Edwin Bendyk

BIBLIOTEKA POLITYKI

Tytuł: Bunt Sieci 

Copyright © by Edwin Bendyk, 2012 

Copyright © by POLITYKA SP, 2012

Redakcja: Andrzej Gorzym 

Koordynator projektu: Piotr Zmelonek

Opracowanie graficzne: Janusz Fajto 

Korekta: zespół

Zdjęcie na okładce: © Khanh Renaud/SIPA/East News

Wydawca: Polityka Spółdzielnia Pracy 

ul. Słupecka 6, 02-309 Warszawa 

www.polityka.pl, www.skleppolityki.pl

Wydanie pierwsze, Warszawa 2012

ISBN e-booka: 978-83-62418-88-2

Świadomość przygodności losu i nieokreśloności perspektywy zmagania o wspólnotę ogólnoludzką bez wątpienia nadwyręża pewność siebie i uczestników zmagań onieśmiela. Ale może też ona zmobilizować ich do większego wysiłku. Jedną z możliwych reakcji na tę nieokreśloność jest ideologia „końca ideologii” i praktyka niezaangażowania. Inną, równie prawdopodobną, ale o wiele bardziej obiecującą reakcją na stan niepewności jest nabranie przeświadczenia, że poszukiwanie powszechnego człowieczeństwa i praktyczne działania, jakich ono wymaga, nie były w żadnej innej epoce równie konieczne i pilne jak w naszej.

Zygmunt Bauman, Kultura w płynnej nowoczesności, 2011

Widzę dwa możliwe wyjścia z kryzysu: pierwsze, przez katastrofę, przynajmniej w Europie. Drugie, przez wynalezienie nowego życia społecznego, nie opartego już tylko na redystrybucji dochodu narodowego, lecz na afirmacji obrony praw uniwersalnych człowieka jako jedynej możliwej broni przeciwko triumfalizmowi zglobalizowanej gospodarki.

Alain Touraine, Aprèes la crise, 2010

Przyjaciołom, uczestnikom Ruchu Społecznego Obywatele Kultury

O „Buncie sieci”

„Bunt Sieci” powstał zainspirowany protestami przeciwko porozumieniu ACTA, choć tematy w nim poruszane zajmują mnie od wielu lat. Oczywiście, nie wiedziałem, że w styczniu 2012 r. dojdzie do masowych wystąpień. Obserwując jednak przemiany społeczne i kulturowe w Polsce i na świecie często zadawałem, również podczas publicznych wystąpień, pytania o to, jak nowe formy uczestnictwa w kulturze, które umożliwia m.in. Internet, mogą przełożyć się na nowe formy mobilizacji społecznej i politycznej. Kwestię tę podnosiłem m.in. 1 grudnia 2011 r. podczas inauguracji Poznańskiego Kongresu Kultury, w trakcie wykładu o nowych formach uczestnictwa w kulturze i demokracji.

Pytanie o możliwość zrywu znalazło szybko odpowiedź. Nikt nie przewidział skali i intensywności manifestacji organizowanych głównie przez ludzi młodych o różnych przekonaniach politycznych, o różnym statusie społecznym, mieszkających w miastach dużych i małych. To pierwsza taka mobilizacja w III Rzeczpospolitej. Nie jest to jednak pierwszy przykład „zmowy obywatelskiej” przeciwko polityce złej jakości i kiepskiemu zarządzaniu różnymi sferami życia w Polsce. Wyrażają się w nich po prostu kolejne przejawy Buntu Sieci, buntu nowego sieciowego społeczeństwa przeciwko starym, niewydolnym strukturom państwa tkwiącego ciągle w XX, a nawet i w XIX wieku.

Protest przeciwko ACTA przyspieszył pracę nad „Buntem Sieci”. Zdecydowałem, że przygotuję książkę będącą kroniką trwającej po cichu i przybierającej na sile rewolucji.

Gorącą analizę tego, co wydarzyło się na przełomie stycznia i lutego (część I książki, „Wirtualna wojna domowa”), uzupełniam tekstami, jakie powstały w związku z projektem „Buntu Sieci” w ciągu ostatnich kilku lat (część II, „Wyznania kogniwojażera”). Dokumentują one przemiany w różnych sferach życia – zestawione razem pozwalają nie tylko odczuć ich klimat, lecz także odsłaniają procesy in statu nascendi, jakby to powiedzieli chemicy.

