to pytanie nikt panu nie odpowie nie dlatego, że Kunicki Holding ma jakieś kłopoty lub jest w doskonałej kondycji. Takie są zasady w biznesie.

— A co pani odpowiedziała prokuratorowi czy policjantowi podczas przesłuchania?

— Nic.

— Nic?

— Nic.

— Nie rozumiem — przyznał się szczerze, zaskoczony jej odpowiedzią.

— Nic, bo ani prokurator, ani policjant mnie nie przesłuchiwał. Dlaczego, tego nie wiem, chociaż się domyślam.

— Podzieli się pani ze mną swoim domysłem?

— Prokurator znalazł przesłanki pozwalające mu uznać śmierć Krystyna za samobójstwo, dlatego miał prawo nie kontynuować śledztwa, a je umorzyć. Tyle jeszcze pamiętam ze studiów.

Od momentu gdy Sateck wyszedł z gabinetu redaktora naczelnego, w jego głowie tkwiło pytanie: może jest osoba albo grupa, której Kunicki przeszkadzał i dlatego go usunęła ze swojej drogi do celu? Był przekonany, że jeśli zada je politykowi, nie tylko nie usłyszy odpowiedzi, ale zostanie wyśmiany lub pozwany przed sąd za pomówienie partii. Zada je komuś z grupy trzymającej władzę, to samo. Chociaż zanim sprawa trafi na wokandę, minie rok albo i więcej, do tego czasu czytelnicy zapomną czego pozew dotyczy. Dla kogo Krystyn Kunicki był niewygodny i dlaczego ten ktoś, na razie nieznany, postanowił go usunąć? Dotąd najczęściej przychodziła mu na myśl Helena Kunicka i jej syn. Po tym, co przed chwilą powiedziała Elżbieta Nahorska, ją również włączył do grupy podejrzanych. Jako najbliższa współpracownica i kochanka pewnie już w czasie choroby pierwszej żony Kunickiego liczyła dni do jej śmierci i była pewna, że gdy minie żałoba, ona zostanie panią Kunicką, a wtedy co najmniej połowa majątku będzie należała do niej. Plan się nie udał. Sateck podniósł nieco oczy na Nahorską, ale zamiast powtórzyć to, co mu przed chwilą przyszło do głowy, spytał:

— Kto teraz jest właścicielem grupy Kunicki Holding?

— Ja jestem zatrudniona na podstawie bezterminowej umowy o pracę. Pięć lat temu właściciel upoważnił mnie do podejmowania wszelkich decyzji w jego imieniu. Wedle rejestru sądowego właścicielem holdingu jest Krystyn Kunicki.

— On nie żyje.

— To musi stwierdzić sąd i podjąć decyzję. Jeśli Krystyn zostawił testament, a nic o tym nie wiem, sprawa będzie prosta. Jeśli nie zdążył wyznaczyć spadkobiercy, majątek w równych częściach przejmą żona i córka.

Sateck zajrzał do notatek. Na wszystkie wcześniej przygotowane pytania Nahorska odpowiedziała z sensem. Już chciał wstać i podziękować jej za cierpliwość, gdy na samej górze kartki dostrzegł pytanie, które przyszło mu do głowy w ostatniej chwili, a przecież od niego powinien zacząć rozmowę.

— Gdzie pani dyrektor przebywała w nocy z trzeciego na czwarty stycznia?

— We własnym domu. Z nowym kochankiem. Właśnie z tym, który przed chwilą dzwonił, a ja byłam dla niego niemiła, jak pan to określił. Nazwiska nie podam dlatego, że jest kimś znanym w mieście. Może właśnie ze względu na jego pozycję uniknęłam odpowiadania na pytania śledczych.

— Dziękuję. — Sateck schował notatnik do torby i wstał z krzesła. Dużo się dowiedziałem — stwierdził w myślach, ale nie wykorzystam tego w tekście.

— O tym, co szczerze opowiedziałam, pan nie może napisać w gazecie…

— Pani mi zabrania?

— Błagam, panie redaktorze…

— Mnie interesuje wyłącznie prawda.

— … i stanowczo zabraniam — oświadczyła, odprowadzając go do drzwi. — Jeśli… pozwę pana do sądu.

Zielonagóra, ul. Kupiecka,
15 lutego, wczesne przedpołudnie

— Tutaj dają pieniądze z ubezpieczenia? — spytała szatynka w kusym, rozpiętym futerku z ogromnym kołnierzem, szeroko otworzywszy drzwi z tabliczką „MitLive Bavaria natychmiastowa likwidacja szkód”. Po męsku obcięta, wyglądała jak Helena Fourment z portretu Rubensa.

