50 legend futbolu

Polityka

BIBLIOTEKA POLITYKI

50 legend futbolu.

Copyright by © POLITYKA SP, 2011

Autorzy tekstów:

Cezary Łazarewicz, Wojciech Markiewicz, Sławomir Mizerski, Daniel Olkowicz, Tadeusz Olszański, Marcin Piątek, Zdzisław Pietrasik, Piotr Pytlakowski, Jędrzej Winiecki, Tomasz Wołek

Redakcja: Leszek Będkowski

Koordynatorzy projektu: Anita Brzostowska, Piotr Zmelonek

Opracowanie graficzne: Janusz Fajto

Korekta: Krystyna Jaworska, Zofia Kozik, Anna Migdalska, Jolanta Wierzchowska

Fotoedycja: Małgorzata Wojtowicz

Zdjęcia na okładce: © Marek Wielgus/Reporter, Imago Sport/East News, Corbis (2), Ullstein Bild/Be&W, Alessandro Bianchi/Reuters/Forum, AFP/East News

Wydawca: Polityka Spółdzielnia Pracy

ul. Słupecka 6, 02309 Warszawa

www.polityka.pl, www.skleppolityki.pl

Wydanie pierwsze

Warszawa 2011

ISBN ebooka: 978-83-6214-89-05

Autorzy tekstów:

Dziennikarze i współpracownicy POLITYKI:

Cezary Łazarewicz (C.Ł.), Wojciech Markiewicz (W.M.),

Sławomir Mizerski (S.M.), Daniel Olkowicz (D.O.),

Tadeusz Olszański (T.O.), Marcin Piątek (M.P.),

Zdzisław Pietrasik (Z.P.), Piotr Pytlakowski (P.P.),

Jędrzej Winiecki (J.W.), Tomasz Wołek (T.W.)

Sławy z murawy

Piłka jest grą zespołową, ale sama natura sportu skłania do układania rankingów. Wybiera się jedenastki turnieju, sezonu, mistrzostw, ogłasza plebiscyty na piłkarza roku, dziesięciolecia, wszech czasów. Pokusiliśmy się i my o pięćdziesiątkę legend boiskowych. Prezentowana lista została przedyskutowana i przemyślana w redakcyjnym kręgu zagorzałych miłośników futbolu. Zdajemy sobie przy tym sprawę, że w tej materii – co kibic, to zdanie odrębne. Każdy zapewne sporządziłby własny zestaw sław.

Skoro o legendach mowa, to do konkursu dopuściliśmy – jeśli chodzi o żyjących – tych futbolistów, o których śmiało można powiedzieć, że karierę boiskową mają za sobą, a zatem można ich ostatecznie i definitywnie ocenić jako piłkarzy. O tych ciągle błyszczących kunsztem na stadionach wspominamy w innych tomach naszej Kolekcji Piłkarskiej Złota Jedenastka.

Wybraną pięćdziesiątkę boiskowych legend prezentujemy w porządku chronologicznym. Przy okazji uzyskujemy opowieść o tym, jak zmieniała się piłka nożna, kto tu dla kogo mógł być wzorcem lub mistrzem, komu z kim przyszło rywalizować, w ramach karier równoległych.

Staraliśmy się, by w opowieściach o piłkarzach wyjść poza boiska i szatnie; by – odnotowawszy ich dorobek i zasługi na murawie – pokazać, jakimi byli ludźmi. Czy da się ich pamiętać nie tylko jako dryblerów lub łowców bramek? Taki wymiar pozaboiskowy był zresztą jednym z kryteriów doboru piłkarzy zasługujących na miano legend tej dyscypliny sportu.

Zapraszamy na wędrówkę po świecie futbolu w towarzystwie największych jego gwiazd.

Leszek Będkowski

Ricardo Zamora
Don Juan w bramce

Prezentację każdej drużyny zaczyna się od bramkarza, więc my też naszą listę gwiazd futbolu zaczynamy od legendarnego Hiszpana. Na wielu polach był pierwszy. Współcześni nadali mu przydomek „El Divino”, czyli boski.