„Czy Polska przetrwa do 2030 roku?” – to kluczowe pytanie książki. Oczywiście pytanie to nie jest prognozą, lecz zachętą do refleksji nad światem, w którym najważniejsze role odgrywać będą dzisiejsi protestujący na ulicach polskich miast. Co zrobić, by nie zmarnować ich energii i umiejętności?

Zapraszam do lektury i wspólnego poszukiwania odpowiedzi. „Buntowi Sieci” towarzyszy dostępna w Internecie książka „Zatruta studnia. Rzecz o władzy i wolności” (www.buntsieci.pl). Powstała dekadę temu, lecz najważniejsze jej wnioski dotyczące delegitymizacji starego ładu i kryzysu zaufania nie straciły na aktualności. Pod adresem www.buntsieci.pl znajdziesz także drogi Czytelniku odniesienia do źródeł bibliograficznych, wyniki najnowszych badań i świeże doniesienia z frontów wirtualnej wojny domowej.

*

Autor książki jest jeden, nie działa jednak sam, korzystając chętnie i obficie z wiedzy i pomocy innych. Dziękuję wszystkim, biorąc wszakże całą odpowiedzialność za sposób, w jaki ich życzliwość wykorzystałem. Szczególne i odrębne podziękowania dla redakcji „Polityki” i jej kierownictwa za to, że karkołomny pomysł wydania tej książki poparła, Piotrowi Zmelonkowi za to, że w rekordowym czasie uruchomił machinę produkcyjną, a Andrzejowi Gorzymowi, redaktorowi tomu, za to, że pomógł nadać książce właściwy kształt. W końcu jednak nic by się nie udało bez wsparcia rodziny, która dzielnie znosiła faktyczną nieobecność ojca i męża oraz pomagała w chwilach zwątpienia.

Prolog

– Hakerzy zaatakowali rządowe strony, potrzebny komentarz! – esemes z redakcji przerwał leniwą rutynę sobotniego popołudnia. Rzeczywiście, witryny Sejmu, Kancelarii Premiera, Ministerstwa Kultury albo były zupełnie niedostępne, albo pozwalały na chwilowy kontakt, by szybko zniknąć w czeluściach cyberprzestrzeni. Co się dzieje?

Gorączkowe poszukiwania informacji w Internecie i u „dobrze poinformowanych źródeł” niewiele wyjaśniały. Niewykluczone, że w przypadku witryny Sejmu na początku powodem zablokowania dostępu mogła być zwykła awaria. I prawdopodobne, że adres Ministerstwa Kultury zatkał się, bo administrator nie przewidział, że kiedykolwiek witryna resortu spotka się z tak dużym zainteresowaniem i w ramach oszczędności ustawił próg maksymalnego obciążenia.

Kiedy jednak z sieci zaczęły znikać kolejne adresy i oprócz Sejmu do grona „wyłączonych cyfrowo” dołączył prezydent, Centralne Biuro Śledcze, a nawet CERT, czyli internetowa policja odpowiedzialna za bezpieczeństwo rządowej domeny, stało się jasne, że do akcji wkroczyli hakerzy. Rozpoczął się zmasowany atak na infrastrukturę informacyjną polskiego państwa. Słynny kolektyw Anonymous, tajna hakerska międzynarodówka zajmująca się atakowaniem z przyczyn politycznych sieciowych celów na całym świecie, zakomunikował w swym kanale na Twitterze: „Sejm.gov.pl – tango down”, znaczy – zadanie wykonane. Zabawa z bezradną władzą miała trwać jeszcze kilka dni.

Paweł Graś, rzecznik rządu wyrwany z weekendowego wywczasu, tłumaczył nieporadnie, że za internetowymi kłopotami władzy stało nadmierne zainteresowanie społeczeństwa treściami publikowanymi w rządowych witrynach. Hakerzy pojawili się później. Generał Stanisław Koziej, szef Biura Bezpieczeństwa Narodowego, przypomniał ustawy umożliwiające wprowadzenie stanu wyjątkowego w sytuacji zagrożenia cybernetycznego.

