Autorka: Barbara Kamińska

Redakcja: Zofia Siewak-Sojka

Korekta: Grażyna Turel-Włoczewska

Projekt graficzny okładki: Panczakiewicz Art.Design

Projekt makiety i skład: Izabela Kruźlak

Mapa: Martyna Kosik mappymaps.com

Redakcja techniczna: Aneta Kaczmarek

Zdjęcia:
AdobeStock.com: Nicolas (4-5, 26-27)
Dreamstime.com: Manjik (okładka), Giuseppemasci (60)
Shutterstock.com: ESB Professional (12-13), bayazed (91), Catarina Belova (86-87, 206-207), Mazur Travel (88-89), Sean Pavone (298), Sofoklo (151), Vlas Telino studio (301), S.Borisov (10-11, 266-267)

Pozostałe zdjęcia: z archiwum Autorki

Redaktor prowadząca: Magda Pacholska

Kierownik redakcji: Agnieszka Górecka

© Copyright by Barbara Kamińska
© Copyright for this edition by Wydawnictwo Pascal

Wszelkie prawa zastrzeżone. Żadna część tej książki nie może być powielana lub przekazywana w jakiejkolwiek formie bez pisemnej zgody wydawcy, z wyjątkiem recenzentów, którzy mogą przytoczyć krótkie fragmenty tekstu.

Bielsko-Biała 2024

Wydawnictwo Pascal sp. z o.o.
ul. Zapora 25
43-382 Bielsko-Biała
tel. 338282828, fax 338282829
pascal@pascal.pl
www.pascal.pl

ISBN 978-83-8317-360-3

Konwersja: eLitera s.c.

SPIS OBIEKTÓW

RZYM UWIELBIANY, O CZYM OPOWIADAM TURYSTOM

    1    Początki Rzymu czyli Romulus, Remus i wilczyca

   2    Kapitol

   3    Forum Romanum

   4    Palatyn

   5    Koloseum

   6    Panteon

   7    Plac Wenecki i pomnik Wiktora Emanuela II

   8    Watykan – najmniejsze państwo świata

   9    Fontanna di Trevi

  10    Plac Navona

  11    Schody Hiszpańskie

RZYM NIEZNANY, CZYLI MIEJSCA, KTÓRE RZADKO POKAZUJĘ TURYSTOM

Ghetto czyli dzielnica żydowska

  12    Łuk Tytusa

  13    Wejście do Portyku Oktawii

  14    Synagoga

Wyspa Tyberyjska

  15    Most Cestiusza (Ponte Cestio)

  16    Most Fabrycjusza (Ponte Fabricio)

  17    Pozostałości świątyni Eskulapa

  18    Kościół Świętego Bartłomieja

  19    Wejście do Krypty Sacconi Rossi

  20    Szpital Fatebenefratelli, czyli Bonifratrów

  21    Kościół Świętego Jana Kalibity

  22    Sora Lella

  23    Ponte Rotto

Testaccio, czyli starożytne wysypisko śmieci

  24    Monte Testaccio

  25    Pozostałości Emporium na Testaccio

  26    Masto

Zatybrze

  27    Most Sykstyński (Ponte Sisto)

  28    Piazza Trilussa

  29    Plac San Giovanni Della Malva

  30    Kościół San Giovanni Della Malva

  31    Pimm’s

  32    Porta Settimiana

  33    Mural Anna Perenna na piazza San Egidio

  34    Tonnarello

  35    Bazylika Matki Boskiej Zatybrzańskiej (Santa Maria in Trastevere)

  36    Via Della Lungaretta

  37    Via dell’Arco di San Callisto

  38    Antica Osteria Rugantino

  39    Kościół Świętej Agaty

Ukryte zaułki Rzymu

  40    Via dei Coronari

  41    Hotel Raphael

  42    Via di Sant’Eustachio

  43    Świątynia Boskiego Hadriana

  44    Salotto 52

  45    Passetto del Biscione

  46    Via dei Cappellari

  47    Arco degli Acetari

  48    Via Giulia (Łuk nad Via Giulia)

  49    Fontanna Maszkarona na Via Giulia

  50    Pałac Del Gallo di Roccagiovine

  51    Piazza dei Mercanti

  52    La casetta a Monti

  53    Salita dei Borgia

  54    Via Panisperna

  55    Piazza Margana

  56    Fontanna Żółwi (Fontana delle Tartarughe)

  57    Palazzo Mattei Giove

  58    Pałac Wenecki

  59    Arco dei Banchi

O czym szeptały posągi

  60    Pasquino

  61    Madama Lucrezia

  62    Marforio

  63    Babuino

  64    Facchino

  65    Abate Luigi

Słynne targowiska

  66    Campo de Fiori

  67    Mercato Trionfale

  68    Mercato Testaccio

  69    Porta Portese

  70    Mercato Centrale

RZYM PODZIEMNY

  71    Bazylika Świętego Klemensa na Lateranie

  72    Akwedukt Aqua Virgo

  73    Pozostałości Łaźni Agrypy przy Panteonie

  74    Vicus Caprarius

  75    Metro San Giovanni

  76    Zamek Świętego Anioła

  77    Katakumby Świętego Kaliksta

  78    Katakumby Świętego Sebastiana

  79    Katakumby Domitylli

  80    Bazylika Świętego Chryzogona

WSTĘP

Zamierzeniem tej książki jest pokazać Wam chociaż fragment tego Rzymu, który poznałam. Zobaczycie najważniejsze zabytki – Koloseum czy Fontannę di Trevi – a poprowadzę Was, ukazując ich piękno moimi oczami. Zapraszam również w miejsca mniej znane, nieco oddalone od utartej trasy lub tuż przy niej, ale tak ukryte, że nawet rzymianie ich nie widzą.

Po ponad siedemnastu latach mieszkania w Rzymie i codziennych po nim wędrówkach nie mogę powiedzieć, że znam miasto całe, nie mogę powiedzieć, że znam je dobrze. Ale to, co poznałam i odkryłam, chcę też Wam pokazać.

Książka ta nie jest typowym przewodnikiem, gdyż takich powstało mnóstwo. Nie prowadzi ona Was za rękę narysowaną na mapie trasą. Czasami omija niektóre atrakcje, gdyż te miejsca tutaj wybrałam bardzo subiektywnie.

Książkę tę dedykuję mojemu synowi, Augustowi, który ma do mnie anielską cierpliwość.

01

MOJA
PRZEPROWADZKA
DO RZYMU

Skąd pomysł na Rzym? • Schody pod górę • Poznawanie miasta • Ostia, tu mieszkam

SKĄD POMYSŁ NA RZYM?

Pamiętam, jak z dwiema walizkami i trzyletnim synkiem, Augustem, przyleciałam na rzymskie lotnisko. Było to Fiumicino i pamiętam też, że był to dzień 30 stycznia 2007 roku i siąpił deszcz. To nie był mój pomysł. Czysty przypadek, choć teraz – po wielu latach – wiem, że w życiu przypadków nie ma.

Zawsze ciągnęło mnie do Londynu: zakochana byłam i w mieście, i w języku. Tam właśnie chciałam mieszkać. Wybrałam studia filologiczne, żeby zgłębiać angielszczyznę, a szczególnie jej fascynującą fonetykę. Zamiast jednak podążyć za tym marzeniem i wyjechać, po studiach zostałam w Polsce i podjęłam pracę jako lektorka języka angielskiego. Doświadczenia w szkołach językowych, uczelniach, praca ze studentami, szkolenie nauczycieli i ciągły rozwój, wreszcie własna firma, sprawiały, że zawodowo byłam spełniona.

Pracę w Rzymie podjął przy ambasadzie RP mój ówczesny mąż. To on przeniósł się do Wiecznego Miasta i po roku życia na odległość wymyślił, że wszyscy zamieszkamy w Rzymie. Wszyscy, czyli on, ja i nasz trzyletni synek. Moją pierwszą reakcją było „nie, nigdy w życiu!”. Po chwili jednak, kiedy opadły emocje, zaczęłam to rozważać na chłodno. Stwierdziłam, że potrzebuję się zorganizować.

Jeszcze przed przeprowadzką, jeden z moich kolegów, Stefan, zapytał: „Basia, a uczyłaś się włoskiego chociaż trochę?”. Odpowiedziałam mu: „Nie, znam angielski”. On z przekornym uśmiechem odpowiedział: „Obawiam się, że się zdziwisz. I tak się stało, szybciej, niż przypuszczałam. Dlatego teraz, kiedy ktoś mnie pyta, jak się dobrze przygotować do wyjazdu do Rzymu, czy zamieszkania tutaj, powtarzam zawsze: „zacznij od nauki włoskiego!”.

Co do siebie w Rzymie pomysł miałam prosty. Będę lektorką. Jeszcze wtedy nie zdawałam sobie sprawy, jak bardzo przewrotne potrafi być życie. W Polsce przed wyjazdem rozglądałam się za ofertami pracy w Rzymie, wysłałam mnóstwo maili do różnych szkół językowych. Dzięki temu, kiedy przyleciałam, miałam już umówione spotkania z potencjalnymi pracodawcami. Dość szybko i bez problemu otrzymałam pracę w prywatnej szkole językowej.

Praca z turystami

Prowadziłam zajęcia grupowe i indywidualne, ale bardzo szybko pojawiła się w moim życiu zawodowym frustracja. Nieliczni z moich uczniów naprawdę chcieli się uczyć i włożyć w tę naukę wysiłek. Większość oczekiwała jakiegoś cudu: biegłej znajomość języka już po sześciu lub nawet trzech miesiącach nauki! A ja takich cudów nie potrafiłam sprawić. Ucząc wtedy angielskiego, najwięcej chyba nauczyłam się ja sama – języka włoskiego... od moich uczniów.

W tym samym czasie podjęłam też współpracę z firmą turystyczną w języku angielskim. Na poważnie zabrałam się wtedy do nauki włoskiego, gdyż zdałam sobie sprawę, że sam angielski mi nie wystarczy... żeby przeżyć. Zmotywowały mnie urzędy, w których po angielsku nie dało się załatwić zupełnie nic. Było mi również wstyd, że choć już dosyć dobrze znałam Rzym, zapytana na ulicy nie umiałam po włosku wyjaśnić, jak dojechać, na przykład do Watykanu czy do Fontanny di Trevi.

Ostia – widok z mojego balkonu

Po kilku latach niespełnionych ambicji zawodowych jako nauczycielka i lektorka języka angielskiego dla Włochów, z bolącym sercem porzuciłam to zajęcie. Wówczas wręcz wskoczyłam w turystykę. Zaczęłam uczyć się historii Rzymu, archeologii, odwiedzać muzea i kościoły w Rzymie, studiować historię sztuki oraz prawo turystyczne. Zdałam egzaminy państwowe na przewodnika, które tutaj są wymagane, i nadal pracowałam po angielsku, w moim ukochanym języku. Ale powoli i stopniowo coraz bardziej zaczął mi się podobać język włoski i nawet nie zauważyłam, kiedy się w nim zakochałam.

Bardzo długo oswajałam się z Rzymem: poznawałam miasto, próbowałam się z nim zaprzyjaźnić, ale szło mi to opornie. Zachwyt jego pięknem pojawił się dużo później, a dopiero na samym końcu miłość – ale chyba już do grobowej deski.

SCHODY POD GÓRĘ

Tuż po przyjeździe do Rzymu zaczęła się walka z włoską biurokracją, batalia, która od początku wydawała się przegrana. Musiałam pójść do kwestury i złożyć podanie o zezwolenie na pobyt. Termin odbioru wyznaczono mi za trzy miesiące. W międzyczasie zezwolenia zostały zniesione, zatem ja nie mogłam go otrzymać, a mój pracodawca na nie czekał, bo potrzebne było w księgowości do podpisania umowy o pracę. No tak, a umowa o pracę była niezbędna do uzyskania meldunku oraz dostępu do służby zdrowia. Zameldowanie było wymagane do uzyskania włoskiego dowodu tożsamości, gdyż tego dowodu żądały banki, żebym mogła założyć we Włoszech konto bankowe. Procedura była długa i skomplikowana. Pod adres, który wskazałam, mieli przyjść vigili urbani, czyli funkcjonariusze policji miejskiej. Mieli oni sprawdzić, czy rzeczywiście przebywam pod tym adresem. Następnie ich raport trafiał do circoscrizione – urzędu meldunkowego. Tam dopiero miałam się udać z wnioskiem o wydanie dowodu. Od momentu uzyskania umowy o pracę do chwili, kiedy chwyciłam włoski dowód osobisty, minął ponad rok.

Nic więc dziwnego, że na początku wszystko mnie denerwowało. Denerwowali mnie ci, którzy mnie zaczepiali i zachwycali się moim synkiem o niebieskich oczach i blond loczkach. Przechodnie na ulicy, panie w autobusie, kasjerki w sklepie gadały do mnie i gadały, a ja nic nie rozumiałam. Denerwowały mnie sklepy, w których nie znałam żadnych produktów. I nie miałam ważnego narzędzia, tego właśnie języka włoskiego, żeby móc przeczytać – i zrozumieć – co też było w tych kolorowych pudełkach.

Nigdzie wcześniej, w żadnym miejscu nie miałam problemów, żeby się dogadać, znając język angielski. A tu w Rzymie z nikim na ulicy nie mogłem w tym języku zamienić słowa! Wielką ulgą było to, że w miejscowym ASL (włoskim odpowiedniku NFZ) pracowała Polka. Pomogła nam w wyszukaniu pediatry, który też mówił po polsku. Jakież było moje szczęście, prawie ekstaza!

Następną górą do pokonania było zapisanie dziecka do przedszkola. Nie mogłam tego zrobić, ponieważ jeszcze nie pracowałam, nie miałam włoskich dokumentów... i znów błędne koło. Wreszcie od nowego roku szkolnego udało mi się zapisać syna do placówki prywatnej. Tam pod koniec grudnia usłyszałam od pani nauczycielki, że August umie już poprosić i zapytać o najważniejsze rzeczy. Zatem ja prosiłam synka o pomoc, za każdym razem wskazując na przedmiot, którego nazwa potrzebna mi była po włosku, i pytałam, jak dzieci w przedszkolu to nazywały.

Po roku spędzonym w przedszkolu August poszedł do zerówki, która jest obowiązkowa od piątego roku życia dziecka. Tym razem pani nauczycielka zasygnalizowała, że moje dziecko nie mówi po włosku. Odpowiedziałam jej na to, że mówi, a ona upierała się, że nie. Dodała jeszcze, że nie powinnam rozmawiać z dzieckiem po polsku w domu.

Zagotowało się we mnie – w językoznawcy ze specjalnością w dwujęzyczności i wielojęzyczności. Żałowałam, że nie mogłam się z nauczycielką mojego dziecka porządnie wykłócić po włosku, gdyż nie pozwalała mi na to moja słaba znajomość języka. Poskarżyłam się tylko mężowi: „Powiedz tej babie, że nie może mi kazać mówić po włosku z moim dzieckiem. W domu mogę sobie mówić nawet po arabsku czy w chińskim mandaryńskim i nic jej do tego. Po to wysyłam moje dziecko do włoskiej szkoły, żeby to ona nauczyła je poprawnie mówić po włosku”. Po dwóch tygodniach ta sama nauczycielka, kiedy mnie spotkała, powiedziała mi tylko, że August mówi po włosku. I już zostawiła mnie w spokoju.

Zadbałam też o to, żeby August miał – oprócz języka włoskiego w szkole – kontakt z językiem polskim w domu. Czytałam mu polskie książeczki, oglądał bajki po polsku, jeździł na trzy miesiące do Polski do rodziny i tam ćwiczył język ojczysty. Ponadto kontaktowaliśmy się z osobami mówiącymi w języku angielskim, zatem kiedy miał cztery latka, zaczęłam z nim rymowanki i zagadki dla maluchów w tym języku, wiedząc, że będzie mu potrzebny. A włoskiego nauczyła go szkoła. Dlatego też czasami śmieję się, że moje dziecko to mój największy eksperyment językowy.

POZNAWANIE MIASTA

Topografię Rzymu poznawałam, kiedy jeszcze nie było smartfonów i Google Maps. Otrzymałam zalecenie, już nawet nie pamiętam od kogo, żeby się zaopatrzyć w „Tutto Città”. Było to coś w rodzaju czasopisma ze zbiorem map wszystkich piętnastu dzielnic Rzymu. Mogłam na nich znaleźć każdą, najmniejszą nawet, uliczkę miasta. W spisie treści wyszukiwałam najpierw nazwę ulicy, a obok niej był odnośnik do strony z mapą i podane współrzędne.

Z „Tutto Città” zeszłam całe centrum od hotelu do hotelu, do których wysyłała mnie agencja turystyczna. Tam odbierałam klientów, najczęściej Amerykanów, i taksówką dowoziłam do Muzeów Watykańskich, do Koloseum czy na lotnisko. Szybko nauczyłam się, że w centrum miasta, w tych małych i wąskich uliczkach trzeba tylko pamiętać, w którym kierunku należy iść. Wówczas, kiedy uliczka skręca w prawo, idę w prawo, a następnie, żeby dotrzeć do celu, muszę skręcić w lewo dla przeciwwagi.

