Spis treści

Karta redakcyjna

Motto

Dedykacja

Wstęp

MOJA KUCHNIA

Smakowanie włoskiego życia

O mnie i o jedzeniu

Dlaczego gotowanie?

Dlaczego kuchnia włoska jest moją ulubioną?

Kilka słów o kuchni włoskiej

Włoski stół

Anatomia włoskiego posiłku

Sezonowość

Mój ogród warzywny

Włoskie targowiska

Spiżarnia dobrze zaopatrzona – mój niezbędnik

Ulubione składniki

Zioła

Składniki bazowe

Sprzęty kuchenne

Wino

Szczypta muzyki

Przepisy zawarte w tej książce

Jak korzystać z tej książki

PRZYSTAWKI

Carpaccio di cavolo rapa con rucola, czyli carpaccio z kalarepy z rukolą

Carpaccio di cavolo rapa con goronzola, czyli carpaccio z kalarepy z gorgonzolą

Bruschette al pomodoro, czyli bruschetta z pomidorkami

Cestini di bruschette al pomodoro, czyli bruschetta muffin z pomidorkami

Funghi bianchi al forno farciti con scamorza affumicata, pomodorini e timo, czyli pieczone pieczarki nadziewane wędzoną scamorzą, pomidorkami koktajlowymi i tymiankiem

Crostino toscano, czyli toskańskie grzanki z kremem z wątróbki

Bruschetta con peperoni e burrata, czyli bruschetta z papryką i burratą

Bruschetta con cannellini al pomodoro e olive nere, czyli grzanka z fasolką cannellini z pomidorami i czarnymi oliwkami

Carpaccio di fichi con prosciutto di parma, rucola e noci pecan, czyli carpaccio z figami, szynką parmeńską, rukolą i orzechami pekan

Carpaccio di funghi con rucola e pecorino, czyli carpaccio z pieczarek z rukolą i serem pecorino

Ricotta al forno con pomodorini e cipolla, czyli ricotta z piekarnika z pomidorkami i cebulą

Fiori di zucca fritti, czyli smażone kwiaty cukinii

Fiori di zucca ripieni di ricotta, czyli kwiaty cukinii nadziewane ricottą

Carciofi al forno, czyli karczochy zapiekane w piekarniku

Panna cotta al parmigiano, czyli panna cotta z parmezanem

Polenta con funghi, czyli polenta z sosem grzybowym

Spiedini con nettarine, prosciutto crudo e mozzarella, czyli szaszłyki z nektarynkami, szynką parmeńską i mozzarellą

SAŁATKI I DANIA Z WARZYW NA ZIMNO

Insalata con pere, pancetta e gorgonzola, czyli sałatka z gruszką, boczkiem i gorgonzolą

Insalata di finocchi con arance e pistacchi, czyli sałatka z fenkułów z pomarańczami i pistacjami

Insalata di pomodorini, olive e mozzarelline, czyli sałatka z małych kulek mozzarelli, oliwek i pomidorków koktajlowych

Insalata pantesca, czyli sałatka z wyspy Pantelleria

Insalata di ceci, czyli sałatka z ciecierzycy

Insalata di spinaci, czyli sałatka ze szpinaku

Insalata di verza, lenticchie e ricotta, czyli sałatka z kapusty włoskiej, soczewicy i ricotty

Panzanella, czyli sałatka z czerstwego chleba

Insalata di funghi al vapore, cavolo viola, zucchine e carote, czyli sałatka z grzybów na parze, czerwonej kapusty, cukinii i marchewki

Carpaccio di zucchine, czyli carpaccio z cukinii

Asparagi in salsa di senape, czyli szparagi w sosie musztardowym

DANIA Z WARZYW NA CIEPŁO, FRITTATY I TARTY

Peperoni ripieni alla calabrese, czyli papryka faszerowana po kalabryjsku

Fette di cavolo cappuccio al forno, czyli plastry pieczonej kapusty

Melanzane alla pizzaiola al forno, czyli bakłażany „alla pizzaiola” z piekarnika

Pomodori gratinati, czyli zapiekane pomidorki

Parmigiana di melanzane, czyli zapiekanka z bakłażanów

Pomodori ripieni, czyli faszerowane pomidory

Pomodori con riso al forno e patate, czyli pomidory z ryżem zapiekane z ziemniakami

Frittata con zucchine, czyli omlet z cukinią

Frittata con rucola, czyli omlet z rukolą

Torta salata con finferli, patate e scamorza, czyli tarta z kurkami, ziemniakami i serem scamorza

Torta salata con zucca, patate e scamorza, czyli tarta z dyni, ziemniaków i scamorzy

Torta salata con pomodori, melanzane e mozzarella, czyli tarta z pomidorów, bakłażana i mozzarelli

Torta salata ai pomodori misti, czyli tarta z mieszanych pomidorów

DANIA ZE ZBÓŻ

Najlepsze włoskie marki makaronów – mój subiektywny przewodnik

Spaghetti all’amatriciana, czyli spaghetti amatriciana

Spaghetti con aglio, olio e peperoncino con birra al forno, czyli spaghetti z czosnkiem, oliwą i chili

Pasta all’arrabbiata, czyli wściekły makaron

Pappardelle al ragù di cinghiale, czyli pappardelle z ragù z dzika

Spaghetti cacio e pepe su cestino di formaggio, czyli spagheti cacio e pepe w serowym koszyczku

Spaghetti di Capri, czyli spaghetti z Capri

Spaghetti con pesto all’isolana, czyli spaghetti z surowym pesto wyspiarskim

Spaghetti al limone e parmigiano, czyli spaghetti z cytryną i parmezanem

Pappardelle con pancetta, asparagi e pomodorini, czyli pappardelle z boczkiem, szparagami i pomidorkami koktajlowymi

Spaghetti con crema di burrata all’erba cipollina, pomodorini secchi e pancetta, czyli spaghetti z kremem z burraty i szczypiorku, suszonymi pomidorami i boczkiem

Penne con cavolfiore romano e pancetta, czyli penne z kalafiorem rzymskim i boczkiem

Spaghetti con porro e salsiccia, czyli spaghetti z porem i salsiccią

Strozzapreti con radicchio e gorgonzola, czyli strozzapreti z radicchio i gorgonzolą

Bigoli alla montagnanese, czyli bigoli z montagnany

Spaghetti con tonno fresco e pomodorini, czyli spaghetti ze świeżym tuńczykiem i pomidorkami koktajlowymi