Urodził się 21 stycznia 1901 r. w Barcelonie. Był synem lekarza, sam też wybrał się na studia medyczne, lecz porzucił je dla futbolu. Magazyn „World Soccer” zaliczył go do grona najlepszych piłkarzy XX w., co może było wyróżnieniem ponad miarę, jednak z pewnością nie miał sobie równych w pierwszej połowie minionego stulecia. Współcześni nadali mu przydomek „El Divino”, czyli boski. Boskimi nazywano wówczas największe gwiazdy filmowe, stanowiło to więc dowód najwyższego uwielbienia.

Był nie tylko pierwszym bramkarzem, ale chyba w ogóle pierwszym piłkarzem, który zyskał ogromną sławę poza granicami swego kraju. Do dziś powtarzana jest anegdota, jak Józef Stalin, kiedy poinformowano go, że ma pilną wiadomość od Zamory z Hiszpanii, żartem zapytał, czy chodzi o tego słynnego bramkarza? (Chodziło rzecz jasna o innego Zamorę, działacza komunistycznego). Niewielu zapewne było piłkarzy spoza Związku Radzieckiego, których nazwiska znane były generalissimusowi.

Zamora musiał być popularny również w Polsce, skoro wiersz poświęcił mu Kazimierz Wierzyński (1894–1969 r.), jeden z wielkiej piątki grupy poetyckiej Skamander. Utwór zatytułowany „Match footballowy” znalazł się w zbiorze „Laur olimpijski”, za który Wierzyński dostał złoty medal na igrzyskach w Amsterdamie (1928 r.).

Do dziś kandydaci na sprawozdawców piłkarskich powinni uczyć się tych strof na pamięć:

„Oto tu jest największe Colosseum świata,/Tu serce żądz i życia bije najwymowniej,/Tu tajemny sens wiąże i entuzjazm brata/Milion ludzi na wielkiej rozsiadłych widowni.

Zamora wsparty w bramce o szczyt Pirenejów,/Piękniejszy niż Don Juan, obciśnięty w swetrze,/Jak dumny król, w chaosie center i wolejów,/Śledzi kulę świetlistą, prującą powietrze.

Z Uralu w bój posłaną jak z lufy moździerza,/Trzyma w oczach i więzi, a gdy kula spada,/Jak pająk się nad dziuplą bramki rozczapierza,/Jak krzak wystrzela w niebo, człowiek – barykada.

Pocisk skacze kozłami od miasta do miasta,/Z jednej strony jest Moskwa, z drugiej Barcelona,/Już steruje ku siatce, już spod nóg wyrasta,/Trybuny tracą oddech, cały stadion kona.

I pokażcie mi teraz – gdzie, w jakich teatrach/Milion widzów wystrzeli takim wielkim głosem:/Zamora lecąc w górę jak żagiel na wiatrach,/Za Atlantyk wybija piłkę jednym ciosem!”.

Czy Wierzyński oglądał Zamorę na boisku? To niewykluczone, o wyczynach Zamory rozpisywała się prasa sportowa, a sam Wierzyński był redaktorem naczelnym „Przeglądu Sportowego” w latach 1926–31. Na pewno mógł zobaczyć jakieś fragmenty meczu w kronice filmowej (które my dzisiaj znajdujemy na YouTubie). Jak się okazuje, w czasach (głęboko) przedtelewizyjnych też można było zdobyć sławę niemal równą dzisiejszym celebrytom.

Była w tym zasługa samego Zamory. Bramkarz dbał o swój wizerunek, często zmieniał boiskowe stroje, raz występował w czarnym golfie, kiedy indziej we wspomnianym przez poetę swetrze, pod którym miał białą koszulkę z dużym kołnierzykiem. Do tego kraciasta czapka z daszkiem, czasami zamieniana na beret, duże rękawice. Na starych zdjęciach rzucają się też w oczy białe nakolanniki, nie widać natomiast maskotki, z którą ponoć w czasie gry się nie rozstawał. Na jednej z fotografii został uwieczniony na ławce rezerwowych z papierosem. No cóż, wtedy sportowcy nie byli jeszcze zmuszani do zakonnej dyscypliny. Także poza boiskiem imponował elegancją i dbałością o wygląd, co musiało się podobać kobietom. Miał ogromne powodzenie, wszyscy młodzi Hiszpanie starali się go naśladować.