Te wizje nie ostudziły jednak emocji. Przeciwnie, napięcie rosło, ofiarą ataku padł komputer Igora Ostrowskiego, wiceministra administracji i cyfryzacji. Anonymous opublikował zaś informację, że mają dostęp do plików osób publicznych i nie zawahają się ich upublicznić. We wtorek 24 stycznia 2012 r. akcja miała się rozszerzyć z Internetu na ulicę. I rozszerzyła. „Kto nie skacze, ten za ACTA!” skandowali uczestnicy manifestacji. W Warszawie przed przedstawicielstwem Unii Europejskiej zebrały się tysiące demonstrantów. Setki we Wrocławiu. Podczas kolejnych dni, mimo silnych mrozów, manifestacje zgromadziły w dziesiątkach polskich miast – od Gdańska przez Olsztyn, Warszawę, Kielce, po Tarnów – rzesze protestujących. Czegoś takiego nie było od upadku komuny.

Formalny powód gniewu łatwo ustalić – ACTA. Kto jednak, choćby w piątek, poza ekspertami i aktywistami wiedział, co znaczy ten akronim? Kogo obchodziła międzynarodowa umowa handlowa dotycząca zwalczania obrotu towarami podrabianymi? To jednak właśnie transparenty „Stop ACTA” zgromadziły tłumy, przeważnie młodych ludzi. Ale ich nastrój o wiele lepiej oddawało inne hasło, z graficznego komentarza Marka Raczkowskiego. Bohaterowie jego rysunkowej manifestacji zgromadzili się pod hasłem „K…wa mać!”, które potem także trafiło na prawdziwe transparenty. Bardziej elegancko stan ducha protestujących wyraził jeden z warszawskich licealistów, gdy go zapytałem, dlaczego właśnie ACTA tak ich poruszyła, choć kilka miesięcy wcześniejsze próby zainicjowania w Polsce ruchu Oburzonych spełzły na niczym? Licealista stwierdził, że po prostu czara goryczy się przepełniła, sprawa ACTA okazała się decydującą kroplą.

Skala i intensywność manifestacji zaskoczyła wszystkich, nie wyłączając samych ich uczestników. Politycy, zarówno z obozu władzy, jak i partii opozycyjnych, odkryli z przerażeniem, że mają do czynienia z podmiotem, którego nie rozumieją, z którym nie mają żadnego kontaktu, a który nieoczekiwanie urósł w siłę. O co chodzi? Pytał zdezorientowany premier, a jego ministrowie udzielali sprzecznych odpowiedzi, każdego dnia zmieniając zdanie. Podobnie zmieniała się taktyka Donalda Tuska – kolejne przeobrażenia premiera wobec Buntu Sieci można w skrócie opisać trójczłonowym procesem metamorfozy: surowy ojciec, zagubiony w lesie, neofita. Jeszcze 24 stycznia premier stanowczo twierdził, że nie ulegnie szantażowi, dwa tygodnie później, 6 lutego, podczas ponadsiedmiogodzinnej debaty w swojej kancelarii pytał: Powiedzcie mi, o co chodzi?, by w końcu 17 lutego przyznać: Wiedziałem zbyt mało, rząd wycofuje poparcie dla ACTA, zgadzam się z krytykami tego porozumienia.

Dynamika szalona, choć doskonale wpisuje się w scenariusze innych ponowoczesnych rewolucji. Podobny przebieg miało powstanie Zapatystów w meksykańskim stanie Chiapas w 1994 r., nazwane pierwszą postmodernistyczną rewoltą. Przypomnijmy: 1 stycznia 1994 r. w życie wchodziło porozumienie NAFTA łączące Kanadę, Stany Zjednoczone i Meksyk wspólnymi regułami wymiany handlowej. Indianie z Chiapas ze swym barwnym liderem, subcommandante Marcosem, ruszyli na San Cristobal i inne miasta stanu w obronie swoich praw i tradycyjnego stylu życia oraz gospodarowania, opartego m.in. na wspólnotowej własności ziemi.

Rząd odpowiedział wysyłając armię, Indianie wycofali się w góry, by prowadzić z ukrycia kampanię polityczną. Po dwóch tygodniach rząd wysłał negocjatorów, by ustalić warunku porozumienia. Zapatyści wygrali, bo dzięki umiejętnemu wykorzystaniu mediów zdołali zmobilizować w swojej sprawie światową opinię publiczną. Ta zaś, dzięki rozwojowi nowych mediów, m.in. raczkującemu wówczas Internetowi, miała nowe narzędzia oddziaływania na rzeczywistość polityczną.