Poznawałam też system komunikacji. Rzymskie metro składa się z dwóch linii, które krzyżują się tylko na jednej stacji, na Stazione Termini. Gorzej było z autobusami. Tych jest krocie i szybko zorientowałam się, że na autobusy właściwie nie ma co liczyć. Jeździły, jak chciały, bez żadnego rozkładu, bez jakiegokolwiek systemu. Były często tak zapchane, że nie dało się do nich wsiąść, a czasami nawet przeładowane się nie zatrzymywały!

Ostia

Dowiadywałam się o zabytkach Rzymu i robiłam sobie długie listy obiektów, które muszę zobaczyć i poznać. Na początku w pracy ktoś zawsze mi coś podsuwał: a to kościół, którego nie znałam, a to jakieś podziemia. Kiedy tylko miałam czas wolny, chodziłam do tych wszystkich miejsc, oglądając je, fotografując i ucząc się. Zajęło mi to sporo czasu, zanim poczułam się zaznajomiona z Rzymem. Dzisiaj czuję się tu jak u siebie, chociaż nawet po wielu latach nie mogę powiedzieć, że widziałam wszystko. Rzym to studnia bez dna.

Dużo, dużo później zaczęłam poznawać Rzym kulinarny. Na początku byłam jak każdy przeciętny turysta, że jak spaghetti carbonara to z boczkiem i śmietaną. Kiedy coraz lepiej radziłam sobie z językiem włoskim i coraz częściej rozmawiałam z rzymianami, dawali mi niedwuznacznie do zrozumienia, że o prawdziwym carbonara nie mam pojęcia. Znalazłam interesującą grupę ludzi przez Internations, organizację, która skupia ekspatów. Tam, na spotkaniach przez nich organizowanych, poznałam Alessandra, rzymianina od pokoleń.

Alessandro był dziennikarzem sportowym, znał doskonale Rzym, najlepsze lokale, restauracje i trattorie. To on zaczął mnie uświadamiać, gdzie zjem dobrą carbonarę. Szłam za jego poleceniem i testowałam, i za każdym razem byłam zachwycona lokalem, do którego mnie wysyłał. Po jakimś czasie pisałam do niego zawsze, kiedy chciałam zjeść najlepszą pizzę rzymską, coda alla vaccinara, najlepsze owoce morza, tatara, steka po florencku czy nawet sushi. Stanowił dla mnie przez długie lata punkt odniesienia w kwestii autentycznej kuchni rzymskiej i nie tylko rzymskiej.

Jednym z lokali, które wskazał mi Alessandro i do którego do dzisiaj chętnie zaglądam, znajduje się niedaleko Koloseum, w dzielnicy Monti przy via Panisperna. Nazywa się Ai Tre Scalini i zajmuje starą rozlewnię wina. Mają tam nieduży wybór dań w karcie, za to zawsze świeże składniki, smaczny chleb ze słynnej rzymskiej piekarni Roscioli. Uwielbiam ich przystawki, na przykład hummus czy gorgonzolę z orzechami włoskimi i miodem, a jako danie główne często biorę kurczaka po rzymsku.

Ostia

Nauczyłam się, też dzięki Alessandro, szukać autentycznych przepisów na dania rzymskie na włoskich stronach Gambero rosso i Zafferano giallo. Tam mogłam przeczytać, jakie składniki są podstawą miejscowej kuchni i zapomnieć o spaghetti carbonara ze śmietaną (!). Na tych stronach pojawiało się mnóstwo artykułów polecających przeróżne lokale w Rzymie i tak oto zaczęłam do nich chodzić i je testować. Powoli zaczęłam uczyć się kuchni rzymskiej, a później też sama próbować przyrządzać niektóre potrawy.

Do dzisiaj jednak wybieram doskonałą trattoria, gdzie szef kuchni, od lat specjalista z doświadczeniem, postawi mi pod nos gotowe cacio e pepe lub saltimbocca alla romana. Zdecydowanie wolę, żeby ktoś mnie uraczył rzymskim specjałem, niż stać przy garnkach i ryzykować, że coś mi nie wyjdzie. Kiedyś koleżanka z Polski zapytała, czy robię pizzę, na co jej odpowiedziałam: „Żartujesz chyba, mam trzy pizzerie pod domem, nie brudzę sobie rąk mąką i nie ryzykuję, że mi pizza nie wyjdzie. Zdecydowanie wolę pizzę z pizzerii”. I tak do dzisiaj nie zrobiłam własnymi rękoma ani jednej pizzy.