Jak grał? O takich bramkarzach mówi się, że mają świetne warunki fizyczne. Był wysoki (jedne źródła podają, że miał 194 cm wzrostu, inne, że 186 cm), ważył 82 kg. A pamiętajmy, że zaczynał niemal sto lat temu, kiedy średnia wzrostu była znacznie niższa niż dzisiaj. Sprawozdawcy zachwycali się jego grą, pisali, że fruwał w bramce. Może nie fruwał, ale na pewno nie stał na linii między słupkami, jak to mieli w zwyczaju inni ówcześni golkiperzy. Wychodził na przedpole, co wtedy było rzadkością, wyłapywał podania rywala, śmiało rzucał się pod nogi. A trzeba było mieć niemało odwagi, jeśli weźmie się pod uwagę, że futboliści grali wówczas w ciężkich butach, przypominających wojskowe, z blachą na czubie.

Miał doskonały refleks i nadprzyrodzoną intuicję, jakby czytając w myślach napastnika, wiedział, w który róg bramki się rzucić. Jego robinsonady wywoływały zachwyt na trybunach. Był niezwykle opanowany, potrafił zachować zimną krew w przełomowych momentach gry, zarówno w lidze, jak i w meczach międzypaństwowych. O poważaniu, jakim się cieszył, może też świadczyć ciekawostka, iż napastnikom zespołów potykających się z drużynami, w których występował Zamora, wypłacano ekstra premie za strzelone mu bramki. Niejeden piłkarz zdobywał wówczas popularność tylko z tego powodu, iż pokonał samego Zamorę!

„El Divino” wyprzedził swe czasy jeszcze pod jednym względem – umiał na swej grze zarabiać. Nie udało się ustalić, czy korzystał z pomocy menedżerów, niemniej bardzo świadomie i bez zbędnych sentymentów kierował swą zawodową karierą. Zaczynał w Universitarii, gdy miał 16 lat, przeniósł się do Espanyolu Barcelona, a trzy lata później grał już dla lokalnego rywala, FC Barcelona. Z nowym klubem zdobył dwukrotnie Puchar Hiszpanii i trzy razy tytuł mistrza Katalonii. Wszystko pięknie się układało, dlaczego zatem postanowił powrócić do Espanyolu? Poszło, rzecz jasna, o pieniądze. Zamora się cenił, zażądał więc od prezydenta klubu podwyżki, na co ten się nie zgodził. Do gry natychmiast włączyli się dyrektorzy Espanyolu, proponując bramkarzowi 25 tys. peset za samo przejście do ich klubu, a następnie miesięczne pobory 1 tys. peset. O nowym kontrakcie rozpisywała się prasa, w końcu musiała interweniować federacja piłkarska, zawieszając zawodnika, który samowolnie porzucił Barcelonę, na rok. I tak oto mamy bodaj pierwszą w historii futbolu wielką aferę transferową. Potem przyjdzie kolej na następne, z udziałem innych gwiazd futbolu.

Tymczasem w 1929 r. Zamora przeniósł się z Barcelony do Madrytu, by założyć koszulkę tamtejszego Realu. Tym razem wszystko przebiegało zgodnie z przepisami, niemniej odejście z Katalonii do królewskiego klubu traktowane było, i jest, jak zdrada. (W naszych czasach przekonał się o tym Portugalczyk Luís Figo, również porzucając Barcelonę dla Realu). Podobno kiedy pociąg zbliżał się do stolicy, przy torach zbierali się kibice, rzucali kwiaty, owacyjnie witając boskiego. Mówiło się, że to transfer wieku. Istotnie, podawane w prasie sumy (100 tys. peset za włożenie koszulki Realu, 40 tys. peset za każdy rok gry) robiły wrażenie. Zamora i w tej konkurencji był pierwszy.