Manuel Castells, wybitny badacz społeczeństwa sieciowego, wyjaśniał, że został złamany monopol legalnej władzy na informację i wiedzę. Równolegle do mediów kontrolowanych przez rząd meksykański zaczęły nadawać inne ośrodki: sami Zapatyści, media związane z Kościołem katolickim, do komunikacji włączyli się prominentni aktywiści, z Olivierem Stonem na czele. Władza straciła kontrolę nad procesem komunikacyjnym, tym samym straciła możliwość kształtowania dominującego stanu świadomości na temat zachodzących wydarzeń. W rezultacie straciła legitymację dla swych działań i musiała przyznać się do politycznej porażki.

Zapatyści wygrali nie dlatego jednak, że mieli rację, tylko dlatego, że skutecznie zdołali zdelegitymizować racje władzy. Czy w zamian powstał polityczny kontrprojekt, równie monolityczny, jak wcześniejszy projekt władzy? Nie, Zapatyści wygrali, lecz nie przejęli władzy, osiągnęli jednak swój cel, tworząc przy okazji nowy model rewolty na czasy sieci. Model udoskonalony w kolejnych latach przez zryw protestów alterglobalistycznych, począwszy od spektakularnego Buntu Sieci N30 w Seattle w 1999r. (N30, czyli 30 listopada). Najbardziej charakterystycznym aspektem N30 okazało się zgodne współdziałanie środowisk, które na co dzień są w konflikcie interesów. Przeciwko szczytowi Światowej Organizacji Handlu protestowali ramię w ramię związkowcy broniący miejsc pracy i organizacje broniące praw imigrantów. Podstawowe tożsamości uczestników protestu zostały jednak na czas walki zawieszone, by uzyskać cel nadrzędny, zablokować prace WHO mające doprowadzić do dalszej deregulacji przepisów o międzynarodowym handlu i inwestycjach.

Polska długo czekała na własny Bunt Sieci. Zobaczmy, jak do niego doszło. Po jednej stronie stoi władza i establishment przywykły do codziennej rutyny politycznego zarządzania społeczeństwem. Pilnuje, żeby nie zabrakło ciepłej wody, kupuje przywilejami spokój najlepiej zorganizowanych grup zdolnych do występowania w obronie swoich interesów i stara się nie męczyć społeczeństwa udziałem w podejmowaniu decyzji, zostawiając trud zawodowcom wspieranym przez ekspertów.

Wybory odbywają się regularnie, nie ma problemu z sukcesją władzy nawet po tak dramatycznych wydarzeniach jak katastrofa 10 kwietnia 2010 r. Mimo tragicznej śmierci nominalnie najważniejszych osób w państwie, nic się w istocie nie wydarzyło. Mobilizacja oparta na smoleńskiej tragedii nie przyniosła wielkich rezultatów. Alternatywne społeczeństwo wolnych Polaków okazało się politycznie bezpłodne. Trudno o lepszy dowód na postpolityczność i przyzwolenie na technokratyczny model modernizacji i rządzenia.

Tymczasem nieoczekiwanie naprzeciw technokratycznej władzy stanął podmiot, którego eksperci nie zauważyli, a politycy nie wyczuli. Ich radary zasilane nieustannie paliwem badań opinii i sondażami nie dostrzegły, że procesy zachodzące dotychczas w niszach, na marginesach głównego nurtu życia społecznego, gospodarczego, kultury zaczynają pączkować, nabierać siły.

Równolegle do zmian społecznych zmienia się kluczowa infrastruktura. Niepostrzeżenie okazało się, że dla coraz większej części Polaków ważniejsze od autostrad są infostrady. By zainicjować wybuch, wystarczyła niewielka iskra, majstrowanie przy temacie zdaniem rządowych ekspertów nieważnym wobec prawdziwych wyzwań jak służba zdrowia czy reforma systemu emerytalnego.

To jednak ten nieistotny temat, jakieś tam międzynarodowe porozumienie handlowe, wywołało gniew, który, jak w filmie „V jak vendetta” braci Wachowskich wyprowadził niezadowolonych na ulice, gdzie przekonali się, że ze sprywatyzowanych jednostek zamieniają się w podmiot zbiorowy, działający razem mimo braku formalnego przywództwa. Zebrali się pod sztandarem, na którym napisali „Chcemy wolnego Internetu, chcemy wolnego dostępu do kultury, chcemy wolnego dostępu do wiedzy”. Czyżby to było ważniejsze niż chleb i sprawiedliwość, o którą walczyli rewolucjoniści wcześniejszych epok i walczą Oburzeni na Zachodzie, nie mogąc znieść, że 1 proc. najbogatszych ma tyle co reszta?

