 Fialho de Almeida

OPOWIADANIA

z portugalskiego przełożyła

Dorota Górniak

Obra publicada com o apoio do Camões – Instituto da Cooperação e da Língua

 Książka ukazała się dzięki wsparciu Camões I.P.

ordeno

Dariusz Lewandowski

 Tytuł oryginału

Contos

korekta

Aleksandra Piasecka

projekt okładki

Joanna Górniak

Copyright © for the polish translation by Dorota Górniak

ISBN 978-83-930758-6-7

Od Wydawcy

Nieznany w Polsce Fialho de Almeida (1857-1911), to jeden z klasyków literatury portugalskiej okresu post romantyzmu. Z wykształcenia lekarz,  z zawodu literat,  tworzył prozę bardzo interesującą i oryginalną. Liryczność i ogromna wyobraźnia poety kontrastuje z chłodnym, a czasem bezwzględnym spojrzeniem medyka. Długie, kwieciste, pełne metafor zdania w zderzeniu z opisem życia i to raczej tego brudnego, mrocznego, zaskakują współczesnego czytelnika. 

Autor pisząc Opowiadania był jeszcze bardzo młodym, niedoświadczonym pisarzem. Zanim rozpoczął życie literata i felietonisty, zmuszony był ze względów materialnych, podjąć pracę jako pomocnik aptekarza w biednej dzielnicy Lizbony. Zetknął się tam z życiem w jego najpodlejszej formie i doświadczenie to wykorzystał w Opowiadaniach. Z dużą odwagą  – posługując się często ironią –  krytykował zachowania i obnażał słabości ludzkie. Dążąc do mocnej pointy, bywał nawet w swej twórczej konwencji, makabryczny i okrutny. Wtrącanie medycznych terminów i odnoszenie się do anatomii człowieka, przypomina  żmudne zajęcia studentów medycyny i podkreśla brutalność życia. 

Fialho de Almeida ma do przekazania kilka uniwersalnych prawd. Ukazuje smutne konsekwencje ulegania pokusom, ale przekonuje do tolerancji i wybaczania. Zachęca do analizy skutków działań, jeszcze przed ich podjęciem. Lektura Opowiadań skłania czytelnika do refleksji.

Krytycy zarzucali mu brak panowania nad stylem, co nie zmienia jednak faktu, że Opowiadania to na pewno smakowity literacki kąsek. 

  RUDA

Gospoda Pescady znajdowała się dokładnie naprzeciwko cmentarza Prazeres. Odwiedzali ją miejscowi, zwłaszcza wieczorem, w porze kiedy grabarze i kamieniarze kończą swoją pracę i z gwarem wracają do miasta. 

Budowano właśnie kamienny mur, który miał być jakby okazałą fasadą tego lodowatego miasta trupów. Teren wokół cmentarza był nieuporządkowany; porzucone taczki, góry drobnych kamieni i zaprawy utrudniały przejście. W niewysychającym błocie drogi widniały bruzdy, które karawany wyżłobiły aż do bramy cmentarza, zawsze otwartej na oścież, jak gardziel żarłocznego plezjozaura.

O zmierzchu wszystko to stanowiło widok ponury i tajemniczy, pod którym domyślano się istnienia milionów pracujących larw; szczekanie psów rozlegało się posępnym echem, po którym następująca cisza wydawała się bardziej złowroga; brama zamykała się bezgłośnie na dyskretnych zawiasach, a w ciemności, pomiędzy grobami i cyprysami majaczyło światełko opuszczonego sanktuarium, gdzie zamyślony Chrystus spoglądał z góry na kruchtę. 

Zaczynali schodzić się do gospody posiwiali stróże, poważni w swoich ponurych uniformach, grabarze o kanciastych i pokrzywionych sylwetkach, wydzielający fetor rozkładu; i każdy z nich, mówiąc „dobry wieczór” do ciotki Laureany, siadał na swoim miejscu na ławie, ssał niedopałek  papierosa i zamawiał kolejne pięćdziesiątki. Co wieczór knajpa była pełna i zawsze wyglądała tak samo. 

W głębi, wsparta o cynkową ladę, ciotka Laureana, kobieta o wielkich piersiach, z kolczykami w kształcie kół, specjalistka od pasztecików z dorsza, o potężnych, męskich nogach wystających spod grubych, barchanowych halek; w kącie ślepiec w przekrzywionym kapeluszu o opadającym rondzie, postać zastygła, zabiedzona, bolesna i osowiała, na kolanach skrzypce, pasiaty koc na ramieniu, twarz chmurna jak noc. Przy drzwiach grupa pomocników murarskich rozprawia o cenie kapusty i ilości brzuchów rozprutych nożem w tym tygodniu. Mówi Zé Claudino; z ust tego niepodważalnego autorytetu ludowego mówcy spadają jak różaniec dźwięków słowa namaszczone, plugawe, grubiańskie i patetyczne, w niespokojnej i sensownej plątaninie.

Najgorsi pijacy plotą bez ładu i składu, a cienie ich ordynarnych ciał rysują na ziemi parabole. Dwóch czy trzech przekomarza się z własnym cieniem.

- Spróbuj ze mną zacząć – bełkoczą; - no, dalej, draniu!

- Cwaniak – teraz się uparł, żeby iść przede mną. Rano szedł z tyłu. Ale się nie odczepi! Bydlę!

- Tylko tego mi brakowało! Banda łobuzów!

I z uporem, chwiejnie:

- No, chodź za mną, chodź… to ci przykopię…

- Hola, hola – słychać innego z ulicy – ja to bym uważał…  nigdy  nie wiadomo, co się może zdarzyć.

Wchodziłem, witając się ze starymi znajomymi.

- Miło cię widzieć, studenciku! – odezwał się jeden.

- Cześć ważniaczku! – powiedział drugi.

- Witaj i postaw mi setkę marufo[1] . 

Stary sprzedawca podrobów, z zamglonym wzrokiem doświadczonego rzeźnika dotknął mego ramienia swoją zaplamioną krwią ręką i radził cichutko:

- Niech pan spróbuje białego, niech pan spróbuje białego, bo jest świetne. Do tego pasztecik, nic więcej nie powiem…

To byli moi przyjaciele, niebezpieczni przyjaciele poznani w knajpianym świecie rozpusty i nałogów.

Siadałem. Uśmiechnięta Laureana podchodziła, by mnie obsłużyć; i jej szare oko, pożądliwe, pieściło biel mojej szyi, łaknęło moich płowych, jasnoblond włosów widocznych spod ronda dziurawego kapelusza. Jej cuchnący oddech, niesiony miłością gorącą i prymitywną, upodloną jej profesją, czuć było na dziesięć kroków. Kiedy słuchała, jak zamawiam cokolwiek, jej wzrok stawał się słodki jak u kotek, kiedy drapiemy je za uchem; drażnił mnie fetor smażonego tłuszczu, który od niej czułem. 

Tego wieczoru przyszedł wuj Farrusco. Był grabarzem, tym najpodlejszym – od wspólnego grobu; odpychający wygląd, toporny profil, zapadnięte policzki, zniszczone, kościste ręce, owłosione i czarne od ziemi.

Na jego niskie czoło opadała skołtuniona grzywa; uszy ginęły pod brudną, zatłuszczoną wełną szarej czapki; przez dziurę w koszuli widać było gąszcz sztywnych włosów, białych jak sucha łodyga sitowia, wyrosłego między kamieniami zmurszałego muru w starym młynie wodnym. Łachmany okrywające jego wychudzone na szkielet i błyszczące jak wygarbowana skóra ciało, prawie zostawały na ścianach, o które się obijał.

Ogorzały od słońca kamieniarz z haczykowatym nosem  poklepał go po ramieniu:

- Wuju Farrusco!

Ten, próbując wyprostować swoją zwiotczałą, pijacką postać wybełkotał:

- Czego, chłystku? – Szklane, błędne oczy rozbiegały się w różnych kierunkach; z kącików ust spływały powoli nitki śliny.

- Jak tam? Odpłynęło się, co? – i potrząsnął nim. 

- Kto tu jest bardziej pijany, bydlaku!

Spróbował iść; jego cień chwiał się wyolbrzymiony na ścianie, jak przedpotopowy stwór i prawie nie można było poznać, że to coś jest człowiekiem. Odcharknął z trudem w kąt; przechodzący obok Zé Claudino, wziął jego szklankę z winem i zaczął pomału pić. Brudnoczerwone krople spływały mu po brodzie. Grdyka podnosiła się i opadała w powolnym rytmie, jak tłok w pompie. Odstawił głośno szklankę, rękawem marynarki wytarł usta.

- Jak tam córka? – pytali go. – Ruda… Pogoda dla chorych najlepsza. Słońce grzeje jak piec. – Gdzieś z głębi ktoś odezwał się do Zé Claudina:

- To Ruda jeszcze żyje?

Zaciekawiony pomocnik:

- To nie ta, co to pluła krwią? Widziałem ją w sklepie Malaquiasa… na Świętego Amaro, już parę lat temu…

Każdy teraz chciał się upewnić:

- Ta babka z czerwoną szopą włosów i znamieniem na szyi? Co?! To córka tego? – I wskazywali kamieniarza.

- Wiem – mówili – niezły kąsek! Była z Nicolasem od karawanów. Czekajcie. To nie ona była w bandzie Panasqueiry? Pamiętasz, Zé Claudino?

- Dobre czasy! – odpowiedział zapytany, pogrążając się w rozpustnych wspomnieniach. – Ta noc w stodole Panelasa. Dwadzieścia dziewczyn z wioski, wszystkie jak się patrzy, przyszło spać do stodoły. W nocy – puścił oko – w nocy…

- Daj sobie spokój z resztą! Wszystko kapuję! Niezłe hulajdusze! I Ruda też była…

- Szatan, nie kobieta! Nerwowa, ale diabelsko odważna. Jak się rzuciła na Nicolau’a, wtedy w karnawale, tam za Quintalinho! Jak mu przyłożyła raz i drugi, to mało się nie przekręcił!

Kamieniarz patrzył, nic nie rozumiejąc, z gamoniowatym wyrazem twarzy. W półmroku gospody ta wstrętna postać miała wyraz rembrandtowski i surowy, wzbudzający lęk. Trudno było o plugawość w bardziej skoncentrowanej formie.

- Jak tam, wuju Farrusco, Ruda ma się lepiej?

- Lepiej, lepiej – wymamrotał. – Dziś rano widziałem jak spała… trochę bledsza. – Postawisz mi cambrainha[2], łobuzie? Człowiek lubi zwilżyć sobie gardło, no nie?

Ręce mu drżały, kiedy próbował wesprzeć się na ławie.

Usłyszeli jak zanucił pod nosem, śliniąc się:

Poszedł zapolować

w góry Montalvão

I z mrożącym krew w żyłach urywanym chichotem, przeraźliwym, chropowatym i dzikim ułożył się w kącie do spania, moszcząc sobie legowisko jak ten bezpański kundel. Wszyscy pokpiwali z niego. Słychać było głośne przekleństwa, niewyobrażalne bogactwo wulgarności.

- Moja córka – mamrotał wuj Farrusco – interesuje ich moja córka, Ruda… Banda szumowiny!...

Poszedł zapolować

   w góry…

Jeszcze dziś Nicolau, ten co wrzuca do wspólnego grobu hołotę, która umiera w szpitalu[3]. Zwłoki ze szpitala chowane są na Wzgórzu S. João; w naszym przypadku nie ma to jednak znaczenia.(przyp. autora) powiedział mi, że ją tam zawiezie. Dobre!  Nawet  widziałem worek… zaszyty. Ruda w kawałkach! – Roześmiał się. Zapadła martwa cisza. 

Umilkł a po chwili:

- Ja też kiedyś umrę, wszyscy kiedyś umrzemy. A o tej zdzirze nic więcej już nie chcę wiedzieć.

- Mam dość, idę już! – Jest coś znacznie gorszego niż wściekły pies: pijany grabarz – stwierdziłem i wyszedłem.

Dzień wcześniej zagłębiłem skalpel w ciele tego straconego stworzenia, które wydatnie przyczyniło się do powstania mojej pracy naukowej. 

Zapoznałem się ze szczegółami. Dowiedziałem się, że wuj Farrusco ożenił się z handlarką, Martą, z Buenos Aires. Okazało się później, że warzywa, które ta kobieta sprzedawała były hodowane przez męża na cmentarzu, za grobem zbiorowym, z dala od wzroku ciekawskich; warzywa,  pięknie przyprawione cmentarną ziemią rosły naprawdę dorodne.

Jeśli je chwalono, Marta odpowiadała:

- Ale ile mnie to wszystko kosztuje, moja złota! Przywożę je raniutko z Odivelas,  co za mordęga!

I wyjaśniała, że jej szwagier, z majątku pana markiza de Borby, miał swój kawałek ziemi, gdzie rosły piękne rzepy i ta nabita kapusta. Drogo  sprzedaje, ale co robić? mówiła poruszając łańcuszkami na piersi, by zabłysły. 

Carolina urodziła się w dniu, w którym zmarła jej matka. Do tamtej pory kamieniarz żył bez niedostatku, ale kiedy żona zmarła, dowiedziano się skąd pochodziły warzywa i nikt już nie chciał ich kupować. Nie wiadomo jak się ta mała wychowywała, ale w wieku dwunastu lat była ładna, szczupła, z zadartym noskiem, bosa i cała w łachmanach.

Nieświadoma tego, co widziała, towarzyszyła ojcu w ponurym zajęciu chowania zmarłych. Tak dorastała. W tej godnej pożałowania egzystencji kształtowały się jej upodobania. Początkowo najbardziej lubiła zmarłych, którzy zatrzymywali się  przed bramą cmentarza w bogatych, złoconych karawanach, ciągniętych przez sześć par koni przykrytych kirem. Odwiedzała ich w kaplicy pożegnań, przykucnięta w kącie, wpatrzona z zachwytem, kontemplując przez dwadzieścia cztery godziny, kiedy trumny stały tam otwarte, leżących w swej ostatniej sztywnej pozie, tych, którzy w egoistycznej próżności, zepsuci i miazmatyczni, zamieszkają w marmurowych grobowcach z sentymentalnymi rzeźbami na fasadzie i pompatycznymi napisami na tablicach. Można powiedzieć, że czytać nauczyła się na cmentarzu, kiedy ciekawa w swej łachmaniarskiej biedzie chciała poznać imiona i stanowiska zajmowane w życiu przez mieszkańców tego białego miasta z marmuru, w którym ona czuła się królową. 

Pewnego popołudnia, kiedy spacerowała szeroką aleją biegnącą wzdłuż cmentarnego muru, zatrzymała się i zaczęła przyglądać pomnikowi hrabiego das Antas, stojącym na wysokim i dumnym piedestale. Jeszcze w swoich ostatnich dniach wspominała tę energiczną postać żołnierza, z długą brodą na piersi, dumną głową, dłonią zaciśnięta na rękojeści szpady. Od tamtego popołudnia zaczęła pożądać wojskowych, którzy szurają po ulicach błyszczącymi szablami a w zamęcie pogrzebów, pośród poważnych, czarnych strojów, wyróżniają się oszałamiającą radością lśniących szamerunków i szkarłatem dystynkcji, kolorem niewygasającego pożądania. Widziała w swoich rojeniach blade postaci chorążych, jak pobrzękują ostrogami o bruk ulicy, podkręcają wąsa, a w niedziele, idąc z procesją zaglądają niedyskretnie w okna domów. Codziennie chodziła do kaplicy pożegnań: tam, pod ścianami, wystawione były otwarte trumny; ona sama wkładała w dłonie zmarłych kółka dzwonków alarmowych, mających ewentualnie oznajmić cudowne ożywienie zmarłego. To codzienne zajęcie pozwalało jej oglądać ludzi wszystkich klas i profesji.  Bogate dziewczyny, córki milionerów urodzone wśród aksamitów, złotych drobiazgów, w kołyskach pełnych koronek, kołysane w ramionach jasnowłosych, normandzkich niań, spały teraz w swoich satynowych trumnach, ofiary galopujących suchot, ze szklanymi oczami, zapadniętymi policzkami i ustami jak biała kreska, z lodowatym uśmiechem męczennicy, rozjaśniającym twarze zastygłe jak maski. 

Młodzi chłopcy, którzy w kuźni, przy ogniu podtrzymywanym kowalskim miechem strawili swoje życie, postacie suche i mizerne, z twarz wykrzywioną piekielnym cierpieniem, zastygali w nędznej nagości śmierci obok ich wielebności, starannie ogolonych, w nowych odświętnych sutannach ułożonych w symetryczne fałdy, w koszulach z delikatnego płótna, z plisami i w pantoflach z klamerkami, przyciskających do piersi krzyże z poświęconej kości słoniowej, symbole wiary, która ich za życia nigdy nie cechowała. I wielcy rozpustnicy, chudzi cudzołożnicy, którzy w foyer oper i w garderobach śpiewaczek, w salonach gry i w alkowach obnosili się ze swoim wyuzdaniem i brakiem moralności, oni również przychodzili zaprezentować przed tą małą swój ostatni szyk i elegancję. 

Carolina doszła do perfekcji w określaniu pozycji społecznej każdego zmarłego po ilości i wyglądzie żałobników. Radcy gromadzili na pogrzebie ceremonialne, stateczne figury staruszków w czarnych rękawiczkach, z wielkim stopami obutymi w miękkie, wygodne buty. Hrabiowie otaczali się powozami z królewskiego dworu, bogactwem zardzewiałym i wysłużonym, w którym czuło się lata, szczury i tłuszcz królewskich włosów. Pisarze przyciągali wychudzone postacie w binoklach, z długimi włosami posypanymi łupieżem, wygłaszające przemówienia pełne odchrząkiwań, szerokich gestów i hałaśliwej elokwencji. Znała strażaka, policjanta, listonosza i przewodniczącego bractwa kościelnego. I nienawidziła tych, którzy szli po prostu do grobu, przenosili się na tamten świat, nie zostawiając wśród żywych  żadnych przyjaciół z dzieciństwa czy liczących na coś spadkobierców.  W takich chwilach słyszała ojca: 

- Dziadostwo – kiedy musiał kopać grób bez nadziei na napiwek.

I nauczyła się wypowiadać razem z nim to głębokie zdanie:

- Nawet umierają tylko za „Bóg zapłać”; hołota!

Kiedy był duży pogrzeb, ubierała się w czerwony żakiet, smarowała rude włosy oliwą, wkładała czarne, płócienne buty, bez obcasów, płaskie jak flądra. 

Cała uśmiechnięta, klękała przy drodze orszaku, poruszając ustami jak przy modlitwie. Potem, kiedy wracali, prosiła o jałmużnę:

- Drobny datek, za biedną duszyczkę!

I kupowała pestki, prażone fistaszki, karmelki u ciotki Palmy, tej w zielonym płaszczu, z jednym okiem, która chodziła od domu do domu ze starą tacą i sprzedawała odpustowe słodycze. Odurzało ją to życie w domu pożegnań. Już bez lęku patrzyła na zwłoki, jakby to były osoby śpiące w tym samym pokoju, w zajeździe, każdy na swojej pryczy. Zwłaszcza mężczyźni. Niektórzy byli jeszcze młodzi, jasnowłosi, bladzi, zgrabni, niektórzy, bogaci, mieli delikatną skórę, miłą i aksamitną w dotyku. 

Latem, w porze największego upału, kiedy pracownicy cmentarni spali pod cyprysami, skradała się ostrożnie do domu pożegnań, wybierała zwłoki chłopców, tych ładnych, jeśli tacy byli, i jak mały spragniony wampirek uchylała całunu i scyzorykiem rozcinała koszule; wkładała powolutku rękę, dotykała piersi, przesuwała wzdłuż ciała, szczypiąc leciutko, z przyjemnością; źrenice jej się rozszerzały, na policzki wypływał rumieniec podniecenia, przygryzała wargi, rozpłomieniona; i dotykając, badając, poznając i odgadując, zastygała pochylona lekko nad ciałem; gorący oddech, gwałtownie pulsująca krew. Jej wyobraźnia darła zasłony niepewności, które, wobec inteligentnego zła, jej brak doświadczenia zdejmował jak nieskalaną, czystą, pełną spokoju maskę. Te poszukiwania wcześnie zrobiły z niej kobietę; teraz pojmowała już pewne sekrety, niedokończone zdania zasłyszane od mijających ją pracowników cmentarnych. Czasem leżeli tam chłopcy piętnasto-, dwudziestoletni. Carolinę na ich widok ogarniało podniecenie; wszystkie nerwy napinały się w niej w gwałtownym pragnieniu, którego do końca nie rozumiała. Raz zachłannie pocałowała jednego z nich w czoło, mamrocząc coś udręczona palącym ją, jak duszę potępioną, grzechem.