Penne al tonno e succo d’arancia, czyli penne z tuńczykiem i sokiem pomarańczowym

Spaghetti al pesto di rucola e zucca, czyli spaghetti z pesto z rukoli i dynią

Spaghetti con le vongole, czyli spaghetti z małżami

Ragù di lenticchie, czyli ragù z soczewicy

Ragù di cipolle, czyli ragù z cebuli

Testaroli con pesto e pomodorini, czyli testaroli z pomidorkami i pesto

Pici all’aglione, czyli pici z sosem pomidorowo-czosnkowym

Trofie al pesto genovese, czyli trofie z pesto genueńskim

Gnocco fritto, czyli smażone plastry ciasta

Spaghetti al pesto pantesco, czyli spaghetti z pesto pantesco

Risotto ai finferli con crumble di prosciutto di parma, czyli risotto z kurkami i crumble z szynki parmeńskiej

Spaghetti con pomodori e scorza di limone, czyli spaghetti z pomidorkami koktajlowymi i ze skórką z cytryny

Paccheri con gamberi, pomodorini e prezzemolo, czyli paccheri z krewetkami, pomidorkami i pietruszką

Pappardelle ai porcini, czyli pappardelle z prawdziwkami

Lasagne con pesto di asparagi, czyli lasagne z pesto szparagowym

Tagliatelle o fettuccine di ceci alla boscaiola, czyli tagliatelle lub fettuccine z mąki z ciecierzycy w sosie grzybowym

Gnocchi con crema di zucca e porcini, czyli gnocchi z kremem z dyni i prawdziwkami

Gnocchi con zucca e ricotta conditi con semi di papavero, czyli gnocchi z dodatkiem dyni i ricotty doprawione makiem

Risotto ai finferli con crumble di prosciutto di parma, czyli risotto z kurkami i crumble z szynki parmeńskiej

Risotto alla parmigiana di melanzane, czyli risotto z bakłażanem i pomidorem

Risotto con zucchine, piselli e scorza di limone, czyli risotto z cukinią, zielonym groszkiem i skórką z cytryny

Risotto con mela e lattuga, czyli risotto z jabłkiem i sałatą

Risotto con ravanelli e pancetta, czyli risotto z rzodkiewkami i boczkiem

Risotto ai porri e pomodori secchi, czyli risotto z porem i suszonymi pomidorami

Risotto con verza, pancetta e gorgonzola, czyli risotto z kapustą włoską, boczkiem i gorgonzolą

ZUPY

Carabaccia, czyli toskańska zupa z cebuli

Pasta e ceci, czyli zupa z ciecierzycy

Vellutata di zucchine, czyli kremowa zupa z cukinii

Zuppa di verza, patate e pancetta affumicata, czyli zupa z kapusty włoskiej, ziemniaków i wędzonego boczku

Zuppa di orzo con zucca e zucchine, czyli zupa jęczmienna z dynią i cukinią

Zuppa di patate e porri, czyli zupa z ziemniaków i porów

Crema di zucca e pera, czyli zupa krem z dyni i gruszek

DANIA MIĘSNE

Saltimbocca alla romana, czyli kotleciki z cielęciny, szynki parmeńskiej i szałwii

Fegato alla veneziana, czyli wątróbka po wenecku

Cosce di pollo al forno con sedano del monte, czyli pieczone podudzia z kurczaka z lubczykiem

Cosce di pollo alla cacciatora, czyli podudzia z kurczaka po myśliwsku

Cosce di pollo all’arancia e aceto balsamico, czyli podudzia z kurczaka z pomarańczami i octem balsamicznym

Petto d’anatra all’arancia e miele, czyli pierś kaczki z pomarańczą i miodem

Bocconcini di pollo alla mediterranea, czyli kawałki z kurczaka po śródziemnomorsku

Fesa di tacchino con capperi e olive, czyli pierś z indyka z kaparami i oliwkami

Fagottini di tacchino ripieni di castagne, czyli paczuszki z indyka faszerowane kasztanami

Stinco alla birra, czyli golonka w piwie

Costine di maiale piccanti con birra al forno, czyli pikantne żeberka wieprzowe pieczone w piwie

Polpette al sugo, czyli klopsiki w sosie

Bistecche alla pizzaiola, czyli stek w sosie pomidorowym

Bocconcini di vitello al limone, czyli kawałki cielęciny o posmaku cytryny

Filetto in crosta di pepe, czyli polędwica wołowa w pieprzowej skorupie

Filetto al sangue, czyli krwisty filet

Spezzatino di manzo con funghi, castagne e polenta, czyli gulasz wołowy z grzybami, kasztanami i polentą

Peposo, czyli wołowina duszona w chianti i pieprzu

Trippe in bianco della suocera, czyli flaki w sosie białym teściowej

RYBY I OWOCE MORZA

Impepata di cozze, czyli omułki po neapolitańsku

Vongole in salsa di burro al lime, czyli małże w sosie limonkowo-maślanym

Flambè di gamberetti, czyli krewetki flambèe

Seppie in casseruola in bianco, czyli mątwy na biało z rondla

Calamari con piselli, czyli kalmary z groszkiem

Baccalà alla vicentina, czyli sztokfisz (suszony dorsz) po wicentyńsku

Tonno al rosmarino e pepe rosa, czyli stek z tuńczyka

Polpo arrosto con patate dolci e maracuja, czyli pieczona ośmiornica ze słodkimi ziemniakami i marakują

Filetti di branzino alla mediterranea, czyli filety z okonia morskiego po śródziemnomorsku

Salmone al forno, czyli pieczony łosoś

Triglie alla livornese, czyli barweny po livornijsku

GRILL PO WŁOSKU

Kultura grillowania we Włoszech

Mięso i drób

Warzywa

Ryby i owoce morza

Oprócz tego...

DODATKI

Insalata di pomodori, czyli sałatka z pomidorów

Pomodori San Marzano al forno, czyli pomidory San Marzano z piekarnika

Cipolline borettane in agrodolce, czyli cebulki borettane na słodko-kwaśno

Insalata belga all’arancia e pinoli, czyli sałata endywia z sokiem z pomarańczy i orzechami piniowymi

Barbabietole rosse in agrodolce, czyli słodko-kwaśne buraki czerwone

Cipolla rossa con succo di melograno ed erba cipollina, czyli czerwona cebula z sokiem z granatów ze szczypiorem

Carciofi in padella con aglio e prezzemolo, czyli karczochy z patelni z czosnkiem i pietruszką

Funghi trifolati, czyli smażone grzyby

Melanzane al funghetto in bianco, czyli „bakłażany grzybowe” na biało

Carote ai funghi, czyli marchew z grzybami

Purè di patate, czyli purée z ziemniaków

Cavolo in insalata con salsa di senape, czyli sałatka z kapusty z sosem musztardowym

Zucca in agrodolce, czyli dynia słodko-kwaśna

Peperoni in agrodolce, czyli papryka słodko-kwaśna

Fagioli al verde, czyli fasola na zielono

Porro al forno, czyli por z piekarnika

PIECZYWO

Focaccia di patate, czyli focaccia z ziemniaków

Focaccia di andrea, czyli focaccia mojego znajomego Andrzeja

Focaccia con cipolle del mio fornaio, czyli focaccia z cebulą mojego piekarza

Pagnotelle di pasqua, czyli wielkanocne bochenki

Muffin pizza, czyli muffin z ciasta z pizzy

Schiacciata all’uva, czyli placek drożdżowy z winogronami

DESERY I CIASTA

Tiramisù

Gelo di arancia, czyli sycylijski pudding z pomarańczy

Bacio Pantesco, czyli pantelleryjski pocałunek

Arance in padella, czyli pomarańcze z patelni

Pere al forno con crumble di avena, czyli pieczone gruszki z kruszonką z płatków owsianych

Pere al vino con gelatina di vino e gelato alla cannella, czyli gruszki w winie z żelatyną winną z lodami cynamonowymi

Macedonia di frutta al cartoccio, czyli sakiewki owocowe

Panna cotta con fichi al rum, czyli panna cotta z figami w rumie

Pesche ripiene con amaretti e cioccolato, czyli brzoskwinie nadziewane ciasteczkami amaretti i czekoladą

Sugoi, sugoli, czyli budyń winogronowy

Crema al mascarpone con nettarine, czyli krem mascarpone z nektarynkami

Mousse al cioccolato, czyli mus czekoladowy

Torta di arance rovesciata, czyli odwrócone ciasto pomarańczowe

Torta di mele, czyli ciasto jabłkowe

Bavarese di marroni in salsa di cachi, czyli bavarese z kasztanów na sosie z owoców kaki

Semifreddo al pistacchio, czyli semifreddo z pistacji

Datteri al mascarpone, czyli daktyle z mascarpone

ALKOHOLE I PRZETWORY

Passata di pomodoro (conserva per l’inverno), czyli mój ulubiony włoski sos pomidorowy do słoików na zimę

Passata di pomodorini, czyli sos z pomidorków koktajlowych

Passata di pomodoro alla siciliana (conserva per l’inverno), czyli sycylijski sos pomidorowy do słoików (na zimę)

Pomodorini marinati sotto sale, czyli pomidorki koktajlowe w zalewie z soli

Confettura di scalogno, czyli konfitura z szalotki

Confettura di zucca e zenzero, czyli konfitura z dyni i imbiru

Confettura di radicchio, czyli konfitura z radicchio

Marmellata di peperoncino e peperoni, czyli konfitura z papryczek chili i papryki

Gelatina di birra, czyli galaretka z piwa

Limoncello, czyli likier z cytryn

Zucchine sott’olio, czyli cukinie w oliwie

Meloncello, czyli likier z melona

Sgroppino al limone, czyli lody cytrynowe z prosecco i wódką

Allorino, czyli likier z liści laurowych

Digestivo al basilico, czyli digestif z bazylii

Liquore alla liquirizia, czyli likier z lukrecji

Vin brulè, czyli grzane wino

Zakończenie

Podziękowania

Przypisy

Autorka: Renata Pawłowska

Redakcja: Kinga Kościak

Korekta: Katarzyna Zioła-Zemczak

Projekt graficzny okładki: Panczakiewicz Art.design

Projekt graficzny makiety: Studio KARANDASZ

Skład: Izabela Kruźlak

Ilustracje (s. 60–61, 90–91, 106–107, 132–133, 234–235, 246–247, 286–287, 314–315, 328–329, 356–357, 368–369, 398–399), wyklejka: Agnieszka Molęda-Orella

Elementy graficzne: Adobe Stock; Dreamstime: Lemyppp, Maryna Mykhalska, Sonyaillustration, Maritime73, Ekaterina Glazkova, Arxichtu4ki, Yuliya Derbisheva, Castecodesign, Kusandra, Anna Lopatina, Sonyaillustration, Evakleinmanart, Katyalanbina; Shutterstock: Cat_arch_angel, Daria Ustiugova, Goderuna.eps

Zdjęcia na okładce: Olivier Cuccato, Renata Pawłowska

Zdjęcia: Renata Pawłowska

Redaktor prowadzący: Agnieszka Knapek

Kierownik redakcji: Agnieszka Górecka

© Copyright by Renata Pawłowska
© Copyright for this edition by Wydawnictwo Pascal

Wszelkie prawa zastrzeżone. Żadna część tej książki nie może być powielana lub przekazywana w jakiejkolwiek formie bez pisemnej zgody wydawcy, z wyjątkiem recenzentów, którzy mogą przytoczyć krótkie fragmenty tekstu.

Bielsko-Biała 2024

Wydawnictwo Pascal sp. z o.o.
ul. Zapora 25
43-382 Bielsko-Biała
tel. 338282828, fax 338282829
pascal@pascal.pl
www.pascal.pl

ISBN 978-83-8317-391-7

Konwersja: eLitera s.c.

Można nie jeść w ogóle,
ale nie można jeść źle

Salvador Dali

Książkę tę dedykuję Oliverowi, mojemu mężowi i pierwszemu królikowi doświadczalnemu, który lubi dobrze zjeść. Dziękuję mu też za to, że kiedy robiłam zdjęcia na blog czy do tej książki, on zawsze cierpliwie na mnie czekał.

Książkę dedykuję również najbliższym przyjaciołom, którzy na emigracji stali się członkami mojej rodziny, a ich wizyty są zawsze doskonałym powodem do przygotowania dobrej kolacji.

I wszystkim tym, dzięki którym nauczyłam się dobrze gotować po włosku.

Ale przede wszystkim dedykuję ją samej sobie, gratulując sobie samozaparcia, bo w końcu spełniam młodzieńcze marzenie: oto moja książka kulinarna i na pewno nie ostatnia, jaką napisałam.

Renata

Ciao,

mam na imię Renata. Dla tych, którzy mnie nie znają, jestem autorką bloga kalejdoskoprenaty.com. Na nim opowiadam historie o Włoszech, ale też za pomocą słów i zdjęć uczę, jak gotować po włosku. Tak jak Włosi żyję po to, żeby jeść, a nie: jem po to, żeby żyć... a ty?!

Mój romans z kuchnią włoską zaczął się w połowie lat 90. Wszystko za sprawą męża. Myślę, że wybuchł w momencie, gdy zjadłam pierwszy posiłek w przytulnej trattorii, pośród moich ukochanych Wzgórz Euganejskich. Jedzenie było absolutnie boskie. Proste, świeże i gotowane z prawie namacalną pasją. Jest tak wiele powodów, by kochać Włochy: moja lista nie ma końca, ale to za kuchnię cenię je najbardziej.

Moja kuchnia nie jest skomplikowana. Równanie jest proste: kilka dobrych składników + prostota przepisu = dużo smaku. Wierzę w autentyczną, sezonową kuchnię, przygotowaną z miłością. Włosi uważają, że nie ma niedobrego jedzenia, jest tylko źle przyrządzone.

Zawsze lubiłam gotować, odkąd stanęłam przy kuchence, gdy tylko byłam na tyle wysoka, aby do niej podejść. To w kuchni moja mama nauczyła mnie, jak najlepiej wyrażać miłość poprzez przygotowywane jedzenie. Według mnie dzielenie się posiłkiem jest jedną z najbardziej intymnych rzeczy, jakie ludzie mogą robić, a gotowanie polega na dbaniu o innych – to prawdziwy dar hojności. Nic nie sprawia mi większej przyjemności. To najlepszy znany mi sposób na odprężenie się po stresującym dniu pracy. Doceniam wartość czasu, powolnego życia i angażowania się w czynności, mówiące o miłości i trosce, takie jak gotowanie.

Właśnie od Włochów nauczyłam się, że jedzenie jest zajęciem wymagającym towarzystwa. Oni często jadają w knajpach, goszczą się przy wspólnym stole. Lubią biesiadować. Obraz rodziny i przyjaciół siedzących przy stole i zajadających się domowym jedzeniem jest tak samo ściśle związany z włoską kulturą, jak gestykulacja, pasta i nienagannie ubrani carabinieri. Posiłek jest przyjemnością – gotowanie jest wyrazem miłości, a siedzenie przy stole z bliskimi to święty akt, ważniejszy niż jakakolwiek praca. Dla nich rozmowa i nawiązanie kontaktu są równie ważne jak to, co leży na talerzach.

Nie chodzi tylko o pożywienie, ale raczej o przyjemność i gościnność. Biesiadowanie przy stole to symbol włoskiej filozofii opartej na docenianiu tego, co przed tobą, i znajdowaniu czasu dla tych, których kochasz najbardziej. Praca jest ważna, ale jeszcze ważniejsze jest korzystanie z radości życia. Włosi są wytrawnymi entuzjastami życia, więc logiczne jest, że mają tak głębokie uznanie dla tego, co i jak jedzą, bo poprzez kuchnię wyrażają miłość. Jedzeniem rozświetlają breję codzienności. To cudowny czas, kiedy bez większych wyrzutów sumienia biesiadujemy z przyjaciółmi przy stole.

Każdy, kto choć raz odwiedził Półwysep Apeniński, zauważył pewnie, że jest to zaskakujący i niezwykle zróżnicowany pod względem geograficznym teren.

Po przeprowadzce i przemierzeniu Włoch „od góry do dołu”, stało się dla mnie jasne, że sukces włoskiej kuchni polega na nacisku na lokalnie uprawiane, świeże składniki. Ta tradycja korzystania z sezonowych produktów oraz dumne poczucie tożsamości regionalnej znajduje naturalne odzwierciedlenie w gastronomii, gdziekolwiek się udasz.

Napisanie książki o całej kuchni włoskiej jest według mnie niemożliwe. Moim celem jest wyłuskanie z niej ciekawostek, ale i pokazanie, że nie jest tak skomplikowana, jakby się mogło wydawać. Wystarczy trzymać się pro-sto-ty, czyli nie przesadzać z ilością składników i dodatków! Tylko w ten sposób można cieszyć się naturalnym smakiem tego, co jemy.

Czy jesteś gotowy, aby „posmakować” wciągającej podróży po Włoszech, delektować się autentyczną kuchnią tego kraju?

Mój apetyt na Włochy to list miłosny do kraju, który kocham, i kraju, który z dumą nazywam domem od ponad 28 lat. Mam nadzieję, że ta książka choć na chwilę cię do niego przeniesie.

Smakowanie włoskiego życia

Mam w sobie niezaspokojoną potrzebę smakowania życia. Lubię porównywać to moje smakowanie do pysznego deseru. Kiedy go jem, moje ruchy, aby w pełni się nim cieszyć, zwalniają, co prowadzi do pełnego rozkoszowania się wszystkim, co dobre, czego mam szczęście kosztować. Mam taką samą chęć smakowania życia. Uważam, że najwyższą sztuką jest zachować spokój, mieć czas na relaks i odpoczynek: żyć pełnią życia, bo zmartwienia, pośpiech i szał nigdy nie zagwarantują nam szczęścia. Podobnie jak z tym deserem, jeśli zjesz go łapczywie, w kilku pochopnych kęsach, to nie poczujesz jego smaku. Uważam, że jeśli naprawdę warto o coś w życiu dbać, to o spokój wewnętrzny, dlatego często zatracam się w prostych przyjemnościach. Nie gonię.

Na pewno słyszałeś kiedyś, jak rodowici Włosi używają wyrażenia piano, piano i zastanawiałeś się, co to oznacza? Cóż, nie ma to nic wspólnego z Beethovenem czy muzyką. Dosłowne tłumaczenie brzmi „powoli, powoli” i jest to podstawowe wyrażenie w języku włoskim, często używane, aby zachęcić innych do odpoczynku i zwolnienia, bo jak mówią: „wszystko zdarzy się w swoim czasie”. To tylko fragment włoskiego stylu. La dolce vita to określenie życia, w którym celebruje się wartościowy czas, spędzony z przyjaciółmi i rodziną, dobrze jedząc i pijąc oraz doceniając wszelkie formy piękna. Termin ten pokochałam od razu, od „pierwszego usłyszenia”, ponieważ obejmuje wszystko, czym życie według mnie powinno być. Moje kubki smakowe z przyjemnością ożywają za każdym razem, gdy próbuję prawdziwego włoskiego jedzenia. Ale la dolce vita to dla mnie nie tylko przyjemność zmysłów, ale sposób myślenia, to wykorzystywanie każdej wolnej chwili i delektowanie się nią. Życie jest świętem pod każdym względem i polega na tym, aby żyć powoli i uważnie. Rodzina i przyjaciele to jego centrum. Włosi są w większości towarzyscy, kochają zabawę, są czuli i emocjonalni. Dla mnie la dolce vita jest podsumowaniem tych wszystkich rzeczy. Zwyczajne codzienne życie, według mnie, powinno być przeżywane i pielęgnowane z wdzięcznością. Emanacją tego może być wino o rubinowoczerwonej barwie, które mieni się w śródziemnomorskim słońcu i cudownie tańczy na moim języku, albo ciepłe uściski i pocałunki, którymi tak chętnie obdarowują mnie moi włoscy przyjaciele. Wzdycham, ilekroć widzę starszych mężczyzn, którzy zbierają się na placu każdego wieczoru, aby spędzić wspólnie czas.

Mam nadzieję, że ta książka pozwoli Ci tego ze mną zasmakować. Poczuć to, czego ja doświadczam na co dzień. Powiesz – kolejna książka kulinarna o kuchni włoskiej, jest takich wiele. Ale dla mnie już zawsze będzie jedyna w swoim rodzaju, bo jest moja. Osobista. To jest mój apetyt na Włochy. Mój sposób smakowania życia w tym cudnym kraju. Historie, jedzenie, zdjęcia – wszystko to odzwierciedla sposób, w jaki tutaj żyję, we Włoszech. Każde zdjęcie, każdy przepis i każda podróż niesie ze sobą element życia, który przypadkiem spotkałam, dusze, które splotły się z moją i podzieliły cząstką siebie, a także zapis podróży, uczuć, radości, bólu, prostego uścisku, słowa, które wypowiedziane we właściwym czasie, zmieniły moje życie. Moje przepisy są żywe i stanowią część mnie, mojego życia i historii. Fotografia to od zawsze mój wierny towarzysz codziennych przygód, sposób na zachowanie wspomnień, uśmiechów, spotkań. Opowiadam i przekazuję to, co widziało moje oko i co czuło serce. To podróże napełniły moje oczy kolorami, emocjami, wrażeniami trudnymi do opisania, ale przede wszystkim sprawiły, że się rozwinęłam, stając osobą, którą dziś jestem. To one pozwoliły mi dogłębnie siebie poznać i zrozumieć otaczających mnie ludzi.

Mimo 48 lat w środku nadal jestem tą samą małą dziewczynką, bawiącą się w kuchni z mamą. Lubię eksperymentować z różnymi smakami, tworząc własne, osobiste przepisy. Staram się jednak pozostać wierna autentycznym włoskim tradycjom, smakom i składnikom. We Włoszech mówimy, że: A tavola non si invecchia (nie starzeję się przy stole), bo przyjemność z dobrego jedzenia, wina i towarzystwa jest tak ogromna, że czas się zatrzymuje.

Kosztuj, delektuj się, bo smakowanie ma wiele zalet, przysparza szczęścia, a, przede wszystkim zdrowia.

.

O mnie i o jedzeniu

Poniżej znajdują się pytania, które wymyśliłam ja, mój mąż, przyjaciele, znajomi, czytelnicy... I moje odpowiedzi.

Jak zaczęło się twoje gotowanie?

Gdy byłam dziewczynką, często podpatrywałam mamę. W naszym domu zawsze pachniało jedzeniem, mama do dziś jest wyborną kucharką. Moja miłość do jedzenia i wszystkiego, co się z nim wiąże, pogłębiła się z biegiem lat.

Pamiętasz, co ugotowałaś po raz pierwszy?

Pamiętam jak dziś, naleśniki. Do tej pory robię pyszne i przewracam je w locie.

Dla kogo gotujesz?

Dla mojego męża, rodziny i przyjaciół. Ludzie lubią to, co gotuję. To wielki zaszczyt być uważaną przez Włochów za osobę, która dobrze gotuje. Pochlebia mi uznanie i dobre słowa, które wielokrotnie słyszę od jedzących u nas gości.

Kiedy decydujesz, co ugotujesz danego dnia? Czy robisz to spontaniczne, czy planujesz z dużym wyprzedzeniem?

To totalna spontaniczność – nigdy nie wiem, z góry, co ugotuję. Zaglądam do lodówki i wtedy wpadam na pomysł. Gotuję z tego, co jest w szafkach, spiżarni i lodówce. Zawsze mam w domu stałe składniki, od których zaczynam dania: oliwę, czosnek, pomidory, mięso, szalotkę i oliwki. Mam dobrze zaopatrzoną kuchnię i dzięki temu mogę spontanicznie przygotować to, co mi przyjdzie do głowy.

Jak często zaopatrujesz swoją kuchnię?

Uprawiam ogródek, więc warzyw prawie nie kupuję. Hoduję pomidory, bakłażany, paprykę, ogórki, sałaty, radicchio, cykorię, kapustę, kapustę włoską. Nie tylko wiosną i latem, ale również zimą. Mając do dyspozycji świeże warzywa, nietrudno być dobrym kucharzem. Im świeższe składniki, tym mniej pracy w kuchni.

Na targu natomiast kupuję zazwyczaj produkty, których nie mam w ogródku, np. szparagi, grzyby czy karczochy. Nie potrafię zimą wytrzymać bez pomidorów.

Co tydzień kupuję inne rzeczy. Tutaj, w tej części Włoch, w każdym małym miasteczku nadal funkcjonuje rzeźnik i sprzedawca ryb, więc kupuję świeże mięso lub ryby w dniu, w którym ich potrzebuję... czasami wkładam je do zamrażarki, żeby mieć pod ręką. Lokalne, małe sklepy we Włoszech nadal odgrywają bardzo ważną rolę, ponieważ dostarczają wysokiej jakości składniki.

.

Co najbardziej sobie cenisz we włoskiej kuchni?

Cenię sobie uwagę, jaką Włosi przywiązują do jakości produktów spożywczych. To kraj, w którym rodzinne spory mogą dotyczyć rodzaju beczek, serwowanych w rodzinnej winiarni – Włochy zawsze będą dla mnie synonimem doskonałej jakości jedzenia. Takiej koncentracji dobrych produktów, jak w tym kraju, nie ma nigdzie na świecie.

Ile czasu każdego dnia spędzasz na gotowaniu?

Niewiele – robię szybkie, proste dania, ale zawsze z najlepszych składników. W każdym razie gotowanie nie zajmuje mi dłużej niż godzinę dziennie – pół godziny na obiad i pół na kolację.

Czy masz jakąś żelazną zasadę w swojej kuchni?

Próbuję przygotowanych przez siebie potraw tak często, jak się da.

Czy jesz poza domem?

Zazwyczaj dwa, a nawet trzy razy w tygodniu jem poza domem. W środę idziemy na pizzę, ponieważ rzadko robię ją sama. A w sobotę na wykwintną kolację. Latem zdarza mi się jeść w niedzielę na mojej ukochanej wyspie, w ulubionej trattorii. Gotowanie nie jest dla mnie obowiązkiem, sprawia mi przyjemność.

Co przygotowujesz najlepiej?

Oj, to trudne pytanie... Ciężko mi na to odpowiedzieć, bo dużo rzeczy wychodzi mi dobrze. Na pewno nie robię często pieczeni i pizzy. Zamiast pieczeni wolę przygotować kawałek mięsa na patelni grillowej, bez marynat. Nie robię też pizzy, bo kosztuje u nas grosze, więc chęć na nią to zawsze dobry moment, żeby wyjść z domu.

Co lubisz jeść?

Nie wyobrażam sobie życia bez makaronu. Kiedy nie ma makaronu na obiad, zwyczajnie mi go brakuje. Bez pizzy wytrzymam, ale bez pasty nie! Czasami nie ma dla mnie nic lepszego niż talerz makaronu z sosem pomidorowym. Na pewno nie potrafię sobie wyobrazić życia bez pomidorów, pachnących słońcem, soczystych i pełnych słodyczy. Sos pomidorowy bez świeżych ziół też byłby niczym. Na koniec na pewno bez owoców morza, do których nie zapałałam od razu miłością. Bo wyjechałam z Polski, kiedy owoce morza były rarytasem. Takie dania rzadko widziało się w telewizji, a co dopiero na talerzu. Do nowych smaków musiałam się przyzwyczaić.

A jakie masz wspomnienia z dzieciństwa? Pamiętasz swoje ulubione smaki?

Szczawiowa, barszcz czerwony z uszkami w święta, pierogi ruskie, smażona ryba z ziemniakami i kapustą kiszoną, w piątek. Mielony z surówką z buraków. Na samą myśl robię się głodna. Do tej pory, kiedy jestem w Polsce, zawsze proszę moją mamę o te dania. Kiedy wyjechałam z Polski, nie było na sklepowych półkach fenkułu, bakłażanów czy karczochów. Były ziemniaki, buraki, marchewka czy seler. Moje kucharzenie rozkręciło się na emigracji. Tutaj rozwinęłam skrzydła.

Jaka jest twoja ulubiona włoska potrawa?

Nie muszę się długo zastanawiać. Makaron z sosem pomidorowym, czosnkiem, oliwą i odrobiną chili. Z ziół dodaję cząber, nie bazylię. Wiem, że klasyka to bazylia, ale z cząbrem smakuje mi lepiej. To też inspiracja z podróży, zaczerpnięta od pewnej starszej pani z Toskanii.

A czego nie lubisz jeść?

Na razie nie znalazłam takiej potrawy...

Jakie jest włoskie jedzenie?

Wzniosłe!

Jakiej rady udzieliłbyś Polakom próbującym gotować po włosku?

Gotuj z pasją. Jeśli włożysz w to miłość, zawsze wyjdzie dobrze. Jeśli tak zrobisz, na pewno poczujesz różnicę! Uważam też, że jeśli naprawdę chcemy nauczyć się gotować, poznać proste sztuczki, często nikt z zewnątrz nam w tym nie pomoże. Doświadczenie kuchenne zdobywa się podczas codziennej pracy. Ćwiczenie czyni mistrza.

Kiedy przepisy nie wychodzą?

Przepisy najczęściej nie wychodzą, kiedy składniki zostają pozamieniane. Najczęstszy błąd to robienie z włoskich przepisów polskich. Niektórzy nie znają w tym umiaru.

Jesteś samoukiem, jeśli chodzi o gotowanie?

Tak. Czytam felietony kulinarne, książki. Posiadam ponad 100 książek kucharskich. Oglądam programy kulinarne, ale to wszystko traktuję jako inspirację. Podpatruję innych, ale nie naśladuję. Przepis jest zawsze mój, bo wszystko robię po mojemu.

Dlaczego nie otworzyłaś jeszcze własnej restauracji?

Przez ostatnie lata wiele razy mnie o to pytano. Chcę, aby jedzenie pozostało dla mnie przyjemnością, a nie pracą. Ponadto, mając restaurację, nie masz własnego życia.

Co cię zainspirowało do pisania o kuchni włoskiej?

Pierwszą inspiracją była znajoma, która uwielbia moją kuchnię. Zawsze mówiła, że muszę pisać o jedzeniu, bo według niej moje potrawy są poezją. A szkoda nie opowiedzieć o tak pięknym doświadczeniu. Przyznaję, że zdarza mi się nie wierzyć we własne siły. Zbyt często nie wychodzę poza swoją strefę komfortu. Jednak moi czytelnicy oraz uczestnicy warsztatów podarowali mi większą wiarę w moje umiejętności.

Co zainspirowało cię do napisania tej książki?

Świetne pytanie. Myślę, że dochodzisz do pewnego punktu w swoim życiu i poziomu zdobytej wiedzy, że po prostu chcesz się nią podzielić z ludźmi, nie tylko na blogu. Poza tym książka kulinarna to moje młodzieńcze marzenie.

Co było dla ciebie największym wyzwaniem w tym projekcie?

Czy zdążę i czy uda mi się skończyć tę książkę...

Przepisy nie?

Nie, bo mam 100 pomysłów na minutę. Do tego włoska kuchnia jest jak zabawa...

Ostatnie pytanie. Zaprosiłaś do domu na kolację kilku przyjaciół. Co podajesz?