Dwie urzędniczki oderwały wzrok od ekranów komputerów. Milcząco patrząc w jej stronę, mało nie parsknęły śmiechem, gdy zobaczyły wyraźne wąsy nad górną wargą i wielkie złote kolczyki, pod których ciężarem jej uszy aż się rozciągnęły. Wałki skóry wylewały się na pasek podtrzymujący czarne legginsy, niemałym wysiłkiem naciągnięte na ciało. Tylko ten, kto nie ma w przedpokoju lustra, tak się ubierze, pomyślała młodsza.

— Proszę wejść do pokoju — odezwała się starsza — i powiedzieć, o jakie ubezpieczenie pani chodzi.

— Kunicki Krystyn miał wykupioną polisę na życie, co nie? To znaczy ubezpieczył się w waszej firmie. O ile wiem, słodziutka, MitLive Bavaria nie ma drugiej placówki w Zielonejgórze. Chyba iż w tym popieprzonym kraju znowu coś się zmieniło. Długo mam czekać?

Urzędniczki jeszcze nie widziały osoby w żałobie, która by była tak pewna siebie jak kobieta stojąca w otwartych na oścież drzwiach. Każdego dnia ktoś przychodził z dokumentami, wtedy one same z siebie podpowiadały, co trzeba zrobić, aby dostać pieniądze. Najczęściej zaczynały od podania herbatki z cytryną i ciastek. Potem półszeptem pytały o okoliczności śmierci ubezpieczonego, starając się przybierać frasobliwy wyraz twarzy, nawet proponowały pomoc prawnika, a wszystko dlatego, aby szybko nie wypłacić całej kwoty z ubezpieczenia.

„Odrobinę dać natychmiast, dla zachęty, na potwierdzenie naszej wiarygodności, wypłatę reszty tak długo odwlekać jak się da. Im więcej pieniędzy potrafią panie zatrzymać na naszym koncie, tym częściej premie będą trafiały do waszych kieszeni” — mówił dyrektor oddziału po każdym powrocie z centrali firmy. Powtarzał im też, aby nie tylko starały się zaprzyjaźnić ze spadkobiercami klientów, lecz także namawiały ich do wykupienia polisy na życie w MitLive Bavarii. Na koniec zawsze przypominał: „Im więcej klientów, tym większe obroty i zysk firmy”.

— Zapraszam panią — odezwała się starsza urzędniczka, dając jej do zrozumienia, że ona tu rządzi.

— A czasem nie przeszkadzam?

Obie urzędniczki wyczuły wyższość w głosie kobiety. Wdowa po jakimś ważniaku, przeleciało przez myśl młodszej. Zaraz zacznie nas besztać albo zechce rozmawiać wyłącznie z dyrektorem. Wszystkie wdowy po ważniakach tak się zachowują.

— Zbyt dużo złego zwaliło się na mnie ostatnio. Największemu wrogowi nie życzę…

— W fotelu przy stoliku będzie pani wygodniej — podpowiedziała starsza urzędniczka, wskazując miejsce przed obiektywem kamery i wdusiła przycisk na klawiaturze swego laptopa.

— Chyba stać was na bardziej wygodne fotele.

Jeszcze nikt ci nie powiedział, że tu nie chodzi o twoją wygodę? Dyrektor oddziału kazał kupić taki fotel, w którym petent, jeśli nawet oprze się łokciem o blat stolika, to też będzie siedział na wprost kamery. Po jego wyjściu psycholog odtworzy nagraną rozmowę i podpowie, czy dalej warto się nim zajmować. A ty, słodka idiotko, wyglądasz na taką, którą do grobowej deski trzeba przywiązać do naszej firmy, orzekła w myślach starsza urzędniczka. Jeśli się uda, będzie premia.

— Pani jest spadkobierczynią pro domo sua czy osobą wyznaczoną w testamencie przez zmarłego?

Kunicka nie zrozumiała pytania i nie miała odwagi prosić o powtórzenie. Z torebki wyjęła papiery, jakie jeszcze w grudniu Piotruś przygotował. Syn kazał czekać na moment, kiedy zrobi się ciszej po śmierci Krystyna. Minęło sześć tygodni od pogrzebu, już nie musi ubierać się żałobnie, mimo to chodzi w czarnych spodniach, aby sąsiedzi nie powiedzieli o niej niczego złego. Dziennikarze też przestali telefonować i ją wypytywać. W sobotę przed południem bez obawy o zaczepki może wypuścić się z kijami w stronę Suchej, a w niedzielę usiąść za kierownicą bentleya i dojechać niemal pod drzwi konkatedry. Jedynie Bacha nic nie mówi, ale ona jeszcze dziś wieczorem przekona się, że milczenie w jej sytuacji nie ma sensu. Przez telefon Kunicka powie prawdę o pieniądzach z ubezpieczenia na życie. Ile Bacha dostanie, nad tym się nie zastanawiała. Na pewno nie podzieli pięciuset tysięcy euro na dwie równe części. Przede wszystkim musi wesprzeć Piotrusia, aby wreszcie uwolnił się od długów. Gdyby Bacha była jej rodzoną córką albo nazywała ją mamą czy Heleną, wtedy co innego. Dlatego nigdy nie będzie pół na pół, ale, powiedzmy, piąta część dla Bachy, reszta na konto Piotrusia. I sobie muszę coś zostawić. Przecież nie będę na łasce Piotrusia, a tym bardziej Bachy. Nie jestem poczwarą ani próchnem, a jeśli rozniesie się, jaki mam majątek, kolejka przystojnych elegantów będzie koczowała przed bramą rezydencji w Raculi.

