Autor: Krzysztof Jaroszyński

Redakcja: Agata Broma

Korekta: Katarzyna Zioła-Zemczak

Projekt graficzny makiety i skład: GRAFITORNIA Lilianna Kaleta

Projekt graficzny okładki: Studio &Visual/www.andvisual.pl (na podstawie pomysłu Krzysztofa Jaroszyńskiego i Tomasza Pracela)

Zdjęcia: Jacek Kadaj/Moment Open/Getty Images, z archiwum Autora (skrzydełko)

Redaktor prowadzący: Roman Książek

Redaktor projektu: Agnieszka Filas

Kierownik redakcji: Agnieszka Górecka

© Copyright by Krzysztof Jaroszyński

© Copyright for this edition by Wydawnictwo Pascal

Wszelkie prawa zastrzeżone. Żadna część tej książki nie może być powielana lub przekazywana w jakiejkolwiek formie bez pisemnej zgody wydawcy, z wyjątkiem recenzentów, którzy mogą przytoczyć krótkie fragmenty tekstu.

Bielsko-Biała 2021

Wydawnictwo Pascal sp. z o.o.

ul. Zapora 25

43-382 Bielsko-Biała

tel. 338282828, fax 338282829

pascal@pascal.pl

www.pascal.pl

ISBN 978-83-8103-840-9

Konwersja do eBooka: Jarosław Jabłoński

Spis treści

WSTĘP

SIÓDEMKA

Łomianki

Jak mogę panią najgorzej obrazić?

Modlin

Piekło dla sprzątaczki

Zakroczym

Nieznane odkrycie geograficzne

Dłużniewo

Najspokojniejszy kelner PRL-u

Mława

Gęsi w kaloszach

Szyldak

Tam, gdzie skrzypią skrzypy

Młyn pod Mariaszkiem

Żeby gnój jeden wpadł do wody!

Ostróda

Hołdowniczy tryb życia

Kamieniec

Jak lubi Francuz?

Malbork

Trzysta metrów do toalety

PÓŁWYSEP HELSKI

Jastarnia

Jutro rozsypie się chałupka

Chałupy

Po trzech dniach pies zmartwychwstał

Jurata

Czuć bentleyem

Kuźnica

Najmniejszy wojenny port świata

Władysławowo

No to summa summarum, ile?

Cetniewo

Ale tu w dupę dają!

Jastrzębia Góra

Imperium kolonialne

TRÓJMIASTO

Gdynia

Moja noga tu nie pozostanie!

Sopot

Cały hotel za litr wódki

Gdańsk

Kto za to wszystko płaci?

WARMIA

Kadyny

Jedenastu żołnierzy w drzewie

Tolkmicko

Życie bez Manhattanu

Frombork

Jakby mógł, to by zatrzymał to słońce…

Orneta

Pieniężno leży na ziemi

Reszel

Co może ostatnia czarownica

Święta Lipka

Telefon w złym momencie

MAZURY

Krutynia

Gdzie ropa nie tryska pod płotem

Wierzba

Szantażuję kadrę piłkarzy

Sztynort

Podarte spodnie Hitlera

Mikołajki

Łódź dłubanka z któregoś tam wieku

Nakomiady

Diabeł nie kopie baby w zad

Mrągowo

Gwiazdor w hełmie wikinga

Wigry

Niezbity dowód na inteligencję

W STRONĘ CENTRUM

Grudziądz

Czołem, stary ch…u!

Toruń

Cyrkiel kłuje matkę

Łódź

Centrum sztuki nieudanej

Konin

Błagam, nie nocujmy tutaj!

POJEZIERZE POMORSKIE

Drahim

Co lubią templariusze?

Cieszyno

Półpiramida zaprasza!

Swornegacie

Nie straszcie wędkarza z piwem!

Charzykowy

Jacek Sparrow, pirat turnusowy

Krojanty

Nago w minus stu pięćdziesięciu stopniach

Chojnice

I co mi z tego, że potępiasz?!

ZACHÓD

Świnoujście

Dwóch pijaków do oclenia!

Międzyzdroje

Są jeszcze płyty do zapełnienia

Poznań

Ja mam waszi baranicu

Łagów Lubuski

Nie, Wojtek, proszę, nie tak!

Legnica

Gdzie znaleźć amerykany?

WROCŁAW

KOTLINA JELENIOGÓRSKA

Wielisławka

W kolejce po skarby

Świerzawa

Topiłem się stylem klasycznym

Mysłakowice

Mikroklimat dla starych królów

Wojanów

Faust na szczudłach

Bobrów

Rezydencja dla chuliganów

Karpniki

Szkoda, że nie jesteśmy hydraulikami

Jelenia Góra

„Znowu nasze” i „teraz nasze”

Cieplice

On od niej złapał, czy odwrotnie?

Siedlęcin

Rycerska legenda branżowa

Zapora Pilchowicka

Bajka z przodu, dynamit z tyłu

Jeżów Sudecki

W kolejce po wiatr

RESZTA DOLNEGO ŚLĄSKA

Lubań

Błękitne Mauritiusy

Lubomierz

Same swoje w żeńskim klasztorze

Świdnica

Dawali pieniądze, żeby nie latał

Złoty Stok

Seniorom wodospad nie przysługuje

Bielice

Gdzie anioł mówi „dobranoc”

Bystrzyca Kłodzka

Zakaz wstępu dla dziewczynek z zapałkami

Kłodzko

Rozetnij brzuch temu kaszalotu!

Bożków

Nauczyciele niszczą pałace

Grodno

Dowcipny kapral przewodnik

Jezioro Bystrzyckie

Zasadność kary śmierci

Jedlinka

Hitler lubił w niebieskim

Riese

Nie piwo, tylko coś mocniejszego

Książ

Twoje stajnie, twój smród! Bajka z przodu, dynamit z tyłu

OPOLSZCZYZNA

Opole

Czy jestem Kimś?

Moszna

Wyginają się do zdjęć ślubnych

Kopice

Piękna i Bestia

Frączków

Z psem i kotem jak w domu

Otmuchów

Dywanem się nie wycieram

Paczków

Lektorka z GPS-u

Pomianów Dolny

Marnieje, chociaż cudze

POŁUDNIE

KRAKÓW

Zakopane

Psysmacek juhasa, cyli cipecka

Krynica-Zdrój

Dinozaury przy pomidorowej

ŚCIANA WSCHODNIA

Krosno

Śmieci z podłogi skoczyły pod sufit

Łańcut

Służący podcierał jednorazówką

Krasiczyn

Baran operuje psa

Krasnobród

Szedłem do przodu, a poruszałem się do tyłu. Jak Jackson

Zamość

Uprzejmi przewodnicy po Grechucie

Sandomierz

Pięć dych za godzinę? To się nie opłaca!

Krzyżtopór

Sto koni w lustrze, to jest dwieście

MAZOWSZE

Radom

Faworyt rakiet jądrowych

Nieborów

Naczynia pobite, a i kondom się trafia

Teresin

Tylko sobie w łeb strzelić

Guzów

Toaleta w szufladach

Zaborów

Tu mieszka d’Artagnan

Mała Wieś

Turyści płaczą za suką

Radziejowice

Dlaczego nie bawię się w przedszkolu?

Grójec

Jedna nie miała zęba z przodu. Ta ładniejsza

Raszyn

Jedyna w Polsce angielska nazwa

WARSZAWA

WSTĘP

Lubię jeździć po Polsce. Z domu niedaleko i nieźle znam język – to już dwa mocne argumenty. Najpierw przeglądam mapy, więc już przed wyjazdem jest miło. Właściwie z planowaniem podróży bywa jak z przysłowiowym podnoszeniem pucharu wina do ust – jest przyjemniejsze niż rzecz sama.

Potem jadę, i to często nie tam, dokąd zamierzałem, czyli dodatkowa atrakcja. Poszukuję miejsc magicznych (są), ale i te paskudne (też nie brak) przekornie przyciągają uwagę.

Czasami rozmawiam z ludźmi. No, kto mnie zna, to wie, że nie za często. Za to sporo gadam do siebie, a podczas jazdy powarkuję na kierowców – bez tej rozkoszy nie wyobrażam sobie życia w drodze.

Wyruszam z nastaniem Sezonu Grzewczego Słońca. Zwykle w drugiej połowie kwietnia. Kocham wiosnę i lato w Polsce. Z pozostałych pór mogę bez żalu zrezygnować. Zabierzcie sobie za darmo. A za mrozy i śnieg to nawet dopłacę.

Moja żona Ela nieraz powtarzała: „Potrafisz opowiadać o podróżach, pamiętasz tyle zabawnych sytuacji, dzieci chętnie słuchają... Wziąłbyś i to spisał”. Przeważył argument, że dzieci słuchają. Bo dzieci zazwyczaj nie słuchają. A jak jest nudne, to nigdy.

Spróbowałem zatem spisać. Siedzący we mnie entuzjasta proponuje: „Pokażę wam najpiękniejsze rzeczy w Polsce!”.

A siedzący obok ironista dopowiada: „A ja te najbrzydsze”.

Zatem obaj zapraszamy!

SIÓDEMKA

Czy mam ulubione drogi w Polsce? Tak. Ze Złotoryi do Jeleniej Góry, ale o niej później. Lubię trasę po Półwyspie Helskim, „Road to Hell” – nawet kursują tam autobusy „666”. Mam też zadawniony sentyment do E7, z Warszawy do Gdańska. Ale tej starej. Od pierwszych dorosłych podróży, każdego lata jeździło się właśnie tamtędy. A w czasach, kiedy wiodłem żywot estradowca objazdowego, nie było miesiąca bez przejazdu „siódemką” na północ i z powrotem.

Z trasą tą związała mi się pewna magiczna reguła. Kiedy w połowie lat siedemdziesiątych zacząłem samodzielnie podróżować, naonczas domowo (czyli fatalnie) stuningowanym fiacikiem 126p, napędzanym adrenaliną i testosteronem, to pokonywałem tę drogę w trzy i pół godziny. Ćwierć stulecia później, podczas kryzysu wieku średniego, kilkusetkonnym sportcarem śmigałem w... trzy i pół godziny. Obecnie, jeżdżąc dostojną limuzyną dla starszych panów, przemierzam ten szlak w… trzy i pół godziny. Naturalnie nie tylko auto ma znaczenie. Zmienia się standard dróg, natężenie ruchu, a przede wszystkim mentalność kierowcy, w moim wypadku moja. Niemniej to „trzy i pół” przyczepiło się.

