Autorka: Claudia Musiał

Redakcja: Barbara Jonkisz

Korekta: Katarzyna Zioła-Zemczak

Projekt graficzny okładki: Studio KARANDASZ

Skład i opracowanie graficzne makiety: Izabela Kruźlak

Opracowanie e-wydania: Karolina Kaiser,

Zdjęcia: Shutterstock.com: prinda seangsanan (s. 15), David A Litman (s. 16), Buch and Bee (s. 18), ALIOUI Mohammed Elamine7 (s. 33), SIRITAT TECHAPHALOKUL (s. 48), Timonina (s. 55, 69), art4stock (s. 57), Flash Vector (s. 58), kanvictory (s. 60, 66), Vinichenko Ihor (s. 62), Mosterpiece (s. 63), Siberian Art (s. 65), RAVINDU99PICS (s. 68), SilenceVideo (s. 73), Solarisys (s. 82, 88), wisely (s. 93), kazmulka (s. 104, 220), FeelplusCreator (s. 148), alexandrabadashovaa (s. 160), HenadziPechan (s. 161), Ammar Ali Bilal (s. 162), mentalmind (s. 173), Sokor Space (s. 199), SUPERGAL (s. 201), ifiStudio (s. 205), Mr Boiko Oleg (s. 210), Erhan Inga (s. 214, 228), almo Creative (s. 236), Tetiana Kasatkina (s. 244), Salov Evgeniy (s. 245), ANDRANIK HAKOBYAN (s. 247)

Pozostałe zdjęcia: Natalia Bystrova

Redaktor prowadząca: Justyna Tomas

Redaktor projektu: Agnieszka Filas

Kierownik redakcji: Agnieszka Górecka

© Copyright by Claudia Musiał

© Copyright for this edition by Wydawnictwo Pascal

Wszelkie prawa zastrzeżone. Żadna część tej książki nie może być powielana lub przekazywana w jakiejkolwiek formie bez pisemnej zgody wydawcy, z wyjątkiem recenzentów, którzy mogą przytoczyć krótkie fragmenty tekstu.

Poradnik nie stanowi porady medycznej. Przed wprowadzeniem nowej diety lub suplementacji należy skonsultować się z lekarzem prowadzącym, w szczególności gdy masz problemy zdrowotne.

Bielsko-Biała 2026

Wydawnictwo Pascal sp. z o.o.

ul. Zapora 25

43-382 Bielsko-Biała

tel. 338282828

pascal@pascal.pl, www.pascal.pl

ISBN 978-83-8317-764-9

O autorce

Dr n. med. Claudia Musiał

Doktor nauk medycznych i nauk o zdrowiu w dyscyplinie nauki medyczne, kosmetolog o specjalności kosmetologia bioestetyczna, trycholog; naukowiec w dziedzinie onkologii eksperymentalnej i biologii molekularnej, wieloletni wykładowca akademicki. Absolwentka Pierwszej Szkoły Doktorskiej Gdańskiego Uniwersytetu Medycznego, gdzie realizowała doktorat na Wydziale Lekarskim KiZ Chemii Medycznej. Laureatka nagrody Człowiek Roku 2023 w konkursie Art of Beauty Prestige Awards za innowacyjne badania naukowe i promowanie rozwoju trychologii w Polsce. Autorka publikacji naukowych o zasięgu międzynarodowym z listy filadelfijskiej z dziedziny biologii, chemii medycznej, onkologii eksperymentalnej, kosmetologii oraz trychologii, jak również szeregu branżowych publikacji popularno-naukowych w wiodących magazynach branży beauty; prelegentka na konferencjach naukowych i popularnonaukowych. Szkoleniowiec z zakresu trychologii i kosmetologii oraz ekspertka medialna. Recenzentka międzynarodowego periodyku medycznego „Journal of Cosmetic Dermatology” (Wiley). Członkini International Trichoscopy Society i Polskiego Towarzystwa Medycyny Długowieczności. Członkini honorowego międzynarodowego Towarzystwa Badań Naukowych Sigma Xi. Honorowa członkini CIDESCO. Wolontariuszka Fundacji Piękniejsze Życie i Fundacji Rak’n’Roll. Autorka bestsellerowych książek dotyczących m.in. trychologii, roli komórek macierzystych we współczesnej medycynie i kosmetologii, mikrobiomu w kosmetologii i trychologii, procesu starzenia się skóry, w tym także anglojęzycznych.

Instagram: @dr_claudiamusial

Wstęp

Problem wypadania włosów jest bardzo powszechny – na fotelu u fryzjera słyszę rozmowę klientów dotyczącą internetowych sposobów na zapobieganie utracie włosów, stojąc w kolejce, by nadać przesyłkę kurierską, jestem świadkiem wymiany doświadczeń związanych z pocieraniem włosów przez noszoną na ramieniu torebkę, a w sklepie spożywczym toczy się dyskusja o olejowaniu włosów. Prasa kobieca co miesiąc rozpisuje się na temat tipów i trików w pielęgnacji włosów, a profile w mediach społecznościowych przedstawiają porady dotyczące domowej pielęgnacji włosów. Zapotrzebowanie na specjalistów trychologii rośnie z roku na rok, a producenci kosmetyków coraz częściej stawiają na produkty do pielęgnacji skóry głowy, a nie tylko włosów. Na przestrzeni lat jestem świadkiem tego ogromnego postępu i dużego wzrostu zainteresowania zdrowiem skóry głowy i włosów. Tą książką odpowiadam na twoje problemy, pytania i zagwozdki, rozwiewam wątpliwości, obalam mity i wskazuję kierunek, jak odzyskać włosy.

Jestem doktorem nauk medycznych i nauk o zdrowiu w dyscyplinie nauki medyczne, naukowcem, kosmetolożką i trycholożką, która pomaga osobom z wypadaniem włosów pielęgnować skórę głowy. Widzę więcej niż tylko włosy. Ich wypadanie może dotknąć każdego z nas w każdej chwili z wielu powodów. Dobry trycholog wchodzi poniekąd w rolę detektywa, szukając sprawcy zamieszania, jakim jest wypadanie włosów. W tym poradniku nauczę cię, jak prawidłowo dbać o skórę głowy. Tak, mówię o skórze głowy – jej pielęgnacja różni się od pielęgnacji włosów. To nie jest kolejny poradnik o tym, jak dbać o włosy. Jako kosmetolożka i trycholożka skupiam się przede wszystkim na potrzebach skóry głowy i jej pielęgnacji. Podpowiem ci także, jakie czynniki wywołują wypadanie włosów oraz na jakie składniki w codziennej diecie należy zwrócić uwagę. W mojej zawodowej drodze towarzyszy mi motto „Zdrowe włosy zaczynają się od zdrowej skóry głowy” – mam nadzieję, że po przeczytaniu tej książki będzie to także twoja myśl przewodnia w codziennej pielęgnacji.

Wypadanie włosów odzwierciedla stan twojego organizmu. Dlatego na łamach tego poradnika udzielam praktycznych wskazówek nie tylko odnośnie do pielęgnacji skóry głowy, lecz także dotyczących codziennej diety, suplementacji czy kierunku leczenia. Z perspektywy trycholożki przedstawiam, jak właściwie łączyć informacje, kiedy doskwiera ci problem nadmiernej utraty włosów. Zamiast szukać kolejnych domowych przepisów, zapoznaj się z moim podejściem do przyczyn wzmożonej utraty włosów oraz metod wspierających przywrócenie ich prawidłowej gęstości.

Jak korzystać z tego poradnika? Traktuj go jako praktyczny przewodnik po zdrowiu skóry głowy i włosów, oparty na rzetelnych źródłach naukowych. Nie musisz czytać go od deski do deski – możesz rozpocząć od części, która aktualnie odpowiada twojej sytuacji, twojemu zainteresowaniu i kondycji skóry głowy. Jeśli chcesz poznać podstawy budowy włosów, zajrzyj do części pierwszej. Jeżeli chcesz znać przyczyny i dowiedzieć się, dlaczego twoje włosy wypadają, to część druga jest dla ciebie. Jeżeli liczysz na otrzymanie praktycznych, gotowych rozwiązań, otwórz część trzecią, gdzie znajdziesz informacje na temat pielęgnacji, diety i suplementacji. Pod koniec tego poradnika znajdziesz także wskazówki, do jakiego specjalisty się udać i jak skorzystać z jego pomocy. Podkreślaj ważne dla ciebie fragmenty i wracaj do nich w razie potrzeby. Każdą zmianę wprowadzaj krok po kroku, bo to małe kroki budują sukces. To najlepszy i najskuteczniejszy sposób na to, aby odzyskać zdrowe i mocne włosy.

Poznaj moją filozofię, jak odzyskać włosy.

dr n. med. Claudia Musiał

Część I Poznaj skórę głowy i włosy

Włosy stanowią część naszego wizerunku. Coraz częściej zwracamy jednak uwagę nie tylko na ich kondycję, ale również na zdrowie skóry głowy. Co więcej, eksperymentujemy z pielęgnacją włosów, co rusz kupując nowy kosmetyk czy testując w salonie powszechnie reklamowany zabieg. Jednak czy kiedykolwiek zastanawiałeś się, czego tak naprawdę potrzebują twoja skóra głowy i twoje włosy? Co stanowi o ich kondycji? Dlaczego włosy wypadają, mimo że o nie dbasz? Nadmierne wypadanie włosów to nie „twoja uroda”, to nie tylko kwestia pielęgnacji i diety, ale także wpływ na twoje samopoczucie, pewność siebie czy styl życia. Warto zrozumieć swoje włosy, aby wiedzieć, jak je odzyskać i zatrzymać wzmożone wypadanie.

W tej części poradnika wspólnie przyjrzymy się skórze głowy i włosom „od środka”. Dowiesz się, w jaki sposób rosną włosy i z czego są zbudowane oraz dlaczego cykl ich wzrostu może być zaburzony. Poznasz zmiany zachodzące wraz z wiekiem, a także mikroświat skóry głowy. To wstęp, który pozwoli ci lepiej zrozumieć swoje włosy i skórę głowy, dzięki czemu zbudujesz świadomą pielęgnację i z łatwością zdobędziesz praktyczną wiedzę z dalszych części poradnika.

Każda skóra głowy jest inna i ma inne potrzeby. Każdy przypadek wypadania włosów także jest wyjątkowy. Nauczę cię, jak obserwować swoje włosy, na co zwrócić uwagę i jak wprowadzać zmiany krok po kroku. Przeprowadzę cię przez świat skóry głowy i włosów poprzez prawidłową pielęgnację, dietę i suplementację. Zanim jednak przejdziemy do gotowych strategii, wyjaśnię ci budowę włosów i sposób, w jaki rosną. To fundament, który w pełni pozwoli ci wykorzystać potencjał zdobytej wiedzy i porad związanych z odzyskaniem włosów.

Jak rosną włosy?

Włosy przede wszystkim pełnią funkcję ochronną. Pierwotnie miały zapewnić skuteczną ochronę przed szkodliwymi czynnikami zewnątrzpochodnymi, takimi jak zanieczyszczenia środowiskowe (np. kurz, smog), promieniowanie ultrafioletowe czy – patrząc z fizjologicznego punktu widzenia – pot. Jeśli spojrzysz na włosy bliżej, zwrócisz uwagę, że każdy z nich ma swoją miniaturową fabrykę wspierającą wzrost, czyli tzw. jednostkę włosowo-łojową. Na jej budowę składa się mieszek włosowy, gruczoł łojowy i mięsień przywłosowy. Dlatego można śmiało powiedzieć, że mieszek włosowy to swoisty „mininarząd”, powstający z powierzchni naszej skóry z poziomu naskórka.

Wizualizacja mieszka włosowego wraz z łodygą włosa.

Cebulka włosa to ważne miejsce, które stopniowo tworzy włos. To tam powstają także nowe komórki. Co ciekawe, kilka mieszków włosowych składa się na tzw. jednostkę włosowo-łojową. Jednostki te finalnie decydują o wizualnej gęstości włosów. Dlatego nie tylko przyjrzyj się swoim włosom na ich powierzchni, lecz również zwróć uwagę, co dzieje się w twoich mieszkach włosowych. Zapewniam, że im lepiej je zrozumiesz, tym lepiej zadbasz o zdrowy wzrost włosów. To nie będzie lekcja biologii – moim celem jest wyjaśnienie, gdzie leży problem i co można z tym zrobić.

Obraz histologiczny mieszka włosowego pokazuje przekrój przez strukturę włosa i jego korzenia w skórze. Uwidacznia, gdzie rośnie włos, skąd czerpie składniki odżywcze i jak wygląda jego budowa. To centrum dowodzenia wzrostu włosów.

Włosy rosną w cyklach, dlatego zrozumienie ich faz jest kluczowe, by poradzić sobie z nadmiernym wypadaniem włosów. Co ciekawe, tempo i sposób wzrostu włosów zależą od ich lokalizacji (tego, gdzie rosną na ciele). Poznaj cykl wzrostu włosów, który ma swój własny rytm.

Cykl włosa składa się z czterech głównych faz oraz piątej, zwanej „nową fazą cyklu wzrostu włosa”. Zatem przyjrzyjmy się im bliżej.

Faza anagenu, czyli aktywnego wzrostu włosów. To czas, kiedy włos rośnie na pełnych obrotach. W walce o odrost włosów zależy nam przede wszystkim na pobudzeniu (aktywacji) tej fazy za pomocą odpowiednich środków pielęgnacyjnych, profesjonalnych zabiegów czy uzupełniającej suplementacji. Faza wzrostu może trwać od 2 do nawet 5 lat. Ciekawostką jest, że u niektórych osób może się ona wydłużyć nawet do 7 lat. W trakcie fazy anagenu jest nawet 90% włosów, które rosną średnio od 1 do 2 cm miesięcznie.

Faza katagenu, czyli tzw. faza uśpienia mieszków włosowych, trwa maksymalnie od 7 do 10 dni. To krótki przystanek dla mieszków włosowych – faza przejściowa sygnalizująca koniec aktywnego wzrostu włosów. Około 3% naszych włosów jest w trakcie fazy przejściowej, kiedy wzrost włosów może spowolnić nawet o 50%!

Faza telogenu, określana fazą spoczynku mieszków włosowych, trwa od ok. 3 do nawet 6 miesięcy. Około 10–15% naszych włosów znajduje się w fazie spoczynku. To właśnie te włosy widzisz później na szczotce czy pod prysznicem.

Faza egzogenu stanowi jeden z ostatnich etapów cyklu wzrostu włosów. Egzogen może trwać od 2 do 5 miesięcy. W tej fazie włosy naturalnie wypadają, a na ich miejscu pojawiają się nowe. Cały cykl startuje od początku!

Faza kenogenu to czas fizjologicznego odpoczynku mieszka włosowego, ponieważ pozostaje on pusty. W tym czasie nie dochodzi jeszcze do promowania fazy wzrostu włosów na nowo.

Czy wiesz, że…

…w trakcie miesiąca twoje włosy rosną średnio 1 cm, co daje 12 cm w trakcie roku? Oznacza to, że włosy o długości 40 cm w swoim najdalszym punkcie (na końcówkach) mają ok. 4 lat!

W trakcie wzrostu włosów nowo wyrastający włos przechodzi także przez gruczoł łojowy. Sebum zapewnia odpowiedni poziom natłuszczenia i nabłyszczenie łodydze włosa. Również zawartość wody we włosach stanowi o ich elastyczności i poziomie nawilżenia.

Według American Academy of Dermatology (AAD) włosy mężczyzn rosną nieco szybciej niż włosy kobiet. Jednak sam typ włosów nie wpływa na tempo ich wzrostu – to bardziej kwestia biologii i hormonów niż samego typu włosów, czyli tego, czy są one cienkie, proste, grube, czy kręcone.

Wizualizacja cyklu wzrostu włosów.

Czy cykl wzrostu włosa może zostać zaburzony?

Jako trycholożka wiem, że bez zrozumienia cyklu życia włosa nie jesteśmy w stanie osiągnąć zdrowych i gęstych włosów. Warto wiedzieć, że mieszki włosowe przechodzą przez pełen cykl wzrostu włosów w różnym, odmiennym od siebie czasie. Dlatego możemy śmiało określić to zjawisko jako indywidualną oś czasu dla każdego mieszka włosowego.

Z mojego doświadczenia wynika, że na przebieg cyklu wzrostu włosów wpływa wiele czynników, na które jesteśmy stale narażeni – to np. silny stres lub traumatyczne przeżycia, mogące powodować skrócenie fazy wzrostu włosów. Pamiętaj, że nadmierne wypadanie włosów jest przede wszystkim objawem. Dlatego warto wziąć pod lupę hipotetyczną przyczynę i w miarę możliwości ją wyeliminować.

Co więcej, może dojść do stałego zaburzenia cyklu wzrostu włosów. Rezultat jest jeden: faza aktywnego wzrostu włosów nie trwa wystarczająco długo, dlatego możemy nie mieć możliwości osiągnięcia dawnej gęstości lub długości włosów. O tym, co wpływa na zaburzenie cyklu wzrostu włosów, opowiadam w dalszej części poradnika.

Z czego zbudowane są włosy?

To bardzo ważne pytanie – od zawsze podkreślam, że zdrowie włosów zaczyna się od zdrowej skóry głowy. To jednak nie wszystko! Prawidłowa pielęgnacja skóry głowy to jeden z czynników wartych uwagi. Nie zapominajmy jednak o istocie prawidłowo zbilansowanej diety i suplementacji. Jaki to ma związek ze strukturą włosów? Nasze włosy są zbudowane przede wszystkim z białka w postaci keratyny (aż w 95%!). To spiralne, włókniste białko, które odgrywa wiodącą rolę w odniesieniu do budowy nie tylko włosów, ale także skóry czy paznokci. Na wytrzymałość włosów składa się ponad 18 aminokwasów, wśród których wyróżnia się L-cysteinę, L-prolinę czy L-argininę. Często tłumaczę to także podczas moich konsultacji trychologicznych, kiedy głównymi problemami są kruchość i łamliwość włosów – ma to praktyczne przełożenie na codzienną dietę czy suplementację.

Z mojego doświadczenia wynika, że dieta uboga w białko, w tym właśnie w aminokwasy (np. siarkowe, jak L-cysteina), powoduje wzmożone wypadanie włosów, a także zaburzenia ich struktury – co często widać już gołym okiem.

Co ciekawe, wspomniane wiązania disiarczkowe stanowią o sile struktury włosa. W mojej pracy bardzo często podkreślam ich istotę. Wiązania te w praktyce są bardzo wrażliwe na nasze codzienne nawyki związane z pielęgnacją czy stylizacją włosów. Niestety, nadal niewiele osób zdaje sobie sprawę, że kręcenie lub prostowanie włosów w zbyt wysokiej temperaturze bez odpowiedniej termoochrony czy zabiegi chemiczne (np. farbowanie bądź rozjaśnianie włosów) sprawiają, że włosy stają się kruche, łamliwe i tracą elastyczność. Dlatego tuż obok prawidłowo zbilansowanej diety bogatej w białko to świadoma stylizacja i ochrona przed wysoką temperaturą czy ochronne dodatki do farby są kluczem do zachowania prawidłowej struktury włosów.

We włosach siła

Zdrowe włosy cechują się zadziwiającą wytrzymałością! Maksymalny poziom naprężenia, czyli wytrzymałość włosa na rozciąganie, stanowi od 20% do 30% ich pierwotnej długości. Źródła naukowe wskazują, że średnica włosa może również napęcznieć o 20%. Co więcej, włosy są mocniejszym materiałem niż stal! To absolutnie niesamowite – włosy zebrane w całej objętości z ludzkiej głowy są w stanie wytrzymać obciążenie ponad 8 tysięcy kg!

Czy włosy i skóra głowy też się starzeją?

Włosy i mieszki włosowe, tak samo jak skóra twarzy czy ciała, ulegają procesowi starzenia się. Mieszki włosowe to biologiczne centrum dowodzenia zdrowia naszych włosów, w tym tempa ich wzrostu czy pigmentacji. To biologia odpowiada nam na pytanie, co możemy zrobić, aby starzeć się wolniej. Z biegiem czasu pod wpływem różnych czynników komórki mieszka włosowego zwalniają, mniej się dzielą i produkują mniej pigmentu, co w konsekwencji przekłada się na gęstość, strukturę i odcień włosów, a ty zauważasz przerzedzenie i pierwsze siwe pasma.

Niestety, starzenie się mieszków włosowych jest także związane z tym, że komórki macierzyste stają się mniej efektywne w swoich podstawowych funkcjach. To właśnie sprawia, że nasze włosy wraz z upływem czasu rosną wolniej, wypadają i siwieją. Dobra wiadomość? Świat nauki pracuje nad sposobami, aby przywrócić ich dawną młodość, witalność i naturalny pigment. Jako ekspertka, ale także naukowczyni z nadzieją patrzę na te doniesienia, bo choć niestety obecnie nie dysponujemy „cudowną tabletką” czy serum na cofnięcie zegara biologicznego naszych włosów, to przyszłość zapowiada się bardzo obiecująco.

