Konwersja wykonana przez firmę Netpress Digital Sp. z o. o.

Waldemar Stelmach

A jeżeli nie możesz tamtych zrobić lepszymi – a chciałbym abyś się o to usilnie starał – to przynajmniej pilnuj sięaby oni nie zrobili ciebie gorszym.

Erazm z Rotterdamu „Pochwała głupoty”

...jeśli przyjmiemy bierną postawę wobec rzeczywistości społecznej, to w istocie prawdopodobnie pozostaniemy więźniami systemu, w którym żyjemy...

Gareth Morgan „Obrazy organizacji”

Projekt okładki: Aleksandra Olszewska
Redakcja: Leszek Plak

© Copyright by Wydawnictwo PLACET 2005

WYDANIE II wersja ebook, Warszawa 2007

Wszelkie prawa zastrzeżone. Publikacja ani jej części nie mogą być w żadnej formie i za pomocą jakichkolwiek środków technicznych reprodukowane bez zgody właściciela copyright.

Wydawca
Wydawnictwo PLACET
01-517 Warszawa
ul. Mickiewicza 18a/1
tel. (22) 8393626
fax. (22) 8396761

http://www.placet.com.pl

redakcja@placet.com.pl

ISBN 978-83-7488-005-3

Warszawa 2007

Skład i łamanie: Placet
Wersja: e-book Netpress

Dziękuję za wkład w opracowanie tej książki następującym osobom:

Paulinie Chrabałowskiej, Ewie Frączkowskiej, Michałowi Krajewskiemu, Klaudii Mazurek, Bożenie K. Rudzkiej, Dominice Starzyńskiej, Maciejowi

Książka ta pisana jest nie po to, aby wyolbrzymiać nieetyczne (niemoralne) i nieefektywne, w końcowym rozliczeniu, metody postępowania w kierowaniu i zarządzaniu oraz by wyciągnąć z takiej prezentacji swoje własne, autorskie korzyści. Mogły by one płynąć z zaprezentowania w miarę oryginalnego, a na pewno rzadko spotykanego, jednostronnie rozpatrywanego problemu kierowania i zarządzania, co samo w sobie może być naganne. Taką formę przyjąłem świadomie, aby przyjrzeć się temu zjawisku w miarę dokładnie i nie zajmować się sprawami towarzyszącymi, ważnymi, ale w tym przypadku musiały by one zostać potraktowane jako imponderabilia, dywagacje. Pewnym wytłumaczeniem mogą być przykłady jednostronnego rozpatrywania problemów, np. tylko fizyki kwantowej, tylko problemów motywowania w skomplikowanym procesie kierowania, tylko chemii nieorganicznej itd.

Znane są mi też, co oczywiste, definicyjne różnice między kierowaniem i zarządzaniem [sam na ten temat publikowałem za granicą; por. 2005], ale tu wykorzystuję dla nich krótki wspólny mianownik. Rozumiem tutaj, łącznie przez te dwa pojęcia: oddziaływanie i cele tego oddziaływania na ludzi – ich osobowości, zaangażowanie i postawy oraz wpływ na procesy organizacyjno-ekonomiczne zachodzące w społeczeństwie, jego strukturach, organizacjach i instytucjach.

Zdaję sobie sprawę, że tematy nieprzyjemne, takie które nas dotyczą choćby tylko w minimalnym stopniu, jak np. efekty ciemnych stron kierowania i zarządzania, są zazwyczaj odrzucane lub co najmniej niemile widziane, na ogół nie akceptowane. Bo albo występujemy w nich jako ofiara, co nie jest przyjemne lub jako niesympatyczny podmiot, co też nie jest budujące. Innych możliwości raczej nie ma. Jeśli zaś tak jest, to takie prace czytamy niechętnie lub wcale ich nie czytamy. Tak bywa również z wielkimi teoriami, jak np. z marksizmem, który wykazywał wyzysk kapitalistyczny [a co, może takiego nie ma?], tak było i jest nadal z teorią naszego rodaka Ludwika Gumplowicza [kto dziś się zajmuje jego teorią odwiecznych konfliktów?], z naukami Vilfredo Pareto o elitach, Lenina o walce klas itd. Gdzie można znaleźć książki prof. Poznańskiego? Wszak to człowiek z USA. Tyle tylko, że pisze źle o polskiej rzeczywistości. Nie znaczy to jednak, że w pracach naukowych, bądź popularno naukowych, należy takich nieprzyjemnych tematów unikać. Nie! Odwrotnie! Należy się przeciwstawiać naciskom decydentów politycznych i oligarchów, którym są niewygodne i dlatego próbują je umiejętnie [a jak