Pół miliona euro to co najmniej dwa miliony złotych, w pamięci obliczyła młodsza urzędniczka. Z samych procentów można żyć po królewsku. Miałabym na apartament, gosposię, wycieczki i zachciewajki. Kunicka nie wygląda na taką, która nie może się doczekać, kiedy pieniądze będą na jej koncie.

— Proszę przyjąć wyrazy szczerego współczucia z powodu tego przykrego dla nas wszystkich wypadku — powiedziała starsza urzędniczka, usiłując sobie przypomnieć, w której gazecie czytała o Kunickim. — MitLive Bavaria — urwała i wyszczerzyła zęby w uśmiechu, jak kazał dyrektor oddziału, aby nazwa firmy wbiła się do głowy petentki — jest gotowa udzielić pani wszechstronnej pomocy prawnej.

— Obędzie się. — Kunicka podała urzędniczce kartkę z wężykiem cyfr. — Na to konto trzeba przelać pieniądze i będzie po ptakach. Długo mam czekać?

— Na co?

— Na wypłatę. Przecież, kurwa, powiedziałam wyraźnie.

— A kim był ubezpieczony dla pani?

— Jeny, jak to kim? Krystyn, mój świętej pamięci mąż i w ogóle. Takiego męża życzę każdej kobiecie. — Pociągnęła nosem, aby urzędniczki nie miały wątpliwości, jaka jest nieszczęśliwa, i zaczęła grzebać, szukając chusteczki w torebce. Gdybym wam powiedziała całą prawdę, zaraz by któraś zadzwoniła na policję. Dobrze Piotruś mi radził, abym mniej gadała, a więcej słuchała i udawała nieukojoną w głębokim żalu.

— Koleżanka zweryfikuje dokumenty — powiedziała starsza urzędniczka. — Spodziewając się, że Kunicka zaprotestuje, szybko dodała: — Takie są przepisy w tym, jak pani słusznie określiła, popieprzonym kraju.

Urzędniczka nie musiała niczego weryfikować. Gdy gazety podały, że Krystyn Kunicki zmarł w szpitalu po próbie odebrania sobie życia za pomocą rewolweru, dyrektor oddziału MitLive Bavarii kazał jej sprawdzić, na jaką sumę ubezpieczył się ten uważany za najbogatszego w Zielonejgórze człowiek.

— Pół miliona euro, panie dyrektorze — odpowiedziała urzędniczka.

Jeszcze bardziej zaskoczyło ją to, że całość ma być wypłacona jego żonie najwcześniej sześć tygodni po pogrzebie.

— A to mamy dużo czasu — mrugnąwszy do niej, dyrektor położył palec na ustach, co oznaczało, że nawet przed kochankiem, jeśli go ma, nie może się wygadać.

— Na sto procent musimy być pewni, że nikt poza panią nie nabył prawa do rozporządzania kwotą ubezpieczenia — urzędniczka powiedziała do Kunickiej.

— Kto by jeszcze…?

— To właśnie musimy sprawdzić. Zdarzało się, że zmarły sporządził nowy testament w biurze notarialnym, tym samym unieważniając wcześniejszą dyspozycję złożoną w naszym towarzystwie.

— Co mi tu, słodziutka, pieprzysz i dupę trujesz? Zobacz, Krystyn napisał wyraźnie, po polsku, kurwa, iż w razie jego śmierci całą sumę otrzymuje żona, Kunicka Helena. To ja. Pokazać dowód osobisty?

— Proszę pani, postępujemy zgodnie z przepisami. — Młodsza urzędniczka jakby się ukorzyła.

— Może jeszcze herbatki? — spytała starsza i nim Kunicka odpowiedziała, włączyła czajnik.

