Autor: Paweł Frankowski

Redakcja: Mariusz Kulan

Korekta: Katarzyna Zioła-Zemczak

Projekt graficzny okładki: Anna Jamróz

eBook: Atelier Du Châteaux

Zdjęcia: archiwum prywatne autora (s. 67, 77, 79, 144, 155, 156, 174, 183, 191, 193, 194, 199, 209, 230, 237, 251, 285, 288), Dreamstime (s. 6, 21,29, 35, 43, 50, 62, 71, 73, 81, 97, 107, 125, 128, 150, 159, 169, 178, 215, 241, 269, 297, 299, 306), Shutterstock (s. 136, zdjęcia na okładce)

Redaktor prowadząca: Natalia Ostapkowicz

Kierownik redakcji: Agnieszka Górecka

© Copyright by Paweł Frankowski

© Copyright for this edition by Wydawnictwo Pascal

Wszelkie prawa zastrzeżone. Żadna część tej książki nie może być powielana lub przekazywana w jakiejkolwiek formie bez pisemnej zgody wydawcy, z wyjątkiem recenzentów, którzy mogą przytoczyć krótkie fragmenty tekstu.

Bielsko-Biała 2025

Wydawnictwo Pascal sp. z o.o.

ul. Zapora 25

43-382 Bielsko-Biała

tel. 338282828, fax 338282829

pascal@pascal.pl, www.pascal.pl

ISBN 978-83-8317-518-8

Woda, woda wszędzie, jednak ani kropli do picia.
Samuel Taylor Coleridge

Kiedy skupiasz się na problemach,
będziesz miał więcej problemów.
Kiedy skupiasz się na możliwościach,
będziesz miał więcej możliwości.
Denzel Washington

Zastrzeżenie

Chociaż autor dołożył wszelkich starań, aby zweryfikować informacje podane w tej książce, nie ponosi żadnej odpowiedzialności za błędy, uproszczenia lub sprzeczne interpretacje poruszonych w niej tematów. Informacje zamieszczone w tej książce służą wyłącznie celom edukacyjnym i hobbistycznym. Czytelnik jest odpowiedzialny za swoje działania, a autor ani wydawnictwo nie ponoszą żadnej odpowiedzialności za jakiekolwiek szkody, rzeczywiste lub domniemane, wynikające z wykorzystania informacji zawartych w książce.

Wszystkie znaki towarowe, które pojawiają się w tekście lub na zdjęciach w tej książce, należą do ich właścicieli i zostały użyte wyłącznie w celach informacyjnych.

Wprowadzenie

Woda to fundament życia – nie tylko w kontekście codziennego funkcjonowania, ale również w aspekcie turystyki, dalekich wypraw i survivalu. Niezależnie od tego, czy wybierasz się na krótki spacer w góry, czy na wielodniową wyprawę przez odludne tereny i musisz stawić czoła przyrodzie i licznym wyzwaniom, dostęp do czystej wody jest kluczowym czynnikiem determinującym sukces, a często nawet decydującym o życiu.

Wiele osób, planując swoje przygody na świeżym powietrzu, skupia się na wyborze odpowiedniego sprzętu, gadżetów czy ubioru. Jednak to właśnie woda – a raczej jej brak lub niewłaściwe nią zarządzanie – jest najczęstszym źródłem problemów i zagrożeń. Odwodnienie, zapadnięcie na choroby przenoszone przez wodę czy też brak wiedzy na temat jej uzdatniania mogą zepsuć nawet najlepiej zaplanowaną wyprawę.

Choć w ostatnich latach mamy dostęp do globalnej wiedzy na każdy temat, także technik przetrwania, to większość ludzi nadal popełnia te same błędy co wcześniej. Nawet osoby interesujące się survivalem nie do końca zdają sobie sprawę, że będąc w „dziczy” (nawet polskiej), trzeba się przestawić na inny tor myślenia i uważności. Butelkowy filtr do wody kranowej nie jest najlepszym wyborem, jeśli trzeba uzdatnić wodę z pobliskiego zbiornika. Boleśnie o tym się przekonał jeden z moich kursantów. Nie ukrywam, że ja też w przeszłości popełniłem w terenie kilka głupich błędów związanych z wodą, za które zapłaciłem długotrwałą biegunką i silnym osłabieniem. Ale również udało mi się kiedyś zapobiec zatruciu wodą grupki osób.

Czy to możliwe, że współczesne życie skoncentrowane na wygodzie, komforcie i szybkim dostępie do wszystkiego jest przyczyną tych porażek? Michael Easter ujął to następująco: „Żyjemy w coraz bardziej osłoniętym, sterylnym, kontrolowanym temperaturowo, przekarmionym, pozbawionym wyzwań, bezpiecznym życiu. Tak bardzo boimy się dyskomfortu, że unikamy wszelkich sytuacji, które wymagają od nas rozwoju i ewolucji. A to komfortowe otoczenie może wywołać u nas fałszywe poczucie bezpieczeństwa”1).

1) Cytat z książki Michaela Eastera Moc dyskomfortu. Jak rezygnacja z wygód i powrót do dzikości przywracają zdrowie, szczęście i poczucie spełnienia (zob. Bibliografia i literatura dodatkowa).

Wielu ocalałych z różnych katastrof miało szczęście, ponieważ zostali uratowani w stosunkowo krótkim czasie. Pomoc przyszła w kilka godzin, w najgorszym razie dni, np. w przypadku niektórych zdarzeń losowych czy poważnych katastrof, takich jak trzęsienia ziemi czy powodzie.

Książka ta została napisana z myślą o wszystkich, którzy chcą lepiej zrozumieć rolę wody zarówno w turystyce, survivalu, jak i w domowym zaciszu. Ten kompleksowy podręcznik ujawnia sekrety pozyskiwania, technik filtracji, dezynfekcji, przechowywania i magazynowania wody. Jego treść wykracza poza podstawowe zagadnienia dotyczące przetrwania, zawierając również omówienie takich tematów, jak racjonowanie zasobów, samodzielne wykonywanie przydatnych rzeczy (DIY), obrona cywilna, a także mity związane z wodą. Czytelnik dowie się, jak skutecznie radzić sobie w sytuacjach, gdy dostęp do czystej wody jest ograniczony – pozna skuteczne praktyki higieniczne i techniki oszczędzania wody pozwalające jak najlepiej wykorzystać każdą jej kroplę. W dodatku wszystko, co zawiera ta książka, zostało sprawdzone w praktyce przez autora. Znalazły się w niej również liczne ciekawostki, także historyczne.

Adresaci książki

Przede wszystkim są nimi miłośnicy survivalu, bushcraftu i biwakowania poza utartymi szlakami, a także preppersi. Została w niej zawarta praktyczna wiedza przydatna każdemu cywilowi, turyście, podróżnikowi, strażakowi, pracownikowi obrony cywilnej, uczniowi klasy mundurowej, rozbitkowi, ocalałemu z katastrofy czy żołnierzowi za linią wroga.

Przeglądając treść kolejnych rozdziałów, doszedłem do wniosku, że z podanych w niej informacji skorzystają też instruktorzy survivalu, osoby pracujące na misjach humanitarnych, nauczyciele EDB, leśni edukatorzy, naturopaci oraz wykładowcy na uczelniach prowadzący zajęcia z zakresu obrony cywilnej i leczenia wodą.