OSTIA, TU MIESZKAM

Moja przeprowadzka, na chwilę tylko, na rok, może na dwa lata, odbyła się pod koniec stycznia. Na początku organizowałam sobie życie w Ostii, daleko od centrum. Było to przyczyną mojego niezadowolenia, frustracji, że muszę mieszkać, jak mi się wówczas wydawało, tak daleko od Rzymu. Jeszcze wtedy nie zdawałam sobie sprawy, że w centrum – oprócz turystów – nikt nie chce mieszkać i, jeśli tylko może, nie mieszka.

Najbardziej mi przeszkadzały długie dojazdy kolejką, aż pół godziny do centrum miasta. Z małym dzieckiem to był koszmar, wyprawa jak na wakacje. Na początku szukałam pracy, zatem nie zarabiałam pieniędzy i nie stać mnie było na zatrudnienie opiekunki. Z tego też powodu dziecko jeździło ze mną. Oczywiście, wszyscy tutaj uwielbiają dzieci, więc piali nad nim z zachwytu: słodkim, gadatliwym trzylatkiem z buźką aniołka, blond włoskami i niebieskimi oczętami.

Później w wagonie czytałam książki, uczyłam się do egzaminów na przewodnika, powtarzałam, ćwiczyłam język włoski, odpisywałam na maile i zajmowałam się planowaniem swojej pracy. Dzisiaj zazwyczaj wpadam na grupy na FB, które moderuję i porządkuję, prowadzę moje strony na social media, oraz piszę fragmentami artykuły na blogu. Tak czy inaczej – jestem zajęta.

W Ostii na początku przeszkadzało mi też chłodne mieszkanie, było w nim ciągle zimno, och, te zimne kaloryfery w ciągu dnia. Siedząc przy stole w kuchni czy przy komputerze, musiałam wtulać się w gruby sweter albo polar. W domu czuło się wilgotne powietrze, gdyż tutaj – w Ostii nad morzem – wilgoć jest wszechobecna. Szybko się jednak nauczyłam, że należy wychodzić na zewnątrz nawet zimą, kiedy tylko pokaże się słońce i korzystać z ciepła. Niezwykłe było to, że czasami zimą na słoneczku było cieplej niż w domu.

Plaża w Ostii w pobliżu mojego domu

Widok z Ai Tre Scalini przez okno

Ai Tre Scalini

Ai Tre Scalini

Latem natomiast Ostia okazała się wybawieniem. Wracając z pracy z centrum Rzymu, zawsze wyczuwam przyjemną bryzę i niższą o kilka stopni temperaturę. Mam mieszkanie z balkonem, z którego rozpościera się widok na morze. Podczas pandemii i pierwszego lockdownu tutaj toczyło się moje życie. Ten czas tutaj spędzany i morze dawały mi ukojenie.

Po jakimś czasie Ostia zaczęła mi nawet przypominać mój rodzinny Białystok: przestrzeń, dużo zieleni, czystsze powietrze, spokojniej niż w centrum Rzymu. Poznałam Ostię wzdłuż i wszerz, teraz jestem tutaj u siebie. Covid przyczynił się do bliższego poznania sąsiadów, niektórym nawet zalałam klimatyzacją balkon, zatem okoliczności spotkania nie należały do przyjemnych.

Praca z turystami

Zaczęłam też lubić Ostię zimą. Wychodziłam w słoneczne dni na rower lub na spacer, szłam do któregoś z barów na cornetto i cappuccino, pracowałam tutaj w czasie pandemii, kiedy nie można było za bardzo oddalać się od miejsca zamieszkania. Dzisiaj więcej czasu spędzam w centrum miasta. Często też mówię turystom, że morze widzę tylko wtedy, kiedy rozwieszam pranie na balkonie.

Tutaj – w Ostii – jestem u siebie, w domu. Chodzę do ulubionych barów na kawę, do ulubionych sklepików na zakupy, mijam na ulicach ludzi, których znam, czasami nawet ponarzekamy sobie na komunikację publiczną albo na pogodę – jest to styl tutejszego życia społecznego.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki