Autor: Jakub Bukowczan

Konsultacja redakcyjna: Agnieszka Filas

Redakcja: Elżbieta Spadzińska-Żak

Korekta: Katarzyna Zioła-Zemczak

Projekt graficzny okładki: Patryk Morzonek; opublikowano za zgodą Mediqus Specjalistyczna Praktyka Lekarska Jakub Bukowczan

Opracowanie techniczne okładki: Emilia Pryśko

eBook: Atelier Châteaux

Infografiki: Piotr Zakrzewski (s. 32, 33, 57, 143, 145, 150, 194)

Zdjęcia: Opublikowano za zgodą Mediqus Specjalistyczna Praktyka Lekarska Jakub Bukowczan, autor zdjęć: Jakub Reizer (s. 7, 240–249, 254–257, 259–261, 265–267, 317), Anna Kaganek (s.12), Katarzyna Matoga (s. 9), Shutterstock (s. 313, 323, 325, 331, 337, 343, 349, 355), Dreamstime (s. 357).

Redaktor prowadząca: Natalia Ostapkowicz

Redaktor projektu: Agnieszka Filas

Kierownik redakcji: Agnieszka Górecka

© Copyright by Jakub Bukowczan

© Copyright for this edition by Wydawnictwo Pascal

Wszelkie prawa zastrzeżone. Żadna część tej książki nie może być powielana lub przekazywana w jakiejkolwiek formie bez pisemnej zgody wydawcy, z wyjątkiem recenzentów, którzy mogą przytoczyć krótkie fragmenty tekstu.

Bielsko-Biała 2022

Wydawnictwo Pascal sp. z o.o.

ul. Zapora 25

43-382 Bielsko-Biała

tel. 338282828, fax 338282829

pascal@pascal.pl, www.pascal.pl

978-83-8317-035-0

Spis treści

Karta tytułowa

Karta redakcyjna

Wstęp

To nie kalorie, to hormony

Doktorze, nie mogę schudnąć! Historie moich pacjentek

Część 1. Hormony

Dlaczego o tycie powinniśmy obwiniać hormony?

Jak hormony wpływają na metabolizm?

Hormony i metabolizm – pytania i odpowiedzi

Zbadaj swoje hormony

Insulina

Hormony tarczycy

Testosteron

Estrogeny

Peptyd yy

Hormon wzrostu

Leptyna

Grelina

Obestatyna

Kortyzol

Cholecystokinina

Adiponektyna

Podsumowanie: zmiany hormonalne występujące w otyłości

Część 2. Program hormonalno-metaboliczny

Gdy jedzenie jest sposobem na problemy – psychologiczne przyczyny otyłości

Jak powstał mój program hormonalno-metaboliczny

Dieta hormonalno-metaboliczna, czyli zmień sposób jedzenia na zawsze

Dieta, która jest stylem życia

Metaboliczny booster – jak wspomóc przemianę materii?

Aktywność fizyczna – kiedy pomaga schudnąć?

Farmakoterapia – czy stosować leki na otyłość?

Psychologia odchudzania – jak zyskać i utrzymać motywację?

Zaplanuj swoją dietę

Etap I – redukcja wagi

Etap II – podtrzymanie wagi

Przepisy

Bibliografia:

Wstęp

To nie kalorie, to hormony

Ponad dwa miliardy osób na świecie – w tym 62 proc. mężczyzn oraz 45,5 proc. kobiet w Polsce – ma nadwagę lub jest otyłych [1). Być może jesteś w tej grupie. Być może niedługo zmierzysz się z tym problemem. Być może od wielu miesięcy lub nawet lat próbujesz walczyć o szczupłą sylwetkę. Próbowałaś już wszystkiego. Stosowałaś liczne diety, mniej lub bardziej restrykcyjne. Wykluczające tłuszcze, węglowodany, proteiny. Nieobce są ci kilkudniowe głodówki. Po pewnym czasie przychodzą efekty – chudniesz 5, 10 kg. Ale po odstawianiu diety kilogramy wracają, często z nawiązką.

Co robisz nie tak? Dlaczego waga nie spada mimo restrykcyjnej diety, katorżniczych ćwiczeń na siłowni, nieustannego liczenia kalorii? To nie twoja wina! Powodem są... hormony. Nieprawidłowa gospodarka hormonalna powoduje zaburzony metabolizm. Aby waga pozostawała na stałym, optymalnym dla ciebie poziomie, hormony muszą być ze sobą w odpowiednich proporcjach, by we właściwy sposób na siebie reagować.

Szybki wzrost epidemiologiczny otyłości i nadwagi to kwestia ostatnich 150 lat. Mamy problem z nadmiarem jedzenia, a produkcja modyfikowanej żywności stała się przemysłem. Mówi się wręcz o pandemii otyłości na świecie. Nadwagę łatwo przeoczyć, bo proces tycia może być bardzo subtelny, wręcz niezauważalny. Przybieramy na wadze około kilograma na rok. To niewiele, ale po 20 latach robi się z tego dodatkowe 20 kg. Przetworzone jedzenie z przewagą tłuszczów nasyconych, mniej ruchu, zaburzenie rytmu dzień/noc, praca zmianowa – to wszystko sprawia, że utrwalamy nienaturalne nawyki i przekazujemy je młodszym pokoleniom, które zapłacą za to wysoką cenę.

Nadwaga i otyłość to problem medyczny. Choroba przewlekła, a nie kwestia tego, czy dobrze panujesz nad swoją potrzebą jedzenia. Żeby przywrócić równowagę w organizmie, nie wystarczy sama dieta cud, potrzebna jest zmiana metabolizmu. Jeśli o to nie zadbamy, wprowadzenie restrykcji wymknie się spod kontroli, a organizm znajdzie sposób, aby wrócić do poprzedniego funkcjonowania i wagi.

Ta książka mierzy się z mitami na temat odchudzania. Teoria hormonów odpowiedzialnych za tycie stoi w sprzeczności z tym, co do tej pory słyszałeś: że najważniejsza jest ilość spożywanych kalorii i że ilość spalanych kalorii powinna być większa niż ta dostarczanych. Rozkładam na czynniki pierwsze popularne diety, przekonania o stylu życia podczas odchudzania. Zamiast o tym, co modne, piszę o tym, co skuteczne.

W pierwszej części książki opowiem o hormonach, które odpowiadają za kontrolę wagi, uczucie sytości i głodu. Mają one bezpośredni wpływ na to, jak i ile jemy, czy przybieramy na wadze, tracimy, czy ją utrzymujemy.

W drugiej części przedstawię zasady diety hormonalno-metabolicznej, a właściwie całego programu, którzy przywróci prawidłowy metabolizm i sprawne funkcjonowanie organizmu. Ten program powstał na podstawie jedenastoletnich doświadczeń i efektów, jakie przyniósł on kilkudziesięciu tysiącom moich pacjentów.

Nigdy nie jest za późno, aby podjąć walkę o prawidłową wagę. Nie ma znaczenia, czy jesteś kobietą, czy mężczyzną, czy jesteś młodszy, czy starszy, czy twoje hormony zaczęły źle funkcjonować, gdy miałeś 20, 30, 40, 50 lat.

Jeśli chcesz schudnąć, zacznij działać. Już teraz.

Doktorze, nie mogę schudnąć! Historie moich pacjentek

Katarzyna Matoga, 32 lata,
nauczycielka edukacji wczesnoszkolnej

Moja historia rozpoczęła się blisko 10 lat temu. Tryb życia, który zaczęłam prowadzić na studiach pedagogicznych – siedzenie przed komputerem, nieregularne posiłki – zaczął powoli zmieniać moje ciało. Nigdy nie byłam „szczypiorkiem”, ale akceptowałam siebie w lustrze. Później zauważyłam spore wahania wagi. Na zdjęciach ze ślubu widzę, że już wtedy byłam większą kobietą – ważyłam około 90 kg przy wzroście 175 cm. Kilogramów z miesiąca na miesiąc przybywało. W końcu moja mama delikatnie zasugerowała, że powinnam coś z tym zrobić.

Skierowałam się do jednej z klinik odchudzania z prośbą o pomoc. Walka trwała dwa lata – schudłam 20 kg. Niestety, zaczęły pojawiać się problemy z tarczycą i ciśnieniem, a samopoczucie było coraz gorsze. Robiłam wszystko, co mogłam – stosowałam się do zaleceń dietetyka, jadłam bardzo mało i nie podjadałam między posiłkami. W sytuacjach stresowych potrafiłam nie jeść przez kilka dni. Na siłownię chodziłam sześć razy w tygodniu (dopiero później dowiedziałam się, że to mogło być dla mnie niebezpieczne). Nic nie działało. Waga nadal rosła, aż do 140 kg.

Pandemia była dla mnie komfortowym czasem, bo nie musiałam już wychodzić z domu. Sama siebie nie akceptowałam, nie chciałam też, by inni na mnie patrzyli. Gdy w grudniu 2020 pojawiłam się u doktora, „na liczniku” było już 160 kg.

Po wizycie u doktora Bukowczana, która trwała prawie dwie godziny, odzyskałam nadzieję. Musiałam zrezygnować z wszelkich węglowodanów, chleba, mąki, makaronów, pieczywa, wszelkich słodkości. Wszystkie lekarstwa, które stosowałam do tej pory, zostały zmienione. Leków było sporo, musiałam więc stworzyć sobie rozpiskę, żeby pamiętać, co brać rano, a co wieczorem, i gdzie wbijać zastrzyki (jeden w brzuch, drugi w nogę).

Pierwszy miesiąc był najgorszy. Zachowywałam się trochę jak narkomanka na odwyku od cukru. Było mi słabo, kręciło mi się w głowie, trzęsły mi się ręce i nogi – widać było, że organizm walczył. W kolejnym miesiącu zaczęłam chudnąć. Po czterech miesiącach stanęłam na wadze i okazało się, że zrzuciłam prawie 30 kg! Od tego czasu robiłam sobie co miesiąc zdjęcie i była to dla mnie pamiątka tego, jak się zmieniałam. Po półtora roku waga była mniejsza o całe 80 kg.