Jak już wiesz, twoje włosy ulegają procesowi starzenia się. Jednak skóra głowy także! Co więcej, jak wskazują źródła, starzeje się ona nawet sześciokrotnie szybciej niż skóra twarzy. Dlatego codzienna pielęgnacja skóry głowy jest tak istotna.

Ponownie odpowiedni poziom nawilżenia skóry głowy i właściwa równowaga pH opóźniają proces starzenia się dzięki utrzymaniu jej prawidłowej kondycji. W trakcie postępującego procesu starzenia możesz doświadczyć uczucia suchości i napięcia skóry głowy. Co więcej, wraz z upływem czasu dochodzi do zmniejszenia produkcji kolagenu i elastyny, a ty odczuwasz brak dawnej elastyczności skóry. Co w takim razie przyspiesza proces starzenia się skóry głowy? To przede wszystkim wpływ promieniowania ultrafioletowego, przewlekły i silny stres, agresywne zabiegi chemiczne bez odpowiedniej ochrony skóry głowy, nieprawidłowa dieta i nieodpowiedni styl życia.

W prewencji przeciwstarzeniowej przede wszystkim skupiamy się na zdrowiu skóry głowy. Co prawda, nie jesteśmy w stanie zatrzymać procesu starzenia się, jednak możemy podjąć odpowiednie kroki, aby zachować odpowiednią kondycję skóry. Wszystkie czynniki, które prowadzą do przedwczesnego starzenia się skóry głowy, niestety często wiodą również do wzmożonego wypadania włosów.

Pamiętajmy, że nasze mieszki włosowe czy łodyga włosów starzeją się bardzo podobnie jak nasza skóra wraz z upływem lat. Jest to naturalna, fizjologiczna część procesu starzenia się. Na szczęście współczesna pielęgnacja skóry głowy i włosów odpowiada na nasze potrzeby, wpisując się w trend długowieczności.

Mikroświat na skórze głowy, czyli mikrobiota pod lupą trychologa

Poznajcie się! Mieszkańcy twojej skóry są absolutnie fascynujący, dlatego warto wiedzieć o nich znacznie więcej. Mikrobiota (albo mikrobiom) stanowi złożony ekosystem dla bilionów drobnoustrojów, takich jak bakterie czy grzyby drożdżakopodobne. W przypadku równowagi mikrobioty (określanej jako homeostaza) bariera ochronna skóry głowy doskonale spełnia swoją funkcję. Mówimy o równowadze, kiedy mamy odpowiedni stosunek tzw. „dobrych” (czyli komensalnych) bakterii do „złych” (czyli patogennych) bakterii. Niestety, często doświadczamy jej zaburzenia – dysbiozy – o czym wspominam w dalszej części poradnika.

Symbioza mikrobioty skóry głowy

Pamiętaj, że twoim pierwszym celem pielęgnacyjnym zawsze powinna być równowaga mikrobioty skóry głowy. To ona decyduje o kondycji skóry, co jest niezbędne w promowaniu odrostu włosów. Bo zdrowe i gęste włosy zaczynają się od zdrowej skóry głowy.

W jaki sposób przełożyć to na codzienną pielęgnację? Utrzymanie właściwej rutyny pielęgnacyjnej skóry głowy jest kluczowe. Regularne mycie skóry głowy odpowiednimi środkami to niezbędny krok do tego, aby pójść dalej. Pielęgnacja skóry głowy w dbałości o mikroflorę stale zyskuje na popularności. Wyobraź sobie, że ze skórą głowy jest jak z hodowlą roślin – musisz zapewnić odpowiednie warunki do wzrostu.

Niezrównoważone mikrożycie na naszej skórze głowy skutkuje konkretnymi objawami: przede wszystkim świądem, podrażnieniem czy jej łuszczeniem się. Jeśli wypadają ci włosy, to pamiętaj, że zaburzenie równowagi mikrobioty wiąże się z różnymi rodzajami łysienia, czego przykładem jest łysienie androgenowe. Dlatego też prawidłowa mikroflora skóry głowy stanowi pierwszą linię obrony wobec czynników zewnętrznych, zadbaj więc o prawidłową pielęgnację.