Nie znała matki, nigdy żadna dobra kobieta nie przytuliła jej ani nie pocałowała, a grabarz bez skrępowania folgował  swoim prymitywnym skłonnościom.  Pozostawiona sama sobie, brukana perfidnymi pieszczotami mężczyzn, nie krępujących się w swojej nieokiełznanej zwierzęcości, tak się ukształtowała. Było w niej jednak, jeszcze coś nierealnego, niewytłumaczalnego, pewna dziecięca czystość: wieczorem modliła się! Czasem nachodził ją głęboki smutek i miażdżący ból bezsenności. Nie wiedziała dlaczego, ale była nieszczęśliwa. Chciała być jak dziewczynka, którą widziała kiedyś na progu składu węgla, z różą wpiętą w warkocz. Ale nagle coś znów popychało ją ku grzesznemu wspomnieniu mężczyzn śpiących w domu pożegnań, widziała jak wychylają się ze swoich całunów, uśmiechnięci, żywi; wyciągali do niej ramiona; niektórzy, nadgryzieni przez robaki, jak w tańcu Roberta, ocierali o jej biodra swoje chude, rozkładające się ciała. 

I oszołomiona, ze wzrokiem zatopionym w tej  płomiennej wizji, biedna piętnastolatka siadała, wyczerpana i omdlała, w cieniu starych cyprysów i wspaniałych grobowców, z pulsującymi skrońmi, z duszą wzburzoną zbrodniczymi doznaniami. Często była już noc, kiedy wracała sama do domu. Ojciec zostawał, owinięty w koc, w czarnej wełnianej czapce, z wyłażącymi przez dziury włosami; kładł się w zagłębieniu starego, pustego grobu; jeśli był przymrozek, otwierał pokrywę jakiegoś rodzinnego grobowca i układał się w jednej z szuflad, między ołowianymi trumnami. 

Przyzwyczaił się już do tej swoistej wygody; dzięki temu już od świtu mógł rozpoczynać pracę: podlewał kwiaty w doniczkach na grobach rodzin, które mu za to płaciły, zmiatał z podestów suche liście, które wiatr zrywał z gałęzi, a głęboką nocą kroczył powoli, posępnie pomiędzy ponurymi cyprysami, zapalając gasnące od podmuchów północnowschodniego wiatru znicze.

Ani razu nie pomyślał o własnej córce, samej, w nocy, w mieście, pozostawionej na pastwę niedoświadczenia jej piętnastu lat oraz burzy uczuć pomocnika stolarza, który ją prześladował swymi niskimi instynktami. Carolina była delikatna i nerwowa, o białej cerze; miała szczególną naturę pełną niepokoju walki i gorączki przygody, jej pierś emanowała tym gorącym pragnieniem, z którego powstaje rozkosz.  

Mieszkali w na wpół zrujnowanym, nędznym domku, ukrytym w nieoświetlonym żadną latarnią zakątku patio; naprzeciwko, stały podejrzane domy o zasłoniętych okiennicami oknach, skąd dochodziły głosy grających na gitarze marynarzy.

Przyczyny jej egzaltacji wrośnięte były również, jak bluszcz, w te złowrogie okna, kiedy podczas ciemnych, letnich nocy, wsparta na parapecie słuchała kłótni, śpiewów i utarczek dorożkarskiej kompanii.  

W tych burdach Carolina wyczuwała niejasno coś, co szybko  opanowywało jej istotę, zwijając się w środku jej ciała, jak wąż chroniący się przed zimnem, gniotąc i brudząc swym uściskiem tę odrobinę uroczej skromności, która jest skarbem uczciwych kobiet.

Widziano ją rano, jak wychodziła, witając się z sąsiadami, uśmiechając i pogadując do brudnych żebraczek, które wieczorem w gospodzie dostawały za psi grosz zupę z ciecierzycy. Śmiało spoglądała na mężczyzn; lekceważyła pewien ich rodzaj, za to upodobała sobie blondynów; ze swoich łaszków wybierała zawsze te w jaskrawych kolorach; i strojąc się, z błyskiem w oku, obmyślała przygody: a może tak nocą, kiedy lekka mżawka posrebrzałaby kamienie bruku, ona, owinięta cienkim szalem uciekłaby z blondynem, co? 

Z okna swojego domu mogła widzieć, co się dzieje w alkowie nędznego burdelu naprzeciwko. Gasiła światło, żeby nie było jej widać, wchodziła na sosnową ławkę, opierała się o okno; i tak, całymi godzinami, podglądała, co się dzieje w sąsiedztwie. Podejrzane sceny się tam rozgrywały. Jakie to było ciekawe! Widok nieczystej nagości dotykających się ciał sprawiał, że krew kipiała jej w żyłach, oszołamiając ją gwałtownością doznań. Była to gorączka krwi zakażonej przez mikrocząsteczki występku i popęd suki w rui, którą jakaś pcha siła, drażniąc ciekawością i rozkoszną obawą. Nachodziło ją to falami, jak na plaży piana oblepiająca pojedyncze skały. 

W świetle naftowych lamp pokazywały się tonsury pozieleniałych na twarzy księży; w lusterku toaletek odbijały się ponure grupki, dziwaczne  wcielenia Wisznu. Ktoś przebierał palcami po strunach gitary, śpiewając ochrypłym głosem jakieś nędzne fado hrabiego Vimioso i Severy[4]. Pobrzękiwały butelki, czuć było zapach pieczonych sardynek zmieszany z oparami wódki. Rozlegały się niewybredne toasty, piskliwe głosy kobiet. Ktoś potoczył się na deski podłogi i stos talerzy runął z hałasem pośród przekleństw. Któregoś dnia nie wytrzymała podniecona, wyszła na ulicę. Niedziela zimą. Posępny wieczór ciągnie się w nieskończoność. Słychać pokrzykiwanie: - „Jornal da Noite – gorące wiadomości z Hiszpanii!”.

Przenikliwe zimno. Carolina drżała; miała wysuszone wargi, czuła ogromne napięcie ogarniające ją od wewnątrz. Nie wiedziała dokąd iść. Czuła potrzebę czegoś gwałtownego, żelaznych uścisków, parzących pocałunków, oceanu miłości bez końca i bez szczęścia.

Ale oto wyszedł z warsztatu pomocnik stolarza, chłopak atletyczny, krewki, popędliwy, zbliżył się do niej z jakimś żartem… 

Carolina cofnęła się, niepewna, bardzo zawstydzona. Nie powiedziała ani  słowa, pognała do domu, wbiegła bez tchu po schodach, zamknęła się w środku i rzuciła się na łóżko nieutulona w płaczu nad tym życiem płynącym bez wyznaczonego kierunku. 

Latarnie przygasały wraz z pogłębianiem się nocy. Dźwięk dzwonów z wieży bazyliki Estrela spadał na uśpione miasto, a jego drżenie rozchodziło się jak niekończące się kręgi na wodzie…

W ciszy mansardy Carolina otwierała przerażone oczy na tańczące przed nią drwiące upiory z twarzą czeladnika.   

Było popołudnie, święto Matki Boskiej dos Prazeres. Pogoda poprawiła się, niebo było bezchmurne, a białe gołębie na tle uduchowionego błękitu nieba nadawały atmosferze dziewiczej niewinności. Tego popołudnia odbywał się festyn. O zmierzchu, procesja, tonąca w strzępach chorągiewek i zieloności bukszpanu, wyszła z kościoła de Santos i miała przejść do kaplicy cmentarnej,  wśród sztucznych ogni i zapachu smażonej ryby, konsumowanej ostrożnie przez ciekawską gawiedź.

Stragany wzdłuż esplanady, która kończy się przy bramie Dos Prazeres, wypełniały się grupami ludzi: córeczki w wykrochmalonych  sukienkach, z podkrążonymi oczami, w towarzystwie śpiewaków fado, w spodniach w kancik opadających na płócienne espadryle. Grube kobiety, w czerwonych chustkach, z tłustymi, gołymi ramionami, czerwone od gorąca, smażyły małże; wokół nich spacerowali żołnierze; szpicruta w dłoni,  prostackie, ordynarne twarze, usta rozszerzone hałaśliwym śmiechem; kołysząc biodrami przekomarzali się rubasznie z małymi, brudnymi handlarkami ryb. Pośród grupek dokazywali mali ulicznicy, biegając i rzucając pożądliwe spojrzenia na ciastka krążących przekupek. Tu i tam widać było piknikujące na trawie rodziny robotników, schludne, drobne blondyneczki, w typie przyszłych krawcowych, o subtelnych rysach zamyślonych twarzy. Wychudzeni włóczędzy w postrzępionych spodniach, głośno zachęcali do kupna wody. Różnorodne odgłosy nakładały się na siebie powodując nieustanne wibracje powietrza, z których powstawał jednolity, niewyraźny dźwięk, jakby daleki odgłos wrzenia. Straż miejska, defilująca powoli na swoich karych koniach, w wysokich hełmach, z białym czubem lnianych piór, stanowiła oryginalne akcenty scenerii. Byli wspaniali. Służące spoglądały na nich wzdychając. Hałas nasilał się. Słońce, w całym swym szkarłatnym splendorze, zanurzało się powoli w spokoju rzeki, a płomienny zachód rozlewał się nie napotykając żadnych granic. Na cmentarzu ten sam ruch wchodzących i wychodzących. Ludzie o pełnych kształtach, korpulentne żony garncarzy, modystki w kapelusikach z wyzywającymi kokardami i  parasolkami, czytały, sylabizując napisy nagrobne. Podziwiano marmur, fasady grobowców. Malcy zostający w tyle zrywali kwiatki lawendy i pelargonii. Niektórzy zaglądali przez kraty do wnętrza grobowców, by zobaczyć kto i jakie ma ozdoby. Kowale z rękami pełnymi odcisków odpoczywali na brzegu postumentów, racząc się swoim podwieczorkiem; wielu piło prosto z butelki, przepijając do kompanów. I urządzali sobie zabawę, śmiejąc się wesoło z ciężkich, prostackich dowcipów. Kobiety w wełnianych sukniach z falbanami, w chustach ze zwisającymi z tyłu frędzlami, z szalem starannie złożonym i przewieszonym przez ramię, patrzyły zdumione. Usłyszane mimochodem fragmenty rozmów tworzyły oryginalną i zaskakującą kompozycję. Weterani poszukiwali grobowca hrabiego das Antas. Komentowali znaczenie symboli, zawadiacką pozę posągu.

- Stara Portugalia! – komentowali. – On i Saldanha[5]!… 

I poufale, z purpurowym rumieńcem na twarzy:

- Nasz stary! – mówili. 

Inni chcieli zobaczyć grobowiec Palmeli. Jakaś staruszka z Aveiro słyszała, że to piękna budowla. Ktoś wymieniał bogactwa księcia, jego posiadłości, dwa tysiące dziennie dochodu; księżna była bardzo ładna, lekko przy kości; on służył w Marynarce; dobrzy ludzie i prawdziwi arystokraci; w Wielki Tydzień w katedrze modlili się za biednych, utrzymywali też przytułki. Ludzie słuchali i rzucali na ziemię rybie ości, skórki pomarańczy, a w powietrzu niosły się odgłosy rozmów. Ale zaczęły strzelać fajerwerki. Z dala słychać było orkiestrę. To szła procesja. Na przedzie stolarz ze skrzywioną łopatką niósł proporzec, dumny jak paw w swojej czerwonej jedwabnej pelerynie. Dziewczęta w bieli, z różami we włosach, podobne do chłopców przebranych w sukienki, szły poważne równając krok. A nad głowami baldachim z pozłacanego drewna z obrazem bogato ozdobionym kwiatami z bibułki. Carolina, w swoim odświętnym żakiecie, z siatką z koralikami na rudych włosach, też wybrała się na uroczystość. Grabarz upijał się w gospodzie Pescady, ogolony, z kanciastą, chudą, nieruchomą twarzą skrytą pod rondem kapelusza. Carolina ubrała się wcześnie rano, cała wymuskana: płócienne buciki na płaskim obcasie, szklane, posrebrzane kolczyki, zadowolona minka, apetyczna biel anemicznego ciała, dziewczęcego i wątłego. Poszła na cmentarz rozerwać się trochę, z węzełkiem z chustki, a w nim pomarańcze i dwa ciastka od ciotki Palmy. 

Pani Marcelina, która była gospodynią u księdza Anselma a teraz pośredniczyła w zatrudnianiu służących, obiecała spotkać się tam z nią. Marcelina mieszkała na tym samym podwórku, na pierwszym piętrze; miała urządzone mieszkanie, pojedyncze włoski na twarzy, pół tuzina chustek, gruby złoty łańcuszek z medalikiem i Matkę Boską Boleściwą ze szklanymi oczami, „patrzącą na człowieka jak żywa”. 

Mówiono, że jest zamożna, że ma garnek pieniędzy w ogrodzie i bogate pelerynki w komodzie, które wcześniej należały do siostry księdza Anselma. Marcelina była osobą niską, powolną, okrągłą i buraczkową jakby cierpiała na hemoroidy, z nogą oklejonymi plastrami, pierścionkami na palcach i głosem sierżanta, dochodzącym spod kapoty stręczycielki. Jej historia rozpoczęła się w urzędzie miasta, szpitalu i na ulicy das Atafonas. Potem spotkała księdza Anselma, kapelana w Guia i zaprzyjaźniła się z nim. Dobry człowiek ten ksiądz Anselmo, miała z nim wygodne życie: miłe, zimowe poranki w łóżku, popijanie sobie. Korzystała, ile mogła, robiąc mu niezłe numery; pewnego ranka, przyszedł po mszy, nakrył ją w łóżku, uderzył. I umarł. To co dobre szybko się kończy, wzdychała. Carolina znała ją. Ledwie się rozjaśniało na dworze a już pani Marcelina otwierała okno i szła, w białym czepku, odkurzyć parapet. Miała miły uśmiech; chwiejny ząb, jedyny i zapomniany, czernił się  w pustej jamie ustnej; sztywne włoski na brodzie przypominały łagodną kotkę, która wygina się i pręży pod wpływem pieszczot pana. Była jej poza tym  bardzo wdzięczna… Kiedy była chora, z kaszlem i wysoką gorączką – nikt nie przypuszczał, że z tego wyjdzie – pani Marcelina przychodziła z rosołkami i siedziała przy jej nędznym łóżku robiąc pończochę. To było dwa lata temu. Ale raczej nie miały bliskiego kontaktu ze sobą. Marcelina była bardziej zżyta z tymi z naprzeciwka, rozmowy przez okno, głośne śmiechy, niewybredne żarty. Rubaszna jak mało kto. A ile wiedziała o księżach, o poecie Bocage’u!... Można było pękać ze śmiechu. Poza tym była zawsze czymś zajęta, zaaferowana, zarzucony na ramiona szal, bambosze, wystająca masa piersi potrząsanych już od pół wieku, głośne odbijanie… Z jej mieszkania wychodziły jakieś ciemne typy. Któregoś razu zjawiła się policja. No cóż, dużo się o niej mówiło, wiedziała kto się pobił na noże i Carolina słyszała, że stręczy dziewczynki starszym panom. I w głębi swej białej, wrażliwej duszy czuła odrazę. 

Poprzedniego popołudnia, kiedy córka grabarza wracała, Marcelina siedziała przy oknie; zagadały do siebie, jak się czuje, jak tam ojciec, bo ona jak zwykle ze swoimi problemami z trawieniem, gorycz w ustach, wykończona; cała się sypie! Przykładała sobie plastry na wzmocnienie, bardzo dobra rzecz – pozowała teraz na majętną – ale fatalnie się czuła, dolegliwości brzucha… Najgorsze były noce, liczyła godziny. No i pchły. – Ech! – mówiła –  jak ktoś jest chory, to wszystko się go czepia. – No, co tam słychać, co słychać? Jak miło cię widzieć! – Lubiła takie poważne stworzenia jak Carolina, naprawdę. Nigdy nie była dwulicowa, Bogu dzięki. I odbijało jej się. Jadła na obiad swoją açordę[6], z jajeczkiem; ale wszystko jej szkodziło. Rozsypuje się, rozsypuje, stwierdziła. I zaprosiła Carolinę, żeby weszła na chwilę odpocząć, miała róże w ogródku, czarną kurę, która już się niosła, nowy płaszcz na figurce Matki Boskiej Pocieszycielce – kochana Najświętsza Panienka!

Carolina weszła na górę, ucałowały się, uściskały, szczebiocząc miłe słówka. Carolina była zadowolona, spokojna i jednocześnie zaskoczona otwartością Marceliny. Ta patrzyła jej w twarz i ni stąd ni zowąd wyrwało jej się:

- Niezły z niej kąsek! – i zamrugała szarym okiem z miną znawcy. Poszły obejrzeć ogród; Marcelina zerwała jej bukiecik róż. W pewnej, zniżając nieco głos, powiedziała do córki grabarza:

- Coś ci muszę powiedzieć. Coś, co jest w twoim interesie.

- Co? – spytała Carolina.

- To absolutnie nic złego. Dotyczy ciebie.

- No, co takiego?

- Ale nie pogniewasz się?

- Dlaczego miałabym się gniewać? Proszę powiedzieć.

- Jest tu jeden chłopak, który dopytuje się o ciebie. I to jak się dopytuje!

Carolina była mile zaskoczona. Radosny uśmiech, który pojawił się na jej twarzy był skutkiem połechtanej próżności.

- Żartuje pani – powiedziała.

- Słowo daję, to poważna sprawa. Tak mi powiedział.

- Ale po co? – spytała drżąca, cała przejęta.

- No jak to? Chce się pozalecać. Jak to młodzi. Wszyscy tak robią. Nic się nie stanie, jak z nim porozmawiasz.

Carolina zbladła, jakby upojona tą myślą, zaciekawiona i mocno pobudzona.

Pani Marcelina, ze spuszczonym wzrokiem, przygryzała dolna wargę, myśląc intensywnie.

- No więc? Co ty na to?

- Hmmm…

I po chwili:

- Chłopak jak się patrzy, wysoki blondyn, pracowity. No, co laleczko? No?

I namawiała stara lisica:

- Patrząc na to rozsądnie, moja kochana, to kopalnia złota. Tylko nic pochopnie, rozumiesz?

Carolina była cała w pąsach, serce biło jej jak szalone.

- Kto to? Jak się nazywa?

- Aaa, chciałbyś wiedzieć, co?

- No! Niech pani powie! – I bardziej rezolutnie – Musi pani powiedzieć!

- Tu, niedaleko, u wylotu uliczki, jest zakład stolarski. Wiesz, Ferreiry, tego w okularach.

- Aha, wiem, wiem.

- To czeladnik, João, przystojniak, jasny blondynek. To ten.

- Aaa, to ten…

- Wspaniały chłopak! Jakbyś go zobaczyła w warsztacie, w koszuli z podwiniętymi rękawami; co za ramiona!

Carolina już go sobie wyobrażała, jak żywego.

- I co dalej? – powiedziała.

- Poprosił mnie, żebym pośredniczyła, żebym z tobą porozmawiała. Sam nie miał śmiałości pójść do ciebie… Zarabia sześć tostões[7], mieszka sam; dobry chłopak.

- A mój ojciec?

- E tam, nic nie zauważy. Widzi tylko korki od butelek. Nic go nie obchodzi. Byle tylko miał wino.

- No, nie wiem, nie wiem…

- Świetnie się składa, bo jutro jest święto w Prazeres. On tam będzie. Ty pójdziesz ze mną. Tam się dogadacie. Chłopak ci się podoba?

- Czy ja wiem? Niebrzydki…

- A więc jutro widzimy się na zabawie. Dzień powinien być ładny.

- No dobrze, pójdę rano. Spotkamy się po południu. 

- W porządku. Jesteśmy umówione. Załatwię swoje sprawy a potem przyjdę na zabawę.

- Do widzenia, do widzenia.

Carolina zeszła po schodach. Na dole, od drzwi krzyknęła jeszcze:

- Dziękuję! Dziękuje za wszystko!

Nie spała tej nocy. Leżała rozgorączkowana, w głowie kłębiły się rozproszone myśli. Była naładowana, jakby miała zaraz wybuchnąć. Rozpierało ją coś o wiele większego niż jej mózg i serce.  

Marzyła. O uciechach, strojach. Jadałaby wykwintne smakołyki w miłych, chłodnych zakątkach gdzieś nad rzeką, pod pergolami zieleni, słuchając odgłosów kijanek, którymi  praczki biły bieliznę. Miałaby niebieskie, wełniane suknie, delikatne, jedwabne chustki w kwiatki, parasolkę od słońca i pierścionki, jak bogacze.