W Realu grał sześć lat, również dzięki jego paradom klub po raz pierwszy w swej historii zdobył tytuł mistrza kraju oraz dwa razy Puchar Króla. W 1936 r. trzydziestopięcioletni już Zamora zagrał w finale Pucharu Hiszpanii przeciwko swemu byłemu klubowi Barcelonie. Królewscy wygrali 2:1, Zamora w ostatniej minucie meczu obronił strzał Josepa Escoli, i była to jedna z najbardziej nieprawdopodobnych interwencji w jego życiu. Po meczu miał powiedzieć: „Przed oczami miałem tylko Escolę. Tylko jego nogi i piłkę, nic więcej nie widziałem. Rzuciłem się w lewo, wyciągnąłem palce starając się dosięgnąć piłkę. Tylko usłyszałem, że nie było gola”.

Wkrótce skończył karierę, a kiedy w Hiszpanii zaczęła się wojna domowa, wyjechał do Francji. W 1936 r. hiszpańska gazeta „ABC” podała, że zginął z rąk republikanów. O czym przeczytał, pijąc akurat francuskie wino. To zresztą nie jedyna anegdota, w której boski Zamora zostaje uśmiercony. Stefan Szczepłek pisze w „Mojej historii futbolu”, że w Polsce jeszcze w latach 50. opowiadano, iż zginął tragicznie w czasie meczu, uderzając głową o słupek bramki. Tymczasem żył jeszcze dość długo i raczej szczęśliwie. Do Hiszpanii wrócił w 1939 r., zaczął trenować drużyny ligowe, odnosił spore sukcesy. W 1952 r. został trenerem reprezentacji Hiszpanii (w której sam wcześniej wystąpił 46 razy i puścił 42 gole), ale prowadził drużynę tylko dwukrotnie, odnosząc jedno zwycięstwo i raz remisując. Na sportowej emeryturze interesował się nie tylko piłką. Zagrał w kilku filmach (zresztą rolę trenera), publikował w dziennikach, miał powody czuć się człowiekiem spełnionym.

Do dziś zaszczytem dla każdego hiszpańskiego bramkarza jest porównanie do „El Divino”. Po każdym sezonie ligowym bramkarz, który stracił najmniej bramek, dostaje bardzo prestiżową nagrodę im. Zamory.

(Z.P.)

Zamora (właśc. Ricardo Martinez Zamora, ur. 21 stycznia 1901 r., zm. 15 września 1978 r.) – hiszpański bramkarz o pseudonimie „El Divino”. 46 razy wystąpił w reprezentacji Hiszpanii (1920–36 r.), wicemistrz olimpijski (1920 r.), zdobywca Pucharu Króla (1920 i 1922 r. – z FC Barcelona, 1929 r.– z Espanyolem, 1934 i 1936 r. – z Realem Madryt), mistrz Hiszpanii z Realem Madryt w latach 1932 i 1933.

Giuseppe Meazza
Dolce vita

Reklamował m.in. brylantynę, w której stosowaniu nie znał umiaru. Zaznajomieni z jego taneczną pasją dziennikarze pisali, że strzelał gole w rytmie fokstrota. Wiedział, jak swój geniusz boiskowy przełożyć na życie pełne uciech.

W starym futbolowym kinie wciąż są do obejrzenia urywki spotkań z udziałem Giuseppe Meazzy sprzed niemal ośmiu dziesięcioleci. Czarnobiałe klipy z tamtych lat utkano jednak głównie z goli, rzadko kamerzyście udawało się uchwycić coś więcej. Rzuca się mimo to w oczy, że wówczas futbol nie był zajęciem dla dżentelmenów. Opowieści to potwierdzają – podczas meczów kości pękały, krew się lała. Nikt jeszcze nie wpadł na pomysł dokonywania zmian, więc normą było, że drużyny kończyły mecze zdziesiątkowane. Na boiskach bractwo rębajłów miało silną reprezentację. Artyści jednak od czasu do czasu się trafiali. I porywali tłumy.

Meazza świetnie wypełniał zapotrzebowanie na piłkarskiego idola, bo na boisku czarował, a poza nim rzucał spojrzenia, które topiły serca. Szeptana legenda o krępym artyście piłki, zwanym Peppino, obdarzonym aparycją Rudolfa Valentino niosła się po kraju i dziś do końca nie jest pewne, jakie wydarzenia w życiu napastnika Interu Mediolan faktycznie miały miejsce, a jakie trzeba traktować z przymrużeniem oka.