Trudno opisać, jak nowa waga zmieniła moje życie. Po raz pierwszy kupiłam sobie dopasowaną sukienkę i czuję się w niej świetnie. Kiedyś krępowało mnie wyjście z przyjaciółmi, nawet do zwykłego kina plenerowego, gdzie miejsca siedzące były na leżaku. Jak osoba ważąca 160 kg mogła usiąść na leżaku? Przecież on się złamie. Teraz mogę wszędzie iść i wszędzie się zmieszczę.

Dziś ludzie nie poznają mnie na ulicy. Nie poznali mnie nawet koledzy z pracy i uczniowie, gdy wróciliśmy do nauczania stacjonarnego. „Czy pani jest chora?”, pytali. Odpowiadałam: „Nie, ja dopiero teraz zdrowieję”.

Anna Kaganek, 32 lata,
Koordynatorka w przychodni

Długo zmagałam się z problemem zajścia w ciążę i otyłością. Miałam także insulinooporność i duże zaburzenia hormonalne. Przez trzy lata starań o dziecko przyjmowałam hormony. Gdy urodziłam syna, spełniłam swoje marzenie, ale jednocześnie okazało się, że mój organizm jest tak rozregulowany, że muszę szukać pomocy. Ważyłam 90 kg przy wzroście 160 cm. Z dnia na dzień czułam, że coraz gorzej funkcjonuję. Nie chodziło tylko o wygląd, ale także objawy czysto fizyczne, takie jak szybkie męczenie się. Kiedyś jazda na rowerze sprawiała mi przyjemność, z czasem stała się uciążliwym obowiązkiem. Miałam wilczy apetyt. Byłam bardzo nerwowa i rozdrażniona, zachowywałam się tak, że sama z sobą nie mogłam wytrzymać. Jak znosił te nastroje mój mąż? Do dziś nie wiem.

Korzystałam wcześniej z porad dietetyków, ale ponieważ miałam zaburzenia łaknienia, nie przynosiły one rezultatu. Endokrynolodzy radzili, żebym mniej jadła. Po pierwszej wizycie u doktora Bukowczana byłam szczęśliwa, że ktoś inaczej podszedł do tematu, a jednocześnie przerażona, że mam wprowadzić tyle zmian. Musiałam rozpocząć nową dietę i zacząć brać leki.

Dwa tygodnie były ciężkie, bo uczyłam się nowej rutyny. Ale gdy spadł pierwszy kilogram, złapałam wiatr w żagle. Początkowo wydawało mi się, że nie można żyć bez niektórych produktów, a potem okazało się, że jest mnóstwo innych, zastępczych. Dzięki lekom nie miałam problemów z podjadaniem, więc nowa dieta po prostu działała. Nie przeszkadzało mi nawet, że trochę inaczej musiałam gotować dla siebie, a inaczej dla męża i synka.

Na pierwszej wizycie doktor „wymyślił” mi wagę, w którą absolutnie nie wierzyłam. Cieszyłam się z kolejnych postępów, ale cały czas miałam wrażenie, że to jest maksimum moich możliwości. W ciągu 19 miesięcy spełniłam jednak pozornie nierealne pragnienie – ważyłam 50 kg! Po terapii zostały mi zdrowe nawyki. Leków nie mogłam zupełnie odstawić ze względu na problemy z tarczycą. Jest też efekt uboczny – proces regulacji hormonów wpłynął również korzystnie na płodność i podczas zbijania wagi zaszłam w drugą ciążę!

Część 1.
Hormony

Dlaczego o tycie powinniśmy obwiniać hormony?

Do tej pory zidentyfikowano ich ponad 100, jednak wiedza o nich nadal nie jest powszechna. Hormony to niejednorodna grupa substancji chemicznych, które są bezpośrednio wydzielane do krwi. Samo słowo hormon pochodzi od greckiego słowa hormeo, co w wolnym tłumaczeniu znaczy poruszać, pobudzać. Hormony bowiem można porównać do posłańców wydzielanych bezpośrednio do krwi, którzy niosą ważne informacje do tkanek, co powoduje, że mogą one pracować właściwie. Można powiedzieć, że są językiem ciała, łącznikiem między różnymi narządami i różnymi układami. Ich równowaga gwarantuje zdrowie i sprawne funkcjonowanie organizmu. Hormony mogą mieć budowę białkową lub sterydową. Działają one non stop, w różnym natężeniu. Są wydzielane w sposób pulsacyjny, wpływając na wszystkie niemal funkcje organizmu. Za co odpowiadają? Za kontakt komórek między sobą, wzrost, dojrzewanie, odczuwanie bólu, rozmnażanie. Hormony mają wpływ na gospodarkę elektrolitową, węglowodanową, tłuszczowo-białkową. Budują kości, kontrolują poziom cukru i tłuszczu, regulują rytm dobowy i poziom energii. Decydują też o naszych zachowaniach, nastroju i samopoczuciu. Często nie jesteśmy świadomi, że decyzje, jakie podejmujemy, są konsekwencją działania hormonów, a nie racjonalnego myślenia.

TEST: Czy masz problem z hormonami? 11 najczęstszych objawów

Co może sugerować, że twoje hormony nie pracują prawidłowo? Oznaki są bardzo subtelne, więc nie jest łatwo je rozpoznać. Są na tyle niedookreślone, że nie zawsze wiemy, do jakiego lekarza się z nimi udać. Co powinno nas zaniepokoić? Przeczytaj i zaznacz swoje objawy.

1 Dokucza ci nieustanne zmęczenie. Wstajesz rano i od razu myślisz o tym, by się położyć. Po powrocie z pracy do domu nie masz już siły na nic. Ten stan utrzymuje się od dłuższego czasu, na przykład od pół roku. Nie pomagają ani sen, ani urlop. Czynności, które wcześniej wykonywałaś automatycznie, dziś wymagają wielkiego wysiłku. Może to świadczyć o zaburzeniach poziomu kortyzolu, hormonów tarczycy, hormonu wzrostu czy estrogenów. Często za zmęczenie odpowiada nieprawidłowe funkcjonowanie nie jednego hormonu, a kilku naraz.

2 Cierpisz na otyłość lub nadwagę. Moi pacjenci wstydzą się powiedzieć, że mają problem z wagą. Czują się winni, uważają, że to objaw jakiegoś zaniedbania z ich strony. Myślą o sobie, że są leniwi, żarłoczni, nie dbają o siebie, mimo że mają pieniądze na diety i kuracje. Niektórzy mówią, że mało jedzą, a tyją praktycznie od niczego. To oznaka zaburzenia hormonalnego, które trzeba wyrównać, aby przywrócić prawidłowy metabolizm. W zależności od wieku i płci pacjenta oraz jego problemów zdrowotnych nadwaga i otyłość mogą świadczyć o zaburzeniach hormonów tarczycy, kortyzolu, insuliny, estrogenu, testosteronu, leptyny, greliny, obestatyny, neuropeptydu Y, cholecystokininy czy hormonu wzrostu.

3 Masz zaburzenia nastroju. Przechodzisz od emocji do emocji, często „łapiesz doła” i czujesz przygnębienie. Niestabilny nastrój może dotyczyć zarówno kobiet, jak i mężczyzn, osób starszych i młodszych. Jeśli czujesz, że nie masz motywacji do pracy, coraz gorzej funkcjonujesz w rodzinie, prawdopodobnie masz do czynienia z zaburzeniami kortyzolu, estrogenów, testosteronu, insuliny.

4 Zdarzają ci się zaburzenia pamięci. To szczególnie dotkliwe w przypadku osób, które były bardzo sprawne intelektualnie, a teraz nie mogą przypomnieć sobie najprostszych słów. Powoduje to powstawanie wewnętrznych blokad i niechęć do zawodowych kontaktów z ludźmi czy życia towarzyskiego. Jedna z moich pacjentek wykładała na uniwersytecie. Zaburzenia pamięci powodowały, że nie była ona w stanie pracować, bo podczas wykładu czuła pustkę w głowie. Ten objaw jest niekoniecznie związany z wiekiem, bo przytrafia się także młodym osobom. Świadczyć może o zaburzeniach estrogenów, testosteronu, hormonu luteinizującego (LH).

5 Czujesz ciągłe napięcie. Masz wrażenie, że zaraz coś się stanie. Żyjesz w poczuciu ciągłego zdenerwowania i zagrożenia, mimo że obiektywnie nic złego się nie dzieje. Lęk posunięty jest do tego stopnia, że uniemożliwia podjęcie jakiejkolwiek decyzji. Kończy się nieustannym wahaniem się i dzieleniem włosa na czworo, co staje się nie do zniesienia. Przyczyną mogą być zaburzenia wydzielania i pracy estrogenu, progesteronu, oksytocyny, testosteronu, kortyzolu czy adrenaliny.

6 Masz problemy z włosami, skórą, paznokciami. Paznokcie są słabe, a skóra sucha, nadwrażliwa, swędzi, ma skłonność do wysypek. Włosy wypadają, stają się kruche i łamliwe. Zaburzony jest ich wzrost, a na skórze głowy pojawia się łupież. Te wszystkie problemy mogą być oznaką źle działających hormonów.

7 Cierpisz na zaburzenia trawienia, zespół jelita drażliwego, wzdęcia. Biegunki, zaparcia, wzdęcia, bóle brzucha mogą być nie tylko skutkiem nietolerancji pokarmowej, zakażenia wirusowego czy bakteryjnego. Układ pokarmowy i gospodarka hormonalna organizmu są ze sobą ściśle powiązane. Jeżeli zaburzone jest wydzielanie hormonów, to układ pokarmowy nie będzie dobrze działał, i na odwrót. Choroby tarczycy, nadnerczy i trzustki, które zaburzają wydzielanie hormonów, mogą skutkować biegunką. Niedoczynność tarczycy czy nadmiar estrogenów mogą spowolnić perystaltykę jelit oraz zmniejszyć produkcję enzymów i soków trawiennych, czego efektem będą zaparcia i zaburzone wchłanianie składników pokarmowych.

8 Zdarzają ci się uderzenia gorąca, pocisz się w nocy. Mogą one dotyczyć nie tylko kobiet, ale i mężczyzn. Związane są z nieprawidłową pracą estrogenu i testosteronu.

9 Masz problemy z libido. Pacjenci rzadko podejmują ten temat, bo jest dla nich wstydliwy. Brak chęci na seks sam w sobie utrudnia życie, jednak może być objawem innych, poważniejszych schorzeń. Zaburzenia wydzielania estrogenów, progesteronu, testosteronu, prolaktyny, dopaminy, hormonów tarczycy czy serotoniny mogą być tego przyczyną.

10 Odczuwasz nadmierne pobudzenie, które powiązane jest ze stresem. Wykonujesz kilka czynności naraz i żadnej nie kończysz. Jesteś mniej efektywna. Wstawiłaś pranie, zaczęłaś prasować i zmywać naczynia, a ostatecznie łapiesz się na tym, że leżysz na kanapie i nic nie jest zrobione. To może być objaw nieprawidłowego wydzielania hormonów płciowych, tarczycy, nadnerczy.

11 Odczuwasz wzmożone pragnienie i chęć na coś słodkiego. Wzmożone pragnienie związane jest z suchością skóry i śluzówek, często występuje w zaburzeniach pracy tarczycy. Jeśli uwielbiasz słodycze, to najprawdopodobniej masz problem z insuliną, kortyzolem i hormonami tarczycy.

Gdy hormony powodują tycie

Karolina ma 32 lata. Pochodzi z rodziny, która ma firmę cukierniczą. Przy wzroście 171 cm ważyła 123 kg (BMI 42). Stosowała różne metody odchudzania, lecz nie przynosiły one rezultatu. Głodówki, diety, siłownia w domu, trener osobisty, spacery z psem – nic nie pomagało. Pacjentka miała także zabiegi liposukcji i endermologii. Gdy pojawiła się u mnie w gabinecie, powiedziała, że nie chce jej się żyć i jest na krawędzi rozwodu. Cierpiała na bezsenność i zaburzenia depresyjne. Mimo młodego wieku miała stan przedcukrzycowy i początki zespołu metabolicznego, do tego nadciśnienie, stłuszczenie wątroby i nadmiar męskich hormonów.

Karolinie udało się w ciągu roku schudnąć do wagi 66 kg. Pacjentka stosowała farmakoterapię i wprowadziła zasady programu hormonalno-metabolicznego. Wkrótce trafił do mnie jej mąż, zachęcony sukcesem żony. Piotr miał 35 lat i pierwszy stopień otyłości (BMI 34). Był przedsiębiorcą w branży nieruchomości. Od pewnego czasu miał problem z pewnością siebie, trudność sprawiało mu podejmowanie najprostszych decyzji. Rodzice musieli przejąć większość jego obowiązków, by on mógł położyć się i chwilę odpocząć. Gdy ten stan się pogłębiał, zaczął tracić partnerów biznesowych, którzy nie wiedzieli, co się z nim dzieje. Zdiagnozowałem u niego niedobór testosteronu, zaburzenia lipidowe i zespół przewlekłego zmęczenia. To wszystko podlane olbrzymim stresem. Terapia polegała na przyjmowaniu leków i testosteronu oraz wprowadzeniu diety hormonalno-metabolicznej wraz z pozostałymi elementami mojego programu odchudzania. Piotr schudł 15 kg w ciągu pół roku. Tkanka tłuszczowa z 27 proc. zeszła do 18 proc., wzrosła natomiast tkanka mięśniowa. Wizualnie dało to ogromną różnicę. Piotr wrócił do swojego poprzedniego życia, ma więcej wigoru. Znowu chce mu się chcieć.

Hormony wpływają na proces tycia, ponieważ kontrolują składowe przybierania na wadze. Od hormonów zależy odczuwanie sytości i łaknienia, proces wchłaniania i przemiany materii, rozmieszczenie tkanki tłuszczowej oraz stosunek jej ilości do tkanki mięśniowej. Hormony decydują o tym, czy tłuszcz odkłada się na biodrach, czy na brzuchu. Jeśli nie funkcjonują prawidłowo, twarz staje okrągła, skóra sucha jak zapałka. Tłuszcz gromadzi się centralnie w okolicy brzucha i wokół narządów wewnętrznych. Z kolei ręce i nogi są bardzo szczupłe, aż do utraty masy mięśniowej.

Jak hormony wpływają na metabolizm?

Objadanie się nie jest jedyną przyczyną otyłości.

W 1920 roku Louis Harry Newburgh z Uniwersytetu w Michigan jako pierwszy na świecie za winowajcę otyłości uznał zaburzenie równowagi między ilością energii dostarczanej do organizmu a ilością energii spalanej [1]. Teoria ta stała się niezwykle popularna szczególnie od lat 50. ubiegłego stulecia. Do tej pory wiele osób uważa, że otyłość jest wynikiem nadmiaru kalorii, które przyjmujemy z pożywieniem, inaczej mówiąc, tyjemy, bo się obżeramy. Jednak ta teoria nie potrafi odpowiedzieć na pytanie: dlaczego u wielu ludzi, którzy ograniczyli ilość spożywanych kalorii, nie następował spadek masy ciała?

Z tego powodu trwały intensywne poszukiwania czynników biologicznych, które regulują metabolizm. W latach 40. XX wieku naukowcy podejrzewali istnienie hormonu, który reguluje sytość i wpływa na powstawanie tkanki tłuszczowej. Wysnuli hipotezę, że oddziaływanie między tkanką tłuszczową a innymi tkankami jest dwukierunkowe. Przełom nastąpił w 1994 roku, kiedy zespół naukowców z Rockefeller University z Nowego Jorku kierowany przez Jeffreya Friedmana odkrył produkt genu ob – leptynę. Nazwa hormonu pochodzi z języka greckiego od słowa leptos, które oznacza chudy. Leptyna jest hormonem polipeptydowym wytwarzanym przez dojrzałe komórki tłuszczowe (adipocyty). Badania wykazały, że myszy pozbawione genu leptyny nie odczuwały sytości [2].

Pięć lat później zespół japońskich naukowców pod kierunkiem Masayasu Kojimy, który poszukiwał metody leczenia niedoboru hormonu wzrostu, wyizolował z ekstraktu z żołądka substancję, którą nazwano greliną [3]. Nazwa pochodzi od słowa ghre z języka protoindoeuropejskiego i oznacza wzrost. Z czasem okazało się, że grelina najsilniej pobudza apetyt. Tym samym odgrywa znaczącą rolę w powstawaniu otyłości i efektu jo-jo.

Wkrótce po odkryciu leptyny i greliny pojawiały się doniesienia o nowych substancjach hormonalnych i neuroprzekaźnikach regulujących metabolizm i wpływających na ośrodek przyjemności i uzależnienia w mózgu. Obecnie znamy kilkadziesiąt bioaktywnych czynników regulujących apetyt, przemianę cukrów, lipidów i białek. Teoria obżarstwa jako przyczyny otyłości przestała być jedynie słusznym wytłumaczeniem problemu.

Hormony i metabolizm – pytania i odpowiedzi

Kaloria nie jest równa kalorii, czyli dlaczego równowaga pomiędzy kaloriami przyjmowanymi i spalanymi nie jest kluczowa dla odchudzania

Z definicji 1 kaloria [cal] to ilość ciepła potrzebna do ogrzania 1 grama wody chemicznie czystej o 1 stopień Celsjusza przy ciśnieniu 1 atmosfery. Biorąc pod uwagę samą definicję kalorii, trzeba się zgodzić, że wszystkie kalorie mają taką samą ilość energii i w tym względzie kaloria kalorii jest równa. Jeśli jednak chodzi o ich wpływ na organizm, to sprawa jest bardziej skomplikowana, bo nasze ciało jest złożonym układem biochemicznym. Gdy patrzymy w prosty, jednowymiarowy sposób, ignorujemy efekt metaboliczny każdej kalorii, źródło jej pochodzenia, w jaki sposób jest trawiona i ile energii z niej uzyskujemy. Białka, tłuszcze i cukry dostarczane z pokarmem przechodzą przez różne szlaki biochemiczne. Niektóre z nich są bardziej, inne mniej efektywne, co sprawia, że energia (kalorie) nie jest wykorzystywana na bieżące potrzeby organizmu, tylko zostaje utracona w postaci ciepła. Makroskładniki pokarmowe mają olbrzymi wpływ na wydzielanie hormonów regulujących metabolizm oraz wpływają na ośrodki, które kontrolują odczucie głodu, sytości oraz uzależnienia. Znajdujące się w przetworzonej żywności i w fast foodach dysruptory endokrynne zaburzają działanie hormonów i mogą prowadzić do otyłości. Ponadto przetworzona żywność może też zawierać hormony pochodzenia roślinnego oraz zwierzęcego. Dlatego samo liczenie kalorii nie ma sensu. Znaczenie ma to, co jest ich źródłem i jak wpłynie na procesy biologiczne zachodzące w naszym organizmie.