Ciotka Palma jej nie pozna, takiej wystrojonej, jak królowa z Nantes, w pantofelkach w szpic. I patrzyła na siebie w lustrze, zachwycona, ogarnięta próżnością nędzarki, w podziwie dla siebie samej. Mimo woli szeptała cichutko: 

- Mój João. Mój João jest w warsztacie. Kolacja dla mojego João. Mój João zaraz przyjdzie. Mój João wyszedł. Pyszniła się, że ma mężczyznę, przyjaciela…

Sąsiadki mówiłyby o niej – ta, co jest z João z warsztatu, ta ruda. – Wyobrażała sobie, jak spaceruje razem z nim w  niedziele w ogrodzie da Estrela, wokół podium dla orkiestry, krążąc pomiędzy żołnierzami, w niebieskiej, wełnianej sukni z falbaną, z widoczną z tyłu białą halką, z chusteczką w spoconych dłoniach i czerwonym krawacikiem z frędzlami. A za rok, kto wie, może z broszką za całą moeda[8]! Tylko dzieciaki będą problemem; zasmarkane, marudzące, w przyżółconych majtkach, raczkujące, wiecznie z guzami na czole! E tam, inne też to wytrzymują! Za to będzie mieć blondyna, blondyna! Zawsze mówiła: - Zanim umrę, niech mi Pan Bóg da blondyna. – Czasem, po przebudzeniu, kiedy miękkie, rozleniwione ciało było jeszcze rozgrzane od pościeli, przeciągała się myśląc:

- Ach, blondyn…

I przypomniała sobie linie szyi czeladnika, mocne, wyraźnie zarysowane, różowy odcień dobrze ukrwionej skóry, maleńkie spiralki jasnych włosków, ich gorącą i prowokującą miękkość. A potem jej wyobraźnia, w uniesieniu, w bezładzie myśli, ciągnęła te linie dalej komponując je, rzeźbiąc łagodne delikatne łuki, pełne siły i zdrowia, białe,  herkulesowe ramiona, gładkie, nieowłosione, które widziała w warsztacie, szeroki tors, pełny i mocny, z lekko falującymi męskimi piersiami, długie, prężne nogi, proste, posągowe. I jawiło się przed nią to ciało zapaśnika, o pięknym doskonałym i prostym rysunku, o akademickiej czystości. Poprzez kolor skóry, świeżej i jasnej, czuła wigor zdrowej krwi, młodej, dziewiczej, gorącej. Wzięłaby go za ramiona, krągłe jak u posągu i wspiąwszy się na palce, bo była niska, całowałaby jego usta jak szalona, dusząc go, pijąc jego oddech, zagarniając go, stapiając swoją i jego duszę w jedną.

I tak byłoby zawsze, nigdy nie mieliby dość, a podczas długich nocy zimowych godziny mijałaby im w ciszy jak modlitwy koronki różańca. 

W zamęcie jej rojeń szybko następowały po sobie sceny, rozedrgane jak bąbelki podczas fermentacji. Chciałaby żyć jak jej sąsiadki, w nieustannym ferworze kupczenia ciałem, co zamienia życie w marzenie lub chimerę. Widziała wykrochmalone suknie, czerwone buciki na wysokim obcasie, z kokardkami, charakterystycznie wysoko upięte włosy. Kanciaste twarze z czerwonymi, pijackimi plamami uśmiechały się do niej pokazując czarne języki.

I nie wiadomo dlaczego, słyszała, jak jakiś pierwotny rytm, uderzenia łopaty o ziemię cmentarza. Zamierała. – To był ojciec, kopiący groby! Czuła się nieszczęśliwa i pogrążona w ogromnym zamęcie. Była tak pobudzona, że sen nie przychodził, a myśli, oddalające się coraz bardziej od pierwotnej idei, teraz już pędziły, jak załamujące się promienie przez rozległą płaszczyznę wspomnień. Myślała o życiu cmentarnym, o mrożącej krew w żyłach miłości do trupów, z którą tak długo żyła, odsłaniając całuny i podnosząc wieka trumien. Przyznawała w swej szczerości, że zachowywała się okropnie, jak hiena. Już nigdy więcej nie zachwyci się nieżywym mężczyzną. Co za ohyda! Teraz miała swojego João, białe ciało półboga. I była szczęśliwa, czując w duszy błogość, która perfumowała ją całą jak rozkoszna kąpiel. Być kochaną przez tego siłacza, poddawać się uściskom jego posągowych ramion, to chyba uśmiech losu, cud, coś jak porywający sen. Oddałaby się całkowicie, bezgranicznie, w szaleństwie dotyku, frenetyczna i opętana pragnieniem, by go posiąść. Jej życie kondensowało się ubarwione cudownym wspomnieniem, a w swym uniesieniu nie widziała przesytu, pustki a nawet pogardy dla siebie. W głębi zaśniedziałego lusterka jej postać, oświetlona łojową świeczką, rysowała się wyraźną i delikatną linią krzywą. Uśmiechnęła się, żeby pokazać zęby, malutkie, drobne jak u białej kotki. I aż urosła z ogromnego wewnętrznego zadowolenia: była piękna, o niezwykle delikatnej, wrażliwej skórze, prawie przezroczystej. Skręciła leciutko w palcach kilka rudych włosków na czole, powolutku rozpinała stanik… Odkryta pierś była biała, wąska i apetyczna jak miniatura, ale niezdolna do wykarmienia dziecka. Harmonijne linie biustu, delikatne i kruche, jakby wymodelowane przez elegancki i nowoczesny gorset, przypominały manekiny w modnym atelier. Rozbierała się: opadła jedna halka, druga, kolejna, aż pozostała w samej koszuli spowijającej ją jak  rozchylona tunika. Była szczupła i biała. Harmonijna rzeźba bioder, wypukłości jej ciała promieniowały doskonałością dziewiczej budowy. Pospolita i drobna, a jednak podniecająca. I ona sama pożerała się wzrokiem, obserwując się, ćwicząc pozy, marząc o silnej postaci czeladnika stolarza. Mają się spotkać następnego dnia po południu, o zmierzchu, kiedy w gęstwie gałęzi drzew rozlegają się miłosne trele ptaków; co się wtedy wydarzy? Poczuje jak jego gorący oddech, przesiąknięty wonią wódki,  będzie palił jej twarz. Będą rozmawiać szczęśliwi i przejęci, opanowani tą samą grzeszną myślą, rozglądając się wokół, w obawie, że ktoś pojawi się obok. On mrugnie do niej okiem szelmowsko; porozumieją się i jak w membranie fonografu, w jej duszy zaczęły falować wszystkie wibracje tej szalonej rozkoszy, w której będzie drżeć następnego dnia. Och, jak miała dość tej biedy, jedzenia açordy, chodzić jak dziadówka w podartych sukienkach! Podłe życie! Ale jak będzie z nim, ze swoim João, to wszystko się ułoży lepiej. A później… człowiek nigdy nie wie, co mu życie przyniesie. Ciotka Marcelina znała jedną handlarkę ryb; chodziła boso po ulicach, sprzedawała ostroboki, ciągnął się za nią ohydny rybi fetor, a teraz była z bogatym panem, dumna i blada, mieszkała na pierwszym piętrze, z bogatymi, koronkowymi  firanami w oknach. Bardzo możliwe, że nie zawsze będzie z João – to dobry chłopiec, ale mówią, że co siedem lat zmieniają się upodobania. Kusiły ją zmiany. Marcelina mówiła jej, że księża są dobrymi protektorami, czyściutkie paznokcie, poświęcona palma na Palmową Niedzielę, ogarki świecy na Wielki Czwartek, dobre miejsce w kaplicy głównej, gdzie można się wygodnie rozsiąść i słuchać muzyki lausperene. I te korzyści, zwłaszcza w przypadku proboszczów, szacunek, piękne, lniane prześcieradła, wyborne obiadki; nigdy nie przychodzą późno, czyści, nogi myte codziennie. Chodziłaby pod rękę z tragarzami, żołnierzami, angielskimi marynarzami. Znała jedną taką, co mieszka na rogu, Polonię, miała nawet na domu szyldzik; co pół roku szła odebrać swoją gażę, które płacił jej rząd, czy jakiś inny czort.

Druga, Libania, kreatura z dziobami po ospie, miała pieniądze z lichwy, swój złoty łańcuch z medalionem, pierścionek z oczkiem. I jeszcze inne, które zdobyły już majątek, mieszkanko, sklep, nigdy nie były w szpitalu Desterro, żyły bez pracy,  i spokojnie sobie tyły. Mówcie, co chcecie, to jest dobre życie. Dla biedaka nie ma innego. Łatwo powiedzieć: uczciwa kobieta, a tak naprawdę to zawracanie głowy. Byli głupcy, którzy dawali suknie, drogie, kaszmirowe szale, płacili kolacje, wieczory w cyrku Price – frajerzy! Kto ma rozum, ten daje sobie radę. Czasem się któryś zakocha. I dawała przykłady. Prostytucja była dla niej naturalnym rozwiązaniem problemu życia biednej dziewczyny, rozwiązaniem, które lubiły wszystkie, jedne bardziej, drugie mniej. I jej zapał łagodził opory dziewczyny. Sprawa jasna, nie ma co się oszukiwać. I zrzuciła koszulę. Zaczęła się myć, wstrząsając się lekko z zimna; rude włosy rozsypały jej się na plecy, przeszkadzały; z hałasem pryskała wodą, wykonując szybkie, pełne wdzięku ruchy, jak drgania kamertonu. 

Nagle, w ciszy nocy zajęczał dzwon dźwiękiem smutnym jak śmierć. Zaraz potem rozległy się na ulicy hałasy, w oknach pojawiły się lampy; ponury, powolny orszak z pochodniami przeszedł pośród ludzi z odkrytymi głowami. To Chrystus szedł do umierającego. Carolina popatrzyła. I pomyślała sobie o ojcu, o tej porze na cmentarzu, zmarzniętym w noktambulicznej ciszy, kiedy słychać tylko popiskiwanie nietoperzy, złowrogie i drwiące. Może spał w swych łachmanach, w głębi jakiegoś zapomnianego grobowca, pośród starych trumien. Albo nękany bezsennością – może nie poszedł do Pescady – martwił się przypadkiem o nią, z ojcowską troskliwością, bo grabarze też mają serce, dzięki Bogu! A ona, jego córka, właśnie myślała, żeby go opuścić i być jak ta przynęta dla dorożkarzy i robotników, i to okazyjną, po obniżonej cenie! Roztkliwiła się nad tą niedolą grabarza, głaszcząc ją w myśli swoim współczuciem jak mewa skrzydełkiem i westchnęła: - Biedny staruszek!

Rozczuliła się nagle, do oczu napłynęły jej łzy, poczuła ogromny żal do wszystkiego, co ja otaczało. Pojawiła się niejasna myśl o śmierci, poprzedzonej pasmem cierpień. Wspomniała siostry miłosierdzia, młode i blade, z różańcem przy pasie, czerń habitu okrywająca jak całun ciała wymizerowanych dziewic. Długie godziny pokuty na marmurowej posadzce klauzury, umartwienia i szept  Spowiadam się Bogu wszechmogącemu. Już prawie żałowała swych myśli …

Ale ciało czeladnika jawiło się przed nią jak radosna pokusa, białe, młode, silne, triumfujące! Bladła, jak słabe światło księżyca które przygasa.

Marcelina pojawiła się późnym południem, po procesji, rozogniona, zdyszana; padnie, jeśli nie pozwolą jej usiąść na chwilkę, fatalnie się czuje; całą noc nie zmrużyła oka. Co za maskarada, jakie zamieszanie, prawdziwe piekło.  I jeszcze miała gorączkę – patrzcie, patrzcie – i pokazywała puls. Bogu dzięki, nigdy nie była słabowita, o nie; a nawet, jak panowała żółta febra… ech, lepiej nie wspominać. Było, minęło… Poszła do szpitala, na pogotowie, powiedziała, co czuje, podejrzewała, że to mógł być „anewryzm”.

Młody chłopak tam był, wyglądał na studenta, miał pokaleczoną twarz … oj, wolałaby od razu umrzeć; i będzie się męczył na tym świecie, po to by i tak pójść do piachu … o nie, tylko nie to! Już lepiej od razu przenieść się na tamten świat. I niech jej Bóg wybaczy, niech jej Bóg wybaczy!… Carolina uśmiechała się współczująco, cała zainteresowana, czuliła się, ocierając swoją białą buzię o owłosioną brodę stręczycielki i głosem rozkapryszonego dziecka mówiła do niej: Li-Li. Nadchodził wieczór. Słońce zanurzało się w morzu, nadając chmurom na zachodzie metalicznej, miedzianej barwy, mieniącej się bogactwem  subtelnych odcieni, jak na obrazie. Pośród grobowców stare cyprysy wznosiły się jak nieruchome straże, uzbrojone w kolczaste hełmy. W oddali gitary szemrały smutne fado, Calcinhi i João Brandao; jakiś murarz chrypiał gardłowym głosem:

Mieszkańcy tej krainy

Radują serce moje

Mali chłopcy zachwalali wodę: - Woda! Świeża woda! – pośród gwaru wychodzących ludzi. 

- Wiesz? – Marcelina pochyliła się do ucha dziewczyny – On przyjdzie po zmroku. Musiał dziś pracować w warsztacie; zawsze to sześć tostões… Jest zakochany, zgłupiał zupełnie. Poza tym, to jeszcze dziecko – w lutym, na Matki Boskiej Gromnicznej, skończy osiemnaście lat. Możesz wziąć go pod pantofel. – I po chwili milczenia: - Taki jak on chce tylko mieć czystą bieliznę, kolację na czas, pieszczoty i to wszystko. Nic nie wiecie o świecie, jakbyście wczoraj wyszły z powijaków. Pierwszy, który nam dogodzi, to ideał, za którym całe życie się tęskni. Reszta – to typy, którym za grosz się nie wierzy!... I niech wie, niech się nauczy: jak się złapie ptaszka w rękę, to nie można go wypuścić. I śmiała się, głośno, rozpustnie, jak pijana dziwka, głaszcząc się lubieżnie po biodrach: -  Ech, gdyby miała dwadzieścia lat, sama by go sobie wzięła. Ile z takiego ciała można wyssać słodyczy. – I pod wpływem nagłej plugawej ochoty, obłapywała,  łaskotała Carolinę, powtarzając:

- Piękne dziewczynki, piękne dziewczynki!

I zataczały się obie pośród płaskich grobów, parskając śmiechem, jak rozpustnice.

Wkrótce przyszedł João. Miał na sobie bluzę w paseczki pod marynarką, długie, zwichrzone włosy, pełne sosnowych wiórów. Był jeszcze chłopcem, o jasnej karnacji z rumieńcami, o herkulesowej budowie, która kryła moc i płodność, już w pełni rozwiniętą, lecz  hamowaną, wyładowywaną tylko w ciężkiej pracy aż do wieku szalonych burdelowych miłości. Był jeszcze bardzo dziecięcy, ale już można było w nim odgadnąć przyszłego śpiewaka-nożownika. 

- No, dzięki Bogu! – skomentowała Marcelina. – Dzięki Bogu, że się pojawiłeś. Kazać czekać tej dziewczynie! Coś takiego! – I ganiła go, beształa: na przyszłość ma być poważniejszy; czekającemu czas się dłuży. No, ale nic, nikt przecież nie umarł, dzięki Bogu. I przedstawiała go: - No, Carolino, nie mówiłam? Chłopak na schwał, zdolny mury przebijać; a przystojny, aż miło! – Przeszła do szczegółów, nigdy nie chorował, nie brał leków z apteki, nawet na przeczyszczenie. I złote ręce! Robił krzesła na wysoki połysk jak nikt; szafa, którą skończył na Św. Piotra została sprzedana jegomościowi z zagranicy – elegancki, chyba Francuz - za grube tysiączki. I dużo innych rzeczy.

João pęczniał z dumy; lekko speszony uśmiechał się i mówił intonując na różne sposoby: - No, też coś, też coś! – Ożywiony, z oddechem przesyconym kiepskim winem, w obcisłych spodniach lekko rozszerzonych u dołu, z kapeluszem zsunięty niedbale na kark, wpatrywał się w Karolinę, pożerając ją wzrokiem i bąkał pod nosem:

- No, dobrze, już dosyć.

Marcelina oświadczyła, że bardzo się cieszy z ich spotkania. – Bo w życiu trzeba używać! –  krzyknęła skrzekliwie. Wzięła Carolinę wpół, pociągnęła za ramię czeladnika i przyciągając ich do siebie:

- No, i co powiesz na tę małą? Patrz, zrobiona jak na zamówienie. Ta cera! Jak jedwab… Łobuzie! Dobrze wiedziałam, że na nią nie zasługuje taki bałamut, ale chciałam być uczynna… Tylko masz ją szanować, bardziej niż rodzony ojciec; chcę ją widzieć jak damę, wstążki, kokardy, zimą eleganckie żakieciki; znała takie pary, jak cukiereczki, kochające się  jak gołąbki. Oby tacy byli przez całe życie. – Uśmiechali się obydwoje, zaczerwienieni.

W ich wilgotnych oczach, w których tęczówki o niespokojnych włókienkach, drgały od tłumionych wzruszeń, błyszczała paląca żądza rozbudzonego pożądania.  

Carolina czuła, że ogarnia ją niemoc; z gorąca, ze zmęczenia, może od wrażenia, jakie robiła okolica. Pogrążyła się w zapomnieniu; patrzyła w bezkresne niebo i otaczający ją pejzaż, czując jakby ona cała rozpływała się w tej bezgranicznej przestrzeni, porwana doznaniami, których do tej pory nie potrafiła określić. Widziała João wyciągniętego leniwie na białym kamieniu grobowca. Byli w jednej z dalszych alejek. W tej swobodnej pozie, wspaniałe linie jego jędrnego ciała przypominały odpoczywające zwierzę, zadowolone i zdrowe. Kapelusz zsunął mu się z głowy, opartej na złożonych ramionach, odsłaniając gęstą czuprynę, która w świetle zachodzącego słońca wyglądała jak lwia grzywa. Widać było unoszący się oddechem tors, opiętą koszulę pod kamizelką; jedna noga była zgięta i założona na udo, a druga swobodnie wyciągnięta, bezceremonialnie. Carolina pożerała go wzrokiem: właśnie tak wyobrażała sobie swojego mężczyznę, gdy nocami, w histerycznych rojeniach dziewicy domagała się praw należnych prawdziwej, płodnej kobiecie. Jego postać wirowała jej przed oczami, czuła jak drżą jej ręce i lodowacieją  czubki palców. João, ze swej strony, patrzył na nią podniecony jak młody, rozbudzony byczek. Z nerwowym uśmiechem w kącikach ust, mrugał do niej szelmowsko i prowokująco. 

Ze wzgórz opadała ciemność nocy,  dzwonek stróża cmentarnego nawoływał do wyjścia. Szarzejące, melancholijne wstęgi chmur rozciągały się spokojnie na zachodzie. Biały, matowy księżyc dryfował jak posrebrzana boja, a smutne, chimeryczne promienie światła z trudem sączyły się przez potężne konary starych cyprysów. 

W ciemności alejek cmentarnych niewiele już było widać; w oknie kaplicy odzywał się puchacz; prześmiewcze, wibrujące dźwięki, budziły grozę; lekki podmuch wiatru przemknął jak strażnik uśpionej już zabawy, zmiatając kurz z białych, jak z lodu, grobowców. Marcelina wstała, żeby poprawić swój piękny szal; zbierała się do odejścia. 

Carolina wstała, żeby pójść razem z nią. Ale João objął ją w pasie i zmienionym, prawie ochrypłym głosem powtarzał, przyciskając ją do siebie:

- Poczekaj, poczekaj.

Wyprostował się lekko i z uporem ciągnął dziewczynę za suknię. 

- Uspokój się, ktoś może zobaczyć. Niedobry!

Nie słuchał jej. 

- Nie odchodź, nie odchodź – szeptał jej do ucha. 

Starał się odwrócić jej twarz w swoją stronę; oddech miał świszczący, żyły na szyi nabrzmiały mu od gwałtownie pulsującej krwi.

- Miałaś mnie pocałować, miałaś mnie pocałować.

Chwycił ja pod ramiona i przyciskał do siebie z całej siły, gniotąc jej twarde i okrągłe  piersi nietkniętej kobiety. Carolina na próżno próbowała się wyrwać z tego uścisku. Oczy miała zamknięte, pulsujące skronie, usta szkarłatne i nabrzmiałe jak rozcięty, nagrzany owoc. Skarżyła się:

- Przestań, bo kogoś zawołam. Będę krzyczeć!

On nic nie mówił; ściskał jej talię, rozpalony, gniótł krągłości jej bioder i ramion. Jego podniecenie rosło i walczył teraz jak zwierzę owładnięte impulsem rui. Udało mu się nagle odchylić jej głowę do tyłu; rude włosy potargały się lekko na czole.

- Niedobry! Na siłę nie warto! 

Patrzyła na niego zamglonym, przepełnionym namiętnością wzrokiem, znieruchomiałym od głębokich i rozpaczliwych spazmów pożądania. 

João ściskał ją coraz mocniej, jakby chciał ją przełamać na pół. 

- Cicho – mówił – cicho.

Oczy zrobiły mu się ogromne, słychać było jego świszczący, zduszony oddech. Pochylił się na nią i gorącymi wargami ssał jej drżące usta; zdarł z niej chustkę i położył ręce na piersiach. Pod wpływem tego dotyku ich ciałami wstrząsnął dreszcz, Carolina wyciągnęła ramiona i zarzuciła mu je na szyję, szepcząc:

- Chyba umrę przez ciebie!

I jakby porwana szumiącym prądem rzeki, poddała mu się, marząc o spokojnych i białych fiordach z krainy, gdzie ekstaza nocy trwa całe miesiące, oświetlana tylko tęczą zorzy polarnej.

João chwycił ją na ręce, jak dziecko, i ruszył w kierunku Marceliny, nie zdziwionej tym, że zostali w tyle. João dawał jej cztery pintos[9] prowizji; miała na zakup dodatków do fioletowej sukni, którą dostała, kiedy była z sierżantem Sarmento. Potrzebowała bucików, te niedzielne, błyszczące, miały pęknięcie z boku, na haluksie, widać było pończochę. Wstydziła się, gdziekolwiek poszła. Mówiła o tym João, ale on się złościł. Już dołożył się jej do medalionu, dał na kilka koszul, na różne drobiazgi, chustki jedwabne, dobry haftowany żakiet,  który kupiła z drugiej ręki od Franciski, tej z drgającą powieką, jąkałą. I z gadatliwością, którą zamęczała każdego, kto tylko zechciał jej słuchać, wypowiadała niekończące się komentarze, rozpoczynała opowieści, przechodząc zaraz do kolejnych, jeszcze ciekawszych.

- No, kochani, robi się późno, a noc czarna jak smoła. – I jeszcze nie kupiła rybki dla kici, dla Pimpão, a już siódma! Miała delikatny żołądek, ale chętnie by już coś zjadła. Na kolację będą podroby i groszek z szynką, pyszne, że palce lizać. Ale owoce drogie; warzywa też tylko dla bogatych. A ceny u handlarek obwoźnych, to skandal! Pomarańcze po dwa tostões za tuzin! Do czego to doszło?! To ta wojna, mówiła, to wojna. W gazetach tylko o tym się pisze, codziennie, za granicą, ponad dwa tysiące osób zabitych, zastrzelonych. Niech nas Bóg broni, niech nas Bóg broni przed powstaniami. Pamięta jedno, ich dwojga jeszcze na świecie nie było, krew lała się strumieniami, ludzie uciekali tu, na cmentarz, nawet święci byli w tarapatach. Niech nam Pan Bóg przebaczy! I przeżegnała się, całując z głośnym cmoknięciem paznokieć kciuka. Wyszli z cmentarza. Carolina milczała, ściskając ramię czeladnika. Stara rajfura była rzeczywiście zmęczona i skarżyła się nieustannie. Coś ją tam w środku toczyło; wyglądało na robaki. Jadła już pestki dyni, ale nie pomogło! Aj! Ledwie żyła! Niech idą sami do gospody. Ona już się nie nadawała do zabawy, nie te lata, widać po dzisiejszym zmęczeniu. W brzuchu burczało jej niepokojąco. Wszystko wskazywało, że wcześnie umrze. W jej rodzinie młodo umierali. Jej ojciec, kawał chłopa, wyszedł zdrowy do wójta, w nowiutkiej pelerynie, a wieczorem wzięła go żółta febra, wymioty… wezwali lekarza, Cansado – jakby go teraz widziała – kaszmirowe rękawiczki, eleganckie etui na okulary, blond bródka, powłóczył jedną nogą… Przepisał jakieś mikstury, musiała lecieć do apteki, w ciemną noc. Po drodze same pogrzeby, księża śpiewający modlitwy. Sama już nie wie, jak to było. Kiedy przyszła do domu, matka głośno zawodziła: - O, mój jedyny! O, mój ukochany! Darła włosy na głowie, chodziła z kąta w kąt, tupiąc grubymi podeszwami o deski podłogi. Matka była praczką na dworze infantki, bardzo ceniona przez pokojówki i służebne; przekazywała sekreciki, bileciki, z pałaców w Ramalhao do Bemposta i z Bemposta do Ramalhao. Mówili na nią Angélica; zakochał się w niej jeden policjant, za jej piękne oczy, i śpiewał dla niej modinhas. Była sprytna i silna jak diabli. Jednego razu, w lasku, napadło ją dwóch parobków. Trzeba było to widzieć! Jak dała w pysk jednemu i drugiemu, jak się rozpętała awantura, to dopiero gdy zbiegli się ludzie, udało się ich uspokoić. Gdyby nie to, kobieta by ich wykończyła. Tak, dzieci, była to herod-baba – zakończyła z patosem, dumna jak paw.

- Nasz Pan wzywa dobrych przed swoje święte oblicze, a o złych nawet diabeł nie dba. Któregoś dnia matka dostała kaszlu, lekki kaszelek chrypiącego kota, bóle w plecach, dreszcze… no i piękne zapalenie płuc… mnie na szczęście zapalenie płuc jeszcze do dziś nie dopadło. To było w czwartek, w Boże Ciało, mieszkali w okolicach Katedry, w starej chałupce; cały dzień grała muzyka; wszędzie pełno było żołnierzy, Murzynów, świętujących ludzi, i król, i ministrowie, procesja i Św. Jerzy; a tu matka owinięta całunem z kawałka starego kretonu, czeka na księdza, żeby pójść do piachu. Ani ogarka świecy, ani wstążki, ani woalki z siateczki. Wielkie damulki hołubiły ją, owszem, ale jak była potrzebna, jak im rajfurzyła. A jak zamknęła oczy – pies cię trącał! Dobrze znam te lalunie. Nic tylko się zabawiają; nie raz czy dwa w tygodniu, ale zawsze, bez ustanku. – Urwała, chcąc wzbudzić większe zainteresowanie. I ściszonym głosem, opowiadała nieprzyzwoitości o infantkach, jak okryte peleryną, w chustce na głowie, chodziły po Campo de Sant’Ana z Chikiem Belas, on z cygarem w ustach, z wytrychem za pasem i niech żyje zabawa… I jedna z drugą, mężatki, bezwstydnice, już nie pamiętają, jak pisały liściki do tego czy owego, żeby przyszedł o takiej czy siakiej godzinie… Takie to rzeczy dzieją się na świecie! Tragedia, dzieci, tragedia! I tu, w okolicy, chodzi taka jedna, jakby ktoś chciał zobaczyć, do wozowni, z forysiami. Znała kilka takich paniuś; niektóre ze dworu. Taki to ten świat. Ale najbardziej ją złościło, że udawały wielkie świętoszki. Przechodzili obok Pescady. Gospoda była pełna ludzi; pobrzękiwały gitary delikatnymi arabeskami dźwięków fado corrido; ze środka dochodził pogwar podchmielonych gości; powietrze gęste było od niebieskawego dymu fajek; głośne, prostackie wybuchy śmiechu przerywały wesołe opowieści o festynie i trawienie muli z papryką. Widać było ciotkę Laureanę, grubą, rozgrzaną, opartą o ladę, pomiędzy brzuchatymi, ciemnymi butelkami i tacami białych serków. W oddali słychać było pokrzykującego monotonnie nosiwodę; na ulicach miasta odgłosy powozów cichły stopniowo w leniwej senności ciepłego wieczoru. João przypomniał, że mieli iść coś zjeść. I teraz bardziej otwarty wobec kobiet mówił o swoich upodobaniach, o swoich wyczynach: kiedyś spuścił manto jednemu facetowi na ulicy Perna de Pau, ależ dostał po łbie, zwiewał aż miło!

Należał teraz do stowarzyszenia Nadzieja i Harmonia; wynajęli mieszkanie na ulicy das Quelhas i chcieli założyć zespół muzyczny; on gra na talerzach. Był też golarz z ulicy das Trinas, Lopes, który robił skecze, Galicyjczycy, którzy podrywali kucharki i śpiewali piosenki ze swoich stron: ubaw po pachy! On był policjantem, kupił sobie wąsy z krepy…

Mówił o swoich dobrych zwyczajach – jak miał się człowiek zabawiać; upijać się? A tak było zawsze przyzwoiciej. I Carolina też powinna pójść na taką komedię, prawda? W lecie chcieli robić bale na otwartym powietrzu w jakimś ogrodzie, z kolorowymi balonami. Mieli właśnie wejść do Pescady, ale Carolina pociągnęła czeladnika za rękaw, poprosiła, żeby nie wchodzili; tam był ojciec, gdyby ją zobaczył, Boże Święty, co by to było! – O, tak, dodała Marcelina, ten jak się wstawił, zamieniał się w bestię. Lepiej pójść do Manel do Altinho; tam przychodzili spokojniejsi ludzie, były osobne pokoje, z kotarami z kretonu, świetny kucharz, no i wino nie „chrzczone”!

Carolina uśmiechała się błogo, nic nie mówiąc. Weszli do Manel do Altinho, do oddzielnego pokoju. João uderzył w stół, ostentacyjnie, jak bogaty klient i spytał kobiety, co by chciały; Marcelina zjadłaby befsztyczek. Carolina nie miała na nic ochoty, a João chciał sałatkę z krewetek. I uśmiechał się, cały zaczerwieniony, patrząc na dziewczynę, podtrzymując nieporadnie rozmowę:

- No tak, proszę państwa, no tak! – I pochylając się poufale do Caroliny :

- Naprawdę nie zjesz nic a nic?

- Nic a nic – odpowiedziała z uśmiechem, wpatrując się niego zachwycona. 

- Nawet tyci-tyci – i wskazywał na czubek palca. – Coś takiego! Patrzcie no, suchotnica!

Mrugnął do niej. Śmiali się cichutko.

- Łobuziak – szeptała, czerwona, dotykając jego twarzy.

- Musisz coś zjeść. Musisz coś zjeść, choćby na siłę!

I powoli:

- Na przykład krewetki, na zaostrzenie apetytu. 

Wzrok czeladnika przeszywał ją jak sztylet. Przyglądali się sobie z zuchwałą ciekawością, odgadując się nawzajem. Jej wzrok, ciepły i wilgotny, topniał od ogarniającej ją namiętności. João przysunął się do niej i prawie niedosłyszalnym głosem szepnął:

- Przyjdę dziś, później, dobrze?

- Dziś nie – powiedziała. 

- Dlaczego? Bo co?

- Sąsiedzi kładą się bardzo późno. To złośliwi ludzie. Zaczną mówić, ojciec się dowie… Dziś nie. Innym razem. 

- Ale ja już nie mogę, nie mogę czekać– prosił João głosem rozkapryszonego dziecka. – No, więc?

I nieśmiało, ze słodkim uśmiechem na ustach, naciskał:

- Przyjdę, dobrze? Nie zabraniaj!

Carolina napawała się tym naleganiem, cała rozpalona grzeszną miłością. I bez przekonania:

- No, dobrze, niech już będzie – powiedziała. – Ale o drugiej, pamiętaj, o drugiej, jak już będą pogaszone światła. 

Marcelina, siedząc nieco dalej, drzemała.

Kelner przyniósł jedzenie. Carolinie bardzo smakowały krewetki. I piła, teraz już bardzo rozmowna.

Następnego dnia czeladnik zjawił się w warsztacie później, zmęczony po nieprzespanej nocy. Pierwszy raz zdarzyło mu się zaniedbać obowiązki i dlatego właściciel, Ferreira, człowiek stary, prosty jak sosna i spalony słońcem, o uczciwej, prostej twarzy, nic mu nie powiedział. João był dzieckiem rodziców, którzy, pełni  nałogów i niedbali, pozostawiają swoje dzieci na pastwę włóczęgostwa. Miał dziesięć lat, kiedy zaczął sprzedawać gazety i losy na loterię. Wczesnym rankiem, jeszcze po ciemku, szedł boso, zabłocony, z brudną teczką, którą kiedyś znalazł na schodach, do redakcji po gazety. I wędrując po odległych dzielnicach, jeszcze uśpionych, w chwiejnym świetle latarni, zachęcał do kupna Diario de Noticias i Popular, „który właśnie wyszedł po dziesięć réis”. Tak spędzał poranki. Czasem, biedny malec, cały w łachmanach, brudny i zziębnięty, zasypiał gdzieś na schodach z teczką jako poduszką. I zapominał we wtedy o sprzedawaniu Populares. Wracał do domu dźwigając pod pachą nietknięte gazety; dostawał wtedy tęgie baty zmoczonym sznurem, po nerkach. Kiedyś zgubił losy i przestraszony rozpłakał się na ulicy. Przechodnie pytali, co się stało; opowiadał pochlipując o swoim nieszczęściu, załamując ręce. Niektórzy dawali mu dziesięć réis. Kobiety w strojnych sukniach z trenem litowały się: - Biedactwo, biedactwo… - Dzieci patrzyły wzruszone i dawały mu jałmużnę. Wysoki starzec z brodą, z grubą laską, powiedział kwaśno: - To nie do pomyślenia, żeby w cywilizowanym mieście policja pozwalała na taki skandal! – A on, pogrążony w rozpaczy, płakał coraz bardziej. Nikt nie znalazł losów; mijało go coraz mniej osób; pytał wszystkich, jedni się śmiali, inni odpowiadali, że nie widzieli. Niektórzy w ogóle nie odpowiadali: wszyscy odchodzili! Zamykano sklepy; szary smutek spowijał ulicę, ciemną i zimną. W ubogich salonach trzecich pięter zaczynały zawodzić pianina, rozlegały się sentymentalne, fałszujące dźwięki starych ballad Belliniego i Webera; z szeregu gęsto umieszczonych okien słychać było, jak sentymentalne panny, barbarzyńsko kalecząc włoski, opowiadały o uczuciach suchotniczych heroin, w smętnych słowach pieśni, grzesznych i bezwstydnych. A on czuł, pośród szczęścia innych, swoją biedę, przygniatającą go jak ciężka ołowiana kula. 

Był ładnym dzieckiem; długie, jasne kędziory, zwichrzone i zawsze pełne ziemi dodawały mu zniewalającej słodyczy i uroczej niewinności młodego lwiątka wykarmionego przez człowieka. Głębokie, ciemnoszafirowe  oczy odzwierciedlały duszę anielską, łagodną i krystaliczną, jak klejnot o niezwykłym blasku. Nie udało mu się zebrać z jałmużny nawet połowy tego, co warte były losy; wszyscy byli szczęśliwi i uśmiechnięci; wydawali ogromne pieniądze na błahostki, lalki, kokardy. Tylko on nie miał nikogo, kto by mu dał te tysiąc dwieście réis za zgubione kupony. Ale oto  nadchodził mężczyzna w ciepłym, zimowym palcie. Zebrał całą swą odwagę i podszedł do przechodnia:

- Przepraszam szanownego pana – zaczął – miałem losy na loterię, które dał mi ojciec. I zgubiłem je na Calçada dos Caldos, proszę pana. Jeśli nie przyniosę do domu pieniędzy, ojciec mnie zabije. Niech się pan zlituje…

- Precz, łobuzie! Już ja wiem czego ty potrzebujesz.

João wycofał się przestraszony, cały drżący.

I przerażony tą napaścią rozpłakał się głośno na środku pustej ulicy.

Gdyby wrócił do domu, ojciec, kamieniarz, nałogowy pijak, miał już przygotowany dla niego sznur, moczący się w misce z wodą. Przypomniał sobie matkę, smutną, pożółkłą, jasnowłosą, zrezygnowaną, odmawiającą sobie wszystkiego; była dla niego czuła i pobłażliwa, ukrywała jego przewinienia, chroniła przed zimnem swoimi łachmanami, przypatrując mu się czasem w nocy z miłością, smutkiem i delikatnością pełną poświęcenia, bólu i troski. Ta biedna kobieta często błagała na kolanach o przebaczenie, biorąc na swoje plecy uderzenia, które kamieniarz wymierzyłby synowi, milcząca i cierpliwa, w swej biblijnej skromności i wysublimowanej marności. I tę burzę wspomnień, wahań i obaw, przecięła nagła myśl – a gdyby tak nie wrócił do domu? Lanie odsunęłoby się w czasie na następny dzień, łącznie z odsetkami; matka, tak żałosna i tak dobra, zapłaci za niego, biorąc na siebie szarpanie za włosy, kuksańce i złośliwości, bo kamieniarz wyżywał się na niej w domu jak potwór. Sąsiedzi czasem reagowali; zdarzało się, że wybijał szyby w oknach, obrzucał obelgami, wygrażał policji, jak szalony. Była zima, późny wieczór. Zaczęło padać. Wiatr gnał tunelami ulic, aż chwiały się latarnie, trzeszcząc sucho i niepokojąco. Pełnym pędem przejechały dwa lub trzy powozy. W jednym z nich jechały dzieci; ciągnęła go czwórka koni. To król z rodziną wracał z teatru S. Carlos. João stał bez ruchu, zapatrzony w te wspaniałe powozy, ludzi, którzy mogli gubić kupony i nie dostawali za to lania, nie musieli spędzać nocy poza domem w obawie przed moczącym się sznurem. Być królem znaczyło dla niego o wiele więcej, niż być Bogiem; i wyobrażał sobie nadzwyczajne, bajeczne życie, gdyby był królem. Miałby koszule w krateczkę, flanelowe bluzy, dobre buty na zimę, zegarek, łańcuszek z wisiorami, droższy nawet niż miał sąsiad, Mauricio – właściciel sklepu przy S. João da Praca. I mówiliby do niego:

- Wasza Królewska Wysokość, panie Królu, Wasza Królewska Wysokość… I dawałby rękę do pocałowania, z wielkim pierścieniem, lepszym niż pana Perreiry, komisarza policji z jego dzielnicy. I klękaliby przed nim, powtarzając:

- Wasza Królewska Wysokość, Wasza Królewska Wysokość…

I maszerowałby na czele szwadronu lansjerów, obsypany medalami, z podkręconymi wąsami, kłaniałby się tłumom kapeluszem wśród dźwięków orkiestry wojskowej albo szedłby majestatycznie w procesji na Św. Jerzego, w pelerynie, pod baldachimem, z odkrytą głową, równając krok. Z brzegu dachów kapały krople deszczu, monotonne i zimne. Na ciemnym niebie białe chmurki, puszyste jak wata, wpadały na siebie gnane północnym wiatrem. Puste chodniki, bez jednego przechodnia, oświetlone smutnym światłem gazowych latarni, wyglądały jak prehistoryczne ryby, których skamieniałe szkielety można podziwiać w muzeach. Na tle nieba dachy domów  rysowały się niewyraźnie jak grzebień z wyłamanymi zębami; na głupich fasadach, upstrzonych trupiobladymi refleksami, pociętymi ciemnymi szeregami topornych okien, widać było żałobne plamy szyldów zakrwawionych czerwonymi napisami, oznajmującymi modystki i sklepy bławatne. W głębi ulicy, na trzecim piętrze, akuszerka trzymała zapaloną czerwoną lampę, ostrzegawczą. Dwa koty przemykały się pod ścianami, miauczeniem oznajmiając swoją ekscentryczną, nerwową miłość. I strzępiły się nad miastem strugi deszczu, powolne i nieuchronne, sprawiając, że ostatnie widoczne domy, niewyraźne i ponure, wyglądały jak zimne nagrobki na opustoszałym cmentarzu, smutnym i nieuniknionym. João wstał i ruszył powoli przed siebie, ze spuszczoną głową,  miętosząc podszewkę kieszeni, zziębnięty w nocnym chłodzie. Myślał tylko o jednym – nie wracać do domu. Reszta go nie obchodziła. Ale czuł się zmęczony i smutny, jak ktoś, kto wyrusza do nieznanego kraju. Poczuł coś twardego w kieszeni spodni; nie pamiętał, co to mogło być. Wyjął i zobaczył kawałek wielofasetowego szkła, korek od butelki, który znalazł na ulicy. Z naturalną dla dziecka ciekawością przyłożył oko do jednej z faset i spojrzał poprzez pryzmat na światło latarni. Co za cudowne wrażenia!

Rozszczepiające się w pryzmacie światło tworzyło setki migocących, tęczowych obrazów, barwnych, nasyconych bladożółtym kolorem. Kryształ rozrastał się jak fantastyczna arkada we wszystkich możliwych kierunkach, a skrzące linie odblasków krzyżowały się w oszałamiającej obfitości. João nigdy czegoś takiego nie widział: był to jakby świat diamentu i światła, ogromne i puste sale, oświetlone jak na raut. Jego dusza jak roztańczony motyl krążyła po tych królewskich, pełnych orientalnego przepychu komnatach, stworzonych z tego, co jest najczystsze i najbardziej wzruszające: ze światła, radości i chwały… I znów zamarzyło mu się być królem i żyć w tym pałacu, na tronie. Był głodny, nie jadł nic od samego rana, uginały się pod nim nogi. 

Oparł się o framugę jakichś drzwi, mając przez cały czas przed oczami swoje czarodziejskie salony ozdobione tęczowymi tkaninami, gdzie płonęło światło oprószone atomami chwały. Ogarnęło go zmęczenie. Uklęknął na wilgotnych od deszczu kamieniach. Ciężkie jak ołów powieki opadały. Ale otwierał je wolniutko, by popatrzeć. Ogarnął go spokój, ciało stało się miękkie i nie wiedząc kiedy, zasnął. 

Obudził się rano, zdziwiony, że nie spał w domu, zaskoczony bohaterskim czynem, który go narażał na gniew ojca. Lekki wiaterek rozrywał unoszące się znad rzeki wilgotne opary, formując z nich fantastyczne kształty. Część miasta spowijały ogromne obłoki przezroczystej mgły, w której ginęły wieże budowli. Na zniszczonym, nierównym bruku zmarszczki szarego błota tworzyły niekończące się hieroglify, zatarte czasem koleinami wyjeżdżonymi przez  pojazdy lub śladami wydeptanymi bosymi stopami sprzedawców. Zaczynały przejeżdżać wozy z warzywami na targ. Smutne, kudłate muły, z chrześcijańską rezygnacją, szły powoli obładowane towarem. Potężna kobieta, ubrana na niebiesko, w ciężkich butach z cholewami, prowadziła swoje spokojne, chude krowy, wszystkie w białe łaty, ze starymi kocami na grzbiecie, z wielkimi, pełnymi wymionami, obijającymi się o nogi. Naprzeciwko, przy studni, sprzedawcy wody ustawiali rzędami czerwone beczki z czarnymi obręczami, czekając w kolejce; i wszyscy brudni, ograniczeni, nieokrzesani, rozprawiali swoim prymitywnym żargonem. Zamknięte okna w domach miały jeszcze w sobie ciepłą, senną pasywność; facjatki, spiczaste, przykryte czerwonymi dachówkami, tworzyły ponad gzymsem szereg idiotycznych trójkątów. Na balkonach czwartego piętra krzewy, rachityczne i wyblakłe od beznadziejności doniczek i siarkowodorowej wilgoci atmosfery, zwieszały przez otwory barierek smętne, przywiędłe kwiaty, suche, niezdrowo sentymentalne kwiatostany; w oknach wyschnięte pędy bluszczu owijały się wokół patyków, udając wiszące ogrody skromnych urzędników. Pod kopułą nieba świtał dzień. Wiatr przeganiał obłoki, ukazując czysty, delikatny błękit spokojnego nieba. Powoli budzili się mieszkańcy. Pobieleni mąką pomocnicy piekarza, szczękając z zimna zębami, biegali z koszami pieczywa; z oddali niósł się melancholijny dźwięk dzwonu. João podniósł się, przeciągnął, rozprostowując zdrętwiałe od zimna ciało. Co się stało; dokąd miał teraz pójść; co z nim będzie, takim samiutkim na ulicy?...

Pewne jest, że nie będzie już znosił ojca pijaka: o nie! Sprzedażą gazet i kuponów zarobi na jedzenie. Spać może na schodach. Czasem zarabiał na sprzedaży dwa tostões; w gorsze dni zarabiał mniej, bywało różnie. I, licząc na palcach, kalkulował: chleb – 1 pataco, wystarczy na cały dzień; zupa –  dziesięć rejsów; sardynki – 1 vintem; kwaterka… na wszystko razem wyda jednego tostão. Reszta na ubranie i inne wydatki, osobiste… Piękne życie. Lepsze niż księdza! I byłby wolny, bez obitych pleców, mógłby pójść sobie na spacer za miasto, człowiek przecież nie może cały czas pracować; jeszcze przyjdzie taki dzień… I, żeby pokazać sobie samemu, że jest mężczyzną, powtarzał zdania, które słyszał od ojca, przypominając sobie brutalne zachowania kamieniarza. Dobrze wiedział, że to był jego ojciec i mógł go bić, bo był dorosły; ale jego plecy nie były żadnym miechem kowalskim. O, nie! Co za dużo, to niezdrowo! Jasne, on był bardzo dobry, tylko jak go coś ugryzło, to lepiej było siedzieć cicho! Ale jego matka, ta biedna kobieta, męczennica, taka cierpliwa, pokorna, co się z nią stanie, bez syna? Jak to biedne stworzenie, tak żałośnie wątłe, wytrzyma brutalność męża? I przypomniał sobie jej pomarszczony, wysuszony biedą profil, jej wyblakłe, zmęczone cierpieniem oczy, rozrywaną kaszlem pierś, starą, zapadniętą, którą za maleńkości ssał z apetytem, owinięty w czyściutkie pieluszki. Ile krzywd wycierpiała przez lata ta nędzna, wyniszczona dusza, niewolnica zatwardziałego nikczemnika?... I jak ciepło płomienia czuł w środku tę czystą, dziecięcą miłość, pełną słodyczy. Kiedyś zachorował; leżał w gorączce, z okładami z gorczycy na nogach; i widział w majakach, jak tańczą pod sufitem egzemplarze Popular i znani mu mali gazeciarze. A w chwilach przytomności, w zaduchu ciemnego pokoju, odkrywał tuż przy łóżku, zaniepokojoną twarz matki, zmęczoną czuwaniem, udręczoną, budzącą litość. Te wszystkie wspomnienia pogrążały jego małą duszę w takim smutku, że czuł jakby mu serce pływało w żrącym, pełnym kwasu jeziorze. Zostawić matkę wydawało mu się grzechem śmiertelnym, nie do odpokutowania, jednym z tych, przy których szatan tańczy z radości. – Nawet zwierzęta – mówił do siebie –  tak nie robią. I niepewnie, niezadowolony z siebie, z rękami w kieszeniach podartych spodni, poszedł kupić gazety. Niebo rozjaśniało się na wschodzie, pokryte chmurkami, a promienie bladego słońca kładły na fasadach żółte i miękkie pryzmaty, jak ciepłe,  litościwe okrycie.

Tego dnia, po sprzedaniu gazet, poszedł do domu. Okno i drzwi były zamknięte; w pokojach panowała martwa cisza. Wszedł po cichutku: na komodzie, przy ołtarzyku, spał kot; dookoła ginęły w półmroku nieruchome kształty starych, uszkodzonych mebli, krzesła bez siedziska, stoły bez szuflad, pootwierane, spróchniałe kufry ze strzępami podbicia. Zobaczył matkę: leżała na sienniku, ciężko oddychając. Pod kuchnią nie paliło się, nie było na niej garnków; pusty koszyk na chleb stał na półce z cegieł. João obszedł  ostrożnie cały dom. Na parapecie okna i na podwórku stały doniczki z zielonkawą pietruszką; na pręcie schła stara koszula, ze zwisającymi rękawami, jakby zniechęcona; wilgotny, porzucony kapeć śmiał się jak bezzębne usta, i wszystko tchnęło smutkiem niedostatku, jak ubogi grobowiec. Kamieniarza nie było w domu – całe szczęście! João zbliżył się do matki.

- Mamo! 

Jęknęła próbując coś powiedzieć, ale głowa, owinięta szalem, opadła jej bezsilnie. Ciemna pręga biegła od czoła do policzka, czerwona, zaogniona. Z warg, pękniętych od ciosu, sączyła się krew. João odkrył delikatnie głowę biednej kobiety, próbując pocałunkami wyrazić współczucie. I przejęty, mamrotał usprawiedliwienia, prosił o wybaczenie, opowiadał o wczorajszych tarapatach, o zgubionych kuponach, nieczułych i cynicznych ludziach, którzy brali go za włóczęgę. 

-  Jak niedobrze być biedakiem, jak niedobrze być biedakiem – użalał się! Wycierał łzy rękawem bluzy i drżąc cały, z pełną oddania miłością i troską dopytywał się o ciosy, które okaleczyły twarz matki. Ledwie mogła mówić. Czekała na syna do późna: kiedy kamieniarz przyszedł, kolacji nie było – chleb i woda! Zaczął zaraz wygrażać, narzekać: że pracuje jak wół na takie ladaco. Któregoś  dnia nie wytrzyma i zrobi coś okropnego. W końcu wszystko mu jedno czy pójdzie do Limoeiro[10] czy na wybrzeże Afryki; wszędzie zarabia się na chleb, do stu diabłów! Ona próbowała mu wytłumaczyć: zarobiła mało w tym tygodniu, przecież dobrze o tym wiedział; jak można niewiele zamienić w dużo? I wyliczała: tyle i tyle na chleb, tyle na ryż, materiał na łaty, naprawa butów… Mąż nie odezwał się ani słowem; zataczając się, wyszedł. Chciała go zatrzymać, żeby się położył, żeby, na miłość boską, nie robił awantur!... Ale siarczysty policzek przerwał jej w pół słowa i upadła z jękiem na ziemię. Przeszedł na drugą stronę ulicy i ruszył w dół, do gospody. Siedzący na zatłuszczonych ławach pozdrawiali go przyjaźnie. Tymczasem ona, biedna, stała przy oknie i płakała; w głębi pokoju, na wypłowiałej, poplamionej tapecie tańczyły cienie, które rzucała, stojąca za koszykiem, lampka ołtarzyka. 

O pierwszej zobaczyła wchodzącego do domu męża; kapelusz na bakier, toporna fizjonomia pijaka, z kanciastą czaszką złowrogo wynurzającą się z cienia, nieprzytomny, bezmyślny i dziki wzrok – jak wcielenie zbrodni! Ona chowała się w cieniu, wstrzymując oddech. Ulica była cicha, sąsiedzi jeszcze spali; od schodów do schodów spacerowały koty, w ponurej i chłodnej ciszy. Kamieniarz złapał krzesło i roztrzaskał je o ziemię, klnąc przy tym soczyście. Nie widząc reakcji, chwycił ołtarzyk. Pokryci ranami męczennicy, cali we wstążeczkach, z drewnianymi, pomalowanymi twarzami pełnymi czerwonych blizn, spadali z hiobową uległością na podłogę. Wtedy ona wyszła z chroniącego ją cienia i dzwoniąc ze strachu zębami, powiedziała:

- Manuel, połóż się, człowieku. Daj dzisiaj spokój, jutro zrobi się, co będziesz chciał.

Kamieniarz ruszył na nią ze złamaną nogą od krzesła w ręku; chwycił ją za gardło z siłą zbira i wykręcając aż trzeszczała jej szczęka, oszołomiony swoim bestialstwem, bił ją z wściekłością po plecach, głowie, piersi. Uniósł ją bezwładną, jak martwą i rzucił na ziemię zbitą i wymęczoną. Hałas obudził sąsiadów; na ulicy rozległy się dźwięki gwizdka; dwie kobiety w halkach krzyczały: - Straż, straż! - nadbiegli zdyszani policjanci i z zardzewiałymi szablami w dłoni, wpadli do mieszkania. Kamieniarz próbował walczyć; wymachiwał ramionami, wyrywając się z uścisku włochatych rąk policjantów, przeklinając z wściekłością. Wśród tworzących się grupek  kręciła się stara, brudna kobieta, o sowich oczach i zbierając informacje,  biadoliła monotonnie. Po ulicy rozchodził się szmer podekscytowanych głosów. Ktoś przyniósł arnikę na obrażenia pobitej. Jakaś dziewczyna zalecała ciemne piwo, najlepsza rzecz, jak ktoś dostanie takie cięgi. Wiele osób opowiadało o przypadkach pobicia przez osiłków, którzy „załatwiali” patrol trzema ciosami w szczękę. Kamieniarz, związany, szedł pomiędzy dwoma policjantami; ciekawskie kobiety przyglądały mu się, obrzucając przekleństwami. I dyskutowały o ranach ofiary: miała jedną na twarzy, ależ się z tego lała krew!... Brunetka w ciąży, z wielkim brzuchem, podejrzewała, że kobieta miała złamane żebro. Inni gestykulowali, próbując ilustrować, ruchami rąk i naśladowaniem, opowiadanie jaki to człowiek jest tam w środku. Ale dał się słyszeć głos patrolu, wychodzącego z domu. 

- Rozejść się! Tu nie ma nic do oglądania! – I każdy ruszył w swoją stronę, żegnając się z sąsiadami. Biedna pobita była nieprzytomna. Po wstępnym opatrzeniu ran, każdy poszedł spokojnie spać i nikt nie pomyślał o wezwaniu lekarza. 

Bez syna, bez nikogo, kto by przy niej czuwał, biedna kobieta leżała w ciemnościach jęcząc, nękana bólem i gorączkowymi majakami.

I tak jak co dzień, o piątej nastał świt, oznajmiając wtorkowy, zimowy dzień. 

Czas mijał w przygniatającym, głębokim smutku. Dom tonął w głuchej martwocie. Na ulicy, dwóch czy trzech półnagich malców bawiło się w błocie. João chodził niespokojny, nie mogąc znaleźć sobie miejsca. Od jedenastej wieczorem matka leżała nieprzytomna, majacząc. Czuł, że tonie w niekończącym się koszmarze, jakby był punktem zawieszonym w środku wielkiej, pustej kuli, nieruchomej, bezmiernej, w której wiecznie się krąży i płacze na próżno, bez echa. Po cichutku, boso, pełen żałosnej tkliwości poszedł zawołać ją, dać jej wody; jej suche usta, szorstkie w dotyku, płonęły w gorączce. Niebieskie, wyblakłe oczy, były szeroko otwarte i rozszerzone bólem; przerywany oddech, długi, powolny, ciężki, słychać było w całym domu, jak odgłos piły. João zatrzymał się przed łóżkiem zamyślony, owładnięty tragicznymi przeczuciami. Alkowa była wąska i pusta, z bardzo niskim sufitem, cała upstrzona śladami much. U wezgłowia łóżka wisiał czarny krzyż z suchą palmą w poprzek. W kącie pudło z narzędziami raniło okrutnie prostokątne powierzchnie pomieszczenia. Poprzecierane spódnice wisiały na wieszaku, razem z zielonym paltem, a wokół całe roje much, brzęczących i  żarłocznych, jakby znudzonych gnuśnością. Po chwili weszła pani Joaquina, bliska sąsiadka. Przyniosła rosół i dwa jabłka przykryte serwetką. Pochylona nad chorą spytała jak minęła noc, ale umilkła i zbladła, z filiżanką w ręku. 

João śledził ją wzrokiem,  jakby szukał u niej schronienia; czuł jak przenika go do głębi rozpaczliwy strach, mrożący i oszałamiający. Pani Joaquina spojrzała na chłopca i powiedziała:

- Źle mi to wygląda! – I bez słowa wstała i wyszła. On został, przyklejony do ściany, nie wiedząc, co robić: słyszał jak dudniło mu serce, ale o niczym nie myślał, nic nie pamiętał. 

I odmierzał w myślach słowa:

- Źle…  wygląda! Co to może być? – Zmuszał się do największego wysiłku; próbował z całych sił wrócić do swojej zwyczajnej sprawności, swobodnie oddychać, poruszać się elastycznie, iść śmiało na swoich silnych, plebejskich nogach, ale doświadczał czegoś, chyba niewytłumaczalnego: czuł, jakby uśpiono go dużą dawką chloralu i jego ciało rozciągało się mocno na gumowym pasku a głowa miażdżona była w imadle. W głębi piersi dzwoniły mu, jak na pogrzebie, te dwa złowieszcze słowa:

- Źle wygląda! – Jego wzrok błądził po suficie, po wieszaku, na którym wisiało palto w kształcie całunu, szerokie fałdy śmiertelnego osamotnienia. I przypadkiem spojrzał na ubranie chorej, falujące w rytm jej oddechu. Dzień był smutny i okryty żałobą; słychać było deszcz uderzający o dachówki, drobny, monotonny. Do alkowy ledwie docierały szare i niewyraźne frędzle światła, które nie były w stanie nadać przedmiotom kształtu; rzucały tylko na ściany ich wielkie, chwiejne i przerażające cienie. Również duszę João opadły straszne, mroczne wizje, które przytłaczały go jak obelisk z brązu. Jego żywa wyobraźnia, podsycana przesądnością, podsuwała mu obrazy, jak w kalejdoskopie, bujających w przestworzach nieboszczyków czy wisielców z przerażających opowieści sąsiadek: i wszędzie widział oczy, na ścianie, na siennikach i podłodze, w cieniu, w ciemności, w niepewnej jasności drzwi, wytrzeszczone, wpatrujące się ze złowróżbnym uporem i zachłanną ciekawością. I wydawało mu się, że zaraz ktoś chwyci go za gardło, że złośliwe czarownice ostrzyły już sztylety, żeby go pociąć na kawałki, a potwór z wielką potarganą brodą, w ogromnym kapturze pokutnika, unosił nad nim ramiona pełne klątw i kar; w uszach szumiało mu głośno; czuł, jak w skroniach dudniła mu krew i pragnął tylko puścić się biegiem i uciec stamtąd; ale bał się odwrócić, cisza go mroziła jak w odwiecznej krypcie grobowej, gdzie potykało się o kości rycerzy, a trumny otwierając swe wieka, ukazywały czarny aksamit, przy dziwnym jęku organów. Koło południa przyszła sąsiadka z butelką, gorczycą i czystymi prześcieradłami. Zaczęła robić okłady, nacierania, cała pochłonięta troskliwymi zabiegami. Obok João, nieruchomy, otwierał niewinne, niebieskie oczy w naiwnym podziwie. Joaquina poprawiała pościel, bez skrępowania, bluzkę z czerwonej wełny i chustkę w kwiaty na piersiach zwiotczałych, jak wyciśnięte owoce. I mówiła:

- Boże, jak ona tu leży?

I głośniej:

- Nie macie tu pokoju z oknem? Przeniosło by się łóżko, byłoby więcej powietrza.

- Jest, mój pokój. Obok kuchni. 

Poszli obydwoje zobaczyć. Była to komórka, tuż pod dachem; trójkątna, głęboka dziura, bez szyb, przepuszczała trochę żółtawego światła; słychać było jak zadomowione szczury gryzą poszycie.

Sąsiadka mruknęła:

- Zamienił stryjek siekierkę na kijek! – I z roztargnionym wyrazem twarzy: - W takich przypadkach, to albo się bardzo starannie dba o chorego albo…

Od ostatnich słów chłopcu przeszły dreszcze po krzyżu. Joaquina pogłaskała go po włosach z matczyną czułością. Przyglądała mu się smutna i zamyślona, pełna złych przeczuć i litości. Łza spadła na rękę chłopca. Chciał spojrzeć śmiało, okazać odwagę mężczyzny, ale coś ściskało go za gardło i nie mógł powstrzymać szlochu…

Przestał płakać, kiedy Joaquina wzięła go na kolana, całowała, pocieszała, powtarzając słowa otuchy, banalne i tkliwe. A po chwili:

- Wiesz, syneczku, gdyby mogła się leczyć w szpitalu…

Zaniepokoił się, markotny:

- Ale zostałbym tu sam. Nigdy bym już jej nie zobaczył – zaprotestował.

- A gdzież tam! W niedziele pozwalają chorych odwiedzać, na pewno. -  I wyjaśniała: wszyscy są bardzo dobrzy, porządna pościel, lniana, a lekarze… personel, ho, ho!

João, oparty o ścianę, z głową na piersi sąsiadki, wahał się pełen obaw. Odbierała mu odwagę myśl okrutna, jak cięcie lodowatym ostrzem:

- A jeśli ona umrze…

Oczy napełniły mu się łzami czystymi jak kryształ, a lekka bladość nadała niewinnej słodyczy jego wdzięcznej, dziecięcej buzi. Pomimo ogromnego wysiłku, dawał się pokonywać ciężarowi nieubłaganego losu. Również Joaquina starała się wyglądać na silną, pozornie wesołą, ale co chwilę jej spokojną, beztroską twarz zasnuwał niepokój, który ściskał jej serce. I mówiła jakby do siebie:

- Wezwałam lekarza, żeby zobaczył sąsiadkę. Jeśli okaże się, że musi iść do szpitala, to zawieziemy ją i już! Mój mąż zna pielęgniarzy. Jeden z nich, Bento, to jego chrześniak; a Zeferino to nawet krewniak. Byłaby pod dobrą opieką, traktowana jak księżniczka! – I omiotła wzrokiem stare szmaty znajdujące się w pokoju. -  Bo w tej norze, mój kochany, to nawet zdrowy by umarł! Nie wiem, jak możecie tu wszyscy żyć. – Splunęła ze wstrętem i oburzona:

- Bo to wszystko przez tego drania, pijaka! Skaranie boskie!

O zmierzchu chora, załadowana na nosze, powędrowała na ramionach czterech tragarzy do szpitala. Był to smutny orszak. Kobiety z podwiniętymi rękawami, otoczone bosymi dzieciakami, stawały w drzwiach. Niektóre mówiły: - Biedactwo! -  Wychylona z okna krawcowa wyjaśniała przypadek tym z drugiego piętra, dwie lub trzy miały łzy w oczach i wycierając je fartuchami skarżyły się na niedole tego świata. Nosze były stare i skrzypiące; od czasu do czasu wieczorny wiatr podnosił zniszczoną ceratę, odsłaniając nieruchome, jak martwe, ciało kobiety, ledwie odznaczające się pod okrywającym go paltem. Z tyłu szedł João, zmartwiony, z odkrytą głową, smutny w swej bosej i sierocej biedzie, jak wierny a zapomniany pies. Joaquina stała w drzwiach i płakała. Przechodząca handlarka ryb spytała, skąd ten lament. Tamta wskazała na znikające w głębi ulicy nosze i powiedziała:

- Ona już tu nie wróci. 

Ściemniło się zupełnie. Stróż zapalał latarnie. 

W szpitalu nosze postawiono, a chłopcu, który chciał zostać z matką, kazano wyjść. Samotny, opuszczony, rozdzierany szlochem, przykucnął na progu jakichś drzwi; przed nim rysowała się ogromna ściana białego budynku, lodowata, podziurawiona oknami, w których zamierało słabe światło. Przy wejściu krążył strażnik, a na dziedzińcu, za prętami ogrodzenia, postacie apostołów ustawiły pod ścianą swój kamienny majestat, na geometrycznych, zimnych piedestałach. Tam była matka! Co z nią zrobią? Nigdy nie był w sali zabiegowej: jak tam jest? I wyobrażał sobie słomiane, przegniłe sienniki, na których leżą powykręcane plugawe ciała tragarzy i suchotnic. Czuł ucisk w piersi: nawet nie mógł płakać! A ulica, głośna od kroków przechodniów, robotników wracających do domów, szczęśliwych, pokrzykujących uliczników, cieszyła wzrok miłym widokiem ludzi, żyjących dostatnio w cieple domowych ognisk, uczciwych i trwałych, które buduje praca. Rozdzierająca tęsknota przeszyła serce chłopca; i, jak nigdy, ujrzał jasno nędzę swojego życia. Kiedy przyszedł do domu, ogarnął go strach: śmiertelna cisza w kuchni, harcujące w przedsionku szczury; zaniedbanie i bieda na każdym kroku. I tak będzie zawsze! Ojciec w więzieniu. Stara matka w szpitalu. Co za nieszczęście, co za nieszczęście!

Następnego dnia trzeba było jeść. Za radą sąsiadki poszedł sprzedawać gazety, żeby nie stracić klientów. W południe postanowił pójść i dowiedzieć się o matkę. Znów go wyrzucili, grożąc kijem. Stracił ochotę na jedzenie, wrócił do domu zgnębiony, blady, z pustką w sercu.

- A jeśli ona umarła? – myślał. I prześladowały go lęki, ponure upiory jawiły się nocą w drzwiach, mamrocząc modlitwy jak zakonnicy, szczerząc wielkie, wystające zęby. Pewnego popołudnia był wraz z innymi chłopcami w sklepie Joaquiny. Przychodzili tu ludzie, żeby napić się wina: przy ladzie stała grupka i w kłębach dymu z fajek rozprawiała. Usłyszał głos sąsiadki:

- João!

Podszedł do niej.

- Od jutra będziesz zanosił Notícias temu panu. – I wskazała na starego, wysuszonego człowieka, o wyglądzie weterana, w niebieskiej bluzie.

João spojrzał nieśmiało. 

- Tak, proszę pana, oczywiście. A na jaką ulicę, proszę pana?

- Nie ma żadnej ulicy – odpowiedział mężczyzna. – Wchodzisz przez bramę dla wozów, rozumiesz? To jest w szpitalu S. Jose, rozumiesz? Wchodzisz do środka i idziesz naprzód, rozumiesz? Potem będzie ogrodzenie, rozumiesz? Przechodzisz, idziesz dalej aż zobaczysz niski dom ze schodkami, rozumiesz? To tu. Drzwi są zawsze otwarte. Niski czynsz, rozumiesz? – Roześmiał się głośno, drapieżnie, jak okrutnik.

Pozostali kiwali głowami. Jeden nawet odezwał się:

- Broń Boże tam mieszkać!

João nic nie rozumiał. 

- Skoro to w szpitalu, to tam, gdzie jest mama? – upewnił się.

Stary roześmiał się głucho.

- Może już tam u mnie mieszka, rozumiesz? Ale tyle ich wchodzi i wychodzi, że nie zwracam uwagi.

- Tak, tak – powiedział inny.

Mężczyzna dodał jeszcze:

- Tam ruch jest dwadzieścia cztery godziny na dobę, rozumiesz?

Znów się roześmiali. Ten stary miał ostre i czarne od próchnicy zęby: kiedy się śmiał, spalone słońcem policzki wystawały mu, groteskowe jak u rzeźbionego świątka. Lata posrebrzyły mu włosy, sztywne jak szczecina.

Następnego dnia, o świcie, chłopiec wszedł przez bramę wjazdową[11] i poszedł w kierunku Szkoły. Na dziedzińcu zatrzymał się i rozejrzał. Przed wejściem stał dziwny pojazd, jak czarna skrzynia, bez ścian, posępny i zimny jak trumna. Na dachu miała rzeźbioną, prostą urnę, częściowo przykrytą kawałkiem materiału. Na koźle siedział mężczyzna w granatowym palcie, kapeluszu, o prostackiej twarzy dorożkarza, ani złego ani dobrego, głupio przyzwoitego. Dwóch innych, bez marynarek, wynosiło ze środka ładunki, owinięte zgrzebnym, dziurawym płótnem. João ledwie to zauważył: widział tylko niski budynek w głębi podjazdu z barierką: to tam kazali mu zostawić Notícias. Poszedł tam. Stary, w koszuli, siedział w wejściu i pił poranną kawę. Za nim ciągnął się to wąski korytarz, na który wychodziły okrągłe przeszklone okienka małych, jasnych pomieszczeń; bezlitosne światło poranka padało z góry przez otwarte okna. W głębi korytarza sterczał ze ściany czarny ołtarz ze złoconymi fryzami, a ponad nim Chrystus z drewna, pomiędzy nietkniętymi świecami oblepionymi martwymi muchami, rozkładał walcowate ramiona, pomalowane na złoto. 

Ciemny drut od jakiegoś dalekiego dzwonka, przecinał biel sufitu, łącząc inne druty biegnące z każdego pomieszczenia, jak rybi kręgosłup. Stara, zardzewiała cynowa lampa rzucała z góry swoje światło niepotrzebne teraz w jasności dnia. Wiało od tego grozą i chłodem, budząc straszne widziadła i myśli o nieszczęściach.  João przyglądał się wszystkiemu: - Czy tu jest jego matka? To szpital – powinna tu być. Widział starego, jak moczy w kawie kawałki chleba; patrzył…

- Tu jest gazeta – powiedział. I zamilkł. Chciał spytać o matkę, ale nie miał odwagi. W głębi wisiała lampa, jak w niszy. Czarny ołtarz, błyszczący od złotej farby przypominał kaplicę w grobowcu. Zdjął czapkę i z szacunkiem:

- Proszę pana…

- No, czego? – spytał stary. I mlaskając: - Przyniosłeś Notícias, tak? Założę się, że piszą o tej kucharce z ochronki Calafates!

- Proszę pana, czy to jest kościół?

- Szpital, nie widzisz?

- Aha, szpital…

I z lękiem, pełen napięcia:

- Moja mama jest tutaj, prawda, proszę pana?

Drżały mu usta; i widać było bolesne napięcie pisklęcia, nieopierzonego, słodkiego, które znalazło oparcie. Stary spojrzał na niego z ironią, a potem poczuł litość, zwykłą, prymitywną litość. 

- Szukaj, jak chcesz – powiedział. 

I palcem, ciemnym i guzowatym, wskazał okrągłe okienka, wychodzące na korytarz. Chłopiec wszedł ostrożnie, jak do kościoła: był mały i nie dosięgał do szyb. Zobaczył ławkę; przysunął ją do pierwszych drzwi, stanął śmiało, z teczką pod pachą. Patrzył i patrzył.

- To mężczyzna – stwierdził.

Stróż przerwał jedzenie; w jego wzroku błysnęło rozbawienie kogoś, kto robi dobry żart.

- Tak, tak, mężczyzna.

- Śpi biedaczek. – I ze współczuciem: - Taki chudziutki. A ma dzieci, proszę pana?

Stary nie odpowiedział. W tym czasie chłopiec przesunął już ławkę pod drugie drzwi i wspinał się na nią. 

- Jakaś staruszka – oznajmił. – Proszę popatrzeć, uśmiecha się.

- Może śmieje się z ciebie – zauważył stróż. I żeby odciągnąć chłopca od okienka, powiedział: - To wariatka; odejdź stamtąd. 

João był blady i zdenerwowany, jakby przeczuwał coś strasznego. I nie był w stanie zejść.

- Ale ona się nie rusza! – Drżał ze strachu. – Proszę pana!

- No, co?

- To jest na pewno szpital?… Proszę powiedzieć, to naprawdę szpital?

- A co ma być? Nie widzisz łóżek, chorych?

João wahał się, poruszony.

Nic nie powiedział, zszedł powoli, ze spuszczoną głową, niespokojny. Postawił ławkę przy trzecim okienku; wszedł na nią.

- To mama! – W jego głosie zabrzmiało ożywienie; burza uczuć, wątpliwości, cierpień wzbudziła nagle w tej bezbronnej istocie niezwykłą energię, prawie brawurę. Zeskoczył na ziemię, odsunął ławkę. Chciał otworzyć drzwi. Stróż podbiegł, odepchnął go brutalnie. – Hola, chłopcze! Stój, do diabła! – Trzymał go mocno. 

- Na litość boską, na litość boską! – błagał chłopiec. – To przecież mama, moja mama. Niech mi pan pozwoli iść do niej. 

I składając ręce:

- Błagam pana na wszystko! – I w wybuchu rozpaczy podnosił do oczu zaciśnięte pięści, aż wreszcie  zaniósł się rozpaczliwym płaczem. Chwycił stróża za ręce: - Na chwilkę, tylko na chwileczkę, niech mnie tylko pobłogosławi!

Zatwardziała dusza starego przepełniła się współczuciem.

- Ale nie można, nie mam prawa, rozumiesz? – I tłumaczył: jest cała w kataplazmach, właśnie wzięła lekarstwa i gorącą kąpiel, po której zasnęła. Przecież widać wyraźnie przez okienko. – Nie widziałeś, że ma zamknięte oczy?  Śpi, to jasne. I jeśli chcesz, żeby wyzdrowiała, to jej teraz nie budź, rozumiesz?

Przyjdziesz tu jutro, rozumiesz? Wcześnie, z samego rana i może będzie już mogła się z tobą zobaczyć, rozumiesz?

João, z pochyloną głową, zastanawiał się.

- Nie oszukuje mnie pan? Jestem biednym chłopcem, żyję ze sprzedaży gazet; widzi pan? – i pokazał teczkę. Stróż poczuł litość.

- Nie oszukuję cię. Po co miałbym oszukiwać, też coś!

Przywołał na twarz wyraz dobrodusznej szczerości i niewinności. João wychodził z ociąganiem.

- To do jutra, proszę pana. Do widzenia. 

Na końcu schodów zatrzymał się i odwrócił głowę. Stał mrucząc w zamyśleniu:

- Ale kiedy ktoś jest chory, to nie powinno się wietrzyć. A tam wszystkie okna są otwarte na oścież. – Szedł powoli, pochłonięty myślami, z teczką pod pachą. – No, ale to przecież lekarze – mówił. – Wiedzą więcej niż zwykły człowiek. – I po chwili: - A więc jutro. Muszę jej powiedzieć, jak wdzięczny jestem sąsiadce. Była dla mnie jak matka. – Kiedy znalazł się na ulicy, zaczął nawoływać do kupna gazet. Świat dokoła uśmiechał się, szczęśliwy. Nikt na niego nie zwracał uwagi. 

Powiedziano mu później, że matka umarła; odtąd jego życie się zmieniło. Nigdy więcej nie widziano go w tamtym miejscu i nigdy już nie zanosił gazet staremu stróżowi. Sypiał na schodach, rano sprzedawał gazety, resztę dnia spędzał na ulicy, przesiadując na ławkach, drzemiąc w słońcu jak włóczęga. I łagodny chłopiec, o pełnych naiwnej słodyczy oczach, przeistoczył się w hardego i aroganckiego ulicznika. 

Zdobył sobie pozycję wśród rówieśników; to on robił najlepsze kawały, dowodził bandą, kiedy naśmiewali się ze staruszków, najgłośniej krzyczał na schodach,  najzręczniej intrygował, robił awantury, a w tłumie rozdawał ciosy i kopniaki ku uciesze bywalców knajp. Przez dwa lata żył, wałęsając się po ulicach, dając upust, gdzieś po rynsztokach, swojej burzliwej energii i radości. Czasem bywał głodny; szedł wtedy po prośbie, ciemnymi ulicami, z czapką w dłoniach. I nie buntował się przeciw złemu traktowaniu, upokorzeniom. Trzymał sztamę z wykolejeńcami, poznał żebraków, złodziei, stare baby w zielonych kapotach, żebrzące pod kościołem z żałosnym zawodzeniem. Pewnego razu policja wpadła do meliny, w której przesiadywał i wygarnęła wszystkich do więzienia. Nieletnich wsadzili do poprawczaka, złodziei do Limoeiro za ich stare grzechy. Mocno poczuł na skórze uwięzienie i szczerze opłakiwał dni włóczęgi, kiedy na swych silnych, zręcznych nogach biegał swobodnie po ulicach, urządzając burdy i hece. W zakładzie karnym, czas odmierzany ścisłym rozkładem dnia, ciążył jak żałoba, przygniatając nudą i poczuciem własnej bezużyteczności: wstawał przed świtem razem z zaspanymi współtowarzyszami, szczękając zębami w długich korytarzach  wionących przejmującym chłodem. Ponad wysokim sklepieniem dzwon wybijał godziny; echo niosło jego dźwięk od celi do celi jak szloch potępionej duszy. Widoczne poprzez głębokie okna dawnego klasztoru kawałki nieba, tworzyły jasne, niewysłowienie uduchowione plamy, w które smutnym wzrokiem uciśnionych wpatrywali się pensjonariusze. Maszerowali parami do kaplicy na poranną modlitwę. Potem każdy szedł do swojego warsztatu lub sali lekcyjnej. Wśród nich chodzili groźni prefekci, ponurzy, trupiobladzi,  a ich okrutny wzrok zatrzymywał się na pochylonych pokornie głowach chłopców skupionych na pracy lub nauce. W niedziele szli na mszę; dęta orkiestra grała na dziedzińcu, a gazety zapraszały publiczność do zwiedzenia zakładu, wychwalając przykładność dyrektora i osiągnięcia instytucji. Tu João wziął się za siebie, nauczył się porządku, odpowiedzialności, fachowości; kiedy miał osiemnaście lat, Ferreira wziął go na czeladnika; był już młodym mężczyzną, o miłej powierzchowności, ukształtowanym charakterze, którego nie zepsuło zdeprawowane środowisko domu poprawczego; udało mu się oprzeć groźnym nałogom, cwaniactwu łatwego życia i zachować własną godność.

Postanowili się spotykać, João i Carolina, co wieczór, w porze, kiedy zamykano warsztat; mogli spacerować, rozmawiać o swoich sprawach, nie przejmując się, co powiedzą sąsiedzi. On nalegał gorąco, żeby się zamieszkali razem; tak byłoby lepiej, nie tęskniliby za sobą w czasie nieobecności, byliby swobodni; skoro tak miało być, to niech się stanie jak najszybciej. Carolina trochę się opierała; obawiała się przede wszystkim ojca; kiedy przyjdzie do domu i ich zobaczy, co na to powie? I João ulegał jej słodkim, dziecinnym prośbom, delikatnym i namiętnym pieszczotkom. Noce były zimne i ciemne, posrebrzone rosą migających gwiazd, archipelagami światła na mrocznym i bezkresnym Pacyfiku. Spotykali się o ustalonej godzinie na skwerze Largo da Estrela i spacerując pod rękę, mocno przytuleni, szeptali górnolotne,  napuszone słowa banalnych i bezsensownych wyznań, obiecywali sobie wieczną miłość, cytując piosenki, rymowanki, szukając cienia, z dala od oświetlonych latarniami miejsc. Zwykle spacerowali ulicami S. Pedro de Alcântara, S. Roque aż do Chiado[12]. O tej porze ulice przepełnione były ludźmi otulonymi futrzanymi paltami, powozami pełnymi smutnych kobiet; z pełnego światła życia, z ogromnego oddechu miasta, dochodził silny hałas rozmywający się w powietrzu w ton niewyraźny i przytłumiony. Przy wejściu do kawiarni Havanesa[13] tłoczyła się duża grupa ludzi; ocienione twarze wynurzały się z wysokich kołnierzy; ze wszystkich stron dochodziły fragmenty rozmów, które uchwycone na chwilę, tworzyły prawdziwy gejzer ciekawostek; bladzi i piękni dandysi, z długimi nogami w wąskich spodniach wypchanych na kolanach, stali w grupkach i ssąc cygara zaczepiali szwaczki, wracające ze składów odzieży; wysuszeni wojskowi, dźwięczący ostrogami, dyskutowali na rogach ulic. Przy wejściu do Casa Singer, gdzie w mroku świecił ostrym blaskiem wielki żyrandol, zwalisty, starannie ogolony kanonik owijał się peleryną, idiotycznie poważny, o grubo ciosanym profilu. Z różnych stron sunęły sznury przechodniów, ludzie wszelkich kast; kobiety zawinięte w chusty, delikatni rozgadani młodzieńcy, starzy bywalcy opery palący na deser mocne cygara; wspaniałym kłusem biegły pary koni, wioząc do teatru S. Carlos rozparte na poduszkach powozów rodziny; i Carolina, zazdroszcząc życia, którego sama nie zaznała i przepychu, który ją zachwycał, komentowała sceny sarkastycznymi uwagami, pełnymi urazy wypełniającej jej plebejską duszę. João mruczał od czasu do czasu:

- To jest szyk! To jest szyk! -  Przed witrynami Seixasa zatrzymywali się ludzie i z zachwytem przyglądali oleodrukom, porcelanie i małym szwajcarskim figurkom. Prawie naprzeciwko, u Elie’go Bernarda, niańki w koronkowych czepkach wybierały pajacyki lub malutkie arki Noego dla pulchnych dzieci bankierów, otulonych w gronostajowe futerka i idealnie jasnowłosych. U Leonela, panie w sukniach z trenem princesce, o dumnym arystokratycznym profilu, blade i wyniosłe, oglądały modne w sezonie satyny i mięsiste, układające się w sprężyste, bogate fałdy aksamity. Słychać było okrzyki sprzedawców Jornal da Noite. Diwy w mantylkach, marmurowo białe od pudru, eleganckie jak z żurnala, zaczepiały przechodniów leciutkim kaszelkiem lub cichutkim pssst! Szli wśród gwarnego tłumu, wyizolowani jak cudzoziemcy. Na ulicy Nova do Carmo było mniej ludzi i mniej światła. W głębi Margotteau, ponure światło zamierało na stosach tkanin tapicerskich, poduszkach, zdobionych taboretach, błyszczących żyrandolach zwisających z sufitu. Plac Rossio[14] okrywała czarna kopuła nocy, straszna jak legendarna zjawa; na teatrze D. Marii, nad arkadą, gazowe punkciki tworzyły napis: przedstawienie; dookoła placu krążyły powozy; roześmiani żołnierze snuli się w cieniu pomiędzy grupami starych kawalerów; kawiarnia Martinho pełna była studentów i literatów; sprzedawcy gazet, losów na loterię i pędzące tramwaje robiły piekielny hałas; zamęt typowy dla stolicy podnieconej gorączką wieczoru. Szli dalej, powoli. Zamykano sklepy. Zazwyczaj wracali do domu bardzo późno. Sąsiedzi już spali. Zegar bazyliki Estrela smętnie wybijał kwadranse. Spędzali noce kochając się, przysięgając sobie dozgonną wierność i miłość, podczas gdy łojowa świeczka w kącie pokoju rzucała żółte blaski, dusząc zapachem kopcącego knota. 

Wreszcie João przewiózł do domu dziewczyny swój kufer i meble. Sąsiedzi byli oburzeni, kto to widział taki skandal, świat się kończy!

Wielu mówiło:

- Niech no ojciec się dowie…

Tylko Marcelina uważała rzecz za normalną.

- Każdy rządzi się po swojemu – mówiła sentencjonalnie.

Pierwsze dni João przeżył w oszołomieniu, na karuzeli miłości chutliwej i grzesznej. 

João zjawiał się w warsztacie późno, zaspany i zmęczony. Znosił docinki Ferreiry, wymówki i gderanie starego rygorysty, widział jak rzuca niegrzecznie przedmiotami,  kręci się nerwowo między stołami stolarskimi ze złym błyskiem w oku. Czeladnik był najszczęśliwszy, kiedy o zmierzchu wracał z pracy: pędził do domu, wbiegał po schodach przeskakując stopnie; Carolina zwykle szyła, w wełnianym kaftaniku, chustce na głowie, z bladą, przezroczystą pełną słodyczy twarzą. On delikatnie brał jej głowę w dłonie; całowali się z podniecającą zachłannością; ona osuwała się miękko na pierś czeladnika, z rozkoszą oddając się najwspanialszym marzeniom. Wychodzili tylko po zapadnięciu nocy. Przy kobiecie João doświadczał uczucia rozkosznego ciepła; przy niej jego siła, wyższość jego mocnego ciała gasła, onieśmielona: stawał się tylko zmysłami. Nie rozglądał się wokół siebie, nie widział bałaganu w domu, pustym i nagim, podzielonym na niskie, prostokątne pomieszczenia, bez światła i bez zasłon, z obrzydliwymi, brązowymi plamami wilgoci na dole ścian. Meble były stare, kulawe: na żelaznych łóżkach z wygiętymi ramami leżały postrzępione sienniki i podarte, brudne koce; wokół ani jednego czystego, zadbanego przedmiotu, ani odrobiny jasnego, wesołego koloru, którym mógłby się nasycić wzrok; twarde, toporne przedmioty były od lat zaniedbane i teraz spokojnie się rozpadały. W tych obrazach widać było historię Caroliny, jej osierocenie, nieobecność grabarza tułającego się samotnie wśród grobów. W kuchni rozpadający się, osmolony piec, zasypany ziemią i kawałkami cegieł, ukazywał otwartą przepaloną gardziel pełną popiołu. Ogromne, gęste pajęczyny tworzyły w kątach półki. Przegniła, dziurawa ława zastawiona była stosami nie mytych od tygodni talerzy; na parapecie okna stał kaganek z ogarkiem łojowej świecy; nędza oplatała wszystko odrażającym chłodem, w którym objawiała się egzystencja bez celu, kierunku, bez żadnego przykładu i wzoru. Ani jeden mebel nie stał na swoim miejscu, umywalnia pusta, na krześle miska, brudne halki na prętach łóżek, na szalu liżący się kot. I w miarę upływu czasu, Carolina, która na początku ich wspólnego życia starała się być bardziej porządna, zostawiła wszystko na łasce bożej. Kiedy była sama, to ona prała swoje ubranie, raz w miesiącu. Gdy João z nią się związał, nie można było tego kontynuować. Potrzebne były białe koszule, bielizna, białe chustki, potrzebny był ktoś, kto będzie szył, dbał, z miłością, niestrudzenie i z chęcią, o wszystkie drobiazgi domowe i wszelkie szczegóły stroju. Carolina nigdy nie krochmaliła. Spytała Marcelinę, jak to się robi. Stara wszystko jej wyjaśniła: że najpierw moczy się w gorącym krochmalu, a potem wyżyma się dobrze… Carolina odważnie uprała koszule czeladnika, ale nie stały się białe – do diabła! Zrezygnowana nagrzała żelazko i zrobiła, jak ją pouczyła stara; ale żelazko przypaliło materiał, zostawiając ciemną, dymiącą plamę; zdenerwowała się, rozpłakała, obawiając się gniewu João.  Minął miesiąc odkąd spotkali się na zabawie. I Carolina, zamyślona, porównywała dni, w miarę jak się oddalały od tego pierwszego: nie wszystko jest zawsze takie, jak się wydaje; nie wszystko złoto, co się świeci – jak mówi przysłowie. To prawda! I posmutniała. Kolacja nie była tak miła jak poprzednie. João nie miał apetytu; ciągle przygotowywała to samo… I w trakcie rozmowy wymieniał swoje ulubione dania, z małżami, głowizną, refogado[15]. Zdziwiła się słysząc ostatnie słowo:

- Refogado! – powtórzyła, nie rozumiejąc. Popatrzyła w sufit. – Refogado!

- Tak! Nie wiesz, co to jest? – spytał zdumiony jej niewiedzą. I zaczął tłumaczyć co to takiego. A po chwili dodał:

- Zdaje się, że w sprawach kuchni wiem więcej niż ty. I tym samym tonem: - Do diabła! To co ty umiesz? – Carolina poczuła się lekko dotknięta. Tego wieczoru byli roztargnieni; obydwoje próbowali to ukrywać pod przesadną wesołością, rozgadaniem, żartami, drobnymi dziecinnymi pieszczotami, ale nagle milkli, nieruchomieli nie wiadomo dlaczego, zamyśleni. Wtedy on ją pytał:

- O czym myślisz?

Carolina wzruszała nieznacznie ramionami, z lekkim, niewyraźnym uśmiechem. 

- O niczym. – A za chwilę: - O ojcu. Dlaczego pytasz? –  I tak trwali. Widać było ich wysiłek, by podtrzymać rozmowę i żeby wszystko wydawało się jak zawsze, ale głęboka nuda i zaduma zdradzała ich. 

- Jutro niedziela – zauważyła Carolina. I ze zdziwieniem: - Już jutro niedziela, tak?

- To prawda. – I spytał: - Mam przygotowane ubranie?

Carolina poczuła, że blednie. Wybąkała:

- Masz. – Chciała spróbować mu wytłumaczyć, powiedzieć co się stało, zapewnić o swojej dobrej woli, przeprosić za swoją nieudaczność, ale co za wstyd!... Każda dziewczyna umiała prasować, zamiatać, gotować, utrzymać czystość w domu, porządek w szufladach i kufrze, bez moli: i tylko ona nic nie wiedziała, głupia! Zebrała się na odwagę:

- Posłuchaj… - powiedziała, i przerwała. Czuła jak mocno biło jej serce. 

- No?

W głębokiej ciszy słychać było astmatyczny oddech kota.

- Bo ja… - pochyliła głowę, do oczu napłynęły jej łzy.

João podniósł jej głowę, prawie z czułością.

- Co ci jest? Ejże! Co to za mina? – I nie doczekawszy się odpowiedzi: - Jeśli coś ci dolega, Carolino… - I wzruszony, zdziwiony: - Obraziłaś się za to, co przed chwilą powiedziałem? To niechcący, nie chciałem zrobić ci przykrości. – I całował ją, próbując uspokoić, wyjaśniając jednocześnie:

- No przecież wiesz, jak cię kocham! Człowiek czasem nie bardzo wie, co mówi. 

Próbowała zdusić płacz, zasłaniając usta chusteczką.

- To nic, to nic; ja jestem taka płaczliwa – mówiła; - dobrze wiem, że do niczego się nie nadaję. Nic nie umiem zrobić, nie miałam nikogo, kto by mnie nauczył. Nawet ubrania …

João przerwał jej:

- Jeśli jest nieprzyszykowane, to nie szkodzi; nic nie szkodzi, nie będziemy się o to kłócić, też coś! Odda się do prasowaczki; kiedyś się nauczysz. – I wycierał jej łzy. – No, głuptasku, nie płacz już. – I dawał jej całusy, przytulał czule, po ojcowsku. 

- Czy to warto? – podsumował. – Nie umiesz, to trudno. Nikt się nie rodzi, wiedząc wszystko. Nikt cię nie nauczył, to nie twoja wina.

Ale w głębi duszy był zły i zirytowany, chodził szybko, stąpając mocno po podłodze. W niedzielę nie wyszedł z domu; stał w oknie paląc papierosy. Widział spacerujące grupki ludzi zadbanych, silne, zdrowe kobiety, z rumieńcem na twarzy, wesołe. I mimo woli porównywał je z Caroliną, tak flegmatyczną, niestaranną, zaniedbaną. Mężczyźni spacerowali z cygarem w ustach, wypuszczając dumnie kółka dymu, z laseczką, w wypastowanych butach, w śnieżnobiałej koszuli. 

A on nie miał upranej koszuli, ani ochoty na wyjazd za miasto czy na spacer. 

I niezadowolony, rozdrażniony, poszedł się położyć.

- Ech – westchnął – zawsze coś nie tak! I leżał bez ruchu, rozmyślając tęsknie o czasach, kiedy był wolny i miał wykrochmalone i wyprasowane koszule, świeżo wyprane, pachnące.

Powoli czeladnik zaczął zwracać uwagę na wszystko w domu, na przedmioty codziennego użytku, kuchnię, pranie. Carolina nie miała tej wrażliwości estetycznej, która jest przymiotem kobiety; drobne zajęcia wykonywała mechanicznie i niestarannie. Nie zamiatała mieszkania albo zamiatała byle jak; nie potrafiła i nie miała cierpliwości, zapału czy chęci do dbania o rzeczy.  João sprowadził do domu komodę, krzesła, małe lustro, dwa wazony z niebieskiej ceramiki i sam to wszystko ustawił; w wolnych chwilach wyszorował podłogę, drzwi, naprawił ławy i łóżko. Ale kilka dni później wszystko pokrył kurz, na uchwytach szuflad były ślady brudnych rąk Caroliny; łóżko było zawsze niezasłane, ze śladem ciał na pościeli. Kiedyś zapytał ją:

- Co ty robisz, kiedy jestem warsztacie?

- Trochę szyję, śpię. Smutno mi!...

- Ale, kochana, powinnaś sprzątać w domu… - odważył się powiedzieć.

Carolina milczała. Leniwa z natury, przyzwyczajona do próżniactwa, na samą myśl o pracy ogarniało ją znużenie. Zaczynała się przeciągać, ziewać. Czasem walczyła ze sobą, zaczynała coś robić to tu, to tam, ale przychodziło zmęczenie, zniechęcenie; rzucała się na łóżko:

- Nie chce  mi się…

Czeladnik dał jej kilka nowych sukien, pelerynkę w kratę, chusty. I wszystko porozwieszane niedbale na drzwiach kurzyło się, niszczyło. Całe godziny spędzała na czesaniu swoich rudych, gęstych włosów, falujących i delikatnych, o miękkim połysku; wymyślała fryzury, przymierzała wstążki, sterczące treski, bawiąc się jak dziecko. Zdarzało się, że wstawała zdenerwowana, chmurna, rozdrażniona, plując po kątach; robiła śniadanie bardzo wcześnie. João czasem zostawał jeszcze w łóżku; ona podchodziła cichutko, przyglądała mu się zaciekawiona, wpatrując się w jego postać, poruszającą się w rytm oddechu pod ciepłą od ich ciał pościelą. Aż jej się w głowie kręciło od gwałtownych porywów namiętności; rzucała mu się w ramiona, zamykając w szalonych uściskach, od których wyznania stawały się bardziej przekonujące a sprzeczki bardziej słodkie. Próbowała skryć się pod tą nową twarzą, udając nawet niezwykłe i niewytłumaczalne uniesienia, zapamiętanie, żarliwość. Ale mimo to, pośród tych wszystkich czułości pozostała tak samo niedbała; nie przyszło jej do głowy, że ujęłaby swego mężczyznę zapewniając mu miły, lśniący czystością dom, starannie prowadzone gospodarstwo. Poza poczuciem śmiertelnego grzechu, nie wyobrażała sobie, że można w tym widzieć cel i pożytek.

I w takich warunkach rozwinęło się nieco jej ciało: piersi powiększyły się tworząc wdzięcznie zaokrągloną, prawie dziewiczą linię; jej twarz, powleczona chorobliwą bladością, zmysłowa i lekko zadumana, była pełna słodyczy i smutku, jak na portretach dziewic-męczennic zatopionych w modlitwie w głębi gotyckiej kaplicy.

Jednego dnia João poczuł od niej zaduch starych, brudnych halek; zaczęła go prześladować ta woń;  od tej pory Carolina wydawała mu się chuda jak szkielet i nieapetyczna; w łóżku zmuszał się, żeby nie wyglądać na znudzonego, ale jego pocałunki były zimne, od niechcenia, skąpe. Ona sprzeciwiała się, otaczając go swoją miłością jak gorącym okładem, próbując odzyskać uczucie, które jej umykało, czując zazdrość o cały świat. Stała się podejrzliwa, zaczęła go śledzić, kiedy szedł i wracał z pracy. W każdym wypowiedzianym przez niego słowie, doszukiwała się podwójnego znaczenia, oczywistego i ukrytego, które mogło zawierać sarkazm, groźbę lub obrazę. To była straszna walka; kiedy była sama, mówiła na głos do siebie, dyskutowała, przeklinała, obmyślając plany zemsty i uwodzenia.

Były chwile, że chciała umrzeć, zażyć kalomel, rzucić się z ogrodzenia S. Pedro de Alcântara[16]; ciągle się czymś zamartwiała, męczyły ją przywidzenia, doprowadzając do histerycznego płaczu i narzekania na swój los. Kiedy João przychodził, udawała, że jest spokojna, beztroska i szczęśliwa; ale tak naprawdę  miała ochotę go udusić, żeby inna nie mogła nim się cieszyć. Kiedy jadł, ona stała oparta o drzwi kuchni i wpatrywała się w niego z głębi swej przeklętej miłości, przepełniona czarnymi myślami. Jednego wieczoru chwyciła go wpół, oczy zaszły jej łzami:

- Mam ochotę cię zabić! - powiedziała gwałtownie.

João spojrzał na nią i roześmiał się; ale zaraz spoważniał, poruszony tą gwałtownością i poczuł jakby przeszył go prąd od jej wzroku, drapieżnego, pełnego pożądania i goryczy.

Ze strony Caroliny zaczęły się teraz drobne kombinacje, podstępy, zmierzające do realizacji podłego planu opartego na udawaniu i zazdrości. Raz była to kolacja nieprzygotowana na czas, innym razem domagała się błyskotek, wstążek, pończoch w czerwone prążki.

João spełniał zachcianki, wszystkiego słuchał, ale były mu obojętne wszelkie decyzje; uważał wszystko za właściwe, sensowne, słuszne.

Już nie był tym samym mężczyzną. Twarz mu schudła, zbladł, oczy zapadły mu się ze zmęczenia. Zaczął teraz przyglądać się kobietom z ogromną uwagą, z zapamiętaniem, lustrując je wzrokiem od stóp do głów. Czasem, na ulicy odwracał się i patrzył chciwym okiem na te przechodzące blisko niego. Zdecydowanie wolał kobiety o krągłych kształtach; pociągały go szalenie brunetki, u których nad górną wargą widać było delikatny meszek, świadczący o dużym temperamencie i gorącej krwi.

- Ach, taką mieć w łóżku! – mówił ordynarnie. 

Było to przekształcanie się w dojrzałego mężczyznę, przedwcześnie tracącego ostatnie cechy dziecięce, mężczyznę zmysłowego, gwałtownego, o chwiejnym charakterze.

Twarz zrobiła mu się szorstka od zarostu, głos stał się niższy i wyczuwało się władczy ton w sposobie mówienia.

Kiedy rano pojawiał się w warsztacie, przygaszony po nocnych nieporozumieniach, koledzy śmiali się, zasypując go złośliwymi pytaniami, drażniąc docinkami. Ferreira, pochylony nad swoim stołem, nie odzywał się ani słowem, czasem tylko wydawał nosowe dźwięki, które były jego zwyczajem okazywania gniewu, utrwalonym w ciągu sześćdziesięciu lat życia człowieka opanowanego.  Koledzy bardziej zżyci z João chcieli wyciągnąć od niego jak było, czy późno zasnął, czy miodowy miesiąc jeszcze trwa. Żartowali głośno:

- Koty marcują, nie ma się czemu dziwić! – mówili.

Denerwowały go ich przycinki. Z dwoma czy trzema, bardziej agresywnymi, pokłócił się nawet, przysięgając, że się z nimi porachuje. Ale był teraz w nastroju refleksyjnym, milczący i posmutniały. W pracy był bardzo punktualny, niezwykle cierpliwy wobec pyskówek dziewczyny, mało czasu spędzał w domu, wracał późno. Kiedyś zauważyła:

- Już nie jesteś tym samym chłopakiem, João!

- Eee tam, bzdury! – odparł.

Carolina żyła pogrążona w dziwnym lęku, czuła się nieszczęśliwa.

Pewnego popołudnia przyszła Marcelina.

- Jak się masz, kochana! – I widząc komodę, krzesła: - No, proszę, proszę… Co za luksusy! – I przyglądając się Carolinie:

- Po pańsku się teraz żyje, co? Zupełnie co innego! Żabocik przy kaftaniku, krzyżyk na szyi!... Nie ma to jak mieć mężczyznę! Jak tu wszystko inaczej wygląda. – I cichutko: - Po ile płaciłaś za metr? – Dotykała tkaniny sukni, głaskała, miętosiła w palcach, sprawdzając grubość. I zaraz zaczęła opowiadać, że jej kuzynka poszła do szpitala i umarła! – I cztery moedas poszły z dymem. – I pomstując na wyłudzaczy otwierała pudełeczko z szylkretu, wysypywała na rozłożone w wachlarz palce tabakę i wciągała z rozkoszą, z błogą miną.

- No i jak ci z nim jest? – zapytała po chwili.

- Dobrze. A jak ma być? Dobry chłopak, zawsze to mówiłam. 

- Dobry charakter, co?

- Dobry charakter… - I przezwyciężając niechęć, udając wielkie zaufanie do starej: - Ale każdy ma swoje wady, prawda?

- Jasne, jasne. Tylko Bóg jest doskonały. 

Umilkły obie. Marcelina wyczuła, że coś było nie tak. Zapytała z ciekawością:

- Ale coś się stało?

- Nie. Co miało się stać? Ale prawda jest taka, że dziś kobieta musi umieć wszystko. A ja, przyznam, na krochmaleniu i prasowaniu się nie znam. Jak ktoś jest biedny, to pewnych rzeczy nie potrzebuje.

- W tym byłam zawsze najlepsza. Nie chcę się chwalić, ale jeszcze dziś prasuję pliski jak mało która. Bo prasowanie to najtrudniejsza rzecz!...

- To prawda, to prawda – zgodziła się Carolina. 

- Ale co? Nawymyślał ci?

- Zdziwił się. On się nigdy nie złości. – I z hardym wyrazem twarzy osoby pewnej swojej władzy: - Złościć się? O!... Tak go trzymam – i pokazała zaciśniętą pięść – ale…

- No, powiedz prawdę. Widzę, że chcesz coś opowiedzieć. Do diabła, znasz mnie przecież! Mów śmiało! Jeśli mogę ci się przydać… Dla przyjaciół, jestem zawsze do usług.

- To prawda. Przez pierwsze dni z João to było szaleństwo. Nic tylko się przytulaliśmy, pieściliśmy, nie rozstawaliśmy się ani na chwilę. Ale od jakiegoś czasu widzę, że coś go gryzie, zamknął się w sobie; je i wychodzi; dziś nie smakowała mu kolacja; wieczory spędza poza domem, wraca późno w nocy – ech, co za los!

Stara była zdumiona.

- Nasycił się wróbel, tak? Trochę szybko! I niczego się nie domyślasz? Nie dałaś mu jakiegoś powodu?

- Z tego co wiem, to nie. Może jest zły, bo nie umiem prowadzić domu. Zawsze mówiłam, że nie mam szczęścia w życiu.

Marcelina zastanawiała się chwilę i spytała:

- A nie chciałabyś się dowiedzieć, co karty mówią?

Carolina wzdrygnęła się. 

- Do licha! Boję się! – I ściszając głos: - Mówią, że za tym diabeł siedzi!...

Zamilkły. A po chwili:

- Jestem pewna, że João ma na oku jakąś laleczkę!

Zaczęły rozmawiać o pogodzie. W końcu Marcelina podniosła się do wyjścia.

- Jeśli on cię nie chce, nie martw się, kochana, bo z głodu nie umrzesz. Dopóki są mężczyźni, każda kobieta się utrzyma, Bogu dzięki! Wiem, co mówię. Ech, gdybyś mnie znała wcześniej!...

Zeszła po schodach. Przy drzwiach mrugnęła łobuzersko okiem:

- Nie żałowałam sobie. Nawet hrabiowie całowali tę buzię. Ech, dawne, dobre czasy! I z zapałem: - Zbadam sprawę.

Carolina nie spała tej nocy. Wstała przed świtem, z ciężką głową, zmęczona. Czuła, że jej życie oscyluje wokół wiadomości, którą przyniesie Marcelina, jak igła magnetyczna w kompasie. W południe stara wróciła; oczy jej błyszczały, szła z miną stręczycielki, kręcąc biodrami, ze sterczącymi włoskami na brodzie. 

- Słuchaj! Posłuchaj tylko! Co wieczór chodzi do Moinho de Vento pogadać sobie z tą lalunią z pierwszego piętra, na samym rogu, nad sklepem z naczyniami. Przesiaduje tam godzinami, smali do niej cholewki! Tylko kijem takiego!...

- To dlatego przychodzi tak późno!...

Carolinę przeraziła i załamała ta niespodziewana wiadomość.

- Co za nieszczęście – powtarzała – co za nieszczęście!