Kim są buntownicy z polskich ulic? Potomkami Karola Marksa walczącymi o cyberkomunizm i zniesienie własności, czy może raczej epigonami neoliberalizmu, dziećmi Leszka Balcerowicza pragnącymi uwolnienia energii prywatnych jednostek od zbędnych ograniczeń nakładanych przez instytucje państwa, którym nie można ufać? A może ponowoczesnymi wyznawcami idei narodowej, mobilizującymi się na hasło Internet, Honor, Ojczyzna? Jak wytłumaczyć populistyczny ruch, skoro za sztandarowymi hasłami nie stoi charyzmatyczny przywódca, niezbędne ucieleśnienie tych haseł, by ruch osiągnął polityczne znaczenie i nie okazał się jedynie rodzajem flashmobu?

Próby podłączenia się politycznych osobowości, by wspomnieć nieudany występ Janusza Palikota na jednej z warszawskich manifestacji, spełzły na niczym. Owszem, pojawili się poeci rewolucji, jak Piotr Czerski, autor słynnego już manifestu „My, Dzieci Sieci”, wodzów ciągle jednak brakuje. A może na tym polega ponowoczesność, że władzę sprawują dyskursy, a nie realni ludzie?

Wyobraźmy sobie Donalda Tuska na początku całej awantury. Prace nad ACTA, jednym z wielu porozumień i ustaleń międzynarodowych, jakimi rząd zajmuje się każdego roku, postępują bez przeszkód. Pieczę nad nimi sprawuje Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Formalnie jednak stroną w negocjacjach międzynarodowych jest Komisja Europejska negocjująca w imieniu Unii Europejskiej i zrzeszonych w niej państw. To właśnie MKiDN złożyło 16 listopada 2011 r. wniosek, by rząd wyraził zgodę na podpisanie ACTA. Zgodnie z regulaminem, Rada Ministrów może nad tego typu sprawami pracować w trybie obiegowym. Jak wiadomo, po wyborach ministrowie nie mają czasu zajmować się analizą dokumentu, na który i tak przecież nie mają wpływu. Rząd zezwala zatem na podpisanie ACTA odpowiednią uchwałą z 26 listopada. W połowie grudnia, u schyłku polskiej prezydencji, sprawę finalizuje Rada Unii Europejskiej, przyjmując porozumienie. Nadszedł czas na podpisywanie dokumentu przez sygnatariuszy, a potem na proces ratyfikacyjny.

Sprawa wydaje się na tyle oczywista, że podczas spotkania 19 stycznia 2012 r. z przedstawicielami Grupy Dialog rząd informuje

o decyzji dotyczącej podpisania ACTA. Tę Grupę tworzą  reprezentanci środowisk związanych z Internetem: organizacji pozarządowych, jak Fundacja Panoptykon i Fundacja Nowoczesna Polska; eksperci, jak Piotr VaGla Waglowski; organizacje branżowe, jak Polska Izba Informatyki i Telekomunikacji. Przedstawiciele strony społecznej co najmniej się zdziwili, gdyż od dłuższego czasu przekazywali informacje i opinie, że ACTA stwarza zagrożenie dla podstawowych praw i wolności, należy więc wstrzymać się z przyjęciem porozumienia przez Polskę.

Rząd jednak na uwagi Grupy Dialog nie odpowiedział, wszak minister kultury zapewnił, że konsultacje społeczne miały miejsce i ich uczestnikom projekt porozumienia się podobał. Z kolei Ministerstwo Gospodarki, które w ramach prezydencji kierowało pracami nad ACTA na poziomie unijnym, uznało przyjęcie porozumienia przez Radę Unii Europejskiej za spektakularny sukces polskiego przywództwa w UE. Jak później stwierdził premier: istniały wszystkie przesłanki, by uznać, że prace nad ACTA przebiegły jak należy i doprowadziły do prawidłowej decyzji, zgodnej zresztą ze stanowiskiem innych demokratycznych państw-stron porozumienia.

Kalkulacja wydawała się prosta: po jednej stronie kontekst międzynarodowy i zgodne stanowisko najważniejszych sojuszników Polski: Stanów Zjednoczonych, Komisji Europejskiej, Japonii. Na froncie wewnętrznym brak sygnałów ze strony opozycji, że temat może wywołać polityczną burzę oraz pełna zgoda na ACTA istotnych grup interesu. Do tego brak jakiegokolwiek zainteresowania opinii publicznej i mediów. W takiej sytuacji mamrotanie jakiejś Grupy Dialog nie mogło zrobić wielkiego wrażenia na poważnym rządzie. I trudno odmówić przedstawicielom władzy racji.

Racje z 19 stycznia jednak szybko utraciły ważność wobec wydarzeń z kolejnych dni. Po niefortunnym spotkaniu rządu z Grupą Dialog jej przedstawiciele wezwali do protestu. Doskonałą inspiracją stał się strajk Internetu w Stanach Zjednoczonych 18 stycznia. Amerykańscy internauci i firmy internetowe wystąpiły przeciwko projektom dwóch antypirackich ustaw – PIPA i SOPA, które miały zaostrzyć walkę z nielegalnym obrotem treściami. Zdaniem protestujących, drakońskie przepisy tych ustaw grożą wprowadzeniem nieformalnej cenzury, ograniczają prawo do prywatności i krępują swobodę działalności gospodarczej firm internetowych. Spektakularnym wyrazem gniewu internautów stała się akcja angielskojęzycznej Wikipedii, która na 24 godziny zamknęła dostęp do swych zasobów, wyświetlając czarny ekran z napisem: „Czy wyobrażasz sobie świat bez wolnego dostępu do wiedzy?”.

Strajk Internetu uświadomił amerykańskim politykom, że nastąpiła wyraźna rekonfiguracja sił. Zwarty dotychczas front copyright industries (przemysłów praw autorskich), skupiający wytwórców treści od studiów filmowych, przez producentów muzyki – po wytwórców oprogramowania komputerowego, podzielił się. W uproszczeniu: po jednej stronie stanęło Hollywood, po drugiej zaś Krzemowa Dolina wsparta na dodatek milionami internautów. Politycy dostrzegli, że protest nie jest tylko okazjonalnym buntem, lecz wyraża głębszą zmianę w grze interesów i rozkładzie politycznych emocji. Prace nad SOPA i PIPA z dnia na dzień wytraciły impet.

Stany Zjednoczone są jednak krajem awangardowym, o gospodarce opartej w olbrzymiej mierze na oryginalnej własności intelektualnej, w której same wspomniane copyright industries wytwarzają 1,6 bln dol. rocznie, a więc 11,1 proc. PKB! Polska ulokowana raczej na gospodarczych peryferiach nie wydawała się krajem, w którym kwestie własności intelektualnej mogą budzić społeczne emocje. Rzeczywiście, temat ACTA zajmował przedstawicieli Grupy Dialog, poza nimi mało kto jednak wiedział, o co w tym wszystkim chodzi. Dlatego kiedy w sobotę 21 stycznia serwery władzy zaczęły odmawiać posłuszeństwa, trudno było od razu o jednoznaczną ocenę: czy to już bunt i wynikające z niego celowe ataki na infrastrukturę, czy jedynie niewydolność techniczna? Trudno się bowiem dziwić, że „zatkała” się witryna Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Administrator opublikował na niej plik z polską wersją porozumienia ACTA w wersji faksimile. Powstał dokument o wielkości blisko 25 MB. Gdy o ACTA zaczęto mówić, zwiększyło się zainteresowanie plikiem, niestety administrator ograniczył próg obsługiwanego ruchu. Recepta na awarię gotowa, nie trzeba hakera wobec samohakerskich zdolności resortu kultury.

Im dalej w noc, tym bardziej polski Internet się rozgrzewał, przyciągając także zainteresowanie sojuszników, jak choćby słynny kolektyw Anonymous. Tajna międzynarodówka hakerska postanowiła wspomóc protest przeciwko ACTA, planując ataki na kolejne witryny. Które „wyłączenia” były rzeczywiście dziełem Anonymous, które rodzimych amatorów, a które pochodziły ze strony obcych służb specjalnych korzystających z okazji, by sprawdzić polską infrastrukturę teleinformatyczną, nigdy się nie dowiemy.

Ciekawsza i ważniejsza jest analiza dyskursu wokół ataków analizowanych jako forma obywatelskiego protestu. Czy blokowanie witryn rządowych to odpowiednik demonstracji ulicznych i pikietowania urzędów publicznych? Czy też może pójście na łatwiznę, forma slacktywizmu, czyli działania niewymagającego wielkiego wysiłku, spektakularnego, lecz też bardzo pozornego? Pikieta wymaga zgromadzenia konkretnych ludzi, do ataku typu DDoS wystarczy botnet – sieć poddanych hakerskiej kontroli komputerów. Czy taki atak rzeczywiście wyraża polityczną wolę i podmiotowość, czy bliższy jest logice działania terrorystycznego?