Nie ma dwóch zdań co do jego snajperskich osiągnięć, choć ówcześni znawcy futbolu jeszcze bardziej niż golami zachwycali się jego rajdami oraz dryblingami. Miał zwyczaj, minąwszy wyrastających mu na drodze rywali, stawać przed bramkarzem, prowokować go do ruszenia przed siebie, by następnie okiwać i dopiero wtedy wbić piłkę do siatki. Podczas jednego ze spotkań ligowych z Romą strzelił trzy gole w ciągu pierwszych trzech minut spotkania, za każdym razem upokarzając bramkarza w identyczny sposób. Gdy stanął z nim oko w oko po raz czwarty, golkiper, niejaki Ballante, już nie miał ochoty ruszać się z miejsca. Więc Meazza podbiegł bliżej i spokojnie kopnął obok niego. Ponoć rozwścieczony Ballante biegł za nim do linii środkowej boiska krzycząc, że gol się nie liczy, bo przecież Meazza strzelił do siatki niehonorowo – nie minąwszy wpierw bramkarza.

Takich anegdot z jego życia, które wypada zastrzec słowem podobno, jest więcej. Ponoć mama, której był oczkiem w głowie, traktowała jego uganianie się za piłką jak szczenięcą fanaberię i chcąc wybić Peppino futbol z głowy, chowała przed nim buty. Więc grał boso. Podobno pierwsze piłkarskie obuwie z prawdziwego zdarzenia dostał dopiero jako 12latek od jednego z fanów własnego talentu. Podobno już jako profesjonalny piłkarz palił jak smok, nie stronił od szampana, uganiał się za spódniczkami, noc przed meczem zwyczajowo spędzał w burdelu, notorycznie spóźniał się na treningi, a bywało, że przed meczami trzeba było po Peppino posyłać delegację, która wyrywała go z błogiego snu bądź damskich objęć. Podobno przed najważniejszym spotkaniem ligowym w 1937 r. z Juventusem, rozstrzygającym o mistrzostwie, Meazza przepadł. Szefowie klubu wpadli w panikę. W końcu odnaleźli go masażysta do spółki z drugim trenerem, zwlekli z łóżka, wsadzili do taksówki i przywieźli na stadion tuż przed pierwszym gwizdkiem, wysłuchując po drodze pieprznych opowieści o minionej nocy. Meazza strzelił dwa gole, Inter wygrał 2:1 i został mistrzem.

Jego sława szybko rozeszła się poza Mediolan. Meazza zrozumiał, że na popularności można dobrze zarobić, więc stał się osobą do wynajęcia. Był twarzą kampanii promocyjnych, reklamował m.in. pastę do zębów oraz brylantynę, w której stosowaniu nie znał umiaru. Uśmiechał się z plakatów i z okładek czasopism, dawał popisy na parkietach (podobno świetnie tańczył tango), a zaznajomieni z jego taneczną pasją dziennikarze pisali potem, że strzelał gole w rytmie fokstrota.

O tak publiczną osobę musiała się upomnieć faszystowska propaganda. Obsesją Benito Mussoliniego było stworzenie modelu nowego włoskiego człowieka: silnego, sprawnego i zwycięskiego. Duce uważał piłkę nożną i sport w ogóle za znakomitą szkołę charakteru. Nie umknęło mu też, że podczas międzypaństwowych spotkań kilkudziesięciotysięczny tłum zmieniał się w jeden organizm podatny na manipulacje i łatwo podłapujący nacjonalistyczne hasła. Mniej więcej od połowy lat 20. faszyści aktywnie wspierali piłkarskie kluby i nie szczędzili państwowych środków na budowę stadionów. Dopiero poniewczasie zorientowali się, że futbol zamiast jednoczyć, bywa polem konfliktów. Przywiązanie do własnej drużyny często rodziło nienawiść albo w najlepszym razie niechęć do kibiców rywala, a mecze z udziałem reprezentacji odbywały się zbyt rzadko, by poczucie jedności wyparło wzajemne animozje.