— Proszę nas o nic nie podejrzewać. Towarzystwo ubezpieczeniowe na życie MitLive Bavaria ma swoje oddziały nie tylko w Polsce. Nasi klienci są zadowoleni, ponieważ odpowiadamy na wszystkie ich oczekiwania. Proszę pani, zdajemy sobie sprawę z tego, że kto wykupił polisę w naszym biurze, ma prawo do usług na najwyższym poziomie. — Boże, co jeszcze powiedzieć, aby ten wredny babsztyl przestał zadawać pytania? Młodsza urzędniczka podniosła wzrok na krzyżyk uczepiony ściany, jakby tam spodziewała się znaleźć pomoc.

Kunicka założyła nogę na nogę, z torebki wyjęła paczkę kentów i zapalniczkę ozdobioną przydymionymi kamieniami. Chwilę milczała, jakby się zastanawiała, czy powinna palić w biurze.

— Najwyżej sobie wywietrzycie.

— Oczywiście — uśmiechnęła się do niej starsza urzędniczka, a w środku aż się w niej gotowało.

— To za ile pieniądze będą na moim koncie? — spytała, chociaż Piotruś przestrzegał, aby nie zapominała udawać nieszczęśliwą. — O, muszę postawić pomnik — skłamała.

— MitLive Bavaria zrobi wszystko, aby jeszcze dziś bank przelał część sumy na wskazane przez panią konto.

— Część, kurwa? Czemu część?

— Tak będzie najlepiej. Proszę nam zaufać — starsza urzędniczka jeszcze raz się uśmiechnęła, teraz puszczając oko do Kunickiej. — Tu nie chodzi wyłącznie o dyskrecję, proszę pani. Chodzi i o obowiązki wynikające z procedury powiadomienia odpowiednich organów państwa o przelewach znaczniejszych kwot.

Ostatniego zdania Kunicka nie rozumiała, mimo to nie odważyła się spytać, jakie organy państwa urzędniczka miała na myśli. Pewnie urząd skarbowy. A może prokuraturę i policję? Wyprostowała się w fotelu i odwróciła głowę w stronę drzwi, aby urzędniczki nie dostrzegły niepokoju w jej oczach. Za kilka dni na pewno cała suma znajdzie się na jej koncie i wreszcie Piotruś będzie zadowolony.

Zielonagóra, al. Niepodległości,
15 lutego, wczesne przedpołudnie

Po powrocie z porannego zebrania kolegiantów Daniel nie odzywał się do stażystów. Ciężko usiadł przy swoim biurku aż krzesło zatrzeszczało i z sykiem wypuścił powietrze przez otwarte usta. Nie włączył komputera, nie rozerwał kopert i nie przeczytał listów przekierowanych do niego przez redaktor naczelną, nawet nie zerknął na tytuły w konkurencyjnym dzienniku, co było regułą. Po raz pierwszy zastanawiał się nad swoją przyszłością. Szpalta znowu miała pretensję do dziennikarzy, bo gdyby pisali ciekawsze teksty, to sprzedaż gazety może i by malała, ale, czego była pewna, nie w takim tempie. Naczelna zagroziła zwolnieniami, co Sateck najpierw skwitował śmiechem, a po zastanowieniu przyjął z obawą.

— Za pieniądze, które płacę staremu pismakowi, mogę zatrudnić dwóch młodych, stażystów to i z pięciu. Chętnych do roboty nie brakuje.

— Zanim młody nauczy się pisać jak zawodowiec… — próbowała bronić starszych Agnieszka, chyba najdłużej pracująca w redakcji i identycznie jak Sateck prowadząca ćwiczenia ze studentami uniwersyteckiego dziennikarstwa.

— Twoja epoka, pani damo płaczliwych wypocin, daawno minęła. Kobieta w twoim wieku najlepiej nadaje się do zmieniania pieluch wnukom — nie pozwoliła jej skończyć Szpalta.

— Jeśli mnie nie przeprosisz…

— Będziesz pierwsza do odstrzału. Sama o to się prosisz — szepnął sekretarz redakcji, czym dolał tyle oliwy do ognia, że Agnieszka zerwała się z krzesła i wyszła z sali, trzaskając drzwiami.

— Co o tym sądzisz, Daniel? — spytała naczelna, lecz Sateck, zamiast cokolwiek odpowiedzieć lub stanąć w obronie koleżanki, wzruszył ramionami. — Ta sprawa również ciebie dotyczy.

To znaczy, że Szpalta ma mnie na celowniku, ale ja nie dam się łatwo odstrzelić. Co miałbym robić po odejściu z redakcji? Do policji nie wrócę, gazetki parafialnej nie poprowadzę, a na swojego rzecznika prasowego wojewoda czy marszałek mnie nie zechce. Póki jednak jestem dziennikarzem „Gazety Zielonogórskiej”, muszę wyjaśnić sprawę śmierci Kunickiego. Uda się, będzie rozgłos, poklepywanie po ramieniu, nagrody, bo troszkę wzrośnie sprzedaż gazety. Nie uda się: koniec mojej kariery w tej redakcji.

Stażysta wyłączył komputer i obwieścił, że wykonał całodzienny plan, teraz jedzie zbierać materiał do tekstu, po którego przeczytaniu Szpalta przedłuży mu umowę albo zaproponuje pracę na pełnym etacie. Jeszcze pięć lat temu też tak się zachowywałem, przypomniał sobie Daniel, lecz nie powiedział tego głośno. Im mniej włosów na głowie, tym więcej pokory w człowieku. Dla mnie banał, dla niego, kątem oka zmierzył Kamila, odkrycie. Za kilka lat i on, zanim cokolwiek napisze, będzie się starać zdobyć potwierdzenie informacji w kilku źródłach, żeby nikogo nie skrzywdzić.

— Warto tak certolić się z jakimś Kunickim? Miesiąc będziesz zbierał materiał na jego temat i dostaniesz wierszówkę jak ja za informacyjkę zrobioną na kolanie.

Kamil nie podlegał Sateckowi, ale ponieważ ich boksy stały obok siebie starszy dziennikarz często odpowiadał na pytania stażysty nawet dotyczące ortografii i czuł się jego nieformalnym opiekunem. Już dawno miał ochotę powiedzieć mu, aby przychodził do redakcji w świeżej koszuli, wypranych dżinsach i ogolony, a jeśli chce nosić brodę, to zadbaną. Mimo zmniejszenia się rangi gazety ludzie patrzą na dziennikarza jak na księdza czy dawniej nauczyciela i dają go za wzór. Zrezygnował z tego pouczenia, gdy sobie przypomniał, że zaraz po studiach nosił długie włosy, co krytykował naczelnik wydziału, i przychodził do komendy nie jak jego szef, czyli w marynarce i pod krawatem, lecz w bluzie lub swetrze.

— A w ogóle, czym się zasłużył ten Kunicki, że tak się nim interesujesz? Warto? Wiadomo, że święta ziemia nosiła cwaniaka, aż i sam sobie wymierzył sprawiedliwość. Politykom i dorobkiewiczom nie wierzę. Nie wierzę i już — powiedział stażysta, pukając palcem wskazującym w blat biurka.

Sateck chciał spytać o dowody winy polityków i dorobkiewiczów, ale zdał sobie sprawę z tego, że stażysta powtórzy to, co przeczytał w gazecie albo usłyszał w telewizji. Coraz częściej miał pretensję do dziennikarzy, że rzetelnie nie robią tego, co do nich należy i za co biorą pieniądze, dlatego powiedział cynicznym tonem:

— A ja, kolego magistrze — ostatnie słowo Sateck specjalnie zaakcentował — nie dzielę ludzi na polityków i dorobkiewiczów oraz resztę.

— Nie? — spytał Kamil, tym razem bez zdziwienia.

— Usiłuję odróżniać osoby przyzwoite od lawirantów. Głupie od mądrych. Prawdziwie wierzące od udających religijne.

— I dlatego nadal będziesz jeździł najtańszym fiatem, do śmierci mieszkał w bloku, wczasował w Egipcie. Zakopane za drogie, Klagenfurt czy GarmischPartenkirchen nieosiągalne, a Madonna di Campiglio leży na końcu świata.

Sateck nawet nie starał się zaprzeczyć. Pomyślał tylko, że nowe pokolenie dziennikarzy niewiele różni się od nowego pokolenia tych, których Kamil nazwał politykami i dorobkiewiczami. Jedni i drudzy postępują wedle zasad: po trupach do sukcesu oraz najmniejszym wysiłkiem zdobyć jak najwięcej. A ja wytyczyłem sobie krętą i wyboistą drogę do wyjaśnienia śmierci Kunickiego. Rozsądek podpowiada, abym zawrócił, lecz siła wyższa każe iść dalej.

— Czyż nie jest prawdą, że każdy bogacz ukradł pierwszy milion?

— Powtarzasz zasłyszany osąd. Aby go bezkrytycznie upowszechniać, trzeba mieć dowody.

— Dajcie mi człowieka, dowody jego winy się znajdą.

— Beria.

— Co?

— Nie co, magistrze, zdaje się, politologii, lecz kto?

— Zatem kto? — spytał Kamil, nic sobie nie robiąc z docinka Satecka, jakby go nie zrozumiał.

— Ławrientij Pawłowicz Beria, ludowy komisarz spraw wewnętrznych, czyli minister w czasach stalinowskich, największy zbrodniarz w dziejach ludzkości, który podobno wykończył Josifa Wissarinowicza. Zresztą jego też wykończyli.

Stażysta skarlał i zaniemówił. Dotąd wiedział, że największym zbrodniarzem w dziejach ludzkości był Hitler albo Himmler. Nie tylko te nazwiska mu się myliły.

— Zdanie, które starałeś się zacytować, brzmiało tak: „Dajcie mi go na jedną noc, a przyzna się, że jest królem Anglii”. Jeszcze bardziej okrutny był Dzierżyński, poprzednik Berii. Krwawy Feliks, jak go nazywano, wmawiał swoim podwładnym, że nie ma ludzi niewinnych, są tylko źle przesłuchani.

— Skąd to wiesz?

Zamiast odpowiedzieć, tym bardziej że w oczach Kamila dostrzegł podziw, Sateck przypomniał:

— Socjalizm nie byłby złym systemem, gdyby nie sekretarze partii, naczelnicy gmin, prezydenci miast, wojewodowie, szefowie związków zawodowych. Każdy z nich uważał, że tylko dlatego, iż pełni funkcję, należy mu się więcej niż szeregowemu Polakowi. Że powinien częściej jeździć na wczasy, leczyć się u najsławniejszego doktora, jeść lepszą kiełbasę, nie stać w kolejce, strzelać do dzikich zwierząt, kiedy chce. Nie tylko on, ale i jego żona, dzieci, wnuki. Szeregowy obywatel nie mógł posłać swojego dzieciaka do przedszkola, a funkcyjny tym się nie przejmował. Na sylwestra funkcyjni balowali w sali kolumnowej. Stawiali dacze w strefach krajobrazu chronionego. Oni nikogo się nie bali, bo uważali, że władzę mają na zawsze. A czy dziś akurat w tej kwestii wiele się zmieniło?

— Jest demokracja i kapitalizm. Jak w Stanach, jak w Niemczech.

— O pierwszym da się powiedzieć, że Polska jest na drodze do demokracji. Współczesny kapitalizm w Stanach czy w Niemczech, Kamilu, to nie powtórka z dziewiętnastego wieku. Niestety, naszym kapitalistom jeszcze nikt tego nie powiedział albo nie chcą wiedzieć. Oni chcą jak najwięcej zarobić jak najmniejszym kosztem. Słusznie. Tyle że nie kosztem tego człowieka, który jest na ich usługach, ma żonę, dzieci, choruje, starzeje się, kapie mu na głowę. Oni wychodzą z założenia, że na miejsce jednego wyrzuconego z firmy znajdzie się drugi, bardziej uległy, bo głodny, chory. Oni uważają, Kamilu, że skoro pozwalają pracować, to są panami.

— To źle?

— Współczesny kapitalizm w Stanach i Niemczech rozwija się w ramach prawa. Politycy ustalają zasady, kapitaliści ich przestrzegają. Łamanie czy naginanie prawa jest ogromne. Ale nie to najgorsze jest w Polsce.

— A co?

— Powiązania pomiędzy tymi, którzy uchwalają prawo, a właścicielami firm. Czyli pomiędzy politykami i kapitalistami.

— Masz na myśli korupcję?

— U nas to się może zmieni dopiero wtedy, kiedy umrze ostatni polityk pamiętający system socjalistyczny. Dziś rządzący zachowują się tak jak wczoraj sekretarze partii, naczelnicy gmin, prezydenci miast, wojewodowie, szefowie związków zawodowych. Oni nikogo się nie boją, bo mają władzę.

— Nie potrafię zaprzeczyć — przyznał się Kamil.

— Po zmianie systemu politycznego w Polsce było bardzo łatwo o kredyt. Kto nie zdawał sobie sprawy z konsekwencji tego kroku, wchodził do banku jak do supermarketu, podpisywał umowę i dopiero wtedy zastanawiał się, na co je przeznaczy. Najcwansi, a zwykle byli nimi niedawni dyrektorzy, kupowali fabryczki po to, aby wymontować z nich maszyny i wywieźć do jakiegoś arabskiego kraju. Ruiny ogołoconych fabryk do dziś kolą ludzi w oczy. Prawda, część skurwieli kupowała restauracje i hoteliki, stadiony, place, ziemię. Kilku po omacku rzuciło się na zrujnowane pałacyki przy ważnych drogach, aby je odsprzedać komuś z zagranicy. Wielu budowało rezydencje z basenami, stajniami dla koni pod siodło, okolone żelbetonowym płotem, wynajmowało ochroniarzy. Byli też tacy, którzy rano kupowali coś tam, po południu to sprzedawali i wieczorem przepuszczali zarobione złotówki. Pisałem o majorze wojska. Facet był po szkole oficerskiej, nie miał zielonego pojęcia o ekonomii, zarządzaniu, za to miał tupet i barwnie bajdurzył o swoich planach, więc wojewoda dawał go za wzór do naśladowania.

— Jak ten Kunicki?

— W przeciwieństwie do Kunickiego skończył w więzieniu. Pewnie jeszcze tam pokutuje. Wyobraź sobie, że poprzednik Szpalty przekonywał go, żeby kupił naszą gazetę.

— Dlaczego tego nie zrobił?

— Nie zdążył. Gdy zgodził się zostać właścicielem „Zielonogórskiej”, sąd kazał go aresztować. Wielu nowobogackich skończyło podobnie — powiedział Sateck, a Kamil się roześmiał. — Żaden z nich nie próbował odebrać sobie życia, chociaż każdy był w identycznej sytuacji. Co ciekawe, oni byli podobni do siebie nie tylko mentalnie, lecz fizycznie i psychicznie.

— Jak bracia.

— Dlaczego więc starszy brat Kunicki popełnił samobójstwo?

— Na pewno popełnił? — spytał stażysta, marszcząc czoło i brwi.

— Nie jestem sam, skoro i ty masz wątpliwości.

Racula, os. Eden,
15 lutego, przedpołudnie

Dostępne w wersji pełnej

Zielonagóra, pl. Powstańców Wielkopolskich,
15 lutego, przedpołudnie

Dostępne w wersji pełnej

Zielonagóra, os. Kamieni Szlachetnych,
15 lutego, wczesne popołudnie

Dostępne w wersji pełnej

Zielonagóra, al. Niepodległości,
15 lutego, późne popołudnie

Dostępne w wersji pełnej

Zielonagóra, pl. Pocztowy,
16 lutego, wczesne popołudnie

Dostępne w wersji pełnej

Racula, os. Eden,
16 lutego, popołudnie

Dostępne w wersji pełnej

Zielonagóra, ul. Wrocławska,
16 lutego, popołudnie

Dostępne w wersji pełnej

Racula, os. Eden,
16 lutego, późne popołudnie

Dostępne w wersji pełnej

Zielonagóra, ul. Sulechowska,
17 lutego, wczesny wieczór

Dostępne w wersji pełnej

Zielonagóra, al. Niepodległości,
18 lutego, późne popołudnie

Dostępne w wersji pełnej

Wrocław, ul. Bolesława Drobnera,
18 lutego, późne popołudnie

Dostępne w wersji pełnej

Zielonagóra, os. Piastowskie,
18 lutego, wczesny wieczór

Dostępne w wersji pełnej

Zielonagóra, os. Kwiatowe,
18 lutego, wieczór

Dostępne w wersji pełnej

Zielonagóra, os. Słoneczne,
18 lutego, wieczór

Dostępne w wersji pełnej

Wrocław, os. Alina,
18 lutego, późny wieczór

Dostępne w wersji pełnej

Zielonagóra, al. Niepodległości,
19 lutego, wczesny poranek

Dostępne w wersji pełnej

Zielonagóra, al. Niepodległości,
19 lutego, wczesne przedpołudnie

Dostępne w wersji pełnej

Racula, os. Profesorskie,
19 lutego, przedpołudnie

Dostępne w wersji pełnej

Zielonagóra, ul. Bankowa,
19 lutego, południe

Dostępne w wersji pełnej

Zielonagóra, al. Niepodległości,
19 lutego, wczesne popołudnie

Dostępne w wersji pełnej

Zielonagóra, obwodnica miasta,
19 lutego, popołudnie

Dostępne w wersji pełnej

Zielonagóra, os. Słoneczne,
19 lutego, wieczór

Dostępne w wersji pełnej

Zielonagóra, os. Kamieni Szlachetnych,
19 lutego, późny wieczór

Dostępne w wersji pełnej

Zielonagóra, os. Słoneczne,
20 lutego, wczesny ranek

Dostępne w wersji pełnej

Zielonagóra, ul. Wąska,
20 lutego, przedpołudnie

Dostępne w wersji pełnej

Zielonagóra, os. Kamieni Szlachetnych,
20 lutego, przedpołudnie

Dostępne w wersji pełnej

Zielonagóra, Stary Rynek,
20 lutego, popołudnie

Dostępne w wersji pełnej

Racula, os. Eden,
20 lutego, późne popołudnie

Dostępne w wersji pełnej

Zielonagóra, pl. Pocztowy,
21 lutego, przedpołudnie

Dostępne w wersji pełnej

Zielonagóra, al. Niepodległości,
21 lutego, wczesne przedpołudnie

Dostępne w wersji pełnej

Zielonagóra, ul. Jerzego Waszczyka,
21 lutego, popołudnie

Dostępne w wersji pełnej

Zielonagóra, al. Niepodległości,
21 lutego, wczesny wieczór

Dostępne w wersji pełnej

Zielonagóra, os. Malarzy,
21 lutego, późny wieczór

Dostępne w wersji pełnej

Zielonagóra, os. Słoneczne,
22 lutego, środek nocy

Dostępne w wersji pełnej

Zielonagóra, os. Słoneczne,
22 lutego, wczesny ranek

Dostępne w wersji pełnej

Zielonagóra, pl. Pocztowy,
22 lutego, popołudnie

Dostępne w wersji pełnej

Zielonagóra, os. Słoneczne,
22 lutego, wczesny wieczór

Dostępne w wersji pełnej

Zielonagóra, al. Niepodległości,
23 lutego, ranek

Dostępne w wersji pełnej

Zielonagóra, ul. Bohaterów Westerplatte,
23 lutego, późny ranek

Dostępne w wersji pełnej

Zielonagóra, ul. Wąska,
23 lutego, późny ranek

Dostępne w wersji pełnej

Wrocław, os. Alina,
23 lutego, przedpołudnie

Dostępne w wersji pełnej

Wrocław, ul. Sołtysowicka,
23 lutego, południe

Dostępne w wersji pełnej

Zielonagóra, al. Niepodległości,
23 lutego, późne popołudnie

Dostępne w wersji pełnej

Zielonagóra, ul. Wąska,
24 lutego, wczesny ranek

Dostępne w wersji pełnej

Bamberg, Karolinenstrasse,
24 lutego, przedpołudnie

Dostępne w wersji pełnej

Zielonagóra, os. Malarzy,
24 lutego, wczesne popołudnie

Dostępne w wersji pełnej

Zielonagóra, os. Piastowskie,
24 lutego, wczesne popołudnie

Dostępne w wersji pełnej

Zielonagóra, ul. Strzelecka,
24 lutego, popołudnie

Dostępne w wersji pełnej

Racula, os. Eden,
24 lutego, późne popołudnie

Dostępne w wersji pełnej

Zielonagóra, pl. Powstańców Wielkopolskich,
24 lutego, wieczór

Dostępne w wersji pełnej

Zielonagóra, al. Niepodległości,
24 lutego, późny wieczór

Dostępne w wersji pełnej

Zielonagóra, os. Słoneczne,
25 lutego, noc

Dostępne w wersji pełnej

Zielonagóra, al. Niepodleglości,
25 lutego, wczesne przedpołudnie

Dostępne w wersji pełnej

Zielonagóra, ul. Podolska,
25 lutego, przedpołudnie

Dostępne w wersji pełnej

Zielonagóra, os. Malarzy,
25 lutego, popołudnie

Dostępne w wersji pełnej

Zielonagóra, ul. Podolska,
25 lutego, wieczór

Dostępne w wersji pełnej

Zielonagóra, al. Wojska Polskiego,
26 lutego, ranek

Dostępne w wersji pełnej

Zielonagóra, pl. Pocztowy,
26 lutego, przedpołudnie

Dostępne w wersji pełnej

Zielonagóra, ul. Wrocławska,
26 lutego, południe

Dostępne w wersji pełnej

Zielonagóra, ul. Jerzego Waszczyka,
26 lutego, popołudnie

Dostępne w wersji pełnej

Racula, os. Profesorskie,
26 lutego, wieczór

Dostępne w wersji pełnej

Zielonagóra, os. Piastowskie,
26 lutego, późny wieczór

Dostępne w wersji pełnej

Zielonagóra, ul. Wąska,
27 lutego, poranek

Dostępne w wersji pełnej

Zielonagóra, os. Zacisze,
27 lutego, przedpołudnie

Dostępne w wersji pełnej

Racula, ul. Głogowska,
27 lutego, bardzo wczesne popołudnie

Dostępne w wersji pełnej

Racula, os. Eden,
27 lutego, popołudnie

Dostępne w wersji pełnej

Zielonagóra, pl. Pocztowy,
27 lutego, popołudnie

Dostępne w wersji pełnej

Zielonagóra, ul. Jerzego Waszczyka,
27 lutego, wczesny wieczór

Dostępne w wersji pełnej

Zielonagóra, ul. Partyzantów,
28 lutego, poranek

Dostępne w wersji pełnej

Zielonagóra, ul. Partyzantów,
28 lutego, poranek

Dostępne w wersji pełnej

Epilog
Czas na ekshumację

Dostępne w wersji pełnej

Karta redakcyjna

Copyright © Oficynka & Alfred Siatecki, Gdańsk 2013

Wszystkie prawa zastrzeżone. Książka ani jej część nie może być przedrukowywana ani w żaden inny sposób reprodukowana lub odczytywana w środkach masowego przekazu bez pisemnej zgody Oficynki.

Wydanie pierwsze, Gdańsk 2013

Projekt okładki: Magdalena Zawadzka

Zdjęcie na okładce © Leonid Yastremskiy | Dreamstime.com

ISBN 978-83-62465-83-5

www.oficynka.pl
email: oficynka@oficynka.pl

Plik opracował i przygotował Woblink

woblink.com