Kilka lat temu siedziałem sobie w śródmiejskiej kawiarni. Przy fortepianie umilał nastrój dość wiekowy pianista. Ładnie muzykował, ale zdecydowanie za głośno. Może słabo siebie słyszał? Niemniej nie dał gościom rozmawiać. Wreszcie zrobił sobie przerwę i przechodząc, mijał nasz stolik. Uśmiechnąłem się do niego i pokiwałem głową na znak, jak cieszy mnie ta pauza. On zatrzymał się i wyciągnął rękę. Staram się być elegancki wobec starszych, więc wstałem i przywitałem się.

– Pan mnie sobie nie przypomina, panie Krzysztofie?

Zawsze ten sam problem. Najbezpieczniej odpowiedzieć prawdę.

– No, szczerze mówiąc, nie za bardzo.

– A ja w życiu nie zapomnę! Zabrał mnie pan kiedyś swoim autem do Gdańska. Takiej szaleńczej jazdy nigdy nie przeżyłem!

– Doprawdy? A z jakiej okazji pana wiozłem?

– Kiedyś akompaniowałem. Na występ jechaliśmy. Ale mógł pan mnie absolutnie nie zapamiętać, bo ja wtedy jeszcze taki nieletni szczawik byłem...

Milutko, kiedy co jakiś czas ktoś dyskretnie przypomina mi o roczniku. Tak jak kiedyś policjant z nieoznakowanego radiowozu:

– Już z dziesięć kilometrów za panem gonimy i myślimy sobie, co to tam za Hamilton za kierownicą? A tu, proszę, starszy człowiek.

Wyjazd „siódemką” z Warszawy na północ nie jest jakoś orgiastycznie fascynujący. Po bokach głównie pudełka domków jednorodzinnych z czasów komuny, a wśród nich jeszcze starsze: niemiejskie, niewiejskie. Nad dachami żeglują po niebie stada gołębi. Tutaj jeszcze niekiedy hoduje się je dla przyjemności. Na czym polega ta przyjemność, pozostanie dla mnie zagadką.

Ludzie nie przepadają za gołębiami. Kojarzą się z obsrywaniem pomników i tyle z nich pożytku. Pamiętam starą amerykańską komedię, gdzie był ogromny pomnik gołębia, na który sfruwali i siadali sławni ludzie. A pomnik co jakiś czas wywalał na ziemię gigantyczną kupę. Pomyślałem sobie, że to trochę niekonsekwentne w swojej przewrotności. Chociaż trudno, żeby w amerykańskim filmie Abraham Lincoln ściągał pantalony na monumencie gołębia.

Ale potrafię też o gołębiach cieplej, z sercem. Gołębim sercem. Niedawno wizerunek ptaka jakoś mi się ocieplił, kiedy przeczytałem, że naziści po zajęciu terenów Polski eksterminowali gołębie pocztowe, w obawie przed wykorzystaniem ich dla konspiracji. Czyli skrzydlatym pracownikom poczty polskiej też się dostało. Współczuję.

Ruszamy w dzień poprzedzający tak zwany Wielki Weekend Majowy. W tym roku to czwartek trzydziestego kwietnia. Trudno. Idealnie, gdyby to był wtorek. Wtedy do poniedziałku legalnie kraj miałby wolne. Gigantyczny wielokilometrowy korek drogowy sięga po horyzont, wszyscy go przewidzieli i nikt nie zrezygnował, bo stanowi element rytuału wielkoweekendowego. Za kilka dni będziemy identycznie wracać do domów, być może w sąsiedztwie tych samych samochodów.

ŁOMIANKI Żółwim truchtem mija się Łomianki. Od strony szosy prezentują się dość marnie. W głębi są ciekawsze, a nawet miejscami ładne, jak choćby w dzielnicy Dąbrowa. Mam słabość do Łomianek, bo regularnie spędzam tam piątkowe wieczory z przyjaciółmi. Na ogół miłe, bo dużo przyjemniej kłócić się o politykę przy winku i przekąsce niż na przykład w tramwaju lub (najgorsza opcja) w Sejmie.

Zresztą dawno temu, gdzieś koło 1982, mieszkaliśmy z Elą przez rok w Łomiankach. Warunki mieliśmy… hmm, Spartanie uznaliby je za trochę zbyt spartańskie. Niemniej posiadaliśmy telefon. Był, a jakże, ale na korbkę. Zakręcało się nią energicznie i odzywała się telefonistka z łomiankowskiej centrali. Podawało się jej żądany numer i łączyła, spinając odpowiednie przewody.

W tamtym czasie zdarzyło mi się płynąć raz słynnym „Stefanem Batorym” i zapragnąłem zatelefonować do Eli. Transatlantyk połączył się z centralą Gdynia-Radio, Gdynia przełączyła na Warszawę, Warszawa przerzuciła łącze na Łomianki i na tym koniec. Łomianek nie dało się wywołać. W tamtych czasach XX wiek kończył się gdzieś w okolicy Parku na Młocinach.

Dziewczyny z centralki były zresztą sympatyczne i niekiedy pogawędki z nimi trwały dłużej niż zamawiana rozmowa. Kiedyś nawet odwiedziłem tę centralę i przyjrzałem się technice: spory panel zapełniały rzędy blaszek z numerami. Kiedy ktoś dzwonił do centrali, blaszka opadała. Ale kilka blaszek było zaklejonych plastrem.

– A te plastry to po co?

– No, wie pan... Niektórzy abonenci zachowują się niekulturalnie. Chamstwo po prostu. To się zalepia im blaszki i po rozmowach.

Niedługo potem właściciele wypowiedzieli nam lokal. Z dnia na dzień i to mało kulturalnie. Cóż... Kiedy już byliśmy spakowani, z łzą w oku zakręciłem korbką, żeby pożegnać dziewczyny z centrali. Ale coś mi wpadło do głowy.

– Pani Magdo, ustalmy proszę, że panią strasznie obraziłem przez telefon. I wszystkie koleżanki z centrali też.

– Ale co się stało?

– Chodzi o to, żebyście zalepili mi blaszkę plastrem. Ale tak na dłużej.

Ustaliliśmy zestaw inwektyw i pani Magda obiecała, że za coś takiego to plaster powisi jak u recydywisty. Podziękowałem serdecznie.

Zdałem mieszkanie właścicielom już jakiś taki spokojniejszy.

MODLIN Przejeżdżając mostem na Wiśle, mijamy po prawej Modlin. To jedna z największych twierdz w Europie. O zbudowaniu jej zdecydował Napoleon Bonaparte. Jako geniusz wojny dość szybko się zorientował, że miejsce u zbiegu trzech rzek (Wisły, Narwi i Wkry) jest tak zwanym punktem strategicznym i nie zaszkodzi go umocnić. Potem zapewne tam nocował.

W Polsce jest niezliczona ilość miejsc, gdzie podobno nocował Napoleon. Gdyby w te wszystkie „podobno” uwierzyć, to należałoby stwierdzić, że dorosły Napoleon mieszkał na stałe w Polsce i nigdzie się stąd nie ruszał. Inna sprawa, że Napoleon lubił sobie pospać. Zresztą już na jego portretach widać, że nawet w dzień chodził w śpioszkach.

Z mostu szczególnie malowniczo prezentują się ruiny spichlerza na wyspie. Spory był. Ale też i w dobrych momentach w twierdzy siedziało dwadzieścia tysięcy żołnierzy, a każdy niekiedy chciał coś zjeść. Więc żeby był chleb na śniadanie, wychodziła tona zboża dziennie.

W Modlinie jest budynek koszarowy, który ma prawie dwa tysiące trzysta metrów bieżących, zatem jest najdłuższym obiektem mieszkalnym w Europie. (Swoją drogą, nie zazdroszczę sprzątaczce). Kompleks posiada też śliczny obiekt okrągły, przypominający renesansowy zameczek, a będący Wieżą Wodną. Stąd pobierano wodę zarówno zimną (do prysznica rekruta), jak również ogrzewaną w wewnętrznym piecu (do wanny oficerskiej, czasem wieloosobowej i koedukacyjnej).

Nieopodal głównego kompleksu twierdzy stoi klub garnizonowy, dawniej kasyno oficerskie. Pałacyk z początku XX wieku, a więc budowy rosyjskiej. Z zewnątrz neogotycki miejscami, raczej eklektyczny i właściwie bez wyrazu, ale za to w środku… Niewiele jest w Polsce pałaców, prezentujących się tak bogato i kunsztownie. I to było logiczne: oficerowie zażywali życia nie przed pałacem, tylko wewnątrz. Sztukaterie, rzeźby, stiuki, balustrady rozległych schodów, kandelabry, balkony… Warto się poczuć na chwilę choćby sztabsleutnantem z tamtej epoki. Twierdza na początku stulecia nie była zaopatrzona w zasilanie elektryczne ale kasyno je miało. Agregat prądotwórczy był. Nowość wówczas. A kto bogatemu zabroni? Jaśniej było po prostu, a i w ten sposób łatwiej rozpoznać swój kieliszek i swoją damę, co miało dla nich zapewne jakieś znaczenie, przynajmniej na początku zabawy. Pomieszczenia posiadały nawet własną klimatyzację. Dość prymitywną w porównaniu z dzisiejszymi, ale była. I też trudno się dziwić – rosyjscy oficerowie pijali tęgo, kurzyło się im mocno z głów i gdzieś ten kurz musiał się ulatniać.

Obecnie wnętrza są w remoncie – ponoć pieczołowitym. Oby, bo warto.

Nie zawsze odnawiano tak misternie. Przed laty występowałem tam z kolegami i miałem okazję przyjrzeć się wnętrzu. Szczególną moją uwagę zwróciły drzwi i futryny. Otóż w obiektach wojskowych panuje odwieczna zasada, że trzeba je regularnie odświeżać, żeby wyglądały schludnie. Toteż co roku elementy drewniane pokrywało się nową farbą – nie usuwając poprzedniej, bo tak łatwiej. I na ogół w kolejnych latach były to farby innego koloru. (Najtańsze u dostawcy). Toteż jeśli ktoś przypadkiem te powierzchnie odłupał, to można było obliczyć liczbę roczników wojska, które tam przebywało. Identycznie, jak po słojach pnia można policzyć wiek drzewa. Oczywiście z każdym rokiem na skutek dokładania warstw drzwi zamykały się z coraz większym trudem. Kiedy tam byłem, już wcale się nie zamykały.

A tak na marginesie – nasz występ w tym miejscu pamiętam jako nieco osobliwy. Jeszcze z dwadzieścia sekund przed występem sala była zupełnie pusta. A to dla artysty nie jest specjalnie miłe. Ale potem wmaszerowały błyskawicznie dwie kompanie rekruta i już był ful (Oddziały Szybkiego Reagowania?).

A kiedy po zakończeniu wymykaliśmy się do busa, na placu przed kasynem trwała zbiórka widzów. Dowódca kątem oka (skrzywienie zawodowe) spostrzegł nas z bagażami i chcąc jakoś skomplementować, ryknął do formacji:

– Baaaczność!! O! I tak ma wyglądać kabaret!!! Jasne?!!

ZAKROCZYM Po lewej stronie mostu leży Zakroczym. Senne miasteczko z ogromnym – jak na swoje potrzeby – rynkiem i nastrojowym piętnastowiecznym kościołem na wysokiej skarpie wiślanej. W ściany kościoła wmurowane są szwedzkie kule armatnie. Nie do końca wiadomo po co. Może jako pamiątka, że nie wszystko zabrali, ale też coś w zamian zostawili?

Byłem w Zakroczymiu na koloniach letnich na początku lat sześćdziesiątych. Co dzień wychodziliśmy „na miasto”, stąd miałem okazję widzieć, jak się żyło w Polsce w dziewiętnastym wieku. Wszędzie pachniało końmi, tubylczątka biegały boso i grały w coś hufnalami, czyli gwoźdźmi do podków. Atrakcją niedzieli była komunia i lody z drewnianej budy. Lody były smaczniejsze.

Tu na Wiśle pod koniec lat sześćdziesiątych kręcono legendarną komedię Rejs. Opowiadał mi kiedyś o tym zmarły już wspaniały artysta i kolega Jerzy Dobrowolski. Widzimy go tylko w pierwszej scenie, choć brał udział w całym filmie. Reszta jego roli wylądowała w koszu cenzora.

Otóż w filmie jest postać Poety – to ten drobny, potargany młodzieniec w garniturze, niezbyt wyraźnie mówiący. Opowiadał pan Jerzy:

„Ogłosiliśmy w prasie nabór amatorów do tego filmu w nadziei, że zgłoszą się jakieś oryginały. I tak też się stało. Między innymi pojawił się przed komisją chłopiec, który umiał bełkotać, szepcząc. A nie każdy tak potrafi. Zapytaliśmy, jak się chce zaprezentować.

– Zaszeeaam...

– Proszę?

– No…zaszeewaam...

– Aha, zaśpiewa pan. Świetnie. A jaką piosenkę?

– Miisziiipyyy....Miszyszyiii....

– Aha, „Missisipi”. No to prosimy bardzo.

Po chwili usłyszeliśmy bulgoczący syk:

– Miiiszyyypiii... Oooo... Miszszypii...

Został przyjęty jednogłośnie. I też od razu otrzymał przezwisko „Missisipi”. Postać Missisipiego pięknie rozwijała się przed kamerą, a i prywatnie okazał się całkiem interesujący. Był bowiem Missisipi piekielnie ambitny i na skutek tego można było go na te ambicje rozmaicie naciągać. Kiedyś zacumowaliśmy w Zakroczymiu (!). Statek „Neptun” (który naprawdę nazywał się „Feliks Dzierżyński”) nie dobił do samego brzegu, tylko jakieś piętnaście metrów dalej, a na ląd przedostawało się łódką. Staliśmy kiedyś ze Staśkiem (Tymem) i Missisipim koło tych lin cumowniczych i nagle Stasiek mówi:

– Missisipi? Ale po tej linie na brzeg to byś nie dał rady.

– Jaa?... Zauszeesz chyaa. O czo zaaad?

– O co? No o pół litra.

– No to paczcze...

Missisipi chwycił rękami linę, zahaczył się nogami i zaczął powoli pełznąć w kierunku brzegu. Brak kondycji nadrabiał adrenaliną, no bo te pół litra... Szło mu nawet nieźle, ale gdy był w połowie drogi, Stasiek oświadczył:

– Missisipi! Żartowałem z tym zakładem. Daj spokój, przecież to jest za łatwe na pół litra.

– Taaa?... no to czo yy mee w uja roojsz? Kuua...

I zaczął pełznąć z powrotem w stronę burty. Ale kiedy miał już tylko parę metrów, Stasiek znów zmienił zdanie.

– Dobra! Jak ci tak zależy, to niech będzie o te pół litra.

W Missisipiego wstąpiła nowa energia i znów zaczął pełznąć po linie w kierunku brzegu. Ale niewiele już mu tej energii zostało, więc parę metrów przed brzegiem odnóża odmówiły mu posłuszeństwa i zwalił się do wody.

W ten sposób odkryliśmy taką ciekawostkę geograficzną, że pod Zakroczymiem Missisipi wpada do Wisły.

No cóż, tak mistrzowie budowali pointy. Jerzy Dobrowolski był naszym guru, jego postrzeganie rzeczywistości i umiejętność błyskawicznego skrótu była dla nas ideałem. Miałem zaszczyt być jego młodszym kolegą, choć do końca mówiliśmy sobie: „pan”. Bo tak było ładniej. Z szacunku, nie dla jaj, jak teraz w telewizji.

Przez kilka lat jeździliśmy po kraju z występami. Miałem przyjemność go wozić, gdyż jego łada „nie dojeżdżała do Krakowa”.

– Jak to: „nie dojeżdża do Krakowa”?

– Normalnie. Nie dojeżdża. Trzy razy próbowałem i nic.

Przed wyjazdem zawsze telefonował, że już schodzi na dół. Kiedyś odebrała telefon Ela, powiedziała „Słucham?”, a potem parsknęła śmiechem. Domyśliłem się, że to pan Jerzy. Tylko co można powiedzieć w pierwszym słowie, żeby rozśmieszyć? Spytałem o to Elę.

– Podnoszę słuchawkę, mówię: „Słucham?” i słyszę: „Pan Krzysztof?”.

Czyli najprościej.

Wspomnę jeszcze później o panu Jerzym, zresztą z największą ochotą.

Ale wróćmy na siódemkę. Już drugie pokolenie stara się wybudować tu ekspresówkę, ale wciąż jeszcze sto kilometrów do zrobienia. Za to krajobraz jest o tyle urozmaicony, że po obu stronach kompletnie inny. Z jednej płaszczyzna mazowiecka, opiewana przez poetów i wprzęgnięta w nuty Wielkiego Fryderyka, ale nie oszukujmy się, zabójczo nudna. Z drugiej zaś strony drogi – tam, gdzie ma być autostrada – dominuje krajobraz pustynny. Wszelka roślinność już usunięta, spychacze wyrównały piach i niedługo fachowcy zabiorą się za projekt.

Co jakiś czas jazdę utrudniają miasteczka lub duże wsie. Obowiązują tam ograniczenia prędkości, choć chciałoby się prędkość maksymalnie zwiększyć, żeby jak najkrócej oglądać tę zabudowę. Miejscowości owe muszą być brzydkie, bo cierpią na „przelotówkę”. O tym, co ma stać przy szosie, decyduje kolejność odśnieżania. Mleczarnia musi być przy jezdni, bo mleko nie może czekać. A widzieliście kiedyś ładną mleczarnię? Z malowniczą betonową rampą z przodu? No, właśnie. Remiza straży musi być przy drodze, bo strażak również nie może czekać. Zwłaszcza jak się coś ważnego pali. Na przykład mleczarnia. Remizy także nie powalają urodą, zwłaszcza te wykonane społecznie. Tu już nikt nie ocenia, czy ładne, skoro za darmo. Ośrodek zdrowia też wskazane, żeby leżał przy głównej. Chory szybciej dojedzie i dowie się, że pierwszy wolny numerek jest w połowie lutego przyszłego roku. Kościół oczywiście stoi najchętniej przy drodze, ale zawsze trochę cofnięty w głąb. Chodzi o plac manewrowy dla ślubów i pogrzebów. Nie może formacja – obojętne, czy to kondukt, czy korowód – z progu świątyni od razu włazić pod koła. Chociaż z drugiej strony napędzałoby to koniunkturę: kondukt wpada pod koła, są następne pogrzeby, naturalnie potem wdowcy szukają partnerek, będą następne śluby, a po nich chrzciny, komunie... Perpetuum mobile (to o tych mobilach uczestniczących w wypadku).

W małych miejscowościach (i w ogóle w żadnych) przy szosie nie ma pięknych, prywatnych domów. Budują je zamożni ludzie nie po to, żeby mieć hałas za progiem przez całą dobę i od czasu do czasu tira w jadalni. Przy szosie mieszka biedota, a biedota nie odnawia, bo nie ma za co. Z rzadka przy drodze trafia się sklep spożywczy, ale tam z kolei zwykle obowiązuje zakaz zatrzymywania się. Dlaczego? A bo się zatrzymywali, żeby coś kupić. Niedługo zakazy zatrzymywania się będą na stacjach benzynowych.

DŁUŻNIEWO Gdzieś koło siedemdziesiątego kilometra jest zajazd Dłużniewo. Zawsze był, odkąd pamiętam. W starym dworku. Co parę lat właściciele go odmalowywali, ale zawsze z taką intencją, żeby wyglądał gorzej niż poprzednio. Jakiś w tym cel zapewne mieli. Żeby się rzucał w oczy? Ostatnio wygląda jeszcze paskudniej, bo dobudowali nowe skrzydło. Chociaż nie, to nie jest skrzydło. „Skrzydło” to słowo poetyckie. Dobudowali narośl. Ale mimo to czasami się tam zatrzymuję. Z sentymentu. Tam bowiem kiedyś, podczas Czarnej Nocy Stanu Wojennego, usłyszałem najpiękniejszą w swoim bogatym życiu gastronomicznym ripostę kelnera. Zaopatrzenie w tamtych latach zupełnie nie istniało, więc gdy poprosiłem kelnera o kartę, spojrzał na mnie troskliwie i powiedział:

– A po co? Jest tylko mielony i kotlet po myśliwsku.

– A co to jest ten kotlet po myśliwsku?

Kelner zamyślił się i odpowiedział:

– Hmm, już nie ma.

Nie chciało mu się opowiadać. Rozumiem człowieka.

MŁAWA Przy obwodnicy Mławy od mojej wczesnej młodości ktoś budował dom cygański. Wolno budował, bo skończył niedawno. Architektura cygańska (nawet nie romska) wyraża wolność. Wolność od wszelkich zasad architektury. Ale jeśli już mam oglądać socjalistyczne domki-pudełka po butach, to wolę cygańskość. Ostatnio domek pod Mławą był w kolorze buraka pastewnego. Moim zdaniem za skromnie. Fiolet? Cytrynka? Coś odblaskowego?

Widoki z szosy są tak nudne, że byle co wzbudza emocje. Przed laty na zakręcie była wielka ferma gęsi. Ogrodzony, ruchliwy tłum białego morza sięgał nieomal po horyzont. W tym miejscu mieliśmy stały ulubiony żart:

– Popatrz! Dwie dokupili.

Żal mi drobiu. Niedawno dowiedziałem się, że jest rodzaj gęsi, zwany „owsianą”. Nazwa stąd, że ostatnie dwa tygodnie życia karmi się je tylko owsem, żeby mięso było smaczniejsze. Wyobraźmy sobie to przerażenie gęsi:

– Dziewczyny!! Owies nam dali! No to już końcówa!

W czasach PRL-u ogromne ilości gęsi eksportowaliśmy do NRD. Z uwagi na koszty ktoś wpadł na pomysł, żeby po prostu przeganiać je stadnie z PGR-ów przez przejścia graniczne. Ale ptactwu ścierały się łapy podczas tak długiej wędrówki i to po twardym. Więc przed wymarszem każdej gęsi zanurzano łapy w ciepłej smole i dopiero zaopatrzone w takie „obuwie” wytrzymywały podróż. Pewnie w NRD nazywano je „czarnonóżkami” (Schwarzeschue Gans). Zapewne Niemcom trafiły w gust, bo obuwie podobne do wojskowego.

W 1939 roku niedaleko za Mławą była granica między Polską a Rzeszą. Tu rozegrała się pierwsza bitwa kampanii wrześniowej. Koło szosy, przy stacji benzynowej stoi jeszcze bunkier przygraniczny. Obok postawiono stary czołg T-34, który nie mógł mieć nic wspólnego z tymi wydarzeniami, bo w 1939 ten typ jeszcze nie istniał. Ale co z tego: „Historyczne, to niech sobie stoi”. Polacy traktują historię przychylnie, ale bez przesady.

Była w kraju sieć stacji benzynowych „Huzar” (na E7 też), która w znaku logo miała charakterystyczną sylwetkę... husarza. Kiedyś mijałem ją z kolegą.

– Spójrz, przecież „huzar” i „husarz” to zupełnie coś innego. Inna formacja, inne czasy, nawet kraj inny.

– No i właściwie co z tego? – usłyszałem.

Najsmutniejsze, że musiałem mu odpowiedzieć, że nic.

SZYLDAK Tuż przy starej szosie, stoi wśród wielkich drzew neorenesansowy dziewiętnastowieczny pałacyk. Zgrabniutki, ale niemiłosiernie zapuszczony. Ruina za chwilę. Szkoda go po prostu. Nie lubię smutnych końców ładnych zabytków. Tym bardziej że już przeżył jedną ponurą historię. Ostatniego właściciela wojacy Armii Czerwonej zastrzelili w progu na Zdrastwujtie!, gdyż zapragnął poddać się honorowo, w swoim mundurze oficera Wehrmachtu. Pewnie w piżamie też by dostał, ale później.

Gdzieś pod koniec lat siedemdziesiątych mieszkaliśmy w Szyldaku, w hotelu pracowniczym. Kręciliśmy program rozrywkowy dla telewizyjnego „Studia 2” w skansenie na brzegu Olsztynka. Poubierano nas w ludowe stroje. Ale scenariusz był szczątkowy, można powiedzieć, że nie istniał. Reżyser (bodaj Feridun Erol) biegał rozpaczliwie po terenie i zachęcał, żeby improwizować. Kiedy reżyser mówi: „Róbcie COŚ!”, to może oznaczać, że stracił panowanie nad sytuacją. Więc kombinowaliśmy. Stefek Friedmann znalazł w wozie technicznym oliwiarkę. Podszedł z nią do kamerzystów i mówi:

– Kręćcie. Mam pomysł.

Więc zaczęli kręcić. Stefan zaś chodził po zaroślach i spryskiwał je olejem. Ktoś spytał:

– Co właściwie robisz?

– Skrzypy oliwię. Skrzypią, że nie można w nocy spać!

W innej scence jako wioskowy przygłup kłóciłem się przy studni z wiejską dziouchą. Zwracała uwagę urodą. Wybitną. Dziewczyna nazywała się Iza Schuetz. Za kilka lat stała się największą polską gwiazdą. Już pod nazwiskiem Trojanowska.

Po zdjęciach nasza dziesięcioosobowa ekipa urządziła skromny bankiecik w pokoju szyldackiego hoteliku. Z udziałem alkoholu i zimnej oranżady (pamiętam nazwisko miejscowego producenta tego napoju: Jurgen Goroncy). W pewnej chwili spostrzegliśmy, że towarzyszy nam około tysiąca wielkich much. Po sąsiedzku była stadnina koni, okno otwarte, wszystko jasne. To było stanowczo za dużo ryjów do tych flaszek, ale pojedynczo wytłuc tego (much, nie flaszek) nie było jak. Należało użyć sposobu. Pamiętacie bajkę o chłopcu z fletem, co wyprowadził szczury za miasto? Skorzystaliśmy z tego schematu: otworzyło się drzwi na korytarz, tam włączyło światło, a w pokoju zgasiło. Po chwili zobaczyliśmy coś, jak nalot na Drezno. Tysiąc much ociężale (końskie nie fruwają zwiewnie), bzycząc basem, wyleciało na korytarz w kierunku recepcji. Bo tam było ich miejsce (niech się najpierw zameldują!).

RESTAURACJA „MŁYN POD MARIASZKIEM” Urocze miejsce, faktycznie młyn, dla efektu koło ciągle przelewało wodę, platforma ze stolikami tuż nad małym rozlewiskiem. Rozkosznie. I bardzo smaczna zupa kurkowa. Tak było. Teraz, kiedy lata się ekspresówką, lokal znalazł się żałośnie na poboczu, czyli odludziu. Niedawno podjechałem – zamknięte. Pracują tylko w letnie weekendy. Sądzę, że jak odpalają raz na tydzień, to jakość siadła. I jakoś już mi tam nieśpieszno.

Ale kilka lat temu byliśmy z kolegą na obiedzie. Upał, pod parasolkami pełnia konsumenta. Spożywamy, ale coś nam mąci idyllę. A właściwie ktoś. Chłopiec, około cztery lata. Rozwrzeszczany, bezczelny potwór. Biegał między stolikami, jazgocząc w nieludzkich rejestrach, zaczepiał ludzi, kopał w krzesła. Zawsze byłem zdania, że dzieci powinny się rodzić już pięcioletnie, a i to tylko te grzeczne. Niestety natura obeszła się z nami brutalnie. Wkrótce potwór znalazł sobie nową zabawę – złapał gałązkę, moczył ją w stawiku a potem chlapał gości na tarasie. Rodzice, bądź opiekunowie, z nienaruszalnym spokojem chłeptali tymczasem browar, w przekonaniu, że bestia jest nie do opanowania. Po kolejnym hałaśliwym rajdzie szczeniaka wokół nas, mój kolega westchnął:

– Żeby tak gnój jeden wpadł do tej wody!

Nie minęło dziesięć sekund i gnój jeden wpadł do wody. Zamieszanie, wrzask. Za płytko było, żeby się utopił, ale na chwilę taka szansa mignęła. Opił się tylko stawu, jak jego starzy browaru. Ale proszę sobie wyobrazić, że pierwszym, który pobiegł go ratować, był ten mój kolega. Najwyraźniej poczuł się intencjonalnym sprawcą wypadku. Kolega zawodowo trudni się organizacją imprez estradowych, a nie jest to profesja dla ludzi o gołębich serduszkach. A jednak! Nie przytoczę jego nazwiska, bo rozeszłoby się w branży, że jest miękki, a to oznacza koniec kariery w tej specjalności. Zaś rodzice bestii zareagowali ospale. Nie jestem pewien, czy nie byli nawet nieco zawiedzeni, że się uratował. W każdym razie takie sprawiali wrażenie.

OSTRÓDA Słynna teraz z festiwalu disco polo. Ale i przedtem była dość znana. Tu na zamku rezydował komtur krzyżacki. Tuż po Grunwaldzie wojska polskie dogoniły w mieście uciekinierów z bitwy i urządziły im rzeź. Widząc to, mieszczanie rozsądnie złożyli hołd Jagielle. Sytuacja powtórzyła się prawie identycznie po dwustu latach, tylko odbiorcami hołdu byli Szwedzi. W 1807 na zamku mieszkał Napoleon Bonaparte (uprzedzałem!). Jest w Wersalu obraz przedstawiający hołd mieszkańców Ostródy złożony cesarzowi. Jeśli dodam, że na rynku była fontanna Trzech Cesarzy, a nad jeziorem stoi Wieża Bismarcka, śmiało można stwierdzić, że mieszkańcy Ostródy prowadzili hołdowniczy tryb życia. Może i dlatego miasto tak się ładnie rozwijało.