że?!] i bezwzględnie zwekslować na margines nauki i badań naukowych. Zasadniczym, pierwszym celem tego opracowania jest wzbudzenie u kierujących refleksji nad sobą, nad swoim postępowaniem; nie zawsze uświadomionym. Być może spontanicznym, ukształtowanym przez historię najnowszą, kulturę organizacyjną, sposób wychowania i otoczenie – bliższe i dalsze oraz – jakoby – konieczność. Kolejny cel, to zwrócenie uwagi wszystkim nie kierownikom na to, jak są traktowani, kierowani w pracy. Zdecydowana większość spośród nas jest, w różnych układach, raz kierownikiem, raz pod-

władnym. Brygadzista ma swoich przełożonych i podwładnych, dyrektor ma swoją radę nadzorczą i personel, proboszcz – wikarego, trzódkę, ale i dziekana oraz biskupa. A zatem rzecz dotyczy prawie wszystkich lub będzie ich dotyczyła – panta rhei. W Polsce mamy aktualnie na pewno ponad 3 miliony ludzi na różnych stanowiskach kierowniczych.

żadne rozważania naukowe lub nawet publicystyka naukowa nie powinny, zdaniem niżej podpisanego, obywać się bez zaprezentowania rezultatów badań [w tym m.in. ankietowych], obserwacji, najlepiej własnych, choćby nawet skromnych. Tu jednak należy przywołać sytuację finansową – nakłady na badania. Jaka jest z finansowaniem polskiej nauki, wiedzą wszyscy zainteresowani. Tych, którzy nie wiedzą – informuję: tragicznie. Pod względem nakładów na badania i rozwój (B+R) jesteśmy w Europie na szarym końcu, ale podobno jeszcze przed Rumunią i Albanią. Średnio dysponujemy 1/3 tego co ma do dyspozycji Europa; nie tylko ta unijna. W samym szkolnictwie jest podobnie. Zdecydowana większość szkół wyższych, zwłaszcza prywatnych, nie prowadzi badań, nie organizuje poważnych konferencji naukowych. Naukowcy, tak opłacani, jak opłacani „ganiają” gromadnie za pieniędzmi. W tym układzie trudno

o nowe, udokumentowane spostrzeżenia, analizy, uogólnienia itp. Większość opracowań sprowadza się do własnych refleksji na określony temat.

Pozostaje więc indywidualna inicjatywa, prywatne nakłady – o ile ktoś ma kapitał – i własny zmysł organizacyjny. Autor tego opracowania starał się jak mógł wykorzystać część tych elementów i pewne, drobne wyniki są. Oczywiście są to nader skromne rezultaty badawcze, być może nie podlegające uogólnieniu, ale są i pozwalają wzbogacić treść tej książki [podobnie jak i poprzedniej: Obrazy kierowania]. Zdaniem autora opracowania, ich cenność [używając języka

T. Kotarbińskiego z Traktatu o dobrej robocie, 1969] polega przede wszystkim na tym, że pochodzą od wartościowych osób. Tych, które cenią siebie wiedzę, pracując ciągle nad sobą. Przytaczane wypowiedzi z prac studentów pracujących nie są redagowane ani retuszowane. Rozumiem również, że pojedynczo nie zasługują na uogólnienie, ale na pewno na uwagę. Te przytoczone, w swojej masie, również tworzą pewien obraz. A to jest jednym z głównych celów tej książki: stworzyć obraz lub choćby tylko tło ciemnych stron kierowania i zarządzania. Niech zatem wypowiedzi respondentów oddają wiernie subiektywnie postrzeganą rzeczywistość. Subiektywną, albowiem wszystko co przemyślimy, ocenimy i napiszemy lub powiemy jest już subiektywne. Najbardziej „obiektywne” jakoby dzieła i głoszone prawdy oraz poglądy są w tym ujęciu również subiektywne.

Zakończeniem każdego rozdziału są tezy do rozważenia i zapamiętania. Nie zawsze są one prostą kwintesencją treści rozdziału. Mają go raczej wzbogacić o myśli, które się w nim nie znalazły. Ich celem jest zachęcenie czytelnika do chwili refleksji. Autor nie rości sobie żadnych racji do prawd absolutnych. Odwrotnie, ma wątpliwości. Dlatego byłby zadowolony gdyby jego poglądy i opinie wzbudziły refleksje. Nie jest bowiem najistotniejszym zapamiętanie pewnych treści z książki. Ważniejsze jest, tak jak w przypadku studiowania, aby wzbudzić tok myślowy, niech będzie nawet krytyczny, bowiem krytyka to dowód analitycznego myślenia. I o to idzie przede wszystkim. A czytelnik, jesteśmy tego pewni, potrafi to i ma ku temu materiał. Nie tylko ten z książki.

Waldemar Stelmach

Rozdział 1 SZKIC DO PORTRETU ZBIOROWEGO POLSKICH KIEROWNIKÓW

czyli kto nami zarządza; o kim jest ta książka?

...anarchiści uniwersaliów, urodzeni relatywiści, eksperymentatorzy prawdy, wynalazcy alternatyw [...] obserwujący i jednocześnie obserwowani, poznający i poznawani.

Olga Tokarczuk „Gra na wielu bębenkach”

Każda zmiana ustroju wynosi na piedestały nowe kadry kierownicze. W historii bywało najczęściej tak, że zarządzali i kierowali właściciele majątków: ziemskich, handlowych, przemysłowych, finansowych. Ludzie majętni pełnili też zwykle funkcje społeczne, czyli zarządzali w skali politycznej, administracyjnej, rzadziej organizacyjnej. Wraz z rozwojem kapitalizmu coraz większego znaczenia zaczęły nabierać, niezbyt doceniane do tej pory, organizacyjne funkcje kierownicze, niezbędne przy dużej komasacji zatrudnionych i coraz to bardziej złożonym życiu społeczno-politycznym, administracyjnym i właśnie organizacyjnym. Dziś, uwzględniając ogromny rozrost majątków i złożoność wszelkich form życia ekonomicznego, politycznego, administracyjnego i organizacyjnego, właściciele nie są w stanie sami opanować wszelkich złożoności związanych z funkcjonowaniem swoich majątków. Coraz bardziej zawiłe meandry polityki potrzebują specjalistów od kierowania i zarządzania, dlatego w płaszczyźnie społeczno-ekonomicznej nie wystarczą już, tak jak kiedyś, wielkie majątki wojewodów, starostów, które predestynowały drzewiej do pełnienia funkcji społeczno-politycznych i organizacyjnych. Przyszedł czas dla nie zawsze majętnych fachowców od kierowania i zarządzania. Pojawiające się coraz to nowe trendy w kierowaniu i zarządzaniu wymagają pilnego ich śledzenia celem zastosowania w praktyce, co oczywiście, nie gwarantuje dobrych wyników, ale daje zatrudnienie wielu tworzącym je teoretykom i korzystającym z nich praktykom. Ba, wielu z nich – zarówno z pierwszej, jak i z drugiej grupy – zbija na kierowaniu i zarządzaniu fortuny. Stali się nową, niezbędną warstwą społeczną, a w określonych przypadkach nawet polityczną, zwłaszcza ci ze sfery praktyki.

Z dużą dozą krytycyzmu lub nawet z przekąsem piszą m.in. o tych problemach lub przynajmniej pewnych ich płaszczyznach J. Micklethawait i A. Wooldridge w książce

o znamiennym tytule Szamani zarządzania [2000, s. 12 i dalsze]. Np. znany autor z tej dziedziny T. Peters, za jednodniowe seminarium otrzymuje honorarium w wysokości 60 tysięcy dolarów, a w roku prowadzi ich około 60. Honoraria za teksty pisane są praktycznie niepodliczalne. Firmy amerykańskie [tylko amerykańskie] wydają rocznie około 20 miliardów dolarów na rozmaite konsultacje i szkolenia z zakresu kierowania i zarządzania. Szkoda, że w tym przypadku nie naśladujemy, a zwłaszcza nasz rząd, USA.

Ale czy naukowców, doradców, specjalistów można zaliczać do grupy kierowniczej? Naszym zdaniem – tak. A nawet oczywiście, że tak. Przecież oni kształtują postawy ludzi na stanowiskach kierowniczych, uczą lub, niestety, czasem pouczają, jak postępować, jakie narzędzia kierownicze stosować, jakie motywatory, kiedy i gdzie stosować. Wychowują na swój sposób nowe kadry kierownicze; choćby tylko na studiach. Nazywa się ich czasem guru zarządzania, a więc mistrzami, nauczycielami, przewodnikami. Wykorzystują swój autorytet, co jest jedną z cech przewodzenia.

Lawinowo wręcz rośnie w USA liczba osób uzyskujących tytuł MBA [Master of Biznes Administration]. W latach 90. tytuły MBA otrzymało 15 razy więcej studentów niż w roku 1960. Spośród 8 milionów nowych miejsc pracy utworzonych w latach 1991–95, aż 60% przypisano do kategorii „menedżerowie”, czyli kierownicy. Jest to obecnie najliczniejsza grupa zawodowa. Efekty wszakże, wzdychają autorzy, nie są imponujące. Podobny pogląd wyraża E. Szczepanik [2004, s. 198] w stosunku do jakości kształcenia i efektywności polskich menedżerów. Czasami jest wręcz, rozpatrując rzecz w kategoriach społecznych, odwrotnie: efekty są szkodliwe, jak np. w wyniku reengineeringu, który powoduje masowe zwolnienia. Ale nie dziwmy się skoro badania A. Kather pokazały, że w 19 na 20 przypadków tzw. menedżerowie obawiają się najbardziej, aby ich podwładni nie odkryli u nich... braku kompetencji. Z tych powodów, czyli w wyniku rozpatrywania efektów, skutków, objawów określonego stylu kierowania i zarządzania w tytule książki mamy słowo: „szamani”.

Nie mniej krytycznie do polskiej rzeczywistości, ustosunkował się amerykański profesor polskiego pochodzenia, K. Z. Poznański [2001, s. 77 i dalsze]. Za aktualną sytuację Polski wini w ogóle inteligencję polską, a szczególnie L. Balcerowicza [A. Lepper nie jest więc odosobniony]. Inteligencją przez dłuższy czas, w poprzednim ustroju społeczno-politycznym, nazywano w ogóle „kadry kierownicze” i K. Poznański trzyma się tej terminologii. Zarzuca tej grupie pozbycie się moralności, szczególnie w kwestii roztrwonienia majątku narodowego, ogólnospołecznego. Kapitalizmu chcieli wyłącznie dla siebie. Inni na tym stracili. Przede wszystkim robotnicy, którzy de facto swoją postawą doprowadzili do obalenia poprzedniego ustroju. Logicznie myśląc powinni z tego powodu być dzisiaj najbardziej uprzywilejowaną grupą społeczną. Jak zaś jest – każdy widzi; wielu odczuwa.