Termogeneza poposiłkowa to ilość ciepła w organizmie wytworzona po spożyciu pokarmu. Wytwarzanie ciepła wiąże się ze zwiększonym zużyciem energii potrzebnej do żucia, strawienia i wchłaniania pokarmów. Najwięcej energii zużywają białka – około 25 proc. Tłuszcze jedynie około 5 proc., a węglowodany około 15 proc. Zatem na 100 kcal, które dostarczy białko, aż około 25 kcal zostanie zużytych podczas jego trawienia i wchłaniania. Na 100 kcal, które dostarcza tłuszcz, jedynie 5 kcal zostanie zużytych podczas jego trawienia i wchłaniania.

Efekt termogenezy został wykorzystany przy tworzeniu ciągle popularnych diet białkowych, na przykład diety Dukana. Badania wykazały, że diety bardzo wysokobiałkowe zwiększają metabolizm od 80 kcal do 100 kcal dziennie, dzięki czemu dają „przewagę metaboliczną” nad wysokotłuszczowymi lub wysokowęglowodanowymi. Jednak pozostawanie całe życie na wysokobiałkowej rygorystycznej diecie nie jest możliwe. W momencie, gdy nie jesteśmy w stanie dłużej utrzymać narzuconego reżimu, bardzo szybko odzyskujemy utracone kilogramy i pojawia się przeklęty efekt jo-jo. Dieta bardzo wysokobiałkowa nie jest rozwiązaniem problemu otyłości.

Termogeneza poposiłkowa to nie jedyna przyczyna tego, że kalorie, które zjadamy i które spalamy, są niezależne od siebie. Ustalono, że 1 g białka dostarcza 4 kcal, 1 g tłuszczów – 9 kcal, a 1 g węglowodanów – 4 kcal. Tłuszcz dostarcza więc więcej kalorii niż węglowodany. Zatem garść cukru jest lepsza niż garść migdałów? No nie! Jeśli masz zdiagnozowaną insulinooporność, od migdałów schudniesz, a od cukru przytyjesz, mimo że w garści migdałów jest więcej kalorii (około 530 kcal w 100 g), niż w tej samej ilości cukru (405 kcal w 100 g). Kalorie mogą wytwarzać energię, ale i odpowiadać za odkładający się tłuszcz. Widać to na przykładzie osób otyłych. Ludzie z większą nadwagą więcej spalają, ale też więcej jedzą. Od tej samej ilości jedzenia osoba, która waży 80 kg, nie przytyje tyle, co ktoś z wagą 150 kg.

Dlaczego nie możemy nieustannie chudnąć?

Jak bardzo możesz chudnąć, obcinając kalorie? To nie jest proces liniowy – nawet rezygnując z 500 cal dziennie i chudnąc pół kilograma na tydzień, nie możesz chudnąć, aż znikniesz. Organizm posiada pewne zabezpieczenia, które zostały wypracowane w procesie ewolucji na przestrzeni tysięcy lat. To niedobór jedzenia dawniej był problemem i dlatego nadmierna utrata wagi odbierana jest jako choroba i zagrożenie. Mamy geny zabezpieczające przed chudnięciem, nie mamy jednak genów chroniących przed tyciem. Przewlekle obniżona kaloryczność powoduje włączenie się mechanizmu kompensacyjnego, który obniża wydatkowanie energetyczne. Podstawą tego mechanizmu są hormony, które decydują o uczuciu głodu, sytości i przemianach metabolicznych.

Gdy szybko redukujemy wagę, na przykład spada wytwarzanie hormonu tarczycy fT3 we krwi [4]. Zarządza on gospodarką energetyczną organizmu i sprawia, że tempo metabolizmu w takiej sytuacji spada. Jednocześnie w podwzgórzu wzrasta aktywność enzymu dejodenazy, który pobudza wytwarzanie w jądrze łukowatym hormonów stymulujących apetyt: neuropeptydu Y i białka agouti (AgRP) [5]. Z każdym kilogramem, jaki tracimy, zmniejsza się metabolizm, a jednocześnie zwiększa się poczucie głodu – niemal trzykrotnie. Dzieje się tak dlatego, że w mózgu pojawia się informacja, iż potrzebujemy więcej kalorii. To tworzy dużą dysproporcję pomiędzy spowolnionym metabolizmem a zwiększonym zapotrzebowaniem energetycznym. Z czasem rozwija się oporność na hormony tarczycy, a organizm broni się przed nimi i znieczula, nawet jeśli bierzemy tabletki [6].Osoba, która się odchudza, ma wrażenie, że nie może już mniej jeść. Mimo że je całkiem sporo, a w konsekwencji tyje.

Dlaczego odchudzanie przez zmianę stylu życia nie zawsze działa?

Działa do pewnego momentu. Większość osób chudnie 5–10 kg, a potem waga może się zatrzymać. Pozornie wydaje się, że im większa waga, tym szybciej pacjent schudnie. Niestety, to nie takie proste. Gdy zrzucisz od 5 proc. do 10 proc. całkowitej masy, mózg reaguje tak, jakbyś stracił znacznie więcej. Podnosi alarm, by chronić organizm przed samozagładą. Od tego momentu nie jest już tak łatwo pozbyć się kolejnych kilogramów. Spadek wagi zwalnia lub zatrzymuje się, mimo że kontynuujesz swoją dietę. W ten sposób organizm dąży do powrotu do wagi, w której czuje się najlepiej. O jej utrzymanie będzie walczył z całych sił. Gdy się odchudzasz, mózg daje ci znać, ile powinieneś ważyć, i robi wszystko, aby powrócić do tzw. wagi chronionej (ang. set point weight) [7]. Uwarunkowana jest ona częściowo genetycznie, a częściowo zależy od czynników środowiskowych w okresie życia płodowego. Z upływem lat narażeni jesteśmy na nadmiar jedzenia i niedostateczną aktywność fizyczną, z czasem więc dochodzi do zmiany pierwotnie ustalonej wagi chronionej na wyższą. Mimo że jest mniej korzystna dla naszego zdrowia, staje się nową wagą chronioną, do której organizm będzie dążył.

Gdy się odchudzamy i tracimy kilogramy, dochodzi do produkcji licznych hormonów, które stymulują wydzielanie neuroprzekaźników w mózgu pobudzających apetyt i zmniejszających wydatkowanie energii [8]. Początkowe efekty szybkiego spadku wagi wywołane zmianą stylu życia i pracą hormonów hamujących apetyt i zwiększających spalanie kalorii po utracie od 5 proc. do 10 proc. wagi ulegają wyhamowaniu. Organizm walczy o powrót do wagi chronionej sprzed odchudzania, mimo że nie jest ona pierwotną, najbardziej optymalną wagą chronioną, a zmienioną i mniej zdrową. Gdy się odchudzasz, spada poziom leptyny, a wzrasta greliny. Zadaniem leptyny jest ochrona przed otyłością. Grelina jest silnym stymulatorem pobudzającym nas do jedzenia i prowadzącym do otłuszczenia. Wzrost greliny prowadzi do pobudzenia neuronów neuropeptydu Y w jądrze łukowatym w podwzgórzu [9]. Grelina działa też na struktury mezolimbiczne mózgu, które biorą udział w emocjonalnych i poznawczych funkcjach związanych z jedzeniem, w tym nagradzaniu się jedzeniem i jedzeniu emocjonalnym [10]. Te zmiany są przyczyną efektu jo-jo [11]. Jest jednak dobra wiadomość. Mimo że twoja pierwotna waga chroniona przez zaniedbania dietetyczne i brak aktywności fizycznej została podniesiona na wyższy poziom, to można ją obniżyć. To właśnie jest podstawą mojego programu odchudzania i diety hormonalno-metabolicznej.

Zbadaj swoje hormony

Poznaj wszystkie hormony, które odpowiadają za apetyt, metabolizm, prawidłową wagę lub otyłość. Dowiedz się, co robić, by funkcjonowały optymalnie. Nagrodą jest szczupła sylwetka.

Badania nad hormonami zaczęły się we Francji dopiero w połowie XIX wieku. Pierwszym, choć niedocenionym przez świat nauki, był niemiecki fizjolog Arnold Berthold. W 1849 roku w przydomowym ogródku w Getyndze w Niemczech przeprowadził eksperyment na wykastrowanych kogutach, które, pozbawione jąder, roztyły się, zrobiły leniwe i tchórzliwe. Przeszczepił im do jamy brzusznej jądra pochodzące od zdrowych ptaków. Okazało się, że ten zabieg spowodował odzyskanie wszystkich cech, które miały koguty przed usunięciem jąder. Pięć lat później Brown-Séquard, lekarz z Francji, zaczął eksperymenty, w których wykonywał sobie iniekcje z krwi z żył jądrowych, nasienia oraz wyciągów z jąder świnki morskiej, psa lub królików. Ta kuracja spowodowała u niego znaczną poprawę siły, libido i koncentracji.

Samo słowo hormon po raz pierwszy zostało użyte dopiero w 1905 roku przez Ernesta Starlinga, profesora fizjologii z University College London w Wielkiej Brytanii. Wraz ze swoim szwagrem, Williamem Baylissem, prowadził on badania nad płynem produkowanym przez dwunastnicę, który był wydzielany w odpowiedzi na kwaśny sok żołądkowy. Zaobserwował, że dochodziło wtedy do wydzielania (sekrecji) płynu, który nazwał sekretyną. Płyn ten neutralizował kwas żołądkowy w jelicie cienkim. W ten sposób sekretyna została pierwszym opisanym hormonem u człowieka [1].