Z tą Wieżą Bismarcka to akurat specjalnie się nie wysilili, bo Wieże Bismarcka stawiano w Rzeszy wszędzie. Nawet w obecnych granicach Polski jest ich kilkanaście. Wieże te służyły rozpalaniu ognisk na szczycie w rozmaite święta oraz kontemplowaniu widoków. Czyli niczemu konkretnemu i już choćby za to warto je podziwiać.

Niemcy wielbili Bismarcka, bo Otto von zjednoczył i postawił na nogi ich kraj. Wiem, był polakożercą i nieładnie pisać o nim dobrze. Ale też był francuzożercą, austriakożercą, węgrożercą a nawet daniożercą. Najkrócej mówiąc – nie kochał sąsiadów. Całość uczuć wlał w swój kraj i taką postawę niekiedy skrótowo nazywamy patriotyzmem. Owszem, trochę przesadzał. Nielekko obchodził się z wrogami, ale też wychował się w Prusach, a to był nielekki kraj do życia. Ktoś zgrabnie ujął, że „Prusy to nie był kraj, który posiadał armię, tylko armia, która posiadała kraj”. W szczytowym momencie niewiele ponad trzymilionowe Prusy miały dwustutysięczną armię. Takich proporcji w historii nie osiągnął nikt. Nawet Rzymianie czy Sowieci w Wielkiej Ojczyźnianej. Po prostu każdy, kto nadawał się do wojska, trafiał do wojska. Fryderyk Pruski miał nawet swoją Wielką Gwardię, której członkowie musieli mieć powyżej stu dziewięćdziesięciu pięciu centymetrów wzrostu. Czyli każdego, kto schylał się w drzwiach, brali w szeregi. Czy chciał, czy nie. A zazwyczaj chciał, bo cywile byli traktowani jeszcze gorzej niż rekruci.

Nie każdy wie, że równy krok w formacji (czyli hańba dla wolnych ludzi) to też specjalność pruska. Wprawdzie wcześniej wojsko też starało się chodzić w miarę równo, ale nigdy za łamanie kroku nie rozstrzeliwano. A tam, owszem. Na absolutny szczyt militaryzacji wspiął kraj Fryderyk II Wielki. Co dziwne, był bardzo precyzyjnie wykształcony oraz (uwaga!) mówił i pisał – a pisał dużo i niegłupio – wyłącznie po francusku. Niemiecki znał, ale nie narzucał się z tym. Właściwie szkoda, bo czego by nie powiedzieć o pięknym języku Goethego, to do komend wojskowych nadaje się idealnie.

KAMIENIEC Kilka kilometrów na zachód od Ostródy leży Kamieniec. Naprawdę najdłużej na ziemiach polskich mieszkał Bonaparte w tutejszym pałacu. Prawie miesiąc, ale nie dłużyło mu się zapewne, bo miał u boku Marię Walewską. Hmm... Czasami u boku, niekiedy poniżej, bywało, że powyżej, albo jeszcze zgoła inaczej... Wiadomo, Francuz.

Pałac w Kamieńcu zwano Wschodniopruskim Wersalem, gdyż był największy i najwykwintniejszy w całym landzie. Tutejsze arcydzieło baroku. W 1718 roku pozwolenie na budowę pałacu wydał król Fryderyk Wilhelm I. No i proszę! Mówi się, że u nas panuje biurokracja, a tam wtedy pozwolenia na budowę wydawał osobiście król! Władca obwarował jednak zezwolenie (tzw. warunki zabudowy, czyli wuzetka) warunkiem, że jedno skrzydło pałacu będzie do stałej i wyłącznej dyspozycji króla. Dokładnie to ten fragment edyktu brzmiał, cytuję: „Aha! Ale skrzydełko dla mnie!”. W ramach rekompensaty zezwolił w majestacie łaski swojej zmienić nazwę miejscowości z Habersdorf (Owsiana Wieś) na Finckenstein, co było miłym gestem wobec właściciela wsi i pałacu, bo właśnie tak się nazywał. Ten akt hojności nie kosztował go zbyt wiele (nic), a za to miał stałe zakwaterowanie w podróżach z Berlina do Królewca.

I w tym to właśnie skrzydełku Napoleon i Walewska...

W latach trzydziestych ubiegłego wieku amerykańska wytwórnia filmowa Metro-Goldwyn-Mayer postanowiła nakręcić w pałacowych wnętrzach część filmu Pani Walewska z Gretą Garbo. Podczas negocjacji ordynat Finckenstein został zaproszony do berlińskiego studia, żeby zobaczył, jak wygląda plan filmowy. To pomogło mu podjąć decyzję: „Sorry. Nie u mnie. Za żadne pieniądze!”. W rezultacie wnętrza wykonał scenograf w Hollywood i wyszło taniej.

Pruski Wersal szczęśliwie ominął produkcję filmową oraz przetrwał drugą wojnę, ale nie oparł się szabrownikom. Ci ostatni w kolejce zdecydowali się zatrzeć ślady kradzieży spaleniem całości. Typowe. Stan obecny odrobinkę przypomina stan pałacu po pierwszym miesiącu budowy. Już (jeszcze) coś tam wystaje z ziemi.

Między Ostródą a Elblągiem warto zboczyć kilka kilometrów na lewo. Najwygodniej do Buczyńca, ewentualnie miejscowości Całuny. W połowie XIX wieku król pruski Fryderyk Wilhelm IV postanowił połączyć kanałem centrum jezior mazurskich z Bałtykiem. Niewiele było z tego pożytku komunikacyjnego, bo za chwilę rozwinęła się kolej, ale jak Wilhelm chciał połączyć, to połączył, bo był władcą. Zadania podjął się pruski inżynier Steenke. A problem był niełatwy, gdyż różnica poziomów lustra wody wynosiła ponad sto metrów. Gdyby użyć tradycyjnych śluz, to należałoby ich zbudować ponad trzydzieści, a to już trochę wystawało ponad budżet. Skorzystał więc z innej metody (podpatrzył u amerykanów) i skonstruował pięć suchych pochylni, gdzie po szynach transportowano statki na specjalnych platformach. W dodatku napęd był tani, bo wykorzystał różnicę poziomów wody, która ciurkając z wyższej części kanału do niższej, napędzała kołowroty ciągnące klientów. To cwaniaczek, czyż nie? Pochylnie Kanału Elbląskiego w XXI wieku uznano za „pomnik historii”, a w plebiscycie „Rzeczpospolitej” za jeden z siedmiu cudów Polski. A jakimż to cudem? A takim, że jeśli zechcecie obejrzeć statki sunące łąką wśród traw (i to ukośnie), to zapraszam. Niekiedy na jednej pochylni pokonują prawie dwadzieścia pięć metrów wysokości (siedem pięter budynku, bądź co bądź).

Gdyby było to w Stanach Zjednoczonych, to już gdzieś koło Łomianek postawiliby tablice reklamowe „Tylko 124 mile do światowego cudu techniki!!!”. A u nas o tych pochylniach wie mało kto.

Na marginesie dodam, że budowa całego kanału z pochylniami była droższa od wieży Eiffla. Czyli sporo. A może po prostu wieża Eiffla była tańsza, niż wygląda?

MALBORK Zamek w Malborku byłby jednym z najwspanialszych polskich zabytków, gdyby nie ci cholerni Krzyżacy. Ale niestety to oni go postawili i w dodatku dla siebie. Zaczęli w XIII wieku i tak im ładnie poszło, że już w 1309 roku przenieśli tu z Wenecji siedzibę Wielkiego Mistrza Zakonu Szpitalników Najświętszej Marii Panny z Wenecji. Osobiście nie przenosiłbym się z Wenecji nad Nogat, ale to nie moja sprawa. Zbudowali największy na świecie ceglany kompleks zamkowo-obronny. Zważywszy, że przeciętnie mieszkało tam czterdziestu zakonników (jakoś mało, prawda?), można zaryzykować twierdzenie, że zaplanowali trochę na wyrost. Oczywiście wielki mistrz miewał sporo gości (odwiedził go nawet Kazimierz Wielki – pewnie chcieli porównać się wzrostem), ale i tak zakonnicy borykali się z irytującym nadmetrażem. Na ten przykład do toalety biegło się sześćdziesięciometrowym krużgankiem. I to tylko w ostatnim etapie. Bo jeśli ktoś poczuł wolę w Jadalni Niższej (a mógł), miał do pokonania już około trzystu metrów, co pozwala przypuszczać, że nie zawsze kończyło się to wiktorią. Prościej mówiąc: powierzchni mieli do zesrania. Tytułem ciekawostki – pomieszczenie toaletowe zwano „gdaniskiem”, co wywoływało zabawne nieporozumienia, jeśli ktoś niewyraźnie mówił albo słabo słyszał. W ekstremalnych przypadkach potrzebujący biegł do Gdańska, a to kilkadziesiąt kilometrów; bywało, że i po śniegu.

Za czasów krzyżackich zamek nigdy nie został zdobyty, ale za to sprzedany za długi. Sprawa tak się miała, że zakon zalegał mocno z żołdem dla najemników, aż ci się wkurzyli i dowódca wojsk do wynajęcia (Czech, niejaki Czerwonka) sprzedał zamek Kazimierzowi Jagiellończykowi za 660 kilo złota. Inaczej mówiąc, Malbork został zdobyty postępowaniem komorniczym. I w ten to mało chwalebny sposób Krzyżacy opuścili na zawsze siedzibę, która od tej pory stała się rezydencją królów Polski. Ale też nie na zawsze, tylko do rozbiorów.

W 1772 roku wkroczyli na obiekt Prusacy i momentalnie poradzili sobie z bogactwem metrażu. Większość przeznaczyli na koszary, jadalnię na ujeżdżalnię koni, dormitoria na lazaret, zaś apartamenty Wielkiego Mistrza na fabrykę tkanin (założę się, że mundurowych). Podczas kampanii napoleońskiej na zamku urządzono szpital i nocował tu (jakżeby inaczej) Cesarz Bonaparte. (Ten to by tylko spał!).

Potem w XIX wieku Prusacy postanowili zrekonstruować wszystko, co zniszczyli parę lat wcześniej. Ale szło im słabo. Wieże odbudowali nie tam, gdzie niegdyś stały, kilka pominięto w ogóle, pojawiły się nowe dobudówki w zaskakujących stylach, a kopuły wzniesiono tam, gdzie ich nigdy przedtem nie było. Krótko mówiąc: pogubili się. Zupełnie nie jak Niemcy. Tak to potwierdza się, że dużo bardziej ochoczo odbudowuje się po wrogu niż po samym sobie.

I w takim to stanie ujrzeli zamek czerwonoarmiści w 1945 roku. Wrodzone poczucie estetyki nie pozwoliło im patrzeć zbyt długo na tę kakofonię stylów, toteż zbombardowali zamek, zwłaszcza najbrzydsze jego fragmenty, a tylko z takich wówczas się składał. Przyświecało im przy tym zdrowe założenie, że jeżeli coś zbudowano źle, to należy to zburzyć i odbudować jeszcze raz, a dobrze. I najlepiej, jeśli zrobi to ktoś inny. Zaszczytna ta misja przypadła Polsce Ludowej, która wywiązała się z tego znakomicie. Nawet najstarsi Niemcy przybywający tu autokarami muszą przyznać, że obiekt wygląda jak za Krzyżaka, a nawet sporo lepiej. Sprawia wrażenie znacznie bardziej srogie niż niegdyś i jest dużo trudniejszy do zdobycia, o czym mogli się przekonać ci, którzy próbowali wtargnąć do wnętrza bez biletu.

Zwiedzałem Malbork latem. Zamek na miarę tych nad Loarą czy Neuschwansteinu, a jednak parkingi prawie puste. Może niepotrzebnie się wstydzimy, że krzyżacki, bo przecież prawie cały zbudowaliśmy sami po wojnie.

Za to podgrodzie ożywa. Właśnie obok budują galerię handlową. Pewnie będzie się nazywała „Grunwald”. Już wyobraźnią wybiegam naprzód i widzę reklamy w witrynach: „Tanie środki piorące z Niemiec!”.

Omińmy teraz obwodnicą Trójmiasto, bo i tak wrócimy tam niebawem, i wjedźmy na Półwysep Helski.

PÓŁWYSEP HELSKI

Wakacje to zawsze był półwysep. Począwszy od tych najdawniejszych, czarno-białych migawek pamięci. Fotografie wtedy miały obowiązkowo białe ramki i frymuśnie wykwintne oząbkowanie na brzegach. Najstarsze wspomnienia więc też mam oząbkowane. Oczywiście było to oząbkowanie mleczne.

JASTARNIA Najwcześniej była Jastarnia. Z mamą. Pokoik w chatce rybackiej, od zatoki. Zresztą ta chałupka jeszcze stoi. Może „stoi” to za mocno powiedziane. Waha się. Czy się rozpaść jutro rano, czy jeszcze dziś wieczorem.

CHAŁUPY Potem Chałupy i pierwsze samodzielne wakacje szesnastolatka. Rezydowaliśmy z kolegą Romanem w „Trendel House”. Obiekt ten zasługuje na osobny opis. Jeśli pochodził sprzed wojny, to niegdyś mógł być kurnikiem (Huhnerstall). Choć dużo bardziej prawdopodobne, że pan Trendel, korzystając z wojennych zniszczeń, pozbierał w okolicy trochę luźnych cegieł i ułożył w kilka, na szczęście stykających się ze sobą, ścianek. Znalazł nawet gdzieś drzwi i wkomponował je prawie pionowo, zupełnie jak w prawdziwych domach. Całość nie była zbyt wysoka, gdzieś tak około metr sześćdziesiąt, ale pan Trendel był niższy, więc mu wystarczało. Szczególną atrakcją rezydencji było to, że stała jakieś cztery metry od torów kolejowych. Dokładnie tam, gdzie kończyły się kamienie z nasypu.

Standard i położenie sprawiały, że pan Trendel nie wynajmował drogo. Ale i to wystarczało mu na wyżywienie i rozrywki, zresztą w obu tych wypadkach był to alkohol. Więcej, stać go było nawet na utrzymanie psa. Słowa „utrzymanie” nie należy rozumieć, że trzymał zwierzę na łańcuchu. Nie, pies miał pełną wolność i potrafił z niej korzystać. Latał, gdzie chciał, czyli po szosie. Zatem skończyć się to mogło tylko w jeden sposób i tak też się stało. Pewnego dnia pan Trendel przyniósł rozjechane zwłoki psa i rzucił je w krzaki przy rezydencji. Potem udał się opić stratę przyjaciela, tak jak do tej pory zapijał troski związane z jego posiadaniem. Jednakowoż po trzech dniach pies zmartwychwstał i przy użyciu dwóch jeszcze czynnych łap pobiegł na szosę zorganizować sobie coś do żarcia. Nie ma więc cienia przesady w tym, że klimat na półwyspie jest ożywczy.

Wraz z Romanem i resztą kolegów uprawialiśmy styl życia zbliżony do surowych reguł pana Trendla, jednak w przeciwieństwie do niego kąpaliśmy się czasami w morzu, co powodowało, że człowiek trzeźwiał w zupełnie nieoczekiwanych porach dnia.

Chałupy w końcu lat sześćdziesiątych były miejscem szczególnym, czyli polskim Saint-Tropez. Tam wypoczywały Gwiazdy. Prawdziwe Gwiazdy, nie blogerzy czy szafiarki z portali społecznościowych. Kto pamięta, to wie, że w tamtych czasach gwiazdą portalu to był odźwierny w restauracji. A po Chałupach spacerowali żywi Ludzie Z Telewizji. Aktorzy, piosenkarki, spikerzy, propagatorzy pogody, czyli Najwięksi. Pan Suzin trzymał miejsce w kolejce dla pani Czyżewskiej, pani Zawadzka przemykała na rowerze, na plaży obok ciemniał pan Szczepkowski. Centrum towarzyskim była kawiarenka „Zatoka” pani Formelli, gdzie pod wieczór, przy paru stolikach można było spotkać pół listy z Teatru Telewizji. Ciekaw jestem, jak by zareagowała wtedy Kalina Jędrusik, gdybym jej powiedział, że będę mieszkał przy ulicy jej imienia? (A tak jest akurat). Pewnie: „Ty już, chłopaczku, więcej dziś nie pij!”.

Były już wtedy golasy na plaży, ale jeszcze bardzo dyskretne i nieoficjalne. Potem rozniosło się o tym po kraju, zaczęli tłumnie przyjeżdżać sensaci i Gwiazdy się wyniosły. A szkoda.

Drugim ważnym punktem towarzyskim, ale już znacznie bardziej demokratycznym, był lokal przy szosie, koło stacji PKP. Gwiazdy tam nie zaglądały, ale i tak było wesoło, bo był wyszynk. Jakoś tak się złożyło, że bywałem tam regularnie i to do późnych (wczesnych) godzin. Poznałem bowiem interesującą koleżankę Zosię (szesnaście lat mieliśmy i to był już ten czas coś zacząć). Jej najbliższa przyjaciółeczka sprzyjała z barmanem tego przybytku. Tak więc kiedy o dwudziestej drugiej zamykały się drzwi dla szarego obywatela, zostawaliśmy prywatnie w czwóreczkę. Reguły bankietowania były dość przejrzyste: każdy brał z baru, co chciał, i wypijał tyle, ile potrafił. Zrzucaliśmy się symbolicznie, a rano nasz młody gospodarz udawał, że robi prowizoryczny remanent. Nic tam się nie mogło zgadzać, ale w dzień straty odrabiały się same. Niemniej nasz przemiły barman na skutek notorycznego braku snu niknął w oczach. Aż w końcu znikł zupełnie i pewnego dnia za barem stała tęga baba, która w żaden sposób nie pasowała do naszej trójki. Potwierdziło się zatem, że nic co miłe, a jeszcze dodatkowo darmowe, nie trwa wiecznie.

Po półwyspie jeździło się koleją, zresztą innego środka transportu wówczas nie mieliśmy. Obsługa konduktorska zachowywała się taktownie – to nie były ich pociągi, więc wydatki na przejazd nie wchodziły w grę. Wszystkie w ten sposób mądrze zaoszczędzone pieniądze inwestowaliśmy rozsądnie w gry na flipperach, z których korzystanie wymagało spożycia piwa.

Powyższy opis obyczajów mógłby wskazywać, że nie dostrzegaliśmy piękna przyrody. Nic bardziej błędnego. Na półwysep przyjeżdżaliśmy po to i wyłącznie dlatego, że jest tam ślicznie.

Na liście najpiękniejszych półwyspów świata – a są takie listy – Hel jest zawsze w czołówce. Ten fenomen natury ma około trzydziestu pięciu kilometrów długości i zaledwie sto metrów w najwęższych miejscach. Przez tysiące lat prądy z zachodu nanosiły piaski i w końcu powstał. A jeszcze w XVII wieku był to łańcuszek wysp. Przez moment był też wyspą, kiedy w 1939 obrońcy wysadzili ląd gdzieś między Chałupami a Władysławowem. W 1945 powtórzyli to hitlerowcy, ale z niepełnym sukcesem. No, proszę… Są rzeczy, które nam wychodzą, a Niemcom nie.

JURATA Po pierwszej wojnie nagle w całości przypadł Polsce i momentalnie stał się atrakcją wczasową. Zwłaszcza Jurata, która stała się modnym miejscem wypoczynku elit. W wytwornym hotelu „Lido” na legendarnych dancingach nawiązywały flirty pierwsze nazwiska Rzeczpospolitej i zazwyczaj pospolicie w pokojach kończyły. Hotel istnieje do tej pory, niestety ma już chyba tylko dwie gwiazdki (ciemne zresztą) i daje zupełnie błędne pojęcie o elegancji sprzed stu lat.

Dziś rolę opiekuna elit przejęła z wdziękiem „Bryza” państwa Niemczyckich. Choć słyszałem kiedyś kąśliwą uwagę tamtejszego przechodnia, że „za bardzo czuć tam bentleyem”. Jeśli to oznacza, że nikt z tatuażem nie siedzi na schodach z puszką piwa, a nieznajomi idąc na tenisa, mówią sobie „Dzień dobry”, no to faktycznie trochę czuć. Wprawdzie jednego solidnie wytatuowanego czasami tam spotykałem, ale był wtedy wysoko na liście stu najbogatszych we „Wprost”, więc nikt wprost się nie podśmiewał.

Tuż za Juratą jest letnia rezydencja Prezydenta RP. Czyli nie tak, jak w „Bryzie”, ale też wysoko. Kiedyś miałem zaszczyt tam być i... nic szczególnego. Nikomu nie zazdroszczę wypoczynku za zasiekami. Chociaż tylu hektarów lasu do wyłącznego grzybobrania, to trochę tak. Ale z drugiej strony kleszcze też tam są (chociaż pewnie pomalowane na zielono). Takie to już są niedogodności demokracji.

KUŹNICA Od dwudziestu lat wakacje spędzam w Kuźnicy. Zawsze. Przynajmniej jak dotąd. (Słowa te piszę w grudniu 2020, więc nic nie wiadomo). To ostatnie miejsce na półwyspie z klimatem dawnej wioski rybackiej. Nie rozbudowuje się, bo nie ma gdzie. Wprawdzie mała przedsiębiorczość szaleje i w powietrzu czuje się frytkę, a nie rybę, ale jeszcze czasami nostalgicznie powiewa wędzarnią. Chociaż, jak coś się da pogorszyć, to czemu nie? Nad zatoką był uroczy, mały porcik rybacki. Ale znalazły się pieniądze z Unii (czyli nasze, które cichcem powędrowały do Brukseli i głośno z powrotem), no i teraz Kuźnica ma betonową bazę marynarki wojennej z wyspy Helgoland. Kutrów od tego nie przybyło, ale latem cumują tam dwie czy trzy żaglówki, więc opłacało się. Jednak wioska nieoczekiwanie zyskała na inwestycji, bo basen portowy trzeba było pogłębić do norm europejskich. Prawdopodobnie po to, żeby młotka, który niechcący wypadnie za burtę rybakowi, już nigdy nie udało się wydobyć. Ale piasek z dna portu gdzieś te pogłębiarki musiały wyrzucać i w ten sposób zatoka otrzymała za darmo piękną plażę. Wychodząc przez furtkę pensjonatu od razu na piasek, zawsze dziękuję tym bezimiennym decydentom, którzy kazali pogłębić port do ośmiu metrów, chociaż jedyny tor wodny, jaki do tego portu prowadzi, ma cztery.

W Kuźnicy po prostu jestem u siebie. Rano te same osoby w kolejce po bułki, dziewczyny w warzywnym odkładają dla mnie poziomki, bo rzadko dostają. Parę słów przy drodze z gospodarzem, kto dziś wędzi i co. Te same ścieżki każdego dnia. Ta monotonia działa na mnie kojąco. Suspensy i sajgon to mam na co dzień w pracy, tu ma być spokojnie i sennie.

Na środku wsi jest kościół. Zwyczajny. Na ławkach tabliczki z nazwiskami stałych rezydentów. Też bez rewelacji: wszyscy nazywają się Konkiel albo Budzisz.

Pewnego razu przechodziłem chodnikiem koło kościoła i, nie zatrzymując się, wyrzuciłem kulkę papieru po czymś do stojącego tam kosza. Nie trafiłem. Po paru krokach zawróciłem – przecież jestem u siebie, nie mogę robić wiochy. Ale uparłem się, że rzucę z dystansu i w marszu. Więc cofnąłem się, rozpędziłem i ponowiłem próbę. Nieskutecznie. Znowu wróciłem po papierek, cofnąłem się, rozpędziłem i wreszcie się powiodło. I dokładnie w tym momencie zabrzmiał dzwon kościelny. Pomyślałem: „A może jednak Pan Bóg jest, przyglądał mi się właśnie i od razu pochwalił za ładne zachowanie?”.

WŁADYSŁAWOWO U podstawy (cieniutkiej zresztą) półwyspu leży Władysławowo. Od średniowiecza była tu osada rybacka Wielka Wieś. W XVII wieku król Władysław IV zbudował (dokładniej: kazał zbudować) fort obronny i port, który nazwano nieoczekiwanie dla wszystkich „Władysławowo”. Potem powrócono do nazwy Wielka Wieś, choć był czas, gdy miejscowość zwała się Hallerowo. Aż w końcu wymyślono „Władysławowo”. Na cześć osady, która była tu wcześniej.

Niegdyś, a może nawet i nadal, to największy port rybacki na Bałtyku. Chociaż połowy są trochę mniejsze niż dawniej, bo unijne limity sprawiają, że nie zawsze opłaca się wypływać trawlerem po kilo dorsza i dwie flądry. Tyle to można znaleźć na brzegu. Z tej przyczyny zapewne nie działa również pobliska wytwórnia mączki rybnej, która przez wiele lat była słynnym zapachowym punktem orientacyjnym. Waliło nieprzytomnie, więc nawet ociemniały pasażer pociągu nie mógł przeoczyć stacji Władysławowo Port.

Najsłynniejszym obiektem miasta jest Dom Rybaka. Potężny socrealistyczny gmach z sześćdziesięciotrzymetrową wieżą, widoczną z wielu kilometrów. Zbudowano to w latach pięćdziesiątych z przeznaczeniem na hotel dla rybaków (!). Sprawdziłem w sieci (www, nie rybackiej), czy gdziekolwiek na świecie są jeszcze hotele dla rybaków. Nie ma. Tylko w chorej wyobraźni działaczy władzy robotniczo-chłopskiej mogła się narodzić myśl, że rybakom potrzebne są hotele. W normalnym świecie rybak po rejsie wraca do domu, zahaczając po drodze o knajpę. Czasami pod knajpą zostaje, jeśli nie lubi domu. Ale do hotelu…

W podziemiach Domu Rybaka znajdowała się imponująca łaźnia, żeby przed snem zmyć wodę morską wodą słodką („Pracujesz na wodzie, wypoczywaj pod wodą!” – film Rejs).

Na skutek słabego obłożenia rybakiem obiekt dość szybko stał się hotelem dla wczasowiczów. Z ogromną restauracją, gdzie odbywał się „Taneczny Five o’clock o osiemnastej”. Tak było. Po prostu organizatorzy brali pod uwagę różnicę czasu między Władysławowem a Greenwich. W ten sposób potańcówki w Londynie i w Domu Rybaka rozpoczynały się równocześnie.

Z biegiem lat obiekt ściągał pod swój dach coraz to więcej instytucji. Kiedy zajrzałem tam z dziesięć lat temu, w budynku mieściło się: muzeum motyli, wystawa egzotycznych pająków i biuro poselskie Joanny Senyszyn. Czyli, jak to się mówi, urozmaicona oferta. Teraz siedzą tam władze gminy, bo musiało się tak skończyć. Przynajmniej z wieży doglądają włości.

Innym niezwykłym obiektem we Władysławowie jest chiński pałac. Ogromny budynek na środku miasta. Parodia pagody, chociaż nie za bardzo chińskiej. To raczej tutejsza pagoda. Dziwna żółta dachówka (w Chinach nie spotkałem takiej), jakiś delikatny, lub po prostu wyblakły, rysunek węży (może żmij?) na szyldzie. Chyba nawet jakieś lwy szczerzą się przy schodach. Śmieją się prawdopodobnie. Restauracja „Pekin” ma w karcie (na szczęście między innymi) potrawę: „w dziwnym sosie”. W Polsce jest wiele restauracji, gdzie podają różne rzeczy w dziwnych sosach, ale nie są tak ujmująco szczerzy, żeby informować o tym w karcie. Podejrzewam, że kolejny, nowo przyjęty kucharz (z Chłapowa na przykład) zmieszał kilka egzotycznych przypraw z bulionem z kostki i dał do spróbowania szefowi.

– Dziwny jakiś ten sos – zawyrokował szef.

– Ale coś jakby chiński? – z nadzieją w głosie spytał kucharz.

– Raczej nie. Wyłącznie dziwny.

Ale dał spróbować żonie.

– No... dziwny – potwierdziła.

A ponieważ innego epitetu na ten sos nie znaleziono, to z takim opisem powędrował do karty. I trzeba przyznać, że jest to uczciwe postawienie sprawy. Przyglądałem się dziwnemu sosowi na talerzu. Nie wyglądał aż na tyle atrakcyjnie, żeby go jeść. Wyglądał dziwnie, czyli zgodnie z zapowiedzią, toteż reklamacji nie było.

Przy restauracji jest hotel. Chiński oczywiście. Musi się tam spać po chińsku, czyli też dziwnie w kształcie, więc nie zaryzykowałem.

Przed laty sercem i duszą Władysławowa był bar Checz. W tamtych czasach lokale gastronomiczne w kraju miały przydzielone kategorie, ale Checz wymykał się spod tej klasyfikacji. Piło się piwo, bo było tanie. Wódka zaś była droga, więc konsumenci przynosili swoją. Mówiło się tam po kaszubsku i już choćby z tego powodu było miło. Język kaszubski jest lekki i śpiewny, dlatego dobrze, że jest kultywowany. Na przykład tablice z nazwami miejscowości i ulic są na półwyspie dwujęzyczne. Niemniej, dla obywateli spoza Pomorza jest lekko tajemniczy.

Pewnego razu przysłuchiwałem się tam żywej dyskusji kilku dojrzałych (w każdym znaczeniu tego słowa) autochtonów. Przez kilka minut nie rozumiałem prawie nic, aż wreszcie padło zdanie:

– No to suma summarum, ile?! Litr?

Od tej pory wiem, że summa summarum to po kaszubsku.

CETNIEWO Na brzegu miasta, w Cetniewie, jest Ośrodek Przygotowań Olimpijskich, który zajął miejsce po przedwojennej Szkole Przysposobienia Wojskowego. Tam odbywają się zgrupowania wszelkich naszych kadr. Czyli wykuwa się formę.

Pamiętam opowieść kolegi, który swego czasu przez tydzień dzielił tam pokój z jakimś pięściarzem. Nie „bokserem”, bo pięściarze, bardzo często wywodzący się z tak zwanych „trudnych środowisk”, są niezwykle uczuleni na nazewnictwo. Zwykli mówić, że „bokser to taki pies”, a ponieważ „pies” w ich języku to policjant, w sumie dawało to konotację negatywną.

A więc pięściarz, który mieszkał z owym kolegą, mówił tylko dwa zdania dziennie, jedno rano i drugie wieczorem. Za to każdego dnia takie same. Wieczorem, po treningach mruczał: „Ależ tu w dupę dają!”, zaś rano, nieodmiennie: „Tak smacznie zasnąłem, że aż nie wiem, kiedy”.

W pobliżu ośrodka jest kościół, do którego wpadają sportowcy wymodlić wyniki, co niekiedy przynosi lepsze rezultaty niż trening. Budowla ta powstała po tak zwanej „odwilży październikowej”, kiedy komuna zaczęła pozwalać na stawianie nowych obiektów sakralnych. W tamtych czasach architekci, projektując domy – czy to państwowe, czy prywatne – byli tak osaczeni przepisami, że jak by nie chcieli, to i tak (przepraszam za wyrażenie) wychodził im klocek. Jedyne, przy czym mogli pobrykać, to kościoły. I brykali. Tutaj jeszcze architekt poszalał w miarę stylowo (chociaż te rurki na froncie to mógłby sobie darować). Ale proszę kiedyś obejrzeć dzieło, które prywatnie nazywam „Cementownia Pod Wezwaniem NMP” w jednym z miasteczek centralnej Polski. Nawet nie podam nazwy, bo wstyd. I tak każdy przejeżdżając, rozpozna.

Poza tym Władysławowo składa się z wczasowiczów, którzy jedzą gofry. Bywają to grupy luźne, jak na przykład rodziny, czasem powiązane w większe struktury, zwane turnusami, bądź też ugrupowania formalne, jak choćby kolonie. Ale wszyscy robią to samo.

Człowiek wolny od pracy potrzebuje – identycznie jak przed dwoma tysiącami lat – tylko dwóch rzeczy: chleba i igrzysk. W ramach szeroko pojętego „chleba” występują wspomniane już gofry, jak też lody, kebab, ryba, a przede wszystkim piwo. Przy czym piwo jest tu nie tylko chlebem, ale również elementem wstępnym igrzysk. Do tych należy korzystanie z ulicznych automatów rozrywkowych, osobliwie zaś z maszyny, w której należy zdzielić pięścią (lub głową, widziałem) skórzaną kulę, ta zaś poda elektronicznie obliczoną siłę uderzenia, natychmiast wetowaną przez bijącego.

Innym sympatycznym elementem igrzysk są zakupy w białych namiotach „Wszystko po 2 zł”. Swoisty fenomen handlowy, bo wszystko by wskazywało, że interes padnie. Duszno jak na Pustyni Śmierci, towar wyprodukowany w Bangladeszu dla Gwatemali, ale odrzucony, no i nic nie jest po dwa złote, tylko sporo drożej. A mimo to biznes śmiga w najlepsze. Z dwóch przyczyn: nuda i deszcz. Sam przecież – moja kulpa – też tam zaglądam i kupuję rzeczy, o które nigdy bym siebie nie podejrzewał. Na przykład komplet nici w egzotycznych kolorach. Kiedyś się przyda. Nigdy. Nici te bowiem mają tę interesującą przypadłość, że oba końce są nawinięte na samym spodzie szpulki, więc żeby je wyciągnąć, trzeba przebić się przez wszystkie warstwy nawoju. Jak tym azjatyckim brzdącom udaje się to zwijać, tego rozum nie ogarnie. Człowiek się szarpie z tą nicią, ona rwie się co chwila, bo jest słaba, w końcu ląduje w koszu. Ale cóż, to tylko za dwa złote. Chociaż, czekaj... chyba osiem. Albo latareczka. Mała, poręczna, kieszonkowa. Po co komu latareczka, jak każdy ma w komórce? Ale raptem dziesięć złotych. Biorę. Latareczka działa tylko dziesięć sekund po wyjściu z namiotu. To wypada złotówka za sekundę. Oświetlenie planu filmowego kosztuje sporo taniej. Ale przynajmniej godzina wczasów z głowy.

Potem idziemy na frytki. Dzieci kochają frytki z niewiadomej przyczyny. Nie są słodkie ani mrożone, nie dodają do nich maskotek z filmów. No i mało kosztują, co raczej na dziecko powinno wpływać odstraszająco. W dodatku są wszędzie, chociaż dzieci na ogół domagają się tego, czego nie ma nigdzie. Pamiętam legendarną frytkarnię przy głównym skrzyżowaniu w Jastarni. Uwijający się jak Figaro właściciel, chcąc podkreślić bogaty offset towarzyszący zakupowi frytek, co chwila wykrzykiwał: „Soli do woli!”.

To skojarzyło mi się jakoś ze zwiedzaniem Hagii Sophii w Stambule, gdzie spotkałem geniusza marketingu. Miał jakieś cztery lata, stał przed świątynią i sprzedawał z ręki pocztówki. Każdego zainteresowanego informował rzeczowo: „Pięć lat gwarancji!”. Dziś jest pewnie dyrektorem tego muzeum albo prezydentem Turcji. Nawet taki jakiś podobny był.

JASTRZĘBiA GÓRA Drugim, obok Juraty, elitarnym kurortem nadmorskim była przed wojną Jastrzębia Góra. Zbudowana od zera w latach dwudziestych gościła warszawską i lwowską socjetę. Bywali tu Józef Piłsudski, Ignacy Mościcki, Edward Rydz-Śmigły (ten mieszkał w willi „Grzybek”. Serio!) W 1932 roku przy bulwarze rozewskim hrabia de Rosset wybudował gospodę „Lisi Jar” (dziś taki obiekt nazwano by „motelem”). Zaś naprzeciw stanął obelisk, upamiętniający lądowanie Zygmunta III Wazy na tym wybrzeżu w 1598 roku. Zakończenie obelisku stanowiła kula z orłem wznoszącym skrzydła do lotu. Stąd nazwa Jastrzębia Góra.

Dumą przedwojennego miasta była winda Światowida, która woziła turystów ze szczytu klifu wprost na plażę. Czyli sporo, bo tutejsze wzniesienie sięga trzydzieści trzy metry nad poziom morza. Ale niewiele zdążyła powozić naszych, bo ruszyła latem 1939. Działała jeszcze w połowie lat sześćdziesiątych, ale tylko ze dwa sezony. Następnie już tylko niszczała, a w końcu zawaliła się zimą 1981/1982. Jak sporo rzeczy w Polsce tamtej zimy.

Po drugiej wojnie kurortem zawładnął Fundusz Wczasów Pracowniczych i kolonie dla dzieci, których rodzice właśnie odpoczywali od nich, ale tuż koło nich. Polsce przedwojennej, mocarstwowej, marzyło się posiadanie Kolonii (wychodziło nawet takie czasopismo „Polska i Kolonie”), ale dopiero za komuny udało się to zrealizować. Polskie kolonie były wszędzie, z czego połowa w Jastrzębiej Górze. Wycisnęło to pewne piętno na charakterze miejscowości, która naonczas powinna zmienić swój herb na lizaka.

Spędziliśmy w Jastrzębiej kilka uroczych wakacji w latach 1983−1992 z Jurkiem Skoczylasem z kabaretu „Elita”, oraz (a właściwie przede wszystkim) z naszymi żonami. Początkowo w pensjonacie „Lido”, gdzie letniło się tak zwane dobre towarzystwo, a nawet niekiedy sfery. Na przykład wpadali państwo Elżbieta i Krzysztof Pendereccy.

Pewnego wieczoru siedzieliśmy w gronie przy winku, w ogródku. A za płotem przechodziła długa kolumna dzieci z kolonii. Dziatwa coś śpiewała. Najpierw czoło kolumny zaintonowało, środek nie podchwycił, ale tyły podjęły pieśń, tylko ze sporym opóźnieniem, potem czoło zamilkło, za to obudzili się ci ze środka, ale z inną pieśnią. I kiedy tak się wlekli za płotem, Jurek zwrócił się do Mistrza:

– Panie Krzysztofie, czy to nie jest przypadkiem pańska kompozycja?

Potem (ale nie z tego powodu) przenieśliśmy się do cichej, uroczej willi „Poranek”. Nazwa była nieco myląca, bo pobyty były zdominowane przez wieczorne ogniska z żartami, które tak się jakoś przeciągały, że poranek mijał niezauważalnie. Były to właściwie kabaretowe jam sessions, na które zjeżdżali znajomi nawet z odleglejszych miejscowości, niekiedy tak licznie, że warto byłoby rozprowadzać bilety. Urodziło się tam sporo dowcipów, które po latach – o dziwo! – słyszeliśmy ze sceny od artystów, którzy nie byli do „Poranka” zapraszani. Ale, jak to się mówi, na zdrowie!

Dziś Jastrzębia Góra nie różni się, przynajmniej z frontu, od sąsiednich pereł Wybrzeża. Dzieci, kioski, dzieci, łysi z piwem, dzieci, reklamy, gofry, dzieci na hulajnogach. Chociaż jednak w tej rywalizacji wygrywa sąsiednia Karwia.

Zawsze miałem wrażenie, że po sezonie, kiedy już wyjadą letnicy, a handlarze pozabierają budy i namioty, to tam nie zostaje nic. Nic. Puste pole i tylko fruwają papierki po lodach.

Wielu Polaków źle się odżywia, mieszka w fatalnych warunkach, nie ma pracy, więc się ogłupia prymitywnymi zabawami, alkoholem i cudzołóstwem. Na szczęście trwa to tylko parę tygodni w roku. Czas ten nazywamy urlopem.

TRÓJMIASTO

Przez wiele lat role w Trójmieście były jasno podzielone: Gdańsk się podziwiało, w Sopocie bawiło, a w Gdyni robiło zakupy.

GDYNIA Na ogół się ją lubi. Zbudowana prędziutko w latach dwudziestych z małej wioski rybackiej, żeby stać się polskim Oknem na Świat. Obowiązywał wtedy styl modernistyczny, czyli prosto i bez zbędnych dodatków. Często z białą elegancją, choć dziś już zszarzałą niekiedy. Miasto było światowe na małym skrawku terenu: od Dworca Morskiego do kolejowego Gdynia Główna. I trochę po bokach. Dalej właściwie miasta nie było i to stanowiło o jego niepowtarzalnym uroku.

.

.

.

...(fragment)...

Całość dostępna w wersji pełnej.