Do dyskusji z wdziękiem słonia wkroczył rzecznik rządu Paweł Graś, nieskładnie tłumacząc, co się stało. Precyzyjniejszy starał się być generał Stanisław Koziej, analizujący różne stopnie cybernetycznego zagrożenia, od właśnie dopuszczalnego w demokracji haktywizmu jako formy obywatelskiego protestu – przez zwykłe akty przestępcze, do których należy zaliczyć włamania do witryn – i w końcu cyberterroryzm polegający na celowych atakach na krytyczną infrastrukturę państwa. Przy okazji szef Biura Bezpieczeństwa Narodowego pochwalił swojego szefa, stwierdzając, że już jesienią prezydent podpisał ustawę zmieniającą przepisy o stanie wyjątkowym. W efekcie Polska jest w pełni gotowa, by stawić czoła cyberniebezpieczeństwom.

Rząd i premier musieli tymczasem ocenić, czy mają po prostu do czynienia ze zgrywą, która psuje wizerunek, lecz nie grozi kryzysem politycznym, czy też może chodzi o coś poważniejszego. Tropy wskazują, że pierwsze dni afery wokół ACTA polegały na zarządzaniu kryzysem wizerunkowym metodami PR. Rząd po prostu zlekceważył zagrożenie, a premier, jak zwykle w takich sytuacjach, postanowił nałożyć maskę surowego ojca panującego nad sytuacją.

Pretekstu dostarczyły incydenty z włamaniami na witryny oraz do komputera Igora Ostrowskiego, wiceministra administracji i cyfryzacji. Towarzyszył im komunikat w Twitterze na kanale należącym do Anonymous: jeśli rząd nie zrezygnuje z podpisania ACTA, ujawnione zostaną pliki należące do osób pełniących funkcje publiczne. Premier oświadczył, że nie ulegnie szantażowi i porozumienie zostanie podpisane zgodnie z planem, czyli 26 stycznia w Tokio. Jednocześnie trwała niespójna kampania informacyjna w mediach głównego nurtu: gdy Michał Boni, minister administracji i cyfryzacji, przepraszał za niedostatek konsultacji społecznych, Bogdan Zdrojewski, minister kultury, przekonywał, że procesowi konsultacji nie można niczego zarzucić.

Trudno też było wydobyć jednolitą argumentację rządu uzasadniającą podpisanie ACTA oraz odnoszącą się do uwag Grupy Dialog, a także wątpliwości wniesionych już po wybuchu afery przez głównego inspektora ochrony danych osobowych oraz rzecznika praw obywatelskich. Informacyjnemu chaosowi ujawniającemu, że brak głębszej rządowej refleksji nad tematem, którym przez większość czasu zajmował się po prostu urzędnik średniego szczebla resortu kultury, towarzyszyła zdumiewająca niekompetencja, jeśli chodzi o działania w sieci – najważniejszej przestrzeni starcia.

W przeddzień podpisania ACTA okazało się, że rządowi piarowcy postanowili poprawić wizerunek swego mocodawcy i usunęli z fanpage’u Kancelarii Premiera tysiące nieprzychylnych komentarzy. Prosty zabieg cenzorski, łamiący podstawowe reguły sieciowej etykiety, okazał się nie dość, że nieelegancki, to jeszcze całkowicie nieskuteczny. W Internecie nic nie ginie, nie przepadły więc też komentarze zgromadzone przez serwis Fanpage Trender, zajmujący się analizami aktywności w Facebooku.

To właśnie blog Fanpage Trendera ujawnił nie tylko skalę cenzury, lecz także kłamstwa przedstawicieli rządu. Wbrew temu, co mówił sam premier, wśród skasowanych wypowiedzi internautów jedynie 1,49 proc. zawierało wulgaryzmy, które tak bardzo wstrząsnęły wrażliwością szefa rządu. Większość pozostałych wpisów nie była może zbyt odkrywcza, a wypowiedzi się powtarzały, lecz analiza ekspercka pokazuje, że powtórzenia nie wynikały ze spamu. Badacze z Fanpage Trendera stwierdzili przy okazji, że autorzy 79 proc. skasowanych uwag to mężczyźni.

Najwyraźniej jednak premier przyjął taktykę „przewiezienia” tematu do 26 stycznia, licząc, że po podpisaniu porozumienia w Tokio energia powoli wygaśnie w zderzeniu z nieubłaganą wymową faktów i nieustępliwością władzy. Stało się odwrotnie. Owszem, wygasły operacje haktywistyczne i hakerskie, bo gniew wylał się na ulice i to w natężeniu nieznanym od początku pokomunistycznej transformacji.

Stanęli obok siebie ci, co jeszcze 11 listopada byli po dwóch stronach barykady – środowiska kibiców, narodowcy i  lewica wszystkich odcieni. Jeśli rywalizowali, to raczej o to, kto pierwszy zarejestruje zgromadzenie w odpowiednim urzędzie, by wszystko odbywało się lege artis. Poza nielicznymi wyjątkami nie widać było przemocy, której potencjał ujawniły latem 2011 r. ulice Londynu. Socjologowie z Zespołu Analiz Ruchów Społecznych dziwili się, że zdominowany przez młodych ruch był tak mało młodzieżowy, a tak bardzo po dorosłemu racjonalny i zdolny do samoograniczenia. Faktem jednak pozostaje, że drobny kryzys komunikacyjny przekształcił się w pełnowymiarowy kryzys polityczny. Co gorsza, kryzys nowego rodzaju, jakim nie sposób zarządzać starymi, wypróbowanymi metodami.

Tydzień po podpisaniu ACTA upłynął na gorączkowym poszukiwaniu rozwiązań, które doprowadziły Donalda Tuska w piątek, 3 lutego, do oświadczenia, że wstrzymuje ratyfikację ACTA. Wydawałoby się, że gest w kierunku rozejmu, a jednak znaczna część protestujących odebrała go inaczej. Uczestnicy Improwizowanego Kongresu Wolnego Internetu zwołanego w Warszawie 4–5 lutego uznali, że deklaracji premiera nie można ufać. Wszak rząd ponosi odpowiedzialność za podpis pod porozumieniem, ratyfikacja zaś należy do Sejmu. Czyżby premier reprezentował także wolę władzy ustawodawczej? By dać pełny wyraz tej nieufności, Kongres przyjął uchwałę, że jego uczestnicy nie wezmą bezpośredniego udziału w debacie 6 lutego, zwołanej w Kancelarii Premiera.

Debata jednak się odbyła, a kto ją przeżył, uczestniczył w wydarzeniu historycznym, jeśli z pokorą uznać, że historia nie tylko w powtórzeniu, lecz już za pierwszym razem przypomina farsę. Jeszcze zanim spotkanie się rozpoczęło, wiadomo było, że nie przyniesie oczekiwanego skutku. Oto bowiem z jednej strony siedli przedstawiciele władzy i zobaczyli z przerażeniem, że nie wiedzą, z kim mają do czynienia po przeciwnej stronie.

Niektórych uczestników rozpoznawali: tu przyjaźnie machał ręką Zbigniew Hołdys, tam wiceprezes ZAiKS Michał Komar, między nimi jednak jakiś facet w garniturze i sandałach na bosych stopach mimo piętnastopniowego mrozu na dworze, a za nim wielu podobnych w garniturach i bez, w kolorowych czapeczkach, z kitkami lub na łyso.

Każda minuta spotkania ujawniała również, że całe to wymieszane towarzystwo nie tworzy nawet wierzchołka góry lodowej, że prawdziwa reprezentacja cyfrowego świata to wielość, która uczestniczy w dyskusji za pośrednictwem sieci. Po pierwszej godzinie wiadomo już było, że, jak w greckiej tragedii, pomysł na „rozmowę z internautami” zmierza do katastrofy. Po 7 godzinach spektaklu wszyscy już byli tak wykończeni, że zapomniano o katharsis. Mimo to dobrze, że spotkanie doszło do skutku. Premier miał okazję zapytać, o co tak naprawdę chodzi? Czy rzeczywiście porozumienie ACTA wywołało kryzys, czy też stało się jedynie pretekstem do eksplozji zasilanej znacznie głębszymi korzeniami? Czy styczniowe bunty to zapowiedź rewolucji, czy tylko karnawałowe zawieszenie ładu społecznego, kiedy tłum na chwilę przejmuje inicjatywę, a gdy już spontaniczny wybuch energii się wyczerpie, wszystko wraca do starego porządku?

Przypisy niedostępne w wersji demonstracyjnej