Zanim zaczniemy

Chciałbym, abyś podczas czytania tej książki poświęcił chwilę, np. kiedy skończysz konkretny rozdział, na dogłębne zastanowienie się nad tym, czego się dowiedziałeś. Każdy z nas może się znaleźć w trudnej sytuacji – czasem wyjść z niej jest łatwo, a kiedy indziej wymaga to dużo wysiłku i czasu. Kiedy będziesz czytał o filtrach, rozważ zakup choć jednego dla swojej rodziny. Gdy natrafisz na fragment o znajdowaniu wody, zastanów się, gdzie w twojej okolicy jest jakiś jej zbiornik. Z kolei kiedy będzie mowa o jej magazynowaniu, pomyśl nad najlepszym miejscem na jej składowanie w twoim domu.

Rozmawiam z moimi czytelnikami, więc coś o nich wiem. Myślą z wyprzedzeniem. Przygotowują się na najgorsze i mają nadzieję na najlepsze. Właśnie tak powinni myśleć wszyscy, ale w rzeczywistości niewiele osób to robi.

Czy w szkole uczy się, jak odkazić wodę? Jak rozpoznać, gdzie może być woda w okolicy? Jak zbudować prosty filtr do wody? Jak zbierać wodę deszczową? Albo jak zabezpieczyć jej zapasy i co zabrać ze sobą, wyruszając na kilkudniową wycieczkę? Niestety, nadal nie.

Dlatego mam prośbę do ciebie. Po przeczytaniu książki naucz swoje dzieci podstaw survivalu albo poślij je na odpowiedni kurs – niech one także się dowiedzą, jak zdobyć i uzdatnić wodę oraz jak efektywnie zarządzać jej ograniczonymi zasobami. Przyda im się to nie tylko w sytuacjach awaryjnych, ale również w codziennym życiu.

Zachęcam do lektury i działania!

Rozdział 1.
Woda daje życie, ale i je odbiera

Najważniejszym pierwiastkiem niezbędnym do życia jest tlen. Drugim – woda. Jest ona również kluczowym elementem ekosystemu i klimatu naszej planety. Bez tlenu możesz wytrzymać 3 minuty, bez wody kilka dni. Ma nieocenioną wartość, ponieważ bez niej nie istnieje życie i nie można jej niczym zastąpić. Tam, gdzie nie ma dostępu do wody, z reguły nie ma życia ani ludzkich osad. Woda jest zarówno przyjacielem, jak i wrogiem.

Około 71% powierzchni Ziemi pokrywa woda, głównie w oceanach i morzach. Te procenty dają jednak złudne wyobrażenie niewyczerpanych jej zapasów zdatnych do użytku. Nic bardziej mylnego. My, ludzie, głównie wykorzystujemy bowiem wodę słodką, która stanowi jedynie ok. 2,5% zasobów wodnych świata. Co warte podkreślenia – większość z niej zamknięta jest w postaci lodowców i czap lodowych bądź znajduje się pod ziemią. Na skutek także naszych działań związanych m.in. z przemysłem, górnictwem, zanieczyszczeniem biologicznym, „betonozą” miast z każdym rokiem spada ilość dostępnej czystej wody, a światowe zapotrzebowanie na nią stale rośnie.

Rolę wody w XXI w. porównuje się do tej, jaką odegrała ropa naftowa w wieku poprzednim. Jest prawdopodobnie najważniejszym zasobem fizycznym. Zapewnienie dostępu do czystej słodkiej wody jest jednym z największych wyzwań współczesnego świata.

Człowiek zbudowany jest z wody

W przypadku dziecka do 2 lat woda stanowi ok. 78% jego ciała, w przypadku dorosłego – 65%, a u osób starszych – zaledwie 45%. Odgrywa ona kluczową rolę w niemal wszystkich funkcjach biologicznych, od regulacji temperatury ciała po transportowanie składników odżywczych. Zmniejszanie jej ilości w organizmie skutkuje postępującym odwodnieniem.

Brak wody jest dla organizmu znacznie bardziej dotkliwy niż brak pokarmu. Człowiek może wytrzymać bez niej zaledwie kilka dni. Na realny czas przeżycia wpływają różne czynniki, takie jak wiek, stan zdrowia, poziom aktywności i warunki środowiskowe. Odwodnienie, stan wynikający z niewystarczającego spożycia wody, może prowadzić do poważnych konsekwencji zdrowotnych, w tym niewydolności narządów i śmierci, szczególnie w gorącym klimacie, gdzie jej utrata przez pot jest przyspieszona.

Wskazówka! Pragnienie to coś, o czym należy szybko pomyśleć w sytuacji przetrwania. Woda jest niezbędna do utrzymania równowagi wodnej organizmu.

Twoje ciało zużywa wodę przez cały czas, nawet gdy jesteś w stanie spoczynku. Dzieje się to poprzez oddawanie moczu2) i kału – to główny czynnik powodujący śmierć z powodu nadmiernej biegunki i czerwonki – oraz przez wydalanie poprzez skórę (nadmierna utrata wody może wystąpić podczas pocenia się). Woda może być również tracona z organizmu podczas krwawienia, wymiotów i płaczu. Ponadto człowiek nieustannie traci wodę poprzez oddychanie3). Powietrze, które wdychamy, jest nawilżane przez wilgoć zawartą w błonach śluzowych dróg oddechowych, a kiedy je wydychamy, część tej wilgoci tracimy, ponieważ woda paruje z powierzchni błon śluzowych. W normalnych okolicznościach nieustannie rekompensujemy te straty, jedząc i pijąc.

2) Za normę oddawania moczu na dobę uznaje się 1,5–2,5 l, w zależności od ilości wypijanych płynów, a także stanu zdrowia.

3) Kojarzysz może test lusterka pozwalający określić, czy ktoś oddycha? Para wodna „powinna” się pojawić na jego powierzchni.

Nieuzupełnianie płynów skutkuje odwodnieniem, które upośledza ważne funkcje organizmu i potencjalnie prowadzi do śmierci. Czynniki, takie jak wysokie temperatury, wysiłek fizyczny, urazy i schorzenia mogą tylko przyspieszyć jego wystąpienie.

Woda może być pozyskiwana przez organizm poprzez:

•bezpośrednie spożycie (np. wypicie szklanki wody),

•żywność o wysokiej zawartości wody (w niektórych owocach stanowi nawet ponad 90% ich składu),

•utlenianie wodoru w żywności, który może wytworzyć do 500 ml wody.

Hydratacja i zdrowie

Utrzymanie odpowiedniego poziomu nawodnienia jest kluczowe dla zdrowia. Woda jest niezbędna dla większości funkcji organizmu, w tym regulacji temperatury ciała, transportu składników odżywczych i usuwania odpadów. Nawodnienie wpływa na wydajność fizyczną, koncentrację, nastrój i ogólne samopoczucie.

Zapotrzebowanie na wodę to kwestia indywidualna i zależy od wielu czynników, takich jak wiek, płeć, poziom aktywności fizycznej, dieta, temperatura otoczenia oraz klimat. Zdrowy dorosły człowiek powinien wypijać 1,5–2,5 l wody – w zależności od płci, temperatury otoczenia i aktywności fizycznej. W czasie intensywnego wysiłku i upałów nawet do 4–5 l na dobę4). Zapotrzebowanie na wodę zwiększa się wraz ze wzrostem wartości energetycznej diety, gdyż muszą być metabolizowane większe ilości składników odżywczych. Aby utrzymać wydajność, należy wypijać co najmniej 2 l wody dziennie, nawet na zimnych obszarach.

4) Źródło: pacjent.gov.pl/aktualnosc/pij–wiecej–wody [dostęp: 7.08.2024].