To odkrycie zapoczątkowało wielką erę hormonów. Krok po kroku poznawano coraz to nowe substancje, których działanie wpływało na pracę różnych narządów. Pierwszym hormonem, o którym zaczęto mówić w kontekście otyłości, była odkryta w 1928 roku cholecystokinina, odpowiedzialna za pracę pęcherzyka żółciowego. Choć w powszechnej świadomości za proces tycia odpowiadają nieprawidłowo działające insulina i hormony tarczycy, to nie są one jedynymi „złoczyńcami”. Dziś już z całą pewnością wiemy, że otyłość najczęściej związana jest z zaburzeniami wielu hormonów – produkowanych nie tylko w układzie pokarmowym, ale także nerwowym czy rozrodczym. Od niedawna uwaga badaczy skierowana jest także w kierunku tkanki tłuszczowej, która wydziela wiele różnych hormonów regulujących metabolizm – adipokin. Działają one nie tylko na tkankę tłuszczową, ale także na cały organizm. Przykładami takich niedawno odkrytych hormonów należących do adipokin mogą być adiponektyna i leptyna.

System naczyń połączonych

Układ hormonalny człowieka to bardzo skomplikowany system połączonych ze sobą układów i narządów. Utrzymują one w równowadze środowisko wewnętrzne organizmu i dopasowują jego działanie do zmieniających się warunków. Regulują procesy przemiany materii, kontrolują jego wzrost, rozwój, tycie i chudnięcie. Prawidłowe działanie wszystkich elementów umożliwia właściwe funkcjonowanie całego organizmu. Gdy nie działa jeden, pozostałe prędzej czy później zaczną także szwankować.

Hormony wydzielane są przez gruczoły dokrewne, które znajdują się w różnych częściach organizmu ludzkiego. Należą do nich niektóre obszary mózgu (podwzgórze, przysadka mózgowa, jądro łukowate i przykomorowe itd.), tarczyca, trzustka, nadnercza, nerki, jelita, jądra i jajniki oraz tkanka tłuszczowa. Hormony są produkowane i wydzielane do krwi nieustannie i tą drogą docierają do różnych obszarów naszego ciała. W tym samym czasie we krwi przemieszcza się wiele różnych hormonów, które jednocześnie działają na różne narządy i gruczoły dokrewne. Synteza i wydzielanie hormonów przez gruczoły dokrewne podlegają kontroli 24 godziny na dobę przez podwzgórze. Znajduje się ono w międzymózgowiu. Podwzgórze produkuje i wydziela do krwi około 20 związków o charakterze hormonów lub neuroprzekaźników. W ten sposób podwzgórze bierze udział w regulacji rytmu dobowego, snu, głodu, sytości, pragnienia i temperatury ciała. Najważniejsze hormony podwzgórza to: wazopresyna (ADH), oksytocyna (OT), tyreoliberyna (TRH), gonadoliberyna (GnRH), somatoliberyna (GHRH), somatostatyna (SRIF), prolaktoliberyna (PRH), prolaktostatyna (PIH), melanoliberyna (MRH), kortykoliberyna (CRH). Większość hormonów produkowanych przez podwzgórze (z wyjątkiem oksytocyny i wazopresyny) działa na przysadkę mózgową. Te, które pobudzają ją do produkcji hormonów, nazywane są liberynami, te, które hamują – statynami. Choć przysadka mózgowa jest tylko wielkości ziarenka grochu, to koordynuje działanie większości narządów produkujących hormony. Wydzielane przez jej przedni płat hormony i neuroprzekaźniki pobudzają syntezę hormonów w gruczołach dokrewnych obwodowych: tarczycy, korze nadnerczy, jądrach i jajnikach, gruczołach mlekowych, kościach, mięśniach, wątrobie i tkance tłuszczowej, i nazywane są tropinami. Najważniejsze hormony wydzielane przez przysadkę to: tyreotropina (TSH), adrenokortykotropina (ACTH), folikulotropina (FSH), lutropina (LH), somatotropina, czyli hormon wzrostu (GH), i prolaktyna, czyli laktotropina (PRL).

W ten sposób mózg, czyli podwzgórze i przysadka mózgowa, regulują pracę tarczycy, nadnerczy, jąder i jajników lub tkanki tłuszczowej. Aby nie dochodziło do nadmiernej produkcji hormonów przez gruczoły dokrewne obwodowe (czyli położone poza mózgiem), nasz organizm wykształcił mechanizm ujemnego sprzężenia zwrotnego. Polega on na tym, że wyprodukowane przez tarczycę, nadnercza, jądra i jajniki hormony są transportowane z krwią do podwzgórza i przysadki mózgowej i „informują” o swoich ilościach. Jeżeli jest ich odpowiednio dużo, następuje zahamowanie produkcji podwzgórzowych liberyn i tropin w przysadce mózgowej, a pobudzenie wydzielania podwzgórzowych hormonów hamujących – statyn. Gdy poziom hormonów obwodowych jest zbyt niski, do akcji wkracza podwzgórze, wydzielając liberyny. Te z kolei pobudzają przysadkę do produkcji tropin, co skutkuje syntezą hormonów w gruczołach obwodowych. Jest to sprzężenie zwrotne dodatnie.

Regulacja hormonalna poprzez sprzężenie zwrotne dodatnie i ujemne

Mechanizm ujemnego i dodatniego sprzężenia zwrotnego osi podwzgórze–przysadka–narządy obwodowe nie jest jedynym, który reguluje wzajemne oddziaływanie hormonów. Potrzeba jedzenia jest regulowana także przez ośrodki głodu i sytości. Zlokalizowane są one w podwzgórzu – w jego części bocznej jest ośrodek głodu, a w części brzuszno-przyśrodkowej znajduje się ośrodek sytości. Do tych ośrodków docierają sygnały informujące o braku lub potrzebie jedzenia. Ośrodki głodu i sytości otrzymują cztery rodzaje sygnałów: termiczne – odbierane przez termoreceptory będące na powierzchni lub wewnątrz ciała; motoryczne – informują o stopniu rozciągnięcia ścian żołądka; metaboliczne – informują o ilości substratów energetycznych znajdujących się we krwi, oraz najważniejsze sygnały – hormonalne. Są to hormony produkowane przez jelita, trzustkę, tkankę tłuszczową oraz neuroprzekaźniki w mózgu.

Wszystkie elementy muszą ze sobą współbrzmieć jak w najlepszej orkiestrze, aby cały organizm funkcjonował prawidłowo i abyśmy nie tyli ani nadmiernie nie chudli.

Rodzaje sygnałów docierających do ośrodka głodu i sytości

Większość hormonów działa na zasadzie sprzężenia zwrotnego – wzrost jednego hormonu może powodować niedobór innego. Hormony muszą być w odpowiedniej równowadze. Inaczej mechanizmy utrzymania wagi wymykają się spod kontroli.

Insulina

Jak działa: reguluje metabolizm cukrów, białek i tłuszczu.
Gdzie powstaje: w trzustce.
Wskazany poziom na czczo: < 25 mIU/l lub < 174 pmol/l [1].

Jak badać insulinę?

Przez 2–3 dni przed badaniem insuliny nie powinno się pić alkoholu. Należy powstrzymać się od jedzenia i picia kawy i herbaty 12 godzin przed badaniem, można pić wodę. Warto także unikać stresu, który może pobudzać organizm do wytwarzania insuliny. Niektóre leki mogą zwiększać poziom glukozy we krwi. Należą do nich glikokortykosteroidy, diuretyki tiazydowe i niektóre beta-blokery.

Całkowita regulacja

Insulina jest głównym hormonem regulującym metabolizm. Przede wszystkim cukrów, ale także białek i tłuszczu. Jest hormonem anabolicznym, a więc jej działanie prowadzi do wzrostu tkanek organizmu. Została odkryta już w 1921 roku i od tego czasu jest w polu zainteresowań badaczy ze względu na swoje właściwości oraz związek z insulinoopornością, otyłością i cukrzycą.

Insulina jest produkowana przez komórki beta wysepek Langerhansa trzustki. Wydzielana jest po spożyciu pokarmów. Poziom insuliny we krwi najbardziej podnoszą węglowodany, szczególnie rafinowane, czyli przetworzone. Wyjątkowo niekorzystny jest rafinowany dwucukier, czyli popularny biały cukier, ale także inne węglowodany rafinowane, takie jak: białe pieczywo, biały ryż, biała mąka, syrop glukozowy czy glukozowo-fruktozowy i fruktozowy. Spożycie białek również spowoduje wzrost insuliny we krwi, ale tylko w minimalnym stopniu wywoła podniesienie się poziomu glukozy. Z kolei zjedzenie tłuszczów wpływa na wzrost zarówno insuliny, jak i glukozy we krwi.

Insulina po wydzieleniu z trzustki i wykonaniu swojego zadania rozpada się bardzo szybko i jest gwałtownie eliminowana z krwi. Już po 2–3 minutach jej ilość obniża się o 50 proc., a po kolejnych 2–3 minutach o kolejne 50 proc., aż do całkowitego usunięcia. Szybki rozpad insuliny zapobiega nadmiernemu obniżaniu się poziomu glukozy, czyli hipoglikemii. Wszystkie komórki w naszym ciele, aby żyć, potrzebują glukozy, zatem zbyt duże obniżenie jej poziomów byłoby dla nas śmiertelne. Z kolei niedostateczne działanie insuliny przyczynia się do wzrostu glukozy we krwi, co w dłuższej perspektywie doprowadza do rozwoju cukrzycy.

Chociaż wiele komórek naszego organizmu posiada receptory dla insuliny, to jednak najważniejszy dla utrzymywania odpowiednich stężeń glukozy jest jej bezpośredni wpływ na mięśnie szkieletowe, wątrobę i komórki tłuszczowe – adipocyty [2]. Właśnie te tkanki odgrywają kluczową rolę w utrzymywaniu metabolicznej równowagi organizmu. W mięśniach szkieletowych insulina pobudza zużywanie i magazynowanie glukozy poprzez nasilenie transportu glukozy do mięśni i produkcję glikogenu z glukozy. Jest to tzw. proces glikogenezy. Mięśnie szkieletowe, na przykład nóg, rąk czy szyi, są tkankami zużywającymi dużą ilość energii. Gdy jest za dużo glukozy we krwi, insulina „informuje” mięśnie szkieletowe o tym fakcie, co z kolei wywołuje odpowiednie procesy, które powodują wychwytywanie glukozy przez mięśnie oraz jej zamianę do glikogenu [3].

Insulina jest głównym bodźcem glikogenezy – procesu syntezy glikogenu z glukozy w celu zgromadzenia zapasów. Proces ten następuje w mięśniach szkieletowych i komórkach tłuszczowych, ale także w wątrobie. W wątrobie insulina nasila też odkładanie się tłuszczu – poprzez aktywację procesu zwanego lipogenezą – oraz zmniejsza powstawanie glukozy. Dzieje się tak dlatego, że wątroba ma ograniczone możliwości magazynowania glukozy w formie glikogenu. Po ich przekroczeniu dalsza glikogeneza nie jest możliwa, a nadmiar glukozy jest zamieniany w tłuszcz. Dlatego, jeżeli spożywamy zbyt dużo węglowodanów, powoduje to, że po początkowym gromadzeniu go w wątrobie w postaci glikogenu wątroba nie jest już w stanie więcej go akumulować. Zaczyna zamieniać glukozę w tłuszcz. Odkładający się w nadmiarze w wątrobie tłuszcz sprawia, że wątroba zarasta tłuszczem i występuje stan zwany stłuszczeniem wątroby.

Kilka godzin po spożyciu pokarmu poziom glukozy i insuliny we krwi zmniejsza się. To powoduje, że zmniejsza się też ilość glukozy dostępnej do użycia przez mięśnie, mózg i inne narządy. Wtedy do akcji wkracza wątroba, w której następuje proces odwrotny do wcześniejszej glikogenezy – glikogenoliza, czyli rozkład wytworzonego wcześniej glikogenu do cząsteczek glukozy. Glukoza zostaje następnie wydzielona do krwi, aby zabezpieczyć w sposób ciągły dostarczanie energii. Proces rozkładu glikogenu w wątrobie zachodzi głównie w godzinach nocnych, pod warunkiem że nie jemy żadnych pokarmów. W sytuacji przedłużającego się głodu, gdy nie ma już dostępnego glikogenu, organizm wytwarza glukozę z tłuszczu w procesie zwanym glukoneogenezą. Dochodzi więc do spalenia tłuszczu i uwolnienia energii, co zapobiega nieodwracalnym uszkodzeniom komórek.

W ciągu doby u osób zdrowych następuje cykliczne wydzielanie insuliny po spożyciu pokarmu. Po jedzeniu następuje wzrost insuliny we krwi, co z kolei doprowadza do jej zmagazynowania w postaci glikogenu i tłuszczu. W godzinach, gdy nie przyjmujemy pożywienia, poziom insuliny spada i zaczynamy zużywać wytworzone wcześniej zapasy energii. Bardzo ważne jest więc, aby utrzymywać równowagę między okresem dostarczania pożywienia i okresem niejedzenia, która powinna wynosić 1 : 1. Czyli w praktyce 12 godzin spożywania pokarmu i 12 godzin postu.

Zachwianie tej równowagi i przedłużenie czasu jedzenia automatycznie wydłuża okres tworzenia zapasów glukozy w formie glikogenu i tłuszczu, a jednocześnie skraca okres, kiedy zużywane są magazyny energii. Powoduje to zwiększone wydzielanie insuliny oraz tworzenie i magazynowanie tłuszczu przy jednoczesnym zmniejszonym jego spalaniu. To w konsekwencji prowadzi do nadwagi i otyłości.

Dowody na takie właśnie działanie insuliny pochodzą z licznych badań wśród chorych na cukrzycę typu 1 i 2. Na przykład w badaniu, w którym udział wzięło 1246 osób o podobnej wadze i prawidłowym BMI, część uczestników otrzymywała tylko 1 lub 2 dawki insuliny na tydzień, a druga leczona była intensywną insulinoterapią – w postaci kilku iniekcji w ciągu dnia lub otrzymywała insulinę w podskórnym wlewie ciągłym [4]. Po sześciu latach okazało się, że choć kontrola glukozy była lepsza wśród osób leczonych insuliną intensywnie, to częściej w tej grupie występował wzrost wagi. Był on aż o 4,75 kg wyższy w porównaniu do kobiet i mężczyzn leczonych insuliną w sposób umiarkowany. Za wzrost wagi odpowiadał wzrost tłuszczu oraz beztłuszczowej masy ciała, które wystąpiły u 20 proc. badanych po sześciu latach leczenia i u 30 proc. po dziewięciu. Podobne obserwacje były w badaniu chorych na cukrzycę typu 2, którzy leczeni byli insuliną. W grupie chorych nastąpił wzrost wagi o 1,6 kg w ciągu sześciu lat leczenia, a spadł o około 0,5 kg u osób, które nie otrzymywały insuliny [5].

Działanie insuliny regulujące masę ciała nie ogranicza się jedynie do działania na tkankę tłuszczową, mięśniową i wątrobę. Insulina przedostaje się również do mózgu, gdzie po połączeniu ze swoimi receptorami prowadzi do zahamowania apetytu [6]. Dzieje się tak dlatego, że w mózgu hamuje ona działanie neuropeptydu Y i białka agouti, co zmniejsza apetyt i zwiększa zużycie energii.

Co to jest insulinooporność?

Po raz pierwszy dowody na istnienie insulinooporności zostały dostarczone w badaniu z 1936 roku, w którym pacjentom z cukrzycą podawano iniekcje glukozy oraz insuliny [8]. U części chorych poziom glukozy utrzymywał się na stałym poziomie lub obniżył się, jednak u niektórych nastąpił znaczny wzrost glukozy. Ta grupa chorych została nazwana niewrażliwą na insulinę. Po wielu latach od badania otrzymaliśmy kolejne dowody na istnienie tego zjawiska.

Insulinooporność jest zaburzeniem metabolicznym, w którym przy prawidłowych poziomach insuliny komórki nie są w stanie wytworzyć skoordynowanej odpowiedzi prowadzącej do obniżenia poziomu glukozy. Ta sytuacja wymusza wydzielanie zwiększonych ilości insuliny, aby skompensować brak efektu jej działania przy wartościach prawidłowych [9]. Przyczyna tego zaburzenia związana jest z defektem komórek, na które działa insulina, i/lub z defektem komórek beta trzustki produkujących insulinę oraz z toksycznym działaniem pewnych czynników środowiskowych u osób predysponowanych genetycznie [10]. I choć można odwrócić defekt nieprawidłowego działania insuliny w tkankach poprzez utratę wagi, to przewlekłe przyjmowanie nadmiaru jedzenia u osób z insulinoopornością doprowadzi w końcu do niewydolności komórek beta produkujących insulinę i do rozwoju cukrzycy typu 2 [2]. Stanie się tak, nawet jeżeli będą utrzymywały prawidłową wagę.

Po czym poznać, że masz insulinooporność?

Przede wszystkim powinna cię zaniepokoić nieracjonalna niemożność utraty wagi mimo zdrowej diety i aktywności fizycznej. W dużej mierze to odpowiedź organizmu na węglowodany, które powodują ponadnormatywne przybieranie na wadze. Niektóre pacjentki mówią wręcz, że tyją od samego zapachu pizzy. Inne objawy to ciągłe zmęczenie, rozdrażnienie, brak koncentracji, senność po posiłku. Charakterystyczna jest nagła, kompulsywna chęć na słodycze

Podstawą postawienia diagnozy jest dobry wywiad, który pozwoli wychwycić te niespecyficzne, często subtelne sygnały narastające na przestrzeni lat. Ostateczne potwierdzenie przynoszą badania krwi wykonane na czczo: glukoza, insulina i wyliczenie na podstawie tych pomiarów wskaźnika HOMA-IR (z ang. Homeostasis Model Assesment-Insulin Resistance).

Oblicza się go na podstawie wzoru występującego w dwóch postaciach, zależnie od tego, w jakich jednostkach jest podawane stężenie glukozy:

LUB

Możesz też skorzystać z dostępnych w internecie gotowych kalkulatorów do jego wyliczania, na przykład na stronie: The Blood Code.

Współczynnik HOMA < 1 oznacza, że jesteś optymalnie wrażliwy na insulinę. O insulinooporności świadczy HOMA-IR > 2. Jeżeli twój HOMA-IR jest > 2,9, oznacza to, że masz bardzo silną insulinooporność [11].

Utrzymaj insulinooporność pod kontrolą!

Można mieć insuliooporność, ale utrzymywać ją w stanie remisji i nie odczuwać negatywnych skutków. Służy temu regularna i umiarkowana aktywność fizyczna i przestrzeganie odpowiedniej diety z ograniczonym udziałem węglowodanów, szczególnie przetworzonych (rafinowanych). Warto wprowadzić do niej naturalne składniki, które poprawiają wrażliwość komórek na insulinę. Są to m.in. cynamon, imbir, morwa biała, produkty zawierające nienasycone kwasy tłuszczowe czy witaminę B3.

Ola jest restauratorką, która może pozwolić sobie na leczenie nie tylko w Polsce, ale i za granicą. Przez ostatnie 10 lat po urodzeniu drugiego dziecka zmagała się z objawami insulinooporności, o której nawet nie wiedziała, że ją ma. Przed porodami ważyła 48 kg przy wzroście 164 cm. Do mnie trafiła z wagą 83 kg. Po zdiagnozowaniu insulinooporności za pomocą badań i wywiadu (ogólnie złe samopoczucie, charakterystyczny wałek w okolicy brzucha) udało jej się schudnąć 25 kg. Ma odpowiednio dobrany program ćwiczeń fizycznych, który pozwala jej zbudować masę mięśniową, niezbędną w leczeniu insulinooporności. Stosuje też minimalną dawkę leków oraz dietę i suplement (Diabetocalmina), w którym znajdują się bazylia, kozieradka, kwercetyna i kwas gymnemowy. Gdy sprawy wymykają się spod kontroli, czyli Ola zaczyna zauważać, że tyje, zmieniamy dawkę leków na kilka tygodni. Samopoczucie i wagę udaje utrzymać się w normie, a stan taki nie wymaga wizyt u lekarza częściej niż raz na rok.

Jak styl życia wpływa na powstawanie insulinooporności?

Zwiększona oporność tkanek na insulinę jest wynikiem występowania predyspozycji genetycznych, które nadają komórkom wrodzoną wrażliwość na insulinę oraz działanie czynników środowiskowych. Brak aktywności fizycznej i tycie, a właściwe nadmierny rozrost tkanki tłuszczowej trzewnej, jest głównym winowajcą. Dzieje się tak dlatego, że tkanka tłuszczowa wydziela aktywne biologicznie białka – adipokiny. U osób otyłych, które mają więcej tkanki tłuszczowej niż osoby szczupłe, wydzielanych jest więcej adipokin. Część z nich, na przykład rezystyna, czynnik martwicy nowotworów (TNF-a, tumor necrosis factor alfa), i interleukina 6 (IL-6), zwiększają insulinooporność [12].

Najważniejszą przyczyną otyłości jest oczywiście sposób odżywiania, który jest jednym z najistotniejszych czynników środowiskowych „aktywujących” predyspozycje genetyczne do zwiększenia oporności tkanek na insulinę. Dieta bogata w węglowodany, szczególnie przetworzone, zmusza trzustkę do nadprodukcji insuliny i rozwoju insulinooporności. Ważną rolę w rozwoju oporności na insulinę odgrywają także dysruptory endokrynne. Są to substancje występujące w żywności i środowisku, które powodują zmianę w funkcjonowaniu układu hormonalnego. Przykładem substancji zwiększających wydzielanie insuliny i powodujących insulinooporność są ftalany [13], dioksyny [14], bisfenole [15] i kadm [16].

Niezwykle ważnym czynnikiem nasilającym oporność na insulinę są nadmierne stężenia we krwi hormonów o działaniu antagonistycznym (przeciwnym) wobec insuliny. Są to przede wszystkim: hormon stresu, czyli kortyzol, glukagon, hormon wzrostu, hormony tarczycy i androgeny. Dlatego u chorych na akromegalię (zbyt duża ilość hormonu wzrostu już po zakończeniu okresu wzrostu), guz prolaktynowy (guz wydzielający prolaktynę), zespół Cushinga, niedoczynność przysadki (zbyt mało hormonów wydzielanych przez przysadkę mózgową), nadczynność lub niedoczynność tarczycy, guz chromochłonny (guz nadnerczy wydzielający adrenalinę i noradrenalinę), hiperaldosteronizm (nadmierne wydzielanie aldosteronu) i hipogonadyzm (niedobór hormonów płciowych) częściej występują powikłania insulinooporności. Wyleczenie tych chorób prowadzi do wyrównania zaburzeń hormonalnych i ustąpienia związanej z nimi oporności na insulinę.

Oporność na insulinę jest sumą działania genów i czynników pochodzących ze środowiska, w którym żyjemy. Oznacza to, że nie każda osoba ze „złymi genami” jest na nią skazana. Ważne jest, aby zdawać sobie sprawę z tego, że insulinooporność, nawet kiedy wystąpi, może być opanowana i utrzymywana w remisji. Powrót do starych nawyków spowoduje jej ponowne ujawnienie się.

Co się stanie, jeśli nie będziesz leczyć insulinooporności?

Jeśli nie zareagujemy na czas i nie weźmiemy jej pod kontrolę, pomkniemy jednokierunkową trasą szybkiego ruchu prosto do cukrzycy typu 2. Po drodze możemy jeszcze zatrzymać się na stacji zwanej zespołem metabolicznym. Zespół metaboliczny, inaczej zespół X, to grupa czynników ryzyka, które współwystępują ze sobą i przyczyniają się do rozwoju cukrzycy typu 2 i chorób sercowo-naczyniowych. Osoba z zespołem metabolicznym jest otyła (otyłość typu brzusznego, wisceralna), ma nadciśnienie tętnicze, upośledzoną tolerancję glukozy i/lub insulinooporność, podwyższone trójglicerydy, a obniżony dobry cholesterol (HDL). Głównym problemem, który zagraża chorym, jest duże ryzyko wystąpienia miażdżycy i cukrzycy typu 2 oraz ich następstw – zachorowań i zgonów z przyczyn zawałów serca i udarów mózgu [17]. Insulinooporność powoduje także powstanie niealkoholowego stłuszczenia wątroby, czyli nadmiernego gromadzenia się tłuszczu w wątrobie, co może doprowadzić do jej uszkodzenia. Częstą konsekwencją jest zespół policystycznych jajników, czyli nadmierne wydzielanie męskich hormonów płciowych przez jajniki i związane z tym zaburzenia owulacji.

Hormony tarczycy

Jak działają: wpływają na podstawową przemianę materii,
metabolizm tłuszczów, regulację apetytu.
Gdzie są produkowane: w gruczole tarczycy.

Wskazany poziom: TSH: Norma: 0,4–4,0 µU/ml

fT3: 2,3–4,2 pmol/l lub 1,5–4,0 ng/l

fT4: 12,0–22,0 pmol/l lub 8–21 ng/l

TSH w ciąży [1]:

I trymestr – 0,1–2,3 mIU/l

II i III trymestr – 0,2–3,0 mIU/l

fT3:

I trymestr: 3,8–6,5 nmol/l

II trymestr: 3,425–5,447 nmol/l

III trymestr: 3,176–5,164 nmol/l

fT4:

I trymestr: 13,02–31,48 pmol/l

II trymestr: 11,04–31,07 pmol/l

III trymestr: 9,807–23,78 pmol/l

W zależności od laboratorium wartości referencyjne hormonów tarczycy mogą się nieco różnić.

Tarczyca jest niewielkim gruczołem dokrewnym, który leży w przedniej części szyi. Składa się z dwóch płatów połączonych pasmem tkanki gruczołowej, tzw. cieśnią. Produkuje hormony, które są niezbędne do prawidłowego funkcjonowania całego organizmu: tyroksynę (T4), trijodotyroninę (T3) oraz kalcytoninę. Tyroksyna i trijodotyronina uczestniczą w regulacji metabolizmu, a kalcytonina – gospodarki wapniowo-fosforanowej. Produkowany w większej ilości prohormon T4 (85 proc.) jest następnie przekształcany w procesie odjodowania w fizjologicznie aktywny hormon tarczycy – T3. Praca tarczycy podlega ścisłej kontroli podwzgórza, które wydziela tyreoliberynę (TRH) i w ten sposób pobudza przysadkę mózgową do produkcji hormonu tyreotropowego (TSH). Ten z kolei działa na tarczycę i nadzoruje jej prawidłową pracę i wzrost. TSH pobudza tarczycę do produkowania dwóch hormonów – T3 i T4. Z kolei wydzielone do krwi T3 i T4 informują przysadkę i podwzgórze o ich ilości i w ten sposób hamują wydzielanie TRH i TSH w tzw. pętli sprzężenia zwrotnego ujemnego.

Hormony tarczycy wpływają na wydatek energetyczny organizmu. To nasza elektrownia, która zawiaduje rozkładem energii – równowagą pomiędzy tym, co przyjmujemy, a tym, co spalamy. Hormony tarczycy, przede wszystkim T3, regulują łańcuch oddechowy na poziomie komórki, odpowiadają też za produkcję ciepła, czyli termogenezę [2]. Decydują o podstawowej przemianie materii – ilości spalanych kalorii podczas snu czy odpoczynku. Wpływają na metabolizm tłuszczów i glukozy oraz na regulację apetytu. Są konieczne do rozwoju ośrodkowego układu nerwowego w życiu płodowym, a także dla dojrzewania płciowego [3].

Jak hormony tarczycy wpływają na otyłość?

Otyłość bardzo często występuje u osób z niedoczynnością tarczycy. Niedoczynność tarczycy występuje wtedy, gdy produkuje ona za mało hormonów T3 i T4, co prowadzi do wzrostu TSH. Może być również stwierdzona u ludzi na pierwszy rzut oka zdrowych, lecz mających podwyższone TSH, przy prawidłowym stężeniu wolnej T3 (tzw. subkliniczna postać niedoczynności tarczycy). Badania szacują, że jawna niedoczynność tarczycy występuje u 14 proc. chorych na otyłość, a subkliniczna niedoczynność tarczycy u kolejnych 14,6 proc. pacjentów z otyłością [4]. Przyczyną niedoczynności tarczycy jest zazwyczaj niedobór jodu, zapalenie autoimmunologiczne narządu (choroba Hashimoto) lub zaburzenia genetyczne.

Przyczyny wystąpienia otyłości u ludzi z niedoczynnością tarczycy są złożone. Gdy jesteśmy zdrowi, trijodotyronina kontroluje metabolizm i równowagę energetyczną organizmu i w związku z tym wpływa na masę ciała, termogenezę, rozkład tłuszczu (lipolizę) i przemiany cholesterolu. TSH poprzez swoje receptory w tkance tłuszczowej pobudza powstawanie komórek tłuszczowych – adipocytów – i rozrost tkanki tłuszczowej. Niedobór T3 przyczynia się do powstania insulinooporności, czyli zmniejsza się wrażliwość tkanki tłuszczowej i innych tkanek organizmu na insulinę [5]. To nasila pracę trzustki, która zaczyna produkować więcej insuliny, aby skompensować zmniejszoną wrażliwość tkanek na hormon. Niestety, wzrost wydzielania insuliny (hiperinsulinemia) nie jest na dłuższą metę dobry dla naszego organizmu, bo pobudza apetyt i powoduje zatrzymywanie wody. Dodatkowo insulinooporność w obrębie tkanki tłuszczowej wraz ze zwiększonym dostarczaniem insuliny nasila lipolizę. W efekcie powstaje dużo wolnych kwasów tłuszczowych, które hamują działanie receptorów insuliny w komórkach mięśniowych i przez to osłabiają transport glukozy do nich [6]. W konsekwencji komórki mięśniowe nie mają odpowiednich ilości glukozy i głodują. To jeszcze bardziej nasila wydzielanie insuliny z trzustki i powstaje błędne koło, które powoduje, że insulinooporność dotyka coraz większej liczby tkanek, m.in. wątroby i mięśni szkieletowych.

Hormony tarczycy są najważniejszym regulatorem podstawowej przemiany materii, w której następuje spalanie kalorii, aby zapewnić utrzymanie stałej temperatury ciała i podstawowe procesy życiowe. Jej obniżenie może skutkować otyłością i przybieraniem na wadze. Niedobór hormonów tarczycy obniża podstawową przemianę materii [7]. Jej zmniejszenie tylko o 7–8 proc. (taka różnica występuje między najniższą a najwyższą prawidłową wartością TSH) powoduje przyrost 10 g tkanki tłuszczowej na dobę [8]. Ta zmiana, choć z pozoru wydaje się błaha (bo są to jedynie 2 łyżeczki od herbaty), jest jednak istotna. Nawet jeżeli osoby z niedoczynnością tarczycy dostarczałyby z jedzeniem tę samą ilość energii i spalałyby tę samą ilość kalorii, ćwicząc, co przed wystąpieniem u nich niedoczynności tarczycy, to i tak odkładałyby 10 g tłuszczu każdego dnia. Dzień za dniem, miesiąc za miesiącem. Zatem po stu dniach miałyby dodatkowo 1 kg tłuszczu, po sześciu miesiącach 1,8 kg tłuszczu, a po roku 3,6 kg tłuszczu.

Tarczyca i hormony tarczycy powiązane są z innym hormonem – leptyną. Może ona wpływać na produkcję TSH przez przysadkę mózgową. Leptyna jest produkowana przez komórki tkanki tłuszczowej i hamuje wydzielanie neuropeptydu Y w mózgu. W ten sposób hamuje apetyt. U osób z leptynoopornością spowodowaną mutacją genów receptora dla leptyny występuje niedoczynność tarczycy i wzrost TSH. Potwierdza to badanie przeprowadzone w Turcji na 26 pacjentach z niedoczynnością tarczycy, u których stwierdzono znacząco wyższy poziom leptyny niż u ludzi zdrowych [9]. Leptynooporność jest bardzo niekorzystna dla organizmu. Mimo że są produkowane bardzo duże ilości leptyny, to komórki nie odpowiadają na nią właściwie. To skutkuje wzrostem apetytu i zmniejszeniem wydatku energetycznego. W konsekwencji tyjemy. Przyrasta więc biała tkanka tłuszczowa, co jeszcze bardziej nasila proces leptynooporności. I tworzy się błędne koło.

Wraz ze wzrostem tkanki tłuszczowej zmniejsza się ilość innego hormonu – adidonektyny, która jest wydzielana przez tkankę tłuszczową. W niedoczynności tarczycy może dochodzić do jej obniżenia [10]. Gdy spada produkcja adiponektyny, dochodzi do rozwoju insulinooporności.

Czy hormony tarczycy wywołują zespół metaboliczny?

Praca hormonów tarczycy ma wpływ nie tylko na wystąpienie otyłości, ale również zespołu metabolicznego. Pokazały to liczne badania przeprowadzone na całym świecie. Na przykład w eksperymencie z Korei przez trzy lata obserwowano prawie 6 tys. zdrowych mężczyzn i kobiet. Okazało się, że wzrost poziomu TSH związany był z wystąpieniem zespołu metabolicznego, który rozwinął się u 11,6 proc. uczestników badania [11]. W innym większym badaniu, trwającym sześć lat, zespół metaboliczny rozwinął się u 29 proc. kobiet i mężczyzn i był on związany ze wzrostem T3 [12]. U osób, które mają TSH jeszcze w granicach normy, ale już stosunkowo wysoki poziom, to jest w przedziale powyżej 2,5 mg/dl, częściej rozwija się zespół metaboliczny niż u tych, które mają stężenie TSH poniżej 2,5 mg/dl [13]. Związek tarczycy z zespołem metabolicznym wynika z tego, że reguluje ona metabolizm i pracę całego organizmu. Gdy nie działa poprawnie, na przykład w niedoczynności, to rozwinie się insulinooporność, otyłość brzuszna (trzewna), nadciśnienie tętnicze i wzrośnie poziom trójglicerydów. Są to elementy zespołu metabolicznego.

Jak sprawdzać poziom hormonów tarczycy?

Badania tarczycy powinny być przeprowadzone u wszystkich pacjentów z BMI na poziomie 29 i więcej. U części z nich występuje subkliniczna niedoczynność tarczycy przy nieznacznie podwyższonym TSH i prawidłowym poziomie wolnej trijodotyroniny (fT3). Często ci pacjenci nie odczuwają jeszcze żadnych objawów.

Pierwszym badaniem, które należy przeprowadzić, jest oznaczanie TSH. Jeżeli pacjent jest w grupie ryzyka chorób tarczycy, czyli ma rodzinne skłonności do chorób autoimmunologicznych, rozszerzamy ten pakiet o badanie wolnych hormonów tarczycy, czyli fT3 (wolnej trijodotyroniny) i fT4 (wolnej tyroksyny). Jeżeli wyniki badań są nieprawidłowe, należy je powtórzyć. Ważne są też badania w kierunku chorób autoimmunologicznych. Pełny obraz niedoczynności tarczycy występuje około 7–10 lat po stwierdzeniu pierwszych nieprawidłowości, na przykład w chorobie Hashimoto.

Po czym poznać niedoczynność tarczycy?

Objawy niedoczynności mogą być początkowo bardzo nieoczywiste i łatwe do przeoczenia, bo możemy uznać je za symptomy wielu innych chorób. Należą do nich m.in. przewlekłe zmęczenie, przybieranie na wadze czy wypadanie włosów. Na pewno warto zwrócić uwagę na takie sygnały, jak: osłabienie, nieproporcjonalny przyrost masy w stosunku do ilości przyjmowanego pokarmu, przesuszona skóra, łamiące się paznokcie, skłonność do niedoborów żywieniowych, na przykład żelaza czy witamin z grupy B, zaburzenia miesiączkowania, obniżenie nastroju i depresja, apatia i anhedonia, problemy z koncentracją, słaba tolerancja zimna, obrzęki i zatrzymywanie wody. Nieprawidłowe funkcjonowanie tarczycy rzutuje praktycznie na cały organizm. Ze strony układu pokarmowego jej objawem może być na przykład skłonność do zaparć, a ze strony układu sercowo-naczyniowego – spowolnienie akcji serca. Niewyrównany poziom tarczycy bywa przyczyną problemów z płodnością i zajściem w ciążę.

O czym mogą świadczyć duże skoki w poziomie TSH?

Wiele hormonów ma zmienne poziomy. Trudno spodziewać się tego samego wyniku dzień po dniu. Z hormonami jest jak z falami na morzu. To, co możemy zrobić, to obserwować trendy, czyli zrobić kilka pomiarów na przestrzeni kilku tygodni. Wtedy wiemy, wokół jakich wartości oscyluje norma danego pacjenta. Trzeba pamiętać, że na wynik wpływa też sposób pomiaru w laboratorium czy substancja, którą przyjęliśmy. Może to być na przykład biotyna używana jako suplement poprawiający kondycję włosów, która wpływa na hormony tarczycy. Jeżeli mamy TSH powyżej 10 mg/dl, to nawet mimo braków innych objawów powinniśmy skonsultować się z lekarzem i prawdopodobnie wdrożyć leczenie.

Czy warto brać hormony tarczycy?

Tak. Z moich obserwacji wynika jednak, że leczenie to bywa nadużywane. Niektóre pacjentki używały tych leków przez dobrych kilka lat, mimo że nie miały poważnych problemów z tarczycą. Gdy na moje zalecenie odstawiały tabletki, nic takiego się nie działo i praktycznie nie odnotowywały żadnego pogorszenia samopoczucia. Branie tabletek bez potrzeby wynika ze złego rozpoznania lekarza. Często też sami pacjenci zażywają leki z własnej inicjatywy, licząc, że schudną. Kilka lat temu trwała nawet moda na suplementację hormonami tarczycy – modelki czy celebryci traktowali je jako leki na odchudzanie.

Jedna z moich pacjentek w Anglii skarżyła się na dokuczliwe obrzęki. Dużo ćwiczyła, była również instruktorką spinningu. Obrzęki spowodowane były niewydolnością krążenia. Po wykonaniu badań okazało się, że prawdopodobnie brała hormony tarczycy na własną rękę, co spowodowało stan ciągłej nadczynności. A to może być niebezpieczne ze względu na możliwość zaburzenia pracy serca (migotanie przedsionków) i przerost mięśnia sercowego, utratę elektrolitów, nadpotliwość czy zaburzenia ze strony układu pokarmowego. Utrzymywanie tarczycy w niekontrolowanej nadczynności zwiększa też ryzyko osteoporozy.

Co się stanie, gdy nie będziemy leczyć tarczycy w stanie niedoczynności?

Nieleczona niedoczynność tarczycy będzie postępować, a z czasem może doprowadzić do wystąpienia groźnych powikłań. Na skutek niedoczynności gruczołu rozwija się niewydolność krążenia. Zwalnia praca serca, pojawiają się obrzęki twarzy czy języka, czujemy nieustanne zimno. Występują zaburzenia…

.

.

.

…(fragment)…

Całość dostępna w wersji pełnej