- Wiem wszystko od Matildes, prasowaczki; do głowy mi to nie przyszło, nawet nie chciałam wierzyć! Patrzcie państwo! Widzimy twarze, nie widzimy serc, święta prawda. I na dodatek zaprzyjaźnił się z bratem tej kobiety; chodzą wszędzie razem, żartują, częstują się papierosami, gdzie nie pójdą, tam zaraz wino, jedzenie, a wszystko z gestem! Ach, w dzisiejszych czasach, moja droga, nie przewidzisz, co cię może spotkać! Kiedyś, gdyby coś takiego się zdarzyło, zaraz zrobiło by się z tym porządek! Była sprawiedliwość, posłuszeństwo; oj, nie żartowaliby sobie tak! A dziś… Aż straciłam apetyt, do licha! I dostałam boleści. Ale poczekaj, wszystko ci powiem.

Carolina nie słuchała.

- I co teraz? – jęknęła, rzucając się zrozpaczona na łóżko, załamana tym, co ją spotkało.

Marcelina próbowała ją podnieść, przybierając współczujący wyraz twarzy. I mówiła przerywając:

- No, moja droga! W końcu nikt nie umarł. Jest tyle sposobów, żeby się utrzymać. To byśmy się dopiero urządziły, gdybyśmy miały umierać z powodu łobuzów, którzy się zmywają, jak mają nas dość. 

I, jakby znalazła sposób na rozwiązanie wszystkiego, oznajmiła: 

- Przecież możesz zatrudnić się w fabryce, dwa tostões dziennie; dostajesz drugie śniadanie. – I po cichutku: - Jak ktoś chce się zabawić, nie ma nic lepszego. – Mrugnęła okiem. – Rozumiesz? – I przedstawiała jej plany, proponowała rozwiązania. 

- Zaraz się z kimś dogadasz; nie wiesz jak to jest w fabrykach? Znam wiele takich, które mają takie wzięcie, że aż trudno uwierzyć; dobrze ubrane, obwieszone złotem, codziennie na kolację mięso…

- Bezwstydnice – stwierdziła Carolina płaczliwym głosem. 

- Zawracanie głowy, kochana! – I sentencjonalnie: - Jeśli chodzi o wstyd, to każdy rozumie to tak, jak mu się podoba. Jeśli tylko ludzie nie gadają, to wszystko w porządku. - I uogólniając swój pogląd: - Podchodząc w ten sposób, nie znajdziemy przyzwoitych ludzi na świecie. – Carolina potrząsała głową. Stara, pozując na nauczycielkę, pocieszała ją swoją plugawą mądrością.

- Jeszcze jesteś bardzo zielona, moja droga – mówiła.

Umilkły. Co jakiś czas dziewczyną wstrząsał szloch.

- A ja we wszystko wierzyłam! – użalała się. 

- Ja też rękę bym w ogień włożyła. Nigdy bym nie przypuszczała, że tak się stanie. I śpiewnym tonem: - No to zastanówmy się teraz, jak on się z tego wyplącze?

- Jak się wyplącze? Ożeni się z tamtą. To jasne. Tamta ma brata, który jej będzie bronił. To tylko ja nie mam nikogo! – I płakała rozpaczliwie, żaląc się, jaka to jest nieszczęśliwa. – Zawsze umiera ten potrzebny, tylko mnie Pan Bóg nie powoła do siebie…

Już od pewnego czasu słychać było dyskutujących na ulicy mężczyzn; ich głosy mieszały się z dźwiękami gitary. Nagle jakiś zapity głos odśpiewał płaczliwe fado, w którym jedni się rozstawali, inni bili na noże, a wszystko to wierszem. Dziewczyny uliczne z wielkimi, krochmalonymi trenami śmiały się hałaśliwie, przymilały, rzucając ochrypłym głosem słodkie, rynsztokowe słówka. Carolina biadoliła:

- Co za życie! A tamte się bawią!

Stara podniosła się, zainteresowana ulicznym gwarem; nie mogła się powstrzymać, by nie zerknąć na bawiących się ludzi, jak dawny, wykluczony z towarzystwa kompan. 

Biedne, cnotliwe panny,

Ależ mi was żal!...

Carolina, uniosła lekko głowę i zaczęła słuchać; wszyscy się śmiali tylko ona płakała!... Czy nie ma serca, w którym znalazłoby się miejsce dla niej? I widziała parszywe szczęście, otoczone czarnymi chmurami, patrzące na nią z zawziętą złością.  Chciała przypomnieć sobie dzieciństwo, żeby schronić się w miłych wspomnieniach, ale jawiły jej się tylko posępne obrazy nieboszczyków, alei cyprysów, podśpiewujący sobie, posiwiały grabarz z łopatą w ręku.

Nie wiedziała, co to znaczy mieć matkę, przyjaciół. W swoich kontaktach z ludźmi dostrzegała jedynie ponure grubiaństwo, które wrze w każdym mężczyźnie z gwałtownością brutalnej lubieżności. W jej samotnym życiu nie było nawet jednego wspomnienia pieszczoty, którą obdarzyłaby ją jakaś dobra dusza. Pocałunki młodych pomocników i słowa rzucane przez pracowników cmentarnych, wszystkie zatrute była tą samą myślą i tą samą intencją. I tak wzrastała w tym braku kultury duchowej, bez przewodnika, czując jak rozwija się w niej tylko jeden popęd – do oddawania się, jak suka w rui. Patrzyła na świat łakoma i podła, jakby była ogromnym robakiem cmentarnym, niezdolnym, z powodu nieszczęsnych scen oglądanych w dzieciństwie, wpuścić do swej duszy bogactwa uczuć i ogromnej wrażliwości, które sprawiają, że kobieta jest zdolna odczuwać subtelności, jakich język nie wyrazi, a wzrok nie wykreuje.

Oddała się pierwszemu, który się pojawił, bez obaw, bez wstydu. To przez Marcelinę. Po co jej opowiadała o zakochanych księżach i handlarkach-utrzymankach?

I przybita, śmiertelnie znużona, czuła na sobie w zmroku błyszczące złowróżbnie oczy Marceliny. Z ulicy dochodziły głośne śmiechy i wulgarne utarczki. Stara wzięła ją za rękę i obie podeszły do okna. 

- Chcesz posłuchać rady, takiej od serca?

- Co takiego? – spytała dziewczyna.

Tamta wyciągnęła rękę w kierunku okien z żaluzjami w domu naprzeciwko i pomarszczonym palcem wskazała głowy z wysokimi fryzurami, których czarne kontury odcinały się na czerwonym tle pokoi.

- Spójrz – powiedziała. I nakazująco, bez ceremonii: - Zapamiętaj, co ci powiem. – Mówiła z naciskiem, tonem przekonującym, łagodnym, szczerym, ale jednocześnie jej ciche słowa, wypowiadane w największym zaufaniu, pełne były perfidnej, deprawującej intencji. Carolina, oniemiała wobec tych perswazji, patrzyła rozgorączkowanym wzrokiem na pomarszczoną, przebiegłą twarz tej megiery, która owładnęła nią, popychając do zguby i wskazując tę zgubę jako logiczny finał, celowy i szczęśliwy. Nieprawdopodobne wizje kłębiły jej się pod czaszką, sprawiając, że dźwięki stawały się przeraźliwe, postacie diaboliczne a cienie bardziej posępne. Skronie pulsowały jej jak sprężyny; i znękana swym bólem, czuła jak pogrąża się w dziwnym stanie, jakby obojętności i otępienia.

Tego wieczoru João wrócił późno; chwiał się na nogach, podśpiewując, brudny jakby przewrócił się gdzieś na ulicy, przy wejściu do knajpy. Spojrzała na niego bez zdziwienia, jakby spodziewała się czegoś gorszego. Ale kładąc się do łóżka powiedziała bez sensu:

- Fabryka…

I zamyśliła się, nieruchoma, wpatrując się w lampę.

Od tej pory to słowo wyznaczało jej los, poprowadziło ciernistą drogą, którą w czasach dobrobytu wyobrażała sobie jako radosną i pełną przyjemności.

W stosunkach z João okazywała znudzenie wspólnym życiem i niezadowolenie z ich związku. Powoli zachodziły prawie niezauważalne zmiany; jego słowa nabierały szorstkiego tonu, zdarzały się wybuchy gniewu lub zżerające go, coraz silniejsze nastroje przygnębienia. Ona za to, upokorzona i zbuntowana, cierpiała z powodu urażonej dumy kobiety zostawionej dla innej; były dni, kiedy dusił ją gniew, pałała chęcią poniżenia kogoś; śpiewała sobie głośno, popisując się jak w teatrze; ale nadchodziła noc; wtedy ogarniał ją śmiertelny smutek, niewytłumaczalna bierność, obojętna na bodźce, przeczucia złej przyszłości, w głodzie, nędzy i chorobie. Nie było dnia, żeby nie spotkała się z Marceliną; rozmawiały całymi godzinami, układając tajemnicze plany, rozprawiając o przyszłości. Stara odkrywała przed nią szczegóły zawodu, subtelne sztuczki, którymi posługują się pewne kobiety, tajemnice uwodzenia, jak się uśmiechać, chodzić po ulicy, pokazywać piękno biustu, zachować świeżą twarz nawet po nocnej orgii. Carolina odpowiadała monosylabami na te ohydne wskazówki; ale jeśli João ją zostawi, to co zrobi? I tak zdecydowała się pójść do fabryki w Alcântara. João nie oponował; widział w tym sposób na odsunięcie się od tej kłopotliwej dziewczyny, która psuła jego plany, przeszkadzała mu w zalecać się do innych. Codziennie, wczesnym rankiem, szła szybkim, drobnym krokiem, kręcąc biodrami, uśmiechnięta, w chuście z frędzlami, pelerynce w kratę, spódnicy z fałdami, z drugim śniadaniem w koszyku. Po drodze spotykała koleżanki, dziewczyny wesołe i swobodne, roześmiane, sypiące dwuznacznymi żarcikami. I szły tak wszystkie razem. Sklepikarze zaczepiali je nieprzyzwoitymi gestami, gwizdali na nie brudni tragarze, studenci i żołnierze. Ale zabawa! Odpowiadały na to wszystko wybuchając śmiechem, głośno, wyzywająco. Jedna z nich, Jeronima, brunetka ze śladami ospy na twarzy, potrafiła nawet szturchnąć policjanta, puszczając do niego oczko: i wszystkie bawiły się na całego. Przy wejściu do fabryki robotnicy witali się z nimi uściskami, bardzo spoufaleni, wszyscy mówili do siebie na ty; panowało wielkie zamieszanie, aż strażnik, z białą brodą, w żółtym surducie, z czarną fajką z drewna orzechowego, otwierał bramę zakładu. W korytarzu robotnicy dzielili się na grupy: jedni szli do nabijania papierosów, drudzy do cięcia tytoniu; inni wycinali etykiety na pudełka do cygar. Jeśli gwar wokół długich stołów do pracy nasilał się, rozlegał się głos strażnika:  

- Dość tego hałasu, nie jesteśmy na targu!

Ściszali wtedy głos, opowiadając skandaliczne historie o ludziach z półświatka. Carolina łatwo przystosowała się do tych zwyczajów; nie widziała w nich nic złego; wydawały jej się naturalne, szczere i wygodne. Bardzo polubiła Jeronimę, godziła się z jej opiniami, określeniami, z jej famą. O zmierzchu strażnik uderzał głośno w stół dłonią i mówił:

- Koniec na dziś, idźcie z Bogiem! – I wszyscy zostawiali pracę, brali swoje kapelusze, chusty, palta; w ciemności korytarza słychać było pocałunki, bezwstydne pary obściskiwały się na schodach; hałaśliwy, bezładny tłum wypełniał błyskawicznie dziedziniec; umawiano się na randki, kolacje, pokątne spotkania. To było najlepsze życie, jakiego Carolina kiedykolwiek doświadczyła. Cieszyła się tą wielką swobodą, stając się dziarską, tryskającą radością i energią dziewczyną. Zarabiała pieniądze; a poza tym, udało jej się wkraść w łaski strażnika i zawsze dostawała dobrą tygodniówkę czy jakiś dodatek na swoje stroje. Miała już co najmniej tuzin kochanków, kochanków na tydzień, na dzień, kochanych nocą, zapominanych następnego dnia, a wszyscy potrzebni byli po to, by zapewnić jej luksus, który coraz bardziej lubiła. Pewnej niedzieli pojawiła się w domu stręczycielki z modną  fryzurą, w kapelusiku z zielonymi wstążkami, żakiecie haftowanym koralikami, pończochach w prążki i z wachlarzem. Stara targowała się z dwiema dziewczynami o cenę sukni, którą pokazywała, zachwalając gorąco:

- Piękna suknia! Jak nowa! – mówiła.

- Ale sześć tysięcy réis to bardzo drogo, kochana!

- Za nową zapłacicie trzy razy tyle. Ale róbcie, co chcecie.  – I zwracając się do Caroliny:

- Proszę, proszę! Co za luksus! No i co, miałam rację? – I z naciskiem: - Jak się ma rozum w głowie, to wszystko idzie dobrze. – I cichutko, biorąc ją na stronę: - A on?

Carolina wzruszyła pogardliwie ramionami, z lekceważącą miną. Stara spytała ją na ucho:

- Kto teraz płaci czynsz?

- Ojciec. Zresztą nie widziałam go już od dwóch miesięcy.

- No, kochana, skoro João nie jest ci do niczego potrzebny, to niech idzie precz i to jak najszybciej. Najważniejsze, żebyś ty była urządzona.

- Tak, tak – odpowiedziała zamyślona.

I za namową stręczycielki, zaczęła żyć sama.

Od tego dnia miała setki kochanków. Poznała mężczyzn wszelkiego rodzaju; sprzedawała się na godziny za niską cenę. Dziąsła jej się obsunęły, usta malowała na karminowo, a na nocny obchód nakładała na twarz grubą warstwę pudru. Jej profesja wymagała pewnych poświęceń: męczyła stopy w pantofelkach na wysokim obcasie, z dziurkami, żeby było widać kolorową pończochę. Ściskała talię gorsetem, który niemal przecinał ją na pół, uciskał wątrobę i utrudniał oddech. Wieczorem, kiedy w teatrach rozpoczynały się spektakle, a na ulice wylegał tłum trawiących kolację mieszczuchów, szukających swojej pary hulaków czy wymoczkowatych młodzieńców, Carolina z Jeronimą wyruszały ze swojej robotniczej dzielnicy, obie wystrojone, obwieszone tandetnymi błyskotkami. Panicznie bały się policji; szły obok siebie, wybierając ocienione miejsca, przyglądając się przechodniom ze sztucznym uśmiechem profesjonalnych prostytutek. Co jakiś czas, prawie automatycznie, rzucały mężczyznom sprośne komplementy, wykorzystując całe bogactwo zawodowego żargonu. I stając, żeby się przywitać z dorożkarzami czy murarzami, krążyły niespokojnie wzrokiem, czy nie zobaczą potencjalnego klienta. Noce spędzane na takich spacerach, aż do świtu, męczyły je śmiertelnie. Rano ledwie mogły się ruszać, mięśnie jak z drewna, sztywne stawy, gorycz w ustach od nieregularnych posiłków. Zdarzało im się znaleźć o świcie gdzieś na schodach w drugim końcu miasta lub w najgorszych pokojach na godziny, schronieniu najpodlejszych miejskich mętów. Często zaspokojeni klienci wyrzucali je z obrzydzeniem, z reguły nie płacąc. 

Jeśli pyskowały, wystarczała zawsze jedna pogróżka, żeby je uciszyć – policja lub książeczka. Te dwa słowa wywoływały pulsowanie w skroniach, strużki potu na plecach i dreszcze przebiegające po krzyżu.

Na ulicy handlarze i tragarze pluli im w twarz najgorszymi obelgami. Śmiały się, wymyślając im czasem. Ale czuły się upokorzone i zawsze przerażała je myśl o tym, że mogą być wystawione na pośmiewisko albo znaleźć się w więzieniu. Carolina była teraz bardziej gnuśna niż kiedykolwiek; przestała chodzić do fabryki, dni spędzała na łóżku, w jakiejś norze, drzemiąc. 

I zdarzyło się , że raz była głodna. Popadła już we wszystkie nałogi, jakie niesie ze sobą rozpusta: paliła, piła, a w knajpach, pijana, śpiewała ochryple ordynarne fado wśród podnieconych dorożkarzy przy jękliwym dźwięku gitary. 

Największe powodzenie miała u starszych mężczyzn, ze względu na swój młodzieńczy wygląd i rude włosy. Był wśród nich emerytowany pułkownik, który dawał jej pieniądze na modne pantofle. Ten stary, gruby mężczyzna w okularach, bardzo poważny w swoim czarnym surducie, lubił dziewczynki w eleganckich pantofelkach, z dobrze naciągniętą pończoszką, i zawsze zaczynał od  stóp, obsypując je pieszczotliwymi zdrobnieniami. 

Ten tolerancyjny pan był jej najlepszym przyjacielem; niestety zniknął któregoś dnia. Nadeszły wtedy dla Caroliny złe czasy; policja miała na oku podejrzane domy, i pewnej nocy aresztowała Jeronimę…

Carolina pomyślała o powrocie do fabryki. Źle się czuła, była zmęczona tym życiem z dnia na dzień, które przyniosło jej tylko głód, złe traktowanie i strach. Niestety, jej miejsce w zakładzie było już zajęte. Kiedy szła przez dziedziniec, natknęła się na strażnika, który przyglądał jej się uważnie. I po chwili, kręcąc głową powiedział:

- Co ty z siebie zrobiłaś…

Jego litość poruszyła ją do głębi; cały dzień płakała, patrząc w lustro na swoją wychudzoną i pożółkłą twarz, gdzie w czerwonych obwódkach błyszczały gorączką oczy. Kilka dni później policja, która już za nią chodziła, przyłapała ją na gorącym uczynku, wpisując do rejestru pięciu tysięcy nazwisk, prawdziwej chwały tego kwitnącego miasta, które zajmuje się faszerowaniem fałszywymi pieniędzmi Brazylii i podawaniem tranu ponad stu tysiącom gruźlików. 

I tak rozegrały się wszystkie etapy istnienia, które miało swój epilog trzy dni temu w szpitalu Santa Ana, w Desterro. Wuj Farrusco przysypał ziemią, bez emocji i bez żalu, pokrojone twoim skalpelem ciało dziewczyny zżartej podłą zgnilizną, samotnej od kołyski po grób, żywionej jedynie nikczemnymi pragnieniami i występną ułudą. Mam w tej chwili na moim stole jej zimną czaszkę, bez skóry i chrząstek, białą i sarkastyczną, z rozdziawionymi w tragicznym grymasie szczękami, z ciemnymi zagłębieniami. Te smętne resztki, ażurowo-gąbczaste od rtęci[17], na próżno odwołują się do siły mojego umysłu/rozumu, pytając o przyczyny dzisiejszej tak wielkiej demoralizacji.

1878 

Przypisy

[1]marufo - mocny napój alkoholowy. (przyp. tłum.) 

[2]cambrainha - rodzaj wódki. (przyp. autora)

[3]w szpitalu - Zwłoki ze szpitala chowane są na Wzgórzu S. Joao; w naszym przypadku nie ma to jednak znaczenia.(przyp. autora)

[4]Severy - Maria Severa Onofriana (1820-1846) – legendarna śpiewaczka fado i prostytutka; była kochanką hrabiego Vimioso.

[5]Książę Saldanha (1790-1876) - wybitny polityk portugalski okresu monarchii konstytucyjnej pełniący m.in. funkcję premiera.

[6]açorda  - prosta zupa przyprawiona oliwą, czosnkiem i ziołami, zagęszczona chlebem.

[7]tostoes - l.m. od tostão - drobna, srebrna moneta o wartości 100, 200, 500 réis. Réis (l. p. real) - dawna jednostka monetarna w Portugalii i Brazylii.

[8]moeda - dawna moneta portugalska o wartości 4800 réis.

[9]pintos - dawna moneta miedziana. 

[10]Limoeiro - więzienie w Lizbonie.

[11]brama wjazdowa - wejście do Szkoły Medycznej, kuchni, pralni, auli i innych pomieszczeń zaplecza szpitalnego.

[12]Chiado - dzielnica Lizbony, w XIX w. centrum życia towarzyskiego i intelektualnego stolicy.

[13]Havanesa - kawiarnia w Lizbonie, miejsce spotkań intelektualistów i arystokracji XIX-wiecznej Portugalii.

[14]Plac Rossio - Praça de D.Pedro IV – jeden z głównych placów Lizbony. 

[15]refogado - cebula podsmażana na tłuszczu, podstawa wielu sosów i potraw w kuchni portugalskiej. 

[16]S. Pedro de Alcântara - park i punkt widokowy w Lizbonie.

[17]rtęć - w tamtym okresie rtęć wykorzystywana była w leczeniu chorób wenerycznych.

 Wydawca

ordeno Dariusz Lewandowski

05-822 Milanówek, ul. Sportowa 2 lok. 15

e-mail: wydawnictwo.ordeno@interia.pl

www.ordeno.pl