Zgodnie z Normami żywienia dla populacji Polski wystarczające spożycie wody pochodzącej z napojów i produktów spożywczych wynosi:

•1,25–2,5 l dla dzieci i młodzieży, w zależności od wieku i płci;

•2–2,5 l dla zdrowego dorosłego człowieka.

Woda gazowana i niegazowana nawadniają tak samo. Trzeba też pamiętać, że woda pochodzi nie tylko z napojów, ale również z jedzenia. Owoce, warzywa i inne pokarmy zawierają znaczące jej ilości.

To od nas zależy, czy i jak długo utrzymamy dobrą kondycję organizmu. Aby zadbać o prawidłowe nawodnienie i zapobiec odwodnieniu, warto stosować się do następujących zaleceń:

1.Pij regularnie wodę. Nawodnienie powinno być stałym elementem dnia, niezależnie od poziomu aktywności. Noś ze sobą butelkę wody i pij regularnie małe jej ilości przez cały dzień.

2.Unikaj nadmiernej konsumpcji kofeiny i alkoholu. Te substancje działają moczopędnie i mogą przyspieszać odwodnienie.

3.Spożywaj żywność bogatą w wodę. Owoce i warzywa, takie jak arbuz, ogórek i pomarańcze pomagają utrzymać odpowiedni poziom nawodnienia.

4.Monitoruj kolor moczu. Jasny mocz jest oznaką odpowiedniego nawodnienia, podczas gdy ciemny może wskazywać na odwodnienie.

5.Zwracaj uwagę na objawy. Jeśli czujesz się spragniony, zmęczony lub masz inne objawy odwodnienia, w miarę możliwości natychmiast uzupełnij płyny.

Wskazówka! Wodę najlepiej pić często i w niewielkich ilościach, ponieważ jest to zdrowsze dla organizmu niż spożywanie dużych jej ilości jednorazowo i sporadycznie. W celu uniknięcia odwodnienia powinieneś pić więcej, niż podpowiada ci pragnienie.

Z drugiej strony, spożywanie zbyt dużych jej ilości grozi hiponatremią, określaną też czasami mianem „zatrucia wodnego”. To stan, w którym poziom sodu we krwi spada poniżej normy, czyli poniżej 135 mmol/l. Sód jest kluczowym elektrolitem, który pomaga utrzymać równowagę wodną w organizmie oraz prawidłowe funkcjonowanie mięśni i nerwów.

Domowy napój izotoniczny

Czysta woda jest podstawowym źródłem nawodnienia, ale istnieje wiele innych płynów, które mogą lepiej wspierać ten proces i utrzymywać równowagę wodno-elektrolitową, zwłaszcza w określonych sytuacjach.

Izotoniki skupiają się głównie na nawodnieniu organizmu oraz uzupełnieniu straconych podczas wysiłku substancji, takich jak sole mineralne i węglowodany. Dzięki odpowiednio zbilansowanej zawartości elektrolitów, m.in. sodu, potasu i magnezu, izotonik pomaga przywrócić równowagę płynów ustrojowych, co jest kluczowe dla utrzymania prawidłowego funkcjonowania mięśni oraz układu nerwowego. Ponadto obecne w nim węglowodany dostarczają energii w postaci glukozy, która szybko się uwalnia w organizmie.

Oto klasyczny przepis na domowy napój izotoniczny.

Składniki:

•1 l średnio- lub wysokozmineralizowanej wody.

•100 ml świeżego soku pomarańczowego lub innego soku cytrusowego.

•37 g (1,5 łyżki stołowej) miodu, zamiennie można użyć cukru lub ksylitolu.

•1 g soli.

Aby uzyskać bardziej orzeźwiający wariant, zmiksuj 500 g miąższu arbuza z miętą, limonką i lodem.

Instrukcja wykonania:

Wymieszaj wszystkie składniki, aż dobrze się połączą. Napój podawaj lekko schłodzony lub w temperaturze pokojowej.

Zapewnia on bardzo dobre nawodnienie i uzupełnia elektrolity utracone podczas upału lub intensywnej aktywności fizycznej. Również rozcieńczone soki owocowe mogą być korzystne, ponieważ zawierają naturalne cukry oraz elektrolity.

Ciekawostka! Badania naukowe wykazały, że mleko może lepiej nawadniać niż czysta woda. Zawiera ono białka, tłuszcze i elektrolity, które spowalniają opróżnianie żołądka, co sprawia, że dłużej pozostaje się w stanie nawodnienia.

Odwodnienie

Odwodnienie to stan, w którym organizm traci więcej płynów, niż przyjmuje, co w efekcie prowadzi do niedoboru wody i elektrolitów w ciele. Jest to poważny problem zdrowotny, który może mieć groźne konsekwencje zarówno w codziennym życiu, jak i w sytuacjach survivalowych. Każdy z nas może ulec odwodnieniu, szczególnie podczas upałów czy uprawniania sportu o dużej intensywności. Stan ten jest szczególnie niebezpieczny dla małych dzieci, a także osób starszych, które mają mniejszą ilość wody w organizmie oraz mogą zmagać się z różnymi schorzeniami lub/i przyjmować leki zwiększające ryzyko ich wystąpienia.

Uwaga! Utrata wody z organizmu i brak picia sprawiają, że odwodnienie zagraża życiu.

Przyczyny odwodnienia

Odwodnienie może być spowodowane wieloma czynnikami – należą do nich:

1.Wysoka temperatura. Ekstremalne ciepło i wilgotność mogą prowadzić do zwiększonego pocenia się, co z kolei powoduje utratę płynów.

2.Intensywna aktywność fizyczna. Ćwiczenia fizyczne, szczególnie w ciepłym klimacie/upały.

3.Choroby. Gorączka, wymioty i biegunka to powszechne przyczyny odwodnienia, szczególnie u dzieci i osób starszych.

4.Brak dostępu do czystej wody. W sytuacjach kryzysowych, takich jak klęski żywiołowe, może być trudne zapewnienie odpowiedniego nawodnienia.

5.Nieodpowiednia dieta. Spożywanie nadmiernej ilości kofeiny lub alkoholu może prowadzić do postępującego odwodnienia. Stosowanie diety o dużej zawartości białka wymaga od organizmu więcej wody.

6.Utrata krwi. Gdy tracimy krew, pozbywamy się z organizmu także płynów, które stanowią znaczną jej część (plazma krwi składa się w ok. 90% z wody). Skutkiem tego jest spadek jej ciśnienia, który może prowadzić do niedostatecznego przepływu tlenu do ważnych narządów.

Uwaga! Odstawienie płynów nie jest dobrym (i przede wszystkim: bezpiecznym) sposobem na schudnięcie!

Zmęczenie i odwodnienie po energetyku

Do uczucia zmęczenia po wypiciu kawy, coli czy energetyka może się przyczyniać również moczopędne działanie tych napojów. Ich spożywanie bez uzupełniania ilości innych płynów prowadzi do łagodnego odwodnienia. Objawy tego stanu to właśnie zmęczenie i zawroty głowy.

Kofeina działa jak łagodny diuretyk, co oznacza, że może zwiększać produkcję moczu w organizmie. Dzieje się to przez blokowanie receptorów adenozyny, co wpływa na wydzielanie hormonów regulujących gospodarkę wodno-elektrolitową, takich jak wazopresyna. Wazopresyna odpowiada za zatrzymanie wody w organizmie, a gdy jej poziom jest niższy, nerki zwiększają produkcję moczu, co prowadzi do szybszej utraty wody i soli mineralnych.

Cukier obecny w dużej ilości w coli oraz napojach energetycznych wpływa na gospodarkę wodno-elektrolitową, prowadząc do wzrostu pragnienia i potencjalnie zaburzając równowagę osmotyczną organizmu.

Wypicie np. 0,5 l napoju energetycznego na pierwszym etapie może prowadzić do krótkotrwałego nawodnienia, ale ze względu na efekty diuretyczne kofeiny i duże obciążenie dla organizmu sprzyja odwodnieniu i zakłóceniu równowagi elektrolitowej.

Objawy i skutki odwodnienia

Utrata płynów jest najpierw odczuwana za pośrednictwem mózgu. To pragnienie, a nie odwodnienie sprawia, że wysiłek jest postrzegany jako większy, co skłania do zmniejszenia tempa. Ostatecznie fizjologiczne następstwa odwodnienia same dadzą o sobie znać, obciążając dodatkowo układ krwionośny i podnosząc ciepłotę ciała w miarę, jak będzie się zmniejszała ilość krwi krążącej w żyłach i tętnicach. Do czegoś takiego dojdzie jednak tylko wtedy, jeśli zignoruje się oznaki pragnienia lub nie będzie się miało co pić5).

5) Alex Hutchinson, Wytrzymałość. Elastyczne granice ludzkich możliwości, s. 215 (zob. Bibliografia i literatura dodatkowa).

Bez wody biologiczne objawy odwodnienia mogą pojawić się bardzo szybko. W pierwszym dniu bez przyjmowania wody jest to uczucie pragnienia i lekka ospałość, a w trzecim dniu – niewydolności narządów. Niektóre skutki mogą być odczuwalne już po kilku godzinach, w zależności od stanu zdrowia, wysiłku fizycznego i warunków pogodowych.

Pierwszym etapem odwodnienia jest pragnienie, które pojawia się po utracie 1–2% masy ciała. Wówczas ciało zaczyna kurczowo trzymać się pozostałej wilgoci. Nerki wysyłają mniej wody do pęcherza, co sprawia, że mocz ciemnieje. Zmniejszona potliwość powoduje wzrost temperatury ciała. Krew staje się gęstsza i wolniej krąży. Aby utrzymać poziom tlenu, organizm zwiększa tętno. Nawet łagodne odwodnienie może sprawić, że poczujemy się bardziej zmęczeni i mniej wydajni fizycznie6). Skutki odwodnienia w zakresie 1–2% masy ciała mogą być poważniejsze u dzieci niż u osób dorosłych.

6) Źródło: Wypowiedź prof. Dileepa Lobo (profesor chirurgii przewodu pokarmowego), www.bbc.com/future/article/20201016-why-we-cant-survive-without-water [dostęp: 1.08.2024].

Poziom odwodnienia łagodny do umiarkowanego – utrata 2% lub więcej wody w organizmie – może upośledzać pamięć krótkotrwałą, czujność, zdolności arytmetyczne i koordynację ruchową, szczególnie podczas wykonywania intensywnych czynności w upalnym otoczeniu.

Bolesne skurcze mięśni mogą być jednym z objawów odwodnienia i są wynikiem zaburzeń gospodarki wodno-elektrolitowej. Elektrolity, takie jak sód, potas, wapń i magnez, są niezbędne dla prawidłowego funkcjonowania mięśni i układu nerwowego. Odwodnienie często prowadzi do utraty tych kluczowych elektrolitów wraz z potem, co zaburza równowagę chemiczną potrzebną do skurczów i rozkurczów mięśni. Najczęstsze są skurcze nóg (w szczególności łydek). Pojawiają się podczas intensywnej aktywności fizycznej, zwłaszcza w gorących i wilgotnych warunkach, kiedy organizm traci dużą ilość wody i elektrolitów poprzez pocenie się. Mogą również wystąpić kilka godzin po zakończeniu intensywnego wysiłku, kiedy ciało nadal odczuwa efekty odwodnienia i niedoboru elektrolitów.

Objawy odwodnienia mogą się różnić w zależności od jego nasilenia, ale do najczęstszych należą:

•pragnienie,

•suche usta i język,

•zmniejszone oddawanie moczu,

•ciemny (brązowy) kolor moczu,

•sucha skóra (napięta i matowa),

•zmęczenie,

•zawroty głowy i dezorientacja,

•bóle głowy i mięśni.

Pragnienie nie zawsze jest wiarygodnym wczesnym wskaźnikiem zapotrzebowania organizmu na wodę. Wiele osób, zwłaszcza starszych, nie odczuwa pragnienia, dopóki nie są już odwodnione.

Kiedy utrata płynów wynosi powyżej 4%, coraz mniejszej wydolności fizycznej towarzyszą zaburzenia koncentracji, bóle głowy, drażliwość, senność, spadek ciśnienia krwi, wzrost temperatury ciała i częstości oddechu. Nasza zdolność do chłodzenia się poprzez pocenie również spada, co zwiększa ryzyko przegrzania. Może dojść do omdlenia.

W momencie utraty 7% masy ciała następuje uszkodzenie narządów wewnętrznych. Potem u człowieka może dojść do ostrej niewydolności nerek i bezmoczu. Jeśli deficyt płynów nadal się pogłębia i przekroczy 8% – może nastąpić zgon.

Każdy człowiek ma inny metabolizm i fizjologię. Niektórzy ludzie są w stanie nie tylko przetrwać poważne odwodnienie, ale nawet nadal osiągać wówczas wysokie wyniki. Biegacz długodystansowy i trener Alberto Salazar wypacał szacunkowo 3,1 l płynów na godzinę w upale Los Angeles podczas maratonu olimpijskiego w 1984 r. i stracił 8% masy ciała. Salazar był jednak w stanie szybko nawodnić się po maratonie i dysponował zespołem ekspertów medycznych, którzy się nim opiekowali7).

7) Tamże.

W 1944 r. dwóch naukowców pozbawiło się wody – jeden przez trzy, a drugi przez cztery dni – ale spożywali suche pożywienie. W ostatnim dniu eksperymentu obaj mieli trudności z przełykaniem, a ich twarze stały się „nieco ściśnięte i blade”, ale przerwali eksperyment na długo przed tym, jak ich stan się pogorszył do tego stopnia, że stałoby się to niebezpieczne8).

8) Tamże.

Ujmując całą kwestię nieco inaczej: to umysł częściowo określa granice tego, co jest krańcem ludzkich możliwości.

Ciekawostka! Zdolność do przeżycia bez wody może się również znacznie różnić u poszczególnych osób w zależności od uwarunkowań genetycznych. Istnieją dowody naukowe na to, że ludzkie ciało może się w pewnym stopniu dostosować do niskiego spożycia płynów.

W skrajnych przypadkach ubytek wody wielkości 10–15% masy ciała może prowadzić do poważniejszych problemów, takich jak:

•zmieszanie i dezorientacja,

•utrata mowy i obrzęk języka,

•szybkie bicie serca,

•spadek ciśnienia tętniczego krwi,

•zaburzenia świadomości,

•utrata przytomności.

Ubytek wody wielkości 15% masy ciała z reguły oznacza śmierć. W związku z tym tematem przeczytaj o micie 4 w rozdziale 7.

Jedynym skutecznym sposobem uporania się z odwodnieniem jest uzupełnienie utraconych płynów i elektrolitów. Brak picia oraz duża utrata płynów stopniowo prowadzą do pogorszenia się ogólnego stanu zdrowia. Dlatego tak ważne jest zastosowanie w praktyce powiedzenia: „Lepiej zapobiegać, niż leczyć”.

Ciekawostka! Istnieją historyczne doniesienia o ludziach cierpiących na poważne odwodnienie, którzy w desperacji wypili płyn z kompasu.

Zapobieganie utracie płynów

Chociaż nie da się zatrzymać utraty wody, można ją spowolnić, a w sytuacji przetrwania to właśnie jest celem. W warunkach ekstremalnych utrzymanie nawodnienia bywa szczególnie trudne. Poniżej zamieszczam kilka przydatnych wskazówek.

•Ubieraj się odpowiednio. Noszenie lekkiej, przewiewnej odzieży może pomóc w utrzymaniu chłodu i zmniejszeniu potliwości. Nie rozbieraj się w słońcu! Skóra niechroniona ubraniem jest narażona na bezpośrednie działanie promieniowania ultrafioletowego (UV). Na obszarach, gdzie intensywnie świeci słońce, oparzenia słoneczne mogą wystąpić bardzo szybko, powodując ból i pęcherze. Bez ubrania, które zatrzymuje wilgoć i spowalnia jej parowanie, ciało traci wodę bardzo szybko, co może prowadzić do prędkiego odwodnienia. Okrycie, zwłaszcza luźne i przewiewne, działa jak bariera chroniąca skórę przed bezpośrednim działaniem słońca i pomaga utrzymać niższą temperaturę ciała.

•Korzystaj z miejsc zacienionych lub je stwórz. Jeśli to możliwe, poszukaj miejsca osłoniętego przed słońcem lub je przygotuj – dzięki niemu zmniejszysz ryzyko przegrzania. Może to być zarówno skała, jak i wrak pojazdu, a także wykopany dół osłonięty plandeką.

•Nie ruszaj się. Ogranicz wysiłek fizyczny do minimum, jeśli musisz coś robić, rób to o świcie lub zachodzie słońca.

•Nie spożywaj środków moczopędnych. Są to płyny powodujące nadmierne oddawanie moczu, takie jak kawa, napoje energetyczne, alkohol i słona woda.

Ludzkie ciało posiada kilka mechanizmów adaptacyjnych, które pomagają przetrwać w warunkach ekstremalnego braku wody:

•Zmniejszenie wydalania moczu. Nerki zaczynają zatrzymywać więcej wody.

•Oszczędność energii. Metabolizm ciała zwalnia, aby zachować energię i zmniejszyć produkcję ciepła.

•Zmniejszenie pocenia się. Ciało redukuje produkcję potu, aby zachować pozostałą wodę.

Brak wody a jedzenie

Spożywanie żywności zwiększa metabolizm i produkcję ciepła, ale wymaga od organizmu dużej ilości świeżej wody do wydalania mocznika. Szczególnie jedzenie białka (np. produkty mięsne) przyspiesza odwodnienie w sytuacji, gdy woda pitna nie jest dostępna.

Ograniczenie spożycia żywności, zwłaszcza białka, choć nie jest długoterminowym planem przetrwania, może pomóc w oszczędzaniu wody w organizmie.

Picie wody – praktyczne porady dla turystów

Każdy, nie tylko turysta, powinien rozpocząć dzień od wypicia 1–2 szklanek wody (albo herbaty ziołowej) po przebudzeniu, w celu nawodnienia organizmu po śnie i pobudzenia metabolizmu. Należy pić regularnie, nawet jeśli nie odczuwa się pragnienia, małe porcje maksymalnie co kilka godzin przez cały dzień. Najlepiej, gdy jest to np. kilka łyków, czyli np. 50–100 ml co 30 min. Dobrą zasadą w upalny dzień jest spożywanie co najmniej pół litra wody co godzinę. Uważa się, że powolne picie wody daje lepsze rezultaty w nawadnianiu organizmu i jest łatwiejsze dla żołądka, niż wypicie dużej ilości na raz. Trzeba jednak unikać lodowatej, zimnej wody, ponieważ może ona zakłócać trawienie, a także uruchamia procesy mające ogrzać ją do stałej temperatury ciała. Ciepła lub letnia woda jest szybciej wchłaniana przez organizm niż lodowata, co oznacza, że cieplejszy płyn lepiej nawadnia. Przy intensywnym poceniu się warto również uzupełniać elektrolity. Możesz to zrobić, pijąc izotonik, wodę kokosową lub korzystając z tabletek elektrolitowych. Ale nie należy przesadzać z ich ilością w ciągu dnia.

Pamiętaj, aby uzupełniać kurczące się podczas upałów zapasy wody za każdym razem, gdy napotkasz pewne źródło.

Włącz do diety pokarmy bogate w wodę, takie jak owoce i warzywa, jako część ogólnego planu nawodnienia. Staraj się wypijać trochę wody ok. 30 min przed planowanym posiłkiem, aby wspomóc trawienie, ale unikaj spożywania jej większej ilości podczas jedzenia (np. obiadu czy kolacji), ponieważ rozcieńcza to enzymy trawienne9). Ogranicz płyny (wodę, piwo) tuż przed snem, aby zapobiec wstawaniu w nocy w celu oddania moczu.

9) Na podstawie wykładu Barbary O’Neill.

Jeśli podczas wycieczki, maratonu czy sytuacji survivalowej znajdziesz się w stanie realnego odwodnienia, to gdy zdobędziesz wodę, pojawi się ogromna pokusa, aby szybko wypić dużą jej ilość. Zrób wszystko, aby oprzeć się tej pokusie i bierz małe łyki przez dłuższy czas, aby uniknąć „szokowego obciążenia” organizmu i wywołania odruchu wymiotnego.

Dbając o odpowiednie nawodnienie, unikniesz zmęczenia, bólu głowy i innych problemów zdrowotnych, dzięki czemu twoja podróż będzie bardziej komfortowa i przyjemna!

Sok z cytryny, limonki lub pomarańczy

Wypicie soku z cytrusów to prosty i naturalny sposób na dodanie wodzie smaku i niezbędnych minerałów. Owoce te są doskonałym źródłem wapnia, potasu i magnezu, witamin, takich jak C i A, a także kwasu foliowego i fosforu. Wystarczy wycisnąć (umyty wcześniej) owoc, aby uzyskać sok. Trzeba jeszcze się upewnić, że nie ma pestek, i można go dodać do wody. Jest to jedyna metoda, która zarówno remineralizuje, jak i poprawia smak wody.

Wskazówka! Remineralizacja wody to proces przywracania jej naturalnych minerałów, takich jak wapń, magnez czy potas, które mogą zostać usunięte w trakcie intensywnej filtracji, na przykład podczas odwróconej osmozy (RO).

To rozwiązanie przyjazne dla budżetu i w przeciwieństwie do innych metod nie generuje odpadów z tworzyw sztucznych (opakowań). A odrobina soku z cytryny lub limonki może zachęcić do codziennego nawadniania oraz dać zastrzyk przeciwutleniaczy i witamin.

Należy jednak wziąć pod uwagę, że sok z cytryny jest kwaśny i z czasem może powodować erozję szkliwa zębów – lepiej więc nie pić wody z nim przez cały dzień lub korzystać ze słomki (np. wielokrotnego użytku), aby zminimalizować jego kontakt z zębami.

Ogólnie rzecz biorąc, sok z cytrusów to świetny naturalny sposób zarówno na polepszenie smaku, jak i na zwiększenie wartości odżywczych wody (po RO), ale najlepiej pić go tylko od czasu do czasu, a nie przez cały dzień i przez wiele tygodni.