Kiedy mam wielu gości, czyli ponad 10 osób, nigdy nie robię pasty czy risotta. Ciężko mi zapanować nad proporcjami. Stawiam na kilka przystawek, a później mąż robi grilla. Tak zazwyczaj postępuję latem. Dobrym rozwiązaniem jest też gnocco fritto. Mało roboty i człowiek szybko czuje się syty (śmiech), a przy tym świetnie się bawi. Bo każdy jest zajęty komponowaniem własnego gnocco. Pizza nie kosztuje we Włoszech majątku, często zamawiamy na wynos.

.

Dlaczego gotowanie?

Gdy byłam mała, nigdy nie myślałam o kucharzeniu jako o zawodzie. Po prostu lubiłam zaglądać do garnków mamy. Dużo czasu spędzałam, przyglądając się, co robi. Moje dzieciństwo to podwórko, działka i mama w kuchni. Dopiero później zaczęłam się interesować gotowaniem.

Nagle coś kliknęło mi w głowie. Chciałam pisać blog o włoskim jedzeniu, prowadzić lekcje gotowania, zarówno w Polsce, jak i we Włoszech. Blog był i nadal jest istotną częścią mojego „marzenia o jedzeniu” oraz sposobem dzielenia się przepisami, wspomnieniami kulinarnymi i podróżniczymi. Biorąc pod uwagę, gdzie mieszkam i spędzam większość czasu, wiele wspomnień i przepisów pochodzi z północnych Włoch. Ale bardzo lubię podróżować, dlatego znajdziesz w tej książce wiele inspirujących przepisów z różnych części Italii.

Dlaczego gotowanie? Bo jeśli jest jedna rzecz, która mnie nie stresuje, to gotowanie. Uwielbiam wejść do kuchni i zrobić coś, co nie tylko zdejmie ze mnie stres, ale pozwoli zjeść coś pysznego. Kiedy jestem w kuchni, uwalniam swoją kreatywną stronę i pozwalam sobie na trochę „zabawy”. Bez względu na dzień, godzinę lub miejsce, zawsze jest dla mnie dobry czas, by coś upichcić. Jeśli jestem smutna lub szczęśliwa, jeśli jest ponury lub słoneczny dzień, dla mnie nie ma złej pory na gotowanie. Niezależnie od tego, czy jestem z przyjaciółmi lub rodziną, czy po prostu gotuję sama, zawsze mam radość z gotowania, satysfakcję z doświadczenia czegoś, co właśnie wykonałam własnymi rękoma. Nic tego nie przebije. Zdaję sobie sprawę, że gotowanie nie jest dla każdego. Są ludzie, którzy potrafią „przypalić wodę”, ale dla tych, którzy lubią gotować, to wspaniałe doświadczenie, które uszczęśliwia. Nie ma lepszego uczucia!

To gotowanie otworzyło mi oczy, serce i żołądek na wiele różnych potraw, o których myślałam, że nigdy nie będę ich lubić, ani robić. Zmotywowało mnie do spróbowania różnych kuchni, dań, składników i bycia trochę bardziej otwartą i mniej wybredną. Nigdy nie myślałam, że polubię owoce morza, a jednak!

Gotowanie jest dla mnie sztuką pełną kreatywności, w której tańczysz w swojej kuchni, łączysz swoją wyobraźnię z niespodziewanym i komponujesz pyszny posiłek...

.

Kiedy innym smakuje to, co ugotuję, czuję się szczęśliwa, dumna i spełniona. Zwłaszcza gdy pojawiają się słowa pochwały. Najbardziej satysfakcjonujące posiłki, jakie kiedykolwiek jadłam, były przygotowane u mnie, spożywane w towarzystwie męża i kilku przyjaciół... Jedzenie, rozmowa, śmiech, wino... Doświadczanie otwartego, intymnego towarzystwa, z jedzeniem, które jest gotowane i dzielone na miejscu, jest dla mnie czymś niezwykłym.

Usłyszenie słów takich jak: „to jest niesamowite” lub „to smakuje naprawdę dobrze” motywuje mnie do stworzenia następnym razem czegoś jeszcze lepszego... Niezależnie od tego, czy gotuję dla rodziny, przyjaciół, czy tylko dla siebie, zawsze jestem z tego zadowolona.

Dla mnie jedzenie jest jak potężne medium. I chyba tego wszystkiego nauczyłam się we Włoszech.

.

Dlaczego kuchnia włoska jest moją ulubioną?

Włoska kultura kulinarna jest znana na całym świecie, ale to znacznie więcej niż pokryte woskiem ze świec obrusy w czerwoną kratkę i butelki wina. Włosi są znani z żywiołowości i pasji, więc dzielenie z nimi stołu to nie lada przeżycie. Są pasjonatami życia, a jedną z ich najważniejszych pasji jest jedzenie, ale są także ludźmi mającymi bogatą tradycję i przyzwyczajenia. Kuchnia jest dla nich jak religia – a jakość składników jest jej częścią. Jeśli chodzi o jedzenie, są najszczęśliwsi, gdy wszystko przebiega w odpowiedni sposób: dobór składników, przygotowanie, konsumpcja. Z czystym sercem mogę napisać, że to doceniam u nich najbardziej. Ich podejście do kuchni. Są pewne zasady, których lubią przestrzegać.

Kolejną rzeczą, za którą kocham kuchnię włoską, jest prostota. Wszystkie włoskie potrawy są odbiciem tej samej filozofii – prosto i z pasją. Kuchnia włoska oferuje szeroką gamę niezwykle różnorodnych potraw, a najlepsze w nich jest to, że są wykonane z zaledwie kilku składników, zaś nacisk kładziony jest zawsze na świeżość i jakość.

Mówi się, że w kuchni francuskiej sztuką jest przyrządzanie dobrego sosu, który zakrywa smak przeciętnych składników. We Włoszech mówi się: La miglior (Najlepsza kuchnia zaczyna się na rynku).

Kuchnię włoską można zapisać w prostym równaniu: wysoka jakość składników + prostota przepisu = jedzenie o fantastycznym smaku.

.

Kilka słów o kuchni włoskiej

Chociaż we Włoszech jest wiele do zobaczenia i zrobienia, to podczas podróży po tym kraju jedzenie tradycyjnych włoskich potraw jest moim ulubionym zajęciem! Klasyczna kuchnia włoska oferuje szeroki wybór autentycznych, lokalnych potraw i znajdziesz tu znacznie więcej niż pizza i makaron (chociaż te też są niesamowite).