Potrzebny był sukces w wymiarze narodowym. Trafiała się okazja, bo w 1934 r. Włochy gościły u siebie uczestników mistrzostw świata. Mussoliniemu tak bardzo zależało na zwycięstwie, że zgodził się, wbrew swojej nacjonalistycznej obsesji, by w reprezentacji występowali gracze importowani z Argentyny, m.in. Raimundo Orsi i Luis Monti. Kadłubowy turniej (brakowało drużyn z Ameryki Południowej, w tym broniącego mistrzostwa Urugwaju oraz reprezentacji z Wysp, bo Anglicy jeszcze wtedy mieli skrupuły przed uwiarygodnianiem faszystowskiego reżimu) Włosi wygrali, a Mussolini osobiście zadbał, by sędziowie przyszłych mistrzów nie skrzywdzili.

W reprezentacji Meazza narodził się na nowo. Trener Vittorio Pozzo uznał, że tak wszechstronny piłkarz bardziej przyda się w pomocy niż pod bramką, więc podstawowym zadaniem Peppino stało się rozgrywanie piłki. Jego podania zamieniali na bramki Orsi i Angelo Schiavio, cztery lata później, we Francji – Silvio Piola i Gino Colausi. Włosi obronili tytuł i tym razem nikt nie mógł zarzucić, że sędziowie im pomagali. O motywację zadbał Mussolini. Przed pierwszym meczem turnieju przysłał na ręce Pozzo lakoniczny i wymowny telegram: „wygraj albo zgiń”.

Choć stawiany za wzór (Mussolini powiedział kiedyś, że żaden z ambasadorów nie zrobił dla kraju tyle co Meazza), to nigdy nie dał się przyłapać na żadnym świństwie w służbie reżimu. Co więcej, tworzona przez faszystowskich klakierów utopia niezwyciężonych i silnych Włoch najwyraźniej go drażniła. Gdy w listopadzie 1934 r. reprezentacja przegrała z Anglią 2:3 mecz o prymat na świecie (przeszedł do historii jako bitwa na Highbury), faszystowska propaganda stawała na głowie, by klęskę przekuć w sukces. Meazza tymczasem szczerze przyznawał, że w pierwszej połowie Anglicy ich zgnietli (3 bramki w 15 minut, do tego przestrzelony karny), a to, że do dwóch goli po przerwie nie dołożył trzeciego, bo pod koniec meczu kolega nie popisał się dokładnym podaniem, na zawsze pozostanie największym rozczarowaniem jego życia.

Niedługo po zwycięskim mundialu we Francji karierę błyskotliwego Peppino przerwała kontuzja. Brutalny atak jednego z przeciwników przypłacił skrzepem w nodze, czego skutkiem były kłopoty z krążeniem i brak czucia. Próbował jeszcze sił w innych włoskich klubach, m.in. u rywali zza miedzy, w AC Milan, ale był cieniem samego siebie.

Pożegnał się z boiskiem bez wielkiego żalu, bo czekało na niego życie pełne przyjemności. Nadal nieprzyzwoicie popularny, dniami i nocami przesiadywał w otoczeniu swoich fanów, wspominając stare czasy. Objeżdżał ulice Mediolanu lśniącym kabrioletem, nierzadko w towarzystwie najpiękniejszych dziewczyn w mieście. Zagrał siebie w filmie „Milioner z Mediolanu”, wystąpił też w dokumencie poświęconym złotej reprezentacji z lat 30. Szum wokół własnej osoby najwyraźniej znudził Meazzę u schyłku życia. Jak odnotowuje John Foot w książce „Calcio”, na łożu śmierci Giuseppe zabronił rodzinie robić ze swojego pogrzebu widowisko; nie chciał nawet nagrobka. Nie zmienia to faktu, że stadion, na którym grają dziś Inter i Milan, został nazwany imieniem Giuseppe Meazzy.

(M.P.)

Giuseppe Meazza (ur. 23 sierpnia 1910 r., zm. 21 sierpnia 1979 r.) – włoski piłkarz, napastnik lub pomocnik. W reprezentacji Włoch wystąpił 53 razy (1930–39 r.), strzelił w niej 33 bramki. Mistrz świata (1934 i 1938 r.), mistrz Włoch (1930 i 1938 r.), król strzelców ligi włoskiej (1930, 1936 i 1938 r.) – z Interem Mediolan.