Ile trwa nawodnienie organizmu?

Czas, jaki jest potrzebny na optymalne nawodnienie, zależy od stopnia odwodnienia organizmu. Nawodnienie może trwać od kilku minut, kilku godzin do kilku dni, w zależności od różnych czynników, takich jak:

•Ilość wypitej wody (np. napoju izotonicznego lub wody kokosowej). Jeśli wypijesz szklankę lub butelkę, organizm zacznie się nawadniać już po ok. 10–15 minutach. Jednak pełne nawodnienie może zająć więcej czasu, zwłaszcza jeśli byłeś odwodniony.

•Przy umiarkowanym odwodnieniu nawodnienie może potrwać ok. 1 godz.

•Przy większym odwodnieniu pełne nawodnienie zajmie kilka godzin. Często podaje się kroplówkę, aby wspomóc organizm.

•W przypadku poważniejszego (w tym skrajnego) niedoboru, proces ten może potrwać dłużej, nawet kilka dni.

•Wiek, masa ciała, poziom aktywności fizycznej, a także stan zdrowia mogą wpływać na tempo nawodnienia organizmu. Nie można też zapominać o warunkach zewnętrznych (temperatura), w jakich dana osoba przebywa.

Woda jest popularnym sposobem na nawodnienie, ale inne płyny, takie jak napoje izotoniczne, mogą wspomóc ten proces, zwłaszcza jeśli organizm potrzebuje uzupełnienia elektrolitów.

Przy nawadnianiu organizmu należy pamiętać, że wypicie szklanki wody naraz nie sprawi, że tyle samo przybędzie jej w organizmie. Może on przyswajać ograniczone jej ilości, a nadmiar jest szybko usuwany z moczem. Dlatego wypijanie zbyt dużych porcji naraz nie nawodni ciała szybciej, a może obciążyć układ moczowy lub nawet doprowadzić do zaburzeń wodno-elektrolitowych. Przeciętna utrata wody to ok. 1 l na godzinę i tej dawki w normalnych warunkach lepiej nie przekraczać przy prawidłowym nawadnianiu organizmu.

Ciekawostka! Woda kokosowa (wprost z orzecha, butelki czy puszki) zawiera nie tylko wodę, ale także ważne elektrolity, które wspomagają przywrócenie równowagi płynów w organizmie. Ponieważ ma podobną osmolalność do płynów ustrojowych w organizmie, często jest określana mianem „naturalnego napoju izotonicznego”.

Zanieczyszczenia wody

Według szacunków WHO na całym świecie co najmniej 1,7 mld ludzi korzysta ze źródeł wody pitnej zanieczyszczonej odchodami – stanowi to największe zagrożenie10).

10) Źródło: www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/drinking-water [dostęp: 1.05.2024].

Wiele wód podziemnych wykorzystywanych w wodociągach, również w Polsce, zanieczyszczonych jest różnego rodzaju substancjami organicznymi pochodzenia naturalnego lub antropogenicznego. Naturalnie występujące związki organiczne to głównie substancje humusowe wypłukiwane z gruntów bogatych w próchnicę i formacji węgla brunatnego oraz związki pochodzące z rozkładu obumarłych organizmów. Zanieczyszczenia antropogeniczne pochodzą ze ścieków, przenikających do gleby zanieczyszczonych wód powierzchniowych, odcieków z wysypisk odpadów, czy nieszczelnych zbiorników i rurociągów11).

11) A.L. Kowal, M. Świderska-Bróż: Oczyszczanie wody (zob. Bibliografia i literatura dodatkowa).

Wśród zanieczyszczeń wody najbardziej śmiercionośne są te pochodzenia biologicznego: choroby zakaźne wywoływane przez patogenne bakterie, wirusy, pierwotniaki lub pasożyty. Są one najczęstszym i najbardziej rozpowszechnionym zagrożeniem dla zdrowia związanym z wodą pitną.

Woda może być zanieczyszczona na wiele sposobów, m.in. poprzez:

•Odchody ludzkie i zwierzęce. Bakterie i wirusy zawarte w fekaliach mogą przedostawać się do źródeł wody pitnej, szczególnie powierzchniowych.

•Ścieki przemysłowe. Chemikalia i toksyny z fabryk mogą zanieczyszczać wody powierzchniowe i gruntowe.

•Rolnictwo. Pestycydy i nawozy mogą przenikać do wód podziemnych i powierzchniowych.

•Odpady domowe. Nieprawidłowe zarządzanie odpadami może prowadzić do zanieczyszczenia wody – obejmuje to nielegalne pozbywanie się ich poprzez wyrzucanie ich do rzek i ogólnodostępnych zbiorników wodnych.

•Powódź. Zanieczyszczona woda przenika zarówno do wód gruntowych, niezabezpieczonych studni, jak do armatury sanitarnej czy pojemników.

•Sabotaż. Celowe dodanie do wody (np. studni, strumienia) przez sabotażystów lub wrogich żołnierzy substancji chemicznej mającej na celu skażenie wody.

•Inne. Zanieczyszczenie farmaceutykami i mikroplastikiem12). Ostatnie badania wykazały, że woda butelkowana zawiera znaczną ilość mikroplastiku i nanoplastiku. Szacuje się, że może występować w ponad 90% napojów butelkowanych oraz w powyżej 60% próbek wody wodociągowej. Na tych cząsteczkach mogą rozwijać się glony i bakterie, w tym chorobotwórcze. Mogą one także sorbować organiczne i nieorganiczne mikrozanieczyszczenia13). Odkryto, że patogeny przylegające do mikroplastiku mogą przetrwać proces uzdatniania wody i stanowić zagrożenie dla zdrowia.

12) Mikroplastik definiowany jest jako cząstki tworzyw sztucznych o rozmiarach od 1 μm do 5 mm.

13) Źródło: sozosfera.pl/woda/mikroplastik-w-wodzie/ [dostęp: 20.08.2024].

Uwaga! Bakterie i wirusy są tak małe, że czasami wystarczy kilka kropel brudnej wody na wewnętrznych ściankach butelki, aby skazić całą jej zawartość.

Bakterie grupy coli w wodzie

Bakterie z grupy coli są najczęściej obecne w odpadach ludzkich lub zwierzęcych i trafiają do wody pitnej z powodu zanieczyszczenia wód powierzchniowych. Dzieje się tak np. wówczas gdy deszcz lub śnieg przedostają się do ujęcia wody, np. studni, przez pęknięcia w obudowie.

W sporadycznych przypadkach również woda butelkowana może zostać zanieczyszczona bakteriami z grupy coli, innymi bakteriami czy nawet chemikaliami podczas procesu produkcji. W ostatnich latach odnotowano takie przypadki w wielu krajach.

Chociaż większość bakterii z grupy coli nie powoduje chorób, mogą one być wskaźnikiem szczepów E. coli, które odpowiadają za poważne schorzenia. W cięższych przypadkach zatrucie E. coli może rozwinąć się w chorobę krwi zwaną zespołem hemolityczno-mocznicowym, która prowadzi do krzepnięcia krwi, choroby nerek, drgawek, udaru, śpiączki, a w rzadkich przypadkach do śmierci.

Nawet w tak rozwiniętym kraju jak Polska od czasu do czasu w prasie można przeczytać tego rodzaju komunikaty: „Woda z wodociągu w miejscowości XYZ nie nadaje się do celów spożywczych. Urząd Gminy zapewnia wodę butelkowaną oraz pitną z beczkowozu. (…) W pobranych próbkach odkryto obecność bakterii z grupy coli14) oraz enterokoków. (…) Trwają prace mające na celu przywrócenie właściwej jakości wody. Nie powinno się jej również używać podczas mycia zębów, twarzy oraz naczyń, można korzystać z niej wyłącznie do prac porządkowych oraz celów sanitarnych”. Zauważyłem, że tego typu alerty Rządowego Centrum Bezpieczeństwa (RCB) dominowały w okresie wakacyjnym (lato 2024).

14) Ich obecność albo brak stanowi kryterium oceny czystości i integralności systemów dystrybucji wody.

Jeśli jesteś mieszkańcem obszaru, dla którego wydano ten alert i nadal on obowiązuje, zastosuj się do poniższych wytycznych.

•Postępuj zgodnie z instrukcjami podanymi przez lokalne władze, zazwyczaj obejmującymi gotowanie wody pitnej przez co najmniej minutę przed jej użyciem. Dotyczy to także użycia jej do mycia zębów czy ciała.

•Wyczyść i zdezynfekuj wszystkie pojemniki, które zostały napełnione przed wydaniem komunikatu o gotowaniu wody, w tym butelki dla niemowląt i naczynia dla zwierząt.

•Pamiętaj, aby wyrzucić żywność lub napoje, które zostały przygotowane przy użyciu skażonej wody – bez wcześniejszej obróbki cieplnej.

•Upewnij się, że wszystkie zwierzęta domowe i dzieci mają dostęp do bezpiecznej wody pitnej.

•Kontynuuj gotowanie całej wody pitnej, jeśli było takie zalecenie, dopóki nie zostanie ona ponownie przetestowana przez Państwową Inspekcję Sanitarną i uznana za bezpieczną do spożycia.

•Nawet jeśli masz zainstalowany domowy system filtracji lub używasz dzbanka do filtracji, gotuj wodę pitną. To skuteczny sposób na zabicie wszelkich potencjalnych szkodliwych bakterii, wirusów czy pasożytów, które mogą znajdować się w wodzie.

•Jeśli posiadasz domowy system filtracji, który obejmuje promieniowanie UV, możesz skrócić czas gotowania wody.

•Nie używaj wody podczas szokowego chlorowania rur wodociągowych (oczyszczania).

•Gdy czysta woda jest ponownie dostępna, wyczyść wszystkie kuchenne urządzenia i pojemniki, które mogły zawierać skażoną wodę, takie jak ekspres do kawy.

Obecność jakichkolwiek bakterii z grupy coli w wodzie opuszczającej stację uzdatniania wody wskazuje, że proces uzdatniania nie przebiegał prawidłowo i powinien zostać skorygowany. Ich obecność w wodzie dystrybuowanej może być również związana z zanieczyszczeniem wtórnym, do którego może dochodzić w wyniku awarii lub modernizacji instalacji wodociągowej, nieprawidłowego czyszczenia i dezynfekcji po naprawie, a także przy występowaniu przepływów wstecznych. Wykrycie ich w systemie dystrybucji wody może również wskazywać na rozwijanie się biofilmu na powierzchniach przewodów lub w osadach w instalacjach wodnych. Z kolei obecność E. coli stanowi dowód niedawnego skażenia wody odchodami ludzi lub zwierząt15).

15) Główny Inspektorat Sanitarny, Bakterie z grupy coli w wodzie przeznaczonej do spożycia przez ludzi, 2018.

W przypadku gdy Państwowy Powiatowy Inspektor Sanitarny poinformuje, że na podstawie przeprowadzonych badań kontrolnych stwierdzono obecność w wodzie bakterii z grupy coli, wodę z wodociągu należy gotować przez dwie minuty, po czym pozostawić do ostudzenia bez gwałtownego schładzania. Przegotowania wymaga też woda używana do posiłków, mycia spożywanych na surowo owoców i warzyw, czyszczenia zębów, mycia naczyń, kąpieli dzieci. Gdy rozpocznie się dezynfekcja wodociągu, może nastąpić pogorszenie smaku i zapachu wody ze względu na zwiększoną zawartość chloru w wodzie. Taką wodę należy spłukać (przez kilka minut) i dopiero wtedy można z niej korzystać.

Rosnące zapotrzebowanie na wodę, korzystanie z dotychczasowej, często starej infrastruktury oraz skutki zjawisk pogodowych (będące m.in. efektem zmian klimatu) i działania człowieka (niedbalstwo, sabotaż) zwiększają ryzyko wystąpienia podobnych zdarzeń w przyszłości.

Przyczyny mętności wody

Mętność wody może mieć różne przyczyny, zarówno naturalne, jak i spowodowane działalnością człowieka. Problem ten często wynika z obecności w niej drobnych cząstek mineralnych i organicznych. Głównymi przyczynami są związki żelaza, manganu, glinu, iłów, a także substancje humusowe i mikroorganizmy, takie jak bakterie, sinice i glony. Mętność wody często pojawia się również po intensywnych opadach deszczu, które powodują spływ zanieczyszczeń do zbiorników oraz jej ujęć.

Obecność substancji organicznych, takich jak resztki roślinne czy plankton, oraz cząstek mineralnych jest naturalnym zjawiskiem. Warto jednak pamiętać, że chociaż mętność wody nie zawsze bezpośrednio ma związek z jej składem chemicznym, to może wskazywać na inne problemy, takie jak skażenie mikrobiologiczne.

Uwaga! Podwyższona mętność występuje często przy obecności bakterii. Woda dobra do picia nie może mieć mętności powyżej wartości 1 NTU. W przeciwnym razie nie nadaje się ona do bezpośredniego spożycia.

Woda ma barwę, nie jest przeźroczysta

Zmiana koloru wody może wskazywać na obecność różnych substancji, takich jak zanieczyszczenia organiczne, nieorganiczne, minerały, glony, czy inne mikroorganizmy. Parametr barwy wody ma określoną wartość i poza oceną wizualną wskazuje na konkretny problem z wodą.

Co oznacza kolor wody pozyskanej w terenie:

•Rdzawa barwa potwierdza obecność żelaza lub innych metali w wodzie. Może ona mieć nieprzyjemny smak, a czasem stwarzać niebezpieczeństwo przy długotrwałym spożyciu. Możliwe jest jej uzdatnienie.

•Zielony kolor z reguły wskazuje na obecność glonów lub innych mikroorganizmów, które mogą powodować kwitnienie wody (tzw. zakwit wody). Możliwe jest jej uzdatnienie.

•Mlecznobiały lub błotnisty kolor oznacza wodę z dużą ilością zawiesin drobnych cząstek, osadów mineralnych, gliny, jak również może wskazywać na obecność mikroorganizmów. Wymaga odpowiedniego oczyszczenia.

•Czarna lub ciemnoszara barwa świadczy o tym, że w wodzie jest rozkładająca się materia organiczna, siarkowodór, wysokie stężenie metali ciężkich. Prawdopodobnie jest ona silnie zanieczyszczona i niebezpieczna do spożycia.

Woda o zmienionym kolorze pozyskana w terenie może wskazywać na obecność zanieczyszczeń, które czynią ją potencjalnie niebezpieczną do picia. Zawsze należy podjąć odpowiednie środki ostrożności i działania, takie jak filtrowanie, gotowanie i uzdatnianie chemiczne, aby zapewnić sobie bezpieczeństwo.

Niekiedy, np. w przypadku wód źródlanych, kolor może być wynikiem naturalnej obecności minerałów, takich jak żelazo, mangan, wapń czy magnez. Taka woda może być bezpieczna do picia wprost ze źródła, jeśli jest naturalnie czysta.

Wskazówka! Żółta, brązowa czy rdzawa woda z kranu zawsze powinna być sygnałem ostrzegawczym i skłonić do tymczasowego przejścia na butelkowaną. Nie należy pić wody, która jest wyraźnie zabarwiona lub ma nieprzyjemny zapach lub smak. Wówczas warto skontaktować się z lokalnym dostawcą wody.

Czysta i brudna woda

W 2010 r. Zgromadzenie Ogólne ONZ przyjęło rezolucję, zgodnie z którą dostęp do czystej wody i odpowiednich warunków sanitarnych należy do praw człowieka. Dostęp do czystej, przefiltrowanej wody jest przywilejem, o którym często zapominają ludzie żyjący w luksusie. Zanieczyszczona woda pitna to plaga wielu słabo rozwiniętych krajów. Około 26% światowej populacji musi pobierać wodę z niebezpiecznych źródeł. Kiedy piszę te słowa, co czwarta osoba na świecie nie ma dostępu do bezpiecznej wody pitnej, a 4 mld ludzi żyje na obszarach dotkniętych jej niedoborem, przy czym przewiduje się, że do 2050 r. liczba ta wzrośnie do 5 mld.

Brudna woda ma związek z wieloma chorobami, w tym cholerą, czerwonką, wirusowym zapaleniem wątroby typu A i durem brzusznym. W znaczący sposób wpływa to na zdrowie populacji, szczególnie w regionach rozwijających się, i staje się jednym wyzwań gospodarczych. Około 3,5 mln osób umiera (ofiarami są głównie dzieci) każdego roku z powodu chorób związanych z brakiem wody lub jej zanieczyszczeniem. Skala tego jest przytłaczająca i wiele organizacji podejmuje wysiłki na całym świecie, aby poprawić ten stan.

Uwaga! Niedobór wody pitnej może podsycać niepokoje społeczne i migrację, a także zagrażać bezpieczeństwu.

Skutki zatrucia zanieczyszczoną wodą

Woda jest bardzo atrakcyjnym środowiskiem do rozwoju wszelkiego rodzaju drobnoustrojów i bakterii, a także transporterem ich form przetrwalnikowych. Zatrucie brudną wodą stanowi poważne zagrożenie zdrowotne, które dotyka miliony ludzi na całym świecie, szczególnie w regionach o ograniczonym dostępie do czystej wody pitnej. Spożywanie wody zanieczyszczonej bakteriami, wirusami, pasożytami lub substancjami chemicznymi może prowadzić do poważnych chorób, a nawet śmierci.

Choroby po wypiciu brudnej wody

Najczęstsze choroby związane z zatruciem zanieczyszczoną wodą to:

•Biegunka – to jeden z najczęstszych skutków spożycia zanieczyszczonej wody. Może być wywołana przez różne patogeny, w tym bakterie, wirusy i pasożyty. Nieleczona prowadzi do silnego odwodnienia i osłabienia, a nawet śmierci w przypadku dzieci.

•Cholera – ostra infekcja bakteryjna, której efektem również jest ciężka biegunka i odwodnienie. Szczególnie groźna jest w regionach z niedostateczną infrastrukturą sanitarną.

•Czerwonka – zarówno bakteryjna (wywoływana przez bakterie Shigella) jak i amebowa (wywoływana przez Entamoeba histolytica) prowadzi do bolesnej biegunki, często z krwią i śluzem.

•Giardioza – to zakażenie pasożytnicze wywołane przez Giardia lamblia. Objawy obejmują biegunkę, bóle brzucha, wzdęcia i nudności.

•Legionella – znana także jako choroba legionistów, jest ciężkim zapaleniem płuc.

•Wirusowe zapalenie wątroby (WZW) typu A – wirusowe zakażenie wątroby, przenoszone poprzez spożycie zanieczyszczonej wody lub żywności. Objawy obejmują gorączkę, zmęczenie, ból brzucha, żółtaczkę i nudności.

Ciekawostka! Na żółtaczkę (WZW) typu A, polio, cholerę i dur brzuszny można się zaszczepić – zminimalizuje to ryzyko infekcji po wypiciu skażonej wody.

Rozpoznanie objawów zatrucia wodą

Objawy zatrucia zanieczyszczoną wodą mogą się różnić w zależności od rodzaju patogenu, ale najczęściej obejmują:

•nudności i wymioty,

•biegunkę (często wodnistą i ostrą),

•bóle brzucha lub skurcze,

•gorączkę,

•osłabienie i zawroty głowy,

•odwodnienie.

Żółtaczkę (w przypadku wirusowego zapalenia wątroby typu A) można rozpoznać po charakterystycznym zażółceniu skóry i białek oczu, swędzeniu skóry, ciemnym moczu i jasnym stolcu. Szybkość pojawienia się objawów zależy od przyczyny żółtaczki – niekiedy występują po kilku tygodniach lub miesiącach. WZW A można „złapać” przez picie wody, która została zanieczyszczona fekaliami zawierającymi wirus.

Pierwsza pomoc w przypadku zatrucia wodą

Ustal, czy objawy są łagodne, umiarkowane czy ciężkie. W przypadku łagodnych zachęcaj osobę poszkodowaną do odpoczynku w cieniu lub w chłodnym miejscu. Jeśli jest ona przytomna i może pić, podawaj małe ilości czystej wody lub, jeszcze lepiej, roztwory nawadniające (elektrolity). Podczas pierwszych dwóch godzin nawadniania mogą wystąpić wymioty, szczególnie w przypadku zbyt szybkiego przyjmowania płynu, ale większość płynu zostaje wchłonięta w przewodzie pokarmowym. Wspieraj osobę poszkodowaną psychicznie, po odpoczynku zawróćcie do najbliższego schroniska lub miejsca noclegowego.

Z czasem objawy mogą się nasilić, a stan osoby poszkodowanej pogorszyć mimo podjętych doraźnych działań. W przypadku ciężkich objawów (utrata przytomności, silne odwodnienie, brak możliwości poruszania się) konieczne jest jak najszybsze wezwanie ratowników (pomocy medycznej) lub ewakuacja do najbliższego punktu medycznego.

W leczeniu ciężkich przypadków odwodnienia, zwłaszcza tych wywołanych poważnymi chorobami, z wymiotami, biegunką czy wstrząsem, będzie konieczna bardziej agresywna terapia, na przykład doustne płyny nawadniające16) lub kroplówka.

16) Płyn glukozowo-elektrolitowy hipoosmolarny (ang. ORS) uzupełnia płyny i składniki mineralne w przypadku zaburzeń gospodarki wodno-elektrolitowej.

Leczenie zależy od rodzaju zakażenia i może obejmować:

•podanie antybiotyków (w przypadku zakażeń bakteryjnych),

•podanie leków przeciwpasożytniczych (w przypadku giardiozy),

•nawadnianie doustne lub dożylne poprzez kroplówkę,

•podanie leków przeciwwirusowych (w przypadku ciężkich zakażeń wirusowych).

Zidentyfikuj źródło zanieczyszczenia wody i upewnij się, że pozostali uczestnicy wycieczki z niego nie piją. Jeśli również z niego skorzystali, z upływem kolejnych godzin może dojść do grupowego zatrucia.

Rozdział 2.
Pozyskiwanie wody

Woda jest wyjątkowa, ponieważ…

.

.

.

…(fragment)…

Całość dostępna w wersji pełnej