Mając za sobą ponad 28 lat spędzonych tutaj, przeprowadziłam sporo praktycznych badań na temat włoskiego jedzenia, szukając odpowiedzi na pytanie: „Jaka jest kuchnia włoska?”. I nawet przy obfitości pysznego jedzenia we Włoszech – „totalna” nie jest odpowiedzią. Prawdziwa odpowiedź brzmi: to zależy – włoskie jedzenie różni się w zależności od regionu, więc to, co jesz we Włoszech, będzie zależeć od tego, gdzie obecnie się znajdujesz!

Jedzenie we Włoszech zaczyna się na poziomie regionalnych składników. Włosi wymyślili ruch Slow Food, który koncentruje się na wykorzystywaniu lokalnych składników do przygotowywania regionalnych dań, należących do kuchni włoskiej. Zróżnicowany teren i geografia stanowią niemal naturalne bariery dla upraw i dostępu do poszczególnych składników. W rezultacie to, co trafia do każdej włoskiej kuchni, różni się w zależności od miejsca, co oznacza, że to, co ląduje na stole, również będzie się między sobą różnić.

Tradycyjne włoskie przepisy różnią się w poszczególnych regionach, są uzależnione od lokalnych warunków glebowych i pogodowych oraz specyficznych oddziaływań pobliskich gór, morza, dolin i sąsiednich krajów. Nacisk na lokalność jest podstawą kuchni włoskiej i efektem powstania różnych włoskich kultur kulinarnych, porozsiewanych po całym kraju.

Uwielbiam spacerować ulicami włoskich miast i wiosek i zaglądać na ryneczki, aby odkryć lokalne sery, makarony, mięsa i włoskie specjały. Są inne w każdym regionie! Rzeczywiście – nie ma jednego podstawowego pożywienia we Włoszech, wspólnego dla wszystkich. Podstawowe włoskie produkty spożywcze to tak naprawdę suma produktów spotykanych w różnych regionach. Kuchnia włoska to w rzeczywistości połączenie wielu lokalnych, odmiennych od siebie kuchni.

Większość moich ulubionych wspomnień z podróży po Włoszech dotyczy jedzenia (nic dziwnego, ponieważ moje życie dosłownie kręci się wokół niego). Nauczyłam się, że kluczem do stworzenia najlepszej kuchni włoskiej jest przyjęcie tutejszej kultury kulinarnej, opartej na regionalności. Innymi słowy, jedz tradycyjne potrawy dla regionu Włoch, w którym się znajdujesz, a odkryjesz prawdziwą kuchnię włoską.

.

Włoski stół

Jedzenie jest od wieków wielką wartością we Włoszech. Gastronomia to niemal filozofia, a może nawet więcej. To przyjemność i towarzyskość: oznacza moment na rozmowę, pośmianie się i wzmocnienie relacji. Nawet „chwila z przyjaciółmi” we włoskim języku oznacza niemal automatycznie „kolację”, ponieważ wspólne jedzenie i dzielenie się jedzeniem są, zarówno metaforycznym, jak i praktycznym, wyrazem zaangażowania. Przy stole rośnie serdeczność i bezpośredniość, a relacje osiągają swe szczyty. Wspólne jedzenie to magiczny moment, dzięki któremu przyjaźń przybiera rzadką formę intymności.

Wystarczy stół, rzucony na niego niedbale kawałek lnu, by zasiąść do śródziemnomorskiej uczty i cieszyć się prostym życiem. To, co od razu pokochałam we Włoszech, to spędzanie czasu przy stole.

.

Włoski stół obiadowy to coś więcej niż miejsce, przy którym można delektować się kulinarnymi specjałami i zaspokoić głód. Kiedy mieszkańcy Półwyspu Apenińskiego zasiadają do stołu, zapominają o wszystkim i celebrują tu i teraz, delektują się jedzeniem oraz towarzystwem. A ja bardzo cenię tę włoską radość z przebywania razem, gościnność, budowanie wzajemnych relacji, to, co w Polsce nazywamy włoskim sposobem na życie. La buona tavola – dobry stół – to nie tylko określenie wyśmienitej kuchni, to odzwierciedlenie szczególnie serdecznego charakteru Włoch.

Stół to symboliczne miejsce, przy którym rodziny wzmacniają swoje wartości – to, co jest dla nich ważne. Dla włoskiego dziecka jedzenie oznacza rodzinę i rodziców. Jedząc wspólnie z mamą i tatą domowy posiłek, mały Włoch zyskuje poczucie stabilizacji i miłości, których potrzebuje, aby dorosnąć i być szczęśliwym. Stół to miejsce, przy którym weryfikują się przekonania, ideologie i podstawowe filozofie życia. Jedzenie jest swego rodzaju narzędziem komunikacji.

Podczas gdy ludzie na całym świecie rozwijają tradycje rodzinne, oparte na „dostawie do domu” lub „jedzeniu poza domem”, domowe posiłki dzielone z resztą rodziny, pozostają we Włoszech świętym, niezastąpionym wydarzeniem.

.

Oczywiście życie rodzinne we Włoszech, jak i na całym świecie, uległo zmianie, uogólnianie, byłoby trochę naiwne. Jednak pomimo tego, że zmieniły się niektóre praktyki związane z rodzinnymi obiadami, koncepcja włoskiego stołu pozostaje ważnym rodzinnym rytuałem. Tu ludzie żyją po to, by delektować się smakami swoich kuchni. Lubią jeść w towarzystwie innych, często biesiadując przez kilka godzin, by spożyć obiad lub kolację ze współpracownikami, rodziną i przyjaciółmi.

Nie ma znaczenia, czy członkowie rodziny mieszkają w różnych miejscach, mają inne zajęcia lub robią różne inne rzeczy: Włosi jedzą razem, siedząc przy kuchennym stole każdego dnia, bez względu na wszystko. A w niedzielę, dziadek i babcia, córki i synowie, ojciec i matka: wielka rodzina, siadają do niego wszyscy razem. Można pomyśleć o polskim świątecznym obiedzie jako o przykładzie idealnego niedzielnego biesiadowania w stylu włoskim. Różne pokolenia łączą się właśnie przy stole. Rozmawiają o tym, co wydarzyło się w ciągu tygodnia, jak się czują. Wszystko jest znajome i ciepłe.

Dla mnie to wspaniały rytuał, mający na celu jedno: świętowanie samego życia.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki