Stefan Szczepłek

Polska!
Biało-czerwoni!

Polityka

BIBLIOTEKA POLITYKI

Tytuł: Polska! Biało-czerwoni!

Copyright © by Stefan Szczepłek, 2012

Copyright © by POLITYKA SP, 2012

Redakcja: Leszek Będkowski

Koordynatorzy projektu: Anita Brzostowska, Piotr Zmelonek

Opracowanie graficzne: Janusz Fajto Korekta: Krystyna Jaworska, Anna Migdalska, Jolanta Wierzchowska, Zofia Kozik

Fotoedycja: Małgorzata Wojtowicz

Zdjęcia na okładce: AFP/East News, AP/East News, Imago/East News (4), Eugeniusz Warminski/East News (2), EPA/PAP, DPA/PAP

Wydawca: Polityka Spółdzielnia Pracy

ul. Słupecka 6, 02-309 Warszawa

www.polityka.pl, www.skleppolityki.pl

Wydanie pierwsze, Warszawa 2012

ISBN e-booka: 978-83-62148-91-2

Od autora

Ta książeczka jest historią polskiej piłki, jaka została zapisana w prasie, nielicznych książkach i dokumentach, a przede wszystkim w naszej pamięci. Zawarłem tu wszystko to, co – jak mi się wydaje najważniejsze, chociaż zapewne narażę się na zarzut, że jednym wydarzeniom poświęciłem więcej miejsca, a innym mniej. Bo może powinno być odwrotnie. Ale taka jest właśnie natura wspominania. Na ogół pamiętamy to, co chcemy pamiętać i co, naszym zdaniem, jest najważniejsze. Dlatego, że niektóre mecze przeżywaliśmy np. na stadionie lub w jakichś szczególnych okolicznościach.

Każdy ma swój punkt odniesienia i najstarsze wspomnienia. Dla coraz mniejszej grupy czytelników sięgają one międzywojnia. Nowe gwiazdy zastępują stare legendy. Kiedy na początku lat sześćdziesiątych pojawił się Włodzimierz Lubański i wielu piało z zachwytu, starsze pokolenie mówiło: No tak, gra nawet nieźle, ale gdzie mu do Ernesta Wilimowskiego! Kiedy bramki zaczął strzelać Andrzej Juskowiak, wypominano mu, że Lubański był lepszy. Każda generacja ma swoich bohaterów, a porównywanie jest głównym tematem kibicowskich rozmów.

Pisząc tę książkę oddałem się, zresztą z przyjemnością, swoim wspomnieniom ze słodkich lat sześćdziesiątych. I na pewno sięgając do nich zapominałem o obiektywizmie. Ale to nie jest praca naukowa; mając szansę napisania o polskiej piłce od jej początków, wcieliłem się w rolę przewodnika, który dobrze zna szlak, ale lubi z niego zbaczać, żeby pokazać np. mały stadion na peryferiach, na którym wydarzyło się coś ważnego.

Moje najstarsze wspomnienie z prawdziwego meczu ma już ponad pół wieku. 1 czerwca 1958 r. pojechaliśmy z tatą z Falenicy do Warszawy, żeby na ulicy Rutkowskiego (tata mówił: na Chmielnej) kupić mi garniturek do pierwszej komunii. A kiedy już kupiliśmy, tata zabrał mnie na Stadion Dziesięciolecia, gdzie Polska grała ze Szkocją. Wtedy się zaraziłem.

Sporo lat minęło, nim uświadomiłem sobie, że to, co widzę na boisku, jest tylko cotygodniowym finałem codziennych ćwiczeń. Że coś ważnego, czego nie widzimy, rozgrywa się w szatni, w domach piłkarzy, w gabinetach rozmaitych działaczy i polityków. Czasami to jest ciekawsze od samej gry. A futbol nie zaczął się 1 czerwca 1958 r., tylko znacznie wcześniej. Kiedy? Jak? Gdzie?

Pisząc o okresie pionierskim i Polski sanacyjnej korzystałem często z roczników „Przeglądu Sportowego”. Chciałem zachować klimat tamtych lat, z upodobaniem cytując obszerne fragmenty sprawozdań i innych tekstów, jakże odmiennych od artykułów pisanych przez dziennikarzy sportowych dzisiaj. Prawdę mówiąc, wciągałem się w tę zabawę, czytając o podróżach koleją, bankietach wydawanych przez posłów, butach piłkarskich, zagubionych w podróży do Konstantynopola, i flagach na stadionie w Berlinie. Mam nadzieję, że Czytelnicy też się wciągną.

Poświęciłem sporo miejsca przedwojennym wydarzeniom, o których mało kto pamięta, mam bowiem okazję złożyć hołd przodkom. Tym, którzy zebrali się w Krakowie, aby wyruszyć w podróż do Budapesztu na pierwszy mecz reprezentacji; olimpijczykom z Paryża i Berlina oraz uczestnikom pierwszych z udziałem Polski mistrzostw świata.

To jest książka o historii, więc skupiam się przede wszystkim na przeszłości. Ocena tego, co dzieje się na naszych oczach, jest trudna. Lepiej to przeżywać, niż o tym czytać. Nie wiem, czy Robert Lewandowski zrobi karierę jak Zbigniew Boniek, a Wojciech Szczęsny pójdzie w ślady Jerzego Dudka. Może o nich, kiedy zostaną mistrzami Europy, powstanie następna książka. Wolę prowadzić Państwa przez stare stadiony i szatnie pachnące rozgrzewającym balsamem, znane mi od ponad pół wieku. Najpierw jako podrzędnemu graczowi, który miał za mało talentu, aby wyjść na boisko z prawdziwymi trybunami. A potem jako dziennikarzowi, który od blisko 40 lat ma szczęście oglądać na własne oczy większość najważniejszych wydarzeń naszej futbolowej historii.

Stefan Szczepłek

Warszawa, 31 grudnia 2011 r.

1. Narodziny polskiej piłki

Na początku był Lwów

14 lipca 1894 r., w przeddzień rocznicy bitwy pod Grunwaldem, we Lwowie odbywał się Drugi Zlot Sokoli. W okolicach parku Stryjskiego rozegrano w związku z tym prawdopodobnie pierwszy na ziemiach polskich mecz piłkarski z udziałem drużyn sokolich z Krakowa i Lwowa. Ponieważ program zlotu był napięty, mecz trwał tylko sześć minut. Przerwano go po pierwszej bramce, zdobytej dla lwowiaków przez ucznia seminarium nauczycielskiego Włodzimierza Chomickiego. Sądząc z jego opowiadań po latach, mogła to być bramka ze spalonego. Sędzią tego meczu był Zygmunt Wyrobek, wówczas student, ktoś w rodzaju trenera, a po latach wykładowca Uniwersytetu Jagiellońskiego.

Gdyby istniały dziś kresowe kluby, prawdopodobnie toczyłaby się charakterystyczna dla kibiców dyskusja, kto był pierwszy i kto położył większe zasługi: Lwów czy Kraków? Nie ulega wątpliwości, że pierwsze kluby powstały we Lwowie. W 1903 r. Sława, która po roku zmieniła nazwę na Czarni, oraz Lechia. W 1904 r. pojawił się Klub Gimnastyczno-Sportowy IV Gimnazjum, który stanie się lwowską Pogonią. Rewera w Stanisławowie – w tym samym czasie. Śmigły Wilno, Czarni Lwów, Hasmonea Lwów, Pogoń Stryj, Junak Drohobycz, Cresovia Grodno też zapisały się w pamięci.

Galicja miała bliższe kontakty z Wiedniem, Budapesztem i Pragą, gdzie na przełomie XIX i XX w. funkcjonowały już kluby sportowe. Austriackie władze były też, w porównaniu z rosyjskimi, bardziej liberalne. Austriacy zezwalali na rozmaite formy działalności polskich organizacji. Nowo powstająca Pogoń nie musiała podkreślać nastrojów swoich członków poprzez barwy narodowe (jak choćby warszawska Polonia). W 1907 r. dwaj młodzi aktywiści tego klubu, lepiej zorientowani w futbolu europejskim, Karol Szajdek i Stanisław Polakiewicz (który stanie się wybitnym działaczem piłkarskim), wyszperali w zagranicznych pismach, że kolory czołowego angielskiego klubu Everton z Liverpoolu są niebiesko-czerwone. Chcąc się wzorować na najlepszych, przyjęli właśnie takie barwy, tym bardziej że takie same ma miasto Lwów. W pierwszych meczach pogończycy nosili uszyte przez matki i siostry (jeszcze nie żony, bo wszyscy byli uczniami i kawalerami) czerwone spodenki i niebieskie koszulki.

Kiedy po II wojnie światowej wygnańcy ze Lwowa i innych kresowych miast zakładali Pogoń w Szczecinie i Polonię w Bytomiu, dali tym klubom nie tylko odznaki podobne do tych, jakie miała Pogoń, ale także jej niebiesko-czerwone barwy. Z tych samych powodów mają je również Piast Gliwice i Odra Opole.

Wzorcowa Pogoń

Pogoń była fenomenem polskiego sportu. Jednym z największych klubów, a jego legendę umacniają osiągnięcia, wyjątkowi ludzie i losy. W 1938 r. Związek Polskich Związków Sportowych przyznał Pogoni tytuł Najlepszego i najbardziej zasłużonego klubu sportowego w Polsce. Kilka klubów w różnych miejscach Polski przyjęło już wcześniej nazwę na jej cześć. Tak postąpiono w Jarosławiu (tamtejsza Pogoń powstała w 1906 r.), Stryju (1908), Złoczowie (1911), Poznaniu (1914), Katowicach (1919), Środzie Wielkopolskiej (1926), Równem (1932), Brześciu (1934), Cieszynie (1936). Pogoń szczecińska to już powojenna pamiątka po klubie, który we Lwowie przestał istnieć.

Pogoń można porównać do powojennej Legii. To była wielosekcyjna potęga, klub, w którym oprócz piłkarzy mieli swoje miejsce lekkoatleci, pływacy, łyżwiarze szybcy i figurowi, narciarze (w podmiejskich Brzuchowicach znajdowała się skocznia narciarska), hokeiści na lodzie, szermierze, bokserzy, zapaśnicy, tenisiści. Była też sekcja turystyczna, której członkowie propagowali zdrowy tryb życia: pieszo, rowerami, kajakami zwiedzali Polskę.

Sławę Pogoni przynieśli przede wszystkim piłkarze. Wprawdzie w pierwszym meczu reprezentacji (w 1921 r. z Węgrami w Budapeszcie) wystąpił tylko jeden lwowiak Wacław Kuchar, ale później było ich znacznie więcej. Partner Kuchara w ataku Mieczysław Batsch strzelił dla reprezentacji osiem bramek w jedenastu meczach. W 1923 r., w wygranym przez Pogoń spotkaniu ligowym z Laudą Wilno 13:0 zdobył siedem goli. W tym samym roku trzej napastnicy Pogoni – Batsch, Józef Garbień i Kuchar, zajęli trzy pierwsze miejsca na liście strzelców ligi. Powtórzyli ten sukces trzy lata później, zamieniając się tylko miejscami.

Pogoń zdobywała mistrzostwo Polski cztery razy, w latach 1922, 1923, 1925 i 1926, czyli wówczas, kiedy nie było jeszcze rozgrywek ligowych. Pierwsze trzy tytuły pogończycy zdobyli z austriackim trenerem Karlem Fischerem. Za czwartym razem poradzili sobie bez trenera. Sami zawodnicy decydowali o składzie i taktyce. Ligi Pogoń nigdy nie wygrała. Trzykrotnie zajęła w niej drugie miejsce. Ale w pierwszym ligowym meczu 3 kwietnia 1927 r. pokonała Hasmoneę Lwów 7:1. W tym samym sezonie wygrała z Legią 11:2! To jest do dziś najwyższa porażka, jaką ponieśli warszawiacy w lidze.

Stadion Pogoni położony był przy ul. Stryjskiej, za skrzyżowaniem z Kozielnicką. Mógł pomieścić 10 tys. widzów. Kilkudziesięciu zajmowało zwykle miejsca na tzw. zielonej trybunie. Tak nazywano drzewa rosnące obok boiska, na których młodzi kibice mieli swoje stałe miejsca w konarach. Tak było też w 1934 r., kiedy na towarzyski mecz do Lwowa przyjechał, odbywający tournée po Polsce, AC Milan. Pogoń pokonała go 5:3. W 1937 r. stadionowi wraz z boiskami treningowymi nadano imię marszałka Edwarda Rydza-Śmigłego. Nie pozostał po nich żaden ślad.

Przez 18 lat Pogoń dała do reprezentacji Polski aż 20 zawodników. Spirydion Albański był jednym z najlepszych bramkarzy. Michał Matyas, zwany Myszką, nie tylko świetnie grał, ale jako trener wystąpił w 1970 r. z Górnikiem Zabrze w finale europejskich rozgrywek o Puchar Zdobywców Pucharów. Inny znakomity piłkarz Józef Słonecki, jeden z pierwszych zawodowych graczy w Polsce, po wojnie stał się ważną postacią złożonej z lwowiaków Polonii Bytom. Mieczysław Batsch, olimpijczyk z Paryża, trzeci z legendarnej trójki napastników Pogoni, rozegrał w jej barwach 50 meczów o mistrzostwo Polski i strzelił tyle samo goli. Średnio jednego na mecz. Ukończył Politechnikę Lwowską, miał tytuł inżyniera mechanika. Po wojnie wyjechał do Krakowa, a potem przeniósł się do Medyki. Pracował tam jako naczelnik stacji przeładunkowej PKP. Chciał być bliżej Lwowa, do którego nie mógł wrócić. Odprawiał pociągi jadące w tamtym kierunku, ale do żadnego z nich nie wsiadł. Zmarł w 1977 r.

Inny napastnik, Józef Garbień, był legionistą Józefa Piłsudskiego, żołnierzem Września, członkiem AK, oficerem. Zdążył skończyć studia medyczne i jeszcze przed wojną pełnił funkcję dyrektora szpitali w Chrzanowie i Chorzowie. Po wojnie gnębiło go UB i zmarł nie dożywszy 60 lat.

Wacław Kuchar wystąpił w reprezentacji 23 razy, co w przedwojennych realiach, kiedy nie grano tak często jak dziś, jest wielkim wyczynem. Kuchar był najbardziej wszechstronnym polskim sportowcem. Zdobywał mistrzostwo kraju lub ustanawiał rekordy w wielu dyscyplinach. Jako piłkarz był wierny Pogoni, czterokrotnie, jeszcze przed powstaniem ligi, zdobywał z nią mistrzostwo Polski, a dwukrotnie tytuł króla strzelców. W 1926 r. został pierwszym laureatem plebiscytu „Przeglądu Sportowego” na najlepszego polskiego sportowca. Grał też w reprezentacji Polski w hokeja na lodzie, biegał na łyżwach, skakał w dal i wzwyż. Uprawiał gimnastykę, łyżwiarstwo figurowe, tenis, narciarstwo, dochodząc niemal w każdym z tych sportów do poziomu reprezentacyjnego. Jego rodzice Ludwik i Ludwika, szanowani lwowscy przedsiębiorcy, właściciele kina, współtworzyli Pogoń i przez lata byli jej sponsorami. Spoczywają na cmentarzu Łyczakowskim, niedaleko mogił Marii Konopnickiej i Gabrieli Zapolskiej.

Wacław (kiedy był młody, mówiono o nim Wacek, a później – Profesor) miał pięciu braci, z których każdy uprawiał sport w Pogoni. Najstarszy z nich, Tadeusz, grał w piłkę, ale był jednym z najlepszych biegaczy średnio- i długodystansowych. Austriacy zaproponowali mu start w igrzyskach olimpijskich w Sztokholmie (1912), ale Tadeusz odmówił, nie chcąc reprezentować kraju okupanta. Jesienią 1918 r., podczas walk z Ukraińcami o Lwów, Tadeusz Kuchar dowodził stworzoną przez siebie baterią haubic. Miał wtedy 27 lat, a za swoje bohaterskie czyny został udekorowany Krzyżem Virtuti Militari. Kuchar będzie po latach prezesem i kapitanem związkowym PZPN, wiceprezesem Polskiego Związku Hokeja na Lodzie, członkiem wielu innych organizacji sportowych. Jako wybitnej klasy specjalista z zakresu budowy stadionów i urządzeń sportowych zostanie po wojnie dyrektorem departamentu Głównego Komitetu Kultury Fizycznej i weźmie czynny udział w pracach nad powstawaniem Stadionu Dziesięciolecia w Warszawie i Śląskiego w Chorzowie.

Wacław prowadził w samym centrum Lwowa, przy ul. Akademickiej 22 (po lewej hotel George, po prawej kawiarnia Szkocka) sklep sportowy o nazwie Maraton. Miał on opinię najlepszego tego rodzaju sklepu w Polsce, może ze względu na postać właściciela. Po wojnie, kiedy Lwów został w granicach Związku Radzieckiego, Wacław Kuchar przeniósł się do Bytomia, a potem do Warszawy. Był pierwszym trenerem reprezentacji.

Pogoń była we Lwowie czymś więcej niż klubem sportowym. Gromadziła śmietankę towarzyską miasta. Jej członkami lub kibicami byli wykładowcy i studenci Uniwersytetu im. Jana Kazimierza oraz Politechniki Lwowskiej, tamtejsza palestra, oficerowie, artyści, dziennikarze i arystokracja. Ludwik hrabia Koziebrodzki i Włodzimierz hrabia Dzieduszycki piastowali godność prezesów klubu. Na pierwszego prezesa wybrano Eugeniusza Piaseckiego, a na jego następcę Rudolfa Wacka. Piasecki współtworzył polskie harcerstwo, wykładał zasady wychowania fizycznego i higieny na uniwersytetach we Lwowie i w Poznaniu. Wacek był pionierem polskiego dziennikarstwa sportowego. Współpracował m.in. z Mieczysławem Orłowiczem, również dziennikarzem, prezesem Polskiego Związku Dziennikarzy i Publicystów Sportowych (1929–30). Orłowicz był doktorem praw, historykiem sztuki, geografem, ale jego największe zasługi to powołanie do życia Pogoni (z grupą swoich młodych rówieśników) i zorganizowanie rozmaitych towarzystw popularyzujących turystykę. Opracował ponad sto różnego rodzaju przewodników turystyczno-krajoznawczych po Polsce i Europie. Jako ojcu polskiej turystyki powierzano mu honorowe godności wielu tego rodzaju organizacji. Od Polskiego Towarzystwa Tatrzańskiego po Polskie Towarzystwo Turystyczno-Krajoznawcze. Spoczął w Alei Zasłużonych na Powązkach. Jego imię nosi ulica na warszawskim Powiślu.

Pogończycy złożyli też ofiarę krwi. Na frontach wojny światowej, bolszewickiej i z Ukraińcami o Lwów w latach 1914–20 śmierć poniosło 47 członków klubu, często czynnych sportowców. Jeden z nich, 24-letni Ludwik Lubicz-Wolski, organizator drużyny juniorów Pogoni, chrzestny syn poety Władysława Bełzy, został rozstrzelany przez Ukraińców pod murem zamku w Złoczowie po pięciu miesiącach spędzonych w tamtejszym więzieniu.

Pogoń, warszawska Polonia i drużyny krakowskie zaangażowały się też w akcję plebiscytową na Śląsku. Rozgrywały tam mecze propagandowe, krzewiąc ducha polskości i dodając nadziei.

Futbolowe Kresy

Komunikat PZPN z jesieni 1928 r. wymienia w Kręgu Lwow-skim 95 klubów należących do związku: ze Lwowa (32) oraz takich miast, jak m.in. Stanisławów, Złoczów, Drohobycz, Tarnopol, Stryj, Przemyśl, Rzeszów, Sambor, Łuck, Równe. W Okręgu Wileńskim jest takich klubów 11 (Wilno, Lida, Baranowicze), a w Poleskim – 19 (Pińsk, Kobryń, Brześć). Do Warszawskiego OZPN należały kluby m.in. z Białegostoku i Grodna.

Blisko połowa z tej liczby to kluby żydowskie (Hakoah, Hasmonea, Hagibor, Bar Kochba, Gwiazda). W okresie międzywojennym w pierwszej lidze piłkarskiej grało pięć klubów z Kresów: Pogoń, Czarni, Lechia i Hasmonea ze Lwowa oraz Śmigły Wilno. Przed powstaniem ligi (1927), kiedy o mistrzostwo Polski walczyli najlepsi w okręgach, znalazły się wśród nich cztery drużyny z Wilna: Lauda, Strzelec, WKS Pogoń i WKS I Pułk Piechoty Legionów.

Pamięć do odzyskania

Po tamtych klubach nie zostały boiska, poginęły materialne pamiątki, odeszli ludzie. Włodzimierz Chomicki, zdobywca pierwszej bramki, spoczywa na cmentarzu w Chocianowie na Dolnym Śląsku.

Ale 10 października 2009 r. na stadionie Szkolar, przylegającym do cmentarza Łyczakowskiego, tuż obok cmentarza Orląt, doszło do niezwykłego meczu. Zmierzyły się drużyny Pogoni Lwów i Polonii Chmielnicki. Po 70 latach młodzi Polacy, obywatele ukraińscy polskiego pochodzenia, przy pomocy konsulatu polskiego we Lwowie i polskiego parlamentu reaktywowali Pogoń. Drużyna nie ma swojego boiska, walczy jednak w Lwowskiej Lidze Obwodowej, a w kwietniu 2011 r. w Wieliczce rozegrała pierwszy po wojnie mecz z Cracovią.

W 2004 r. w parku Stryjskim we Lwowie ustawiono obelisk informujący, że w tym miejscu 110 lat wcześniej rozpoczęła się historia ukraińskiego futbolu. Ma to tyle wspólnego z prawdą co informacja przekazana ponad czterdziestu dziennikarzom z całej Europy, którzy na rok przed rozpoczęciem Euro 2012 zwiedzali ukraińskie miasta. Kiedy jechaliśmy autokarem z lotniska we Lwowie do centrum, przewodniczka powiedziała, że to miasto może się poszczycić najstarszym na kontynencie europejskim klubem sportowym. Założyli go Ukraińcy w 1867 r. i nadali nazwę Sokil.

Nie Sokil, tylko Sokół, nie Ukraińcy, ale Polacy, i nie był to klub sportowy, ale Polskie Towarzystwo Gimnastyczne Sokół, stawiające sobie za cel podtrzymywanie świadomości narodowej pod zaborami i dbałość o sprawność fizyczną młodych Polaków. Pierwszym wiceprezesem Sokoła został Jan Aleksander hrabia Fredro (syn znanego komediopisarza).

Krakowskie Błonia

Polski futbol ma wielu ojców, ale zasługi doktora Henryka Jordana są szczególne. Bez piłki nie byłoby futbolu, a on tę piłkę przywiózł z podróży do Brunszwiku. Był rok 1888. Wtedy Jordan otrzymał też od władz miasta Krakowa osiem hektarów ziemi na Błoniach i własnym sumptem pobudował tam boiska, korty tenisowe i ustawił przyrządy gimnastyczne. To miejsce, znane jako park Jordana, istnieje do dziś, choć w piłkę tam się nie gra. Można spacerować, kłaniając się kamiennym popiersiom wybitnych polskich uczonych, poetów i bohaterów narodowych.

Henryk Jordan był ginekologiem, profesorem na Wydziale Lekarskim Uniwersytetu Jagiellońskiego. Z jego inicjatywy w 1895 r. zorganizowano na tej uczelni dwuletni kurs wychowania fizycznego. Jego absolwenci stawali się pierwszymi nauczycielami gimnastyki w szkołach. Jordan kazał otworzyć okna w kamienicach mieszczańskich, a ich lokatorów wysyłał na świeże powietrze. Kazał im się gimnastykować, bony z małymi dziećmi wysyłał na spacery, a żeby dzieci się nie nudziły, budował im place zabaw i piaskownice. Te miejsca szybko zaczęto nazywać ogródkami jordanowskimi, a ponieważ w Krakowie się przyjęły, w ślad poszły inne miasta Galicji.

Piłek przybywało, aż w 1906 r. powstały pierwsze krakowskie kluby, od których starsze były tylko te ze Lwowa. W czerwcu Cracovię założyli uczniowie Gimnazjum im. Jana III Sobieskiego i świętego Jacka oraz studenci Uniwersytetu Jagiellońskiego. Jesienią powstała Wisła, założona przez innych uczniów. W 1912 r. Cracovia zbudowała swój stadion po jednej stronie Błoni i jest tam, w tym samym miejscu bez przerwy do dziś. Wisła zajęła miejsce po drugiej stronie.

Stadiony obydwu klubów wraz z Błoniami, które łączyły, ale i dzieliły, oraz parkiem Jordana to żywe muzea piłki nożnej w Polsce. Starszych miejsc w dzisiejszych granicach nie ma. To, co istniało we Lwowie, skutecznie zniszczono. Idąc na mecz Cracovii lub Wisły warto pamiętać, gdzie się jest. Zresztą, najlepszy badacz dziejów piłki nożnej w Krakowie dr Janusz Kukulski twierdzi, że pierwszy mecz na ziemiach polskich został rozegrany nie we Lwowie w 1894 r., ale właśnie na krakowskich Błoniach trzy lata wcześniej.

Błonia widziały Franciszka Józefa, Józefa Piłsudskiego i jego legionistów, tutaj z okazji 500-lecia zwycięstwa pod Grunwaldem „sokoli bracia” zbudowali stadion na 20 tys. miejsc, aby mogły się na nim odbyć pokazy gimnastyczne. W tym samym czasie krakowiacy chodzili oglądać świeżo odsłonięty pomnik grunwaldzki na placu Jana Matejki. Tutaj, przed wejściem do parku Jordana, zastrzelił się w 1901 r. krakowski literat Michał Bałucki, który stworzył wiele cennych dzieł, ale i tak przeszedł do historii jako autor pieśni Polaków, wykonywanej zazwyczaj w szczególnych okolicznościach libacyjnych: „Góralu, czy ci nie żal”. Prawdopodobnie kilka godzin przed tą tragedią piłkarze opuścili znajdujące się obok boisko.

Polonia, Legia, garstka innych

Jak już zauważyliśmy, początki polskiego sportu i klubów są ściśle związane z sytuacją, w jakiej znaleźli się Polacy pod zaborami. Austriacy byli bardziej tolerancyjni, więc kluby Lwowa czy Krakowa mogły powstawać i rozwijać się praktycznie bez przeszkód. W Kongresówce tak dobrze nie było. Dopiero po 1905 r. Rosjanie zaczęli łagodniej traktować wszelkie formy zrzeszeń, co ułatwiło powstawanie klubów na zajętych przez nich polskich ziemiach.

Jako jedna z pierwszych, w 1911 r., skorzystała z tego w Warszawie Polonia. Jej biało-czerwono-czarne barwy przypominają o okolicznościach powstania klubu. Biel i czerwień to barwy narodowe noszone w formie emblematu na sercu. Czerń to żałoba po utraconej niepodległości. Tak przynajmniej mówi przekazywana z pokolenia na pokolenie legenda i niech tak zostanie.

Legia jest o pięć lat młodsza. Została założona przez żołnierzy Józefa Piłsudskiego podczas przerwy w działaniach wojennych na Wołyniu w 1916 r. Nazywano ją najpierw „drużyną legjonową”. Kiedy wojna się skończyła, żołnierze piłkarze, poddani cesarza Franciszka Józefa, wrócili do domów. Legię, pod nazwą Wojskowy Klub Sportowy, założyli ponownie żołnierze na zebraniu w kasynie oficerskim Zamku Królewskiego, a nazwę obecną nadano jej dwa lata później.

Do zakończenia I wojny światowej i odzyskania przez Polskę niepodległości klubów nie było dużo. Poza Kresami, Galicją, Warszawą, Łodzią (w 1908 r. powstała Łodzianka, która stała się Łódzkim Klubem Sportowym), Poznaniem (Warta została założona w 1912 r.) takie, które miały trwałe podstawy, można było policzyć na palcach dwóch rąk. Zaczęły rodzić się dopiero po 1918 r., już bez żadnych ograniczeń, choć wciąż jeszcze na fali patriotycznych wzruszeń. Stąd nazwy nowych klubów: Ruch Wielkie Hajduki (Chorzów, 1920 r.), Poniatowski i Polonia Bytom, Wawel Kraków i Wawel Wirek na Śląsku, Pogoń Katowice, Warszawianka, Polonia Bydgoszcz, Polonia Leszno. Podczas akcji plebiscytowej na Śląsku propagandowe mecze rozgrywały tam Polonia Warszawa, Cracovia i Pogoń Lwów. Sport stał się spoiwem łączącym Polaków, podzielonych dotychczas granicami zaborów.

2. Początki w Niepodległej

Związki i okopy

Kilkanaście miesięcy po odzyskaniu niepodległości zaczęły powstawać związki sportowe. 1919 jest rokiem narodzin Polskiego Związku Lekkiej Atletyki, Polskiego Związku Narciarskiego, Polskiego Związku Towarzystw Kolarskich i Polskiego Komitetu Olimpijskiego. 20 i 21 grudnia, a więc rok po odzyskaniu przez Polskę niepodległości, na zjeździe w Warszawie założono Polski Związek Piłki Nożnej. Powstał fundament, na którym można było zacząć prawdziwą budowę. W kraju do niedawna podzielonym między trzech zaborców, wyniszczonym wojną, dotkniętym epidemiami tyfusu i grypy hiszpanki to nie było łatwe.

Tym bardziej że już na starcie agresja Armii Czerwonej przerwała pierwsze rozgrywki o mistrzostwo Polski i uniemożliwiła polskim sportowcom udział w igrzyskach olimpijskich w Antwerpii. Kiedy odbywała się tam ceremonia otwarcia, wokół Warszawy rozgrywał się cud nad Wisłą. Sportowcy włożyli mundury, a w defiladzie na stadionie w Antwerpii belgijski chorąży niósł biało-czerwoną flagę, za którą nie szedł ani jeden polski sportowiec. Powołano co prawda reprezentację, która zebrała się w Krakowie, spędzając tam czas na treningach i jedzeniu piszingerów w kawiarni u Bisanza. Piłkarze czekali na decyzję o ewentualnym wyjeździe do Antwerpii, ale nie doczekali się.

W tym samym czasie w okopach walczył 16-letni Józef Ciszewski, junior Cracovii, po kilku latach znany napastnik Legii i reprezentacji Polski. Jego rówieśnik Gieorgij Bułanow, Rosjanin z Moskwy, po rewolucji październikowej uciekł z rodziną do polskiego Wołkowyska, a kiedy ruszyła sowiecka ofensywa – jeszcze dalej na zachód. Armia Czerwona wróciła do domu, a Bułanowowie osiedli w Warszawie. Gieorgij przyjął polskie obywatelstwo i już jako Jerzy Bułanow został piłkarzem Polonii, a nawet kapitanem reprezentacji Polski. Grał w niej wielokrotnie, także razem z Józefem Ciszewskim. W czasie wojny Ciszewski działał w Armii Krajowej i brał udział w okupacyjnych rozgrywkach w stolicy, a po 1945 r. powierzono mu funkcję prezesa Warszawskiego Okręgowego Związku Piłki Nożnej. Bułanow walczył w armii generała Andersa, wyemigrował do Argentyny i tam zmarł.

Trójca od statutu

Polski sport miał szczęście do wyjątkowych ludzi. Statut PZPN opracowały trzy osoby z tytułami doktorskimi: Stanisław Polakiewicz ze Lwowa, Józef Lustgarten z Krakowa i Jan Weyssenhoff. Prawnik Stanisław Polakiewicz był współzałożycielem Pogoni, Polskiego Komitetu Olimpijskiego, Polskiego Związku Lekkiej Atletyki, autorem książek poświęconych olimpizmowi. Jako pierwszy Polak otrzymał w Wiedniu dyplom sędziego piłkarskiego. Zmarł podczas wojny, gdzieś na Wschodzie, ale nie wiadomo nawet kiedy. Józef Lustgarten, również prawnik, zakładał Cracovię, wymyślił jej nazwę i grał w niej na wielu pozycjach. Był także sędzią ligowym i działaczem. Aresztowany podczas wojny przez NKWD spędził w łagrach 17 lat. Zmarł w Krakowie w wieku 84 lat, na półtora miesiąca przed remisowym meczem Polaków na Wembley.

Jan Weyssenhoff, syn pisarza Józefa Weyssenhoffa, był wybitnym fizykiem, profesorem uniwersytetów w Wilnie i Krakowie, współpracownikiem Alberta Einsteina w Zurychu. W 1926 r. Ossolineum wydało jego książkę „Sztuka gry w piłkę nożną” („wraz z najnowszemi przepisami gry i licznemi ilustracjami”), bestseller na ówczesnym rynku. Weyssenhoff łączył pracę naukową z grą w piłkę m.in. w Wiśle, Cracovii i Laudzie Wilno. Jerzy Bułanow żali się jednak w swoich wspomnieniach, że profesor Weyssenhoff grał bardzo ostro. Przy wyskoku do piłki zrobił tzw. stołek, Bułanow spadł na ziemię, uszkodził kręgosłup, miał „wylew w żołądku i naruszoną wątrobę”. „Mój brat (Borys, również piłkarz Polonii – przyp. autora) – pisze Jerzy Bułanow we wspomnieniach – nie zapomniał o wręczeniu prof. Weyssenhoffowi kilku upominków. A wiecie jakie? Zostawił mu na plecach ślady po kołkach od butów”.

Pionierzy wśród działaczy

Pierwszym prezesem PZPN został Edward Cetnarowski, zarazem szef Cracovii, lekarz ginekolog, uczeń prof. Jordana. Wśród założycieli warszawskiej Polonii byli Gebethnerowie, rodzina wydawców i księgarzy, a trzech braci Lothów grało z powodzeniem w tej drużynie. Lothowie znaleźli się też w grupie osób powołujących do życia Warszawiankę, wspólnie z rodziną Luxenburgów, z której również wywodzili się piłkarze. To są rody warszawskie, o których pisał Olgierd Budrewicz wcale nie z powodu ich zasług dla futbolu, ale dla miasta.

Tacy ludzie tworzyli fundamenty sportu po 1918 r., stali na czele klubów, związków sportowych i gazet. Przemysłowcy, przedsiębiorcy, wojskowi, ludzie nauki, kultury. Wielu z nich łączyło zresztą zajęcia zawodowe ze sportem. Przykładem jest nie tylko prof. Jan Weyssenhoff. Stefan Loth, piłkarz Polonii i reprezentacji, trener, sędzia piłkarski, członek władz PZPN, reprezentant Polski w tenisie, był zawodowym oficerem. Za bohaterskie czyny podczas wojny bolszewickiej odznaczony został orderem Virtuti Militari. Zginął tragicznie w katastrofie lotniczej pod Orłowem w sierpniu 1936 r. (wraz z gen. Gustawem Orlicz-Dreszerem) w wieku zaledwie 40 lat. Maria Pawlikowska-Jasnorzewska poświęciła mu tomik wierszy.

Gen. Kazimierz Sosnkowski, jeden z najbardziej zaufanych ludzi marszałka Piłsudskiego, przez jedenaście lat (1928–39) pełnił funkcję prezesa Polonii Warszawa. Dziś zbudowany w 1928 r. stadion przy ul. Konwiktorskiej nosi jego imię. Sosnkowski, związany z Wielkopolską, był fundatorem krytej trybuny na stadionie Dyskobolii w Grodzisku Wielkopolskim. Zbudowana w 1925 r. jest najstarszym drewnianym zabytkiem architektury sportowej w kraju.

Inny generał, Kazimierz Glabisz, pełnił godność przewodniczącego Polskiego Komitetu Olimpijskiego w tych samych latach, w których Sosnkowski był prezesem PZPN. Zresztą Glabisz w chwili wybuchu wojny zajmował też fotel prezesa PZPN.

W Wielkopolsce działał Edmund Szyc, gorący patriota, założyciel aż trzech klubów sportowych: Warty w Poznaniu w 1912 r., Polonii Leszno w tym samym roku oraz Polonii w Bydgoszczy w 1920 r.

Szyc był jednym z pierwszych dziennikarzy sportowych w Wielkopolsce, redaktorem ukazujących się tam periodyków i poznańskim korespondentem „Przeglądu Sportowego”. Jego imię nosi stadion Warty na poznańskiej Wildzie.

„Przegląd Sportowy”, założony w 1921 r. jako organ PZPN, jest obok włoskiej „La Gazzetta dello Sport” jednym z najstarszych dzienników sportowych w Europie. Zakładali go sportowcy. Piłkarz Cracovii Tadeusz Synowiec pełnił w redakcji funkcję redaktora odpowiedzialnego. Był nim także, kiedy jechał jako zawodnik na pierwszy mecz reprezentacji Polski do Budapesztu. Redaktorami naczelnymi „Przeglądu Sportowego” byli również: pisarz i działacz polityczny Ferdynand Goetel i wybitny poeta, członek grupy Skamander Kazimierz Wierzyński. W konkursie sztuki podczas igrzysk olimpijskich w Amsterdamie (1928) otrzymał za tom poezji „Laur olimpijski” złoty medal.

Rozmowa z Naczelnikiem

Ludzie takiego formatu i wyjątkowych zasług dla międzywojennej Polski dokładali swoje cegiełki także do budowy sportu, w którym piłka miała zawsze szczególną pozycję. W 1928 r. na meczu reprezentacji Polski ze Stanami Zjednoczonymi na Agrykoli obecny był prezydent Ignacy Mościcki. Józef Piłsudski oglądał na Wołyniu mecze Legii. W 1922 r. Cracovia poprosiła Piłsudskiego o objęcie patronatem uroczystości rocznicowych klubu. W tym celu do Naczelnika Państwa udała się dwuosobowa delegacja: wiceprezes dr Michał Hładij i sekretarz kapitan dr Ignacy Izdebski. Jak informuje „Przegląd Sportowy” (nr 22 z 2 czerwca 1922 r.), Piłsudski oświadczył, że „chętnie protektorat przyjmuje, bo kocha sport w ogólności, a Cracovia jest właśnie tym klubem, który nauczył go interesować się sportem”. Na zakończenie audiencji Naczelnik miał podobno spytać prezesa Hładija: „A czemu wy się tak bić dajecie tego roku?”. Hładij wyprężył się i odpowiedział: „Kto chce innych bić, musi sam być bitym”. Naczelnik się roześmiał i rzekł: „To tak jak na wojnie”.

Podczas spotkania Piłsudski wspomniał o wspólnej fotografii z piłkarzami Cracovii, zrobionej na jej boisku w 1917 r. Fotografia ta zaginęła. Zachowało się natomiast inne jego zdjęcie z piłkarzami Wisły i Pogoni Lwów, zrobione przed spotkaniem w Krakowie, w grudniu 1924 r. Obecności Marszałka na meczu międzypaństwowym jednak nie odnotowano. A jego zainteresowanie krakowskim klubem można porównać do pytania, jakie zadawał papież Jan Paweł II kolejnym polskim delegacjom sportowym w Watykanie: „Jak tam moja Cracovia?”. I to właśnie delegację tego klubu, wszystkich jego piłkarzy i działaczy przyjął na audiencji w Sali Klementyńskiej w Watykanie 4 stycznia 2005 r., na cztery miesiące przed śmiercią.

3. Pierwszy mecz reprezentacji

Przygotowania i podróż

Kiedy już powstał PZPN i zaczęły się mistrzostwa Polski, można było myśleć o meczach międzypaństwowych. Wszystko to w ciągu kilkunastu miesięcy. PZPN założono w grudniu 1919 r., mistrzostwa, niedokończone z powodu wojny bolszewickiej, odbyły się w roku następnym, wreszcie w grudniu 1921 r. reprezentacja Polski (zwana wtedy reprezentatywką) wyjechała na swój premierowy mecz, z Węgrami, do Budapesztu.

28 listopada 1921 r. ustalono ostatecznie „skład polskiej drużyny reprezentacyjnej, mającej rozegrać d. 18 grudnia match międzypaństwowy Węgry – Polska w Budapeszcie” – informował „Przegląd Sportowy” w numerze 29 z 1921 r. Skład podany jest według pozycji na boisku, od bramkarza po napastników. A więc w bramce Loth II (Polonia), w obronie Gintel (Cracovia), Marczewski (Polonia), w pomocy Styczeń (Cracovia), Cikowski (Cracovia), Synowiec (Cracovia), w napadzie od prawej strony Mielech (Cracovia), W. Kuchar (Pogoń), Kałuża (Cracovia), Einbacher (Warta), Szperling (Cracovia). Rezerwa: Bacz (Pogoń), Loth I (Polonia).

Na sąsiedniej szpalcie gazeta podała m.in., że „następne posiedzenie Zarządu K.O.Z.P.N. odbędzie się w dniu 9 grudnia o godzinie 8 wieczór w kawiarni Bisanza”. To najbardziej piłkarski lokal w Krakowie tamtych lat, znajdujący się przy ulicy Karmelickiej. Tam spotykali się piłkarze, trenerzy i działacze. Poniżej, z komunikatu Wydziału Gier i Dyscypliny, możemy się dowiedzieć, że „Zasuspendowano na czas nieograniczony gracza KS Biała Lipnik Karola Machera, karanego jednorocznem więzieniem za kradzież, oraz gracza tegoż klubu Rudolfa Hasuka na czas nieograniczony za bezprawne branie udziału w drużynach Verein für Rasenspiele oraz Sport-club Bielitz”. Samo życie.

Reprezentacja Polski wyjechała do Budapesztu pociągiem z Krakowa w piątek 16 grudnia o godz. 10.40. Szesnastu piłkarzy oraz prezes PZPN dr Edward Cetnarowski, sekretarz związku profesor Jan Weyssenhoff, działacz z Krakowa prof. Wacław Babulski, korespondent „Rzeczpospolitej” z Warszawy Kazimierz Biernacki (sportowiec i architekt), dr Henryk Leser – naczelny ukazującego się w Krakowie „Tygodnika Sportowego”, poświęconego głównie sportowi żydowskiemu, redaktor Edmund Szyc – dziennikarz „Przeglądu Sportowego”, oraz Edward Kleinadel, jeden z najlepszych polskich tenisistów, kibic piłkarski.

Podróż do Budapesztu pełna była przygód. W Piotrowicach piłkarze musieli stawić czoła czeskim celnikom, którzy chcieli zarekwirować zapasy żywności. W nocy pociąg dotarł do Żyliny, gdzie ogłoszono czterogodzinną przerwę. Na kolację zawodnicy zjedli to, co uchronili przed celnikami: sznycle posmarowane musztardą, jabłka, popili herbatą, piwem i wodą sodową, po czym poszli na spacer po uśpionych ulicach miasta. W Trenczynie pociąg stanął, ponieważ z powodu niskiej temperatury zamarzły koła w jednym z wagonów. Nim usterkę naprawiono, z Leopoldowa, gdzie zaplanowano przesiadkę, odjechał schnellzug do Budapesztu. Na następny trzeba było czekać pięć godzin. Gracze spędzili je na twardych ławkach w poczekalni dworcowej.

Ostatecznie dotarli do Budapesztu przed północą, z soboty na niedzielę, po 36 godzinach podróży! Najdziwniejsze jest to, że czekała tam na nich delegacja Węgierskiego Związku Piłki Nożnej. „Po niezwykle serdecznem przywitaniu wsadzono nas do szeregu specjalnie zamówionych karet i zawieziono do wspaniałego hotelu Astoria przy ulicy Rakoczego. Umycie się i zjedzenie kolacji zabrało nam około 2 godzin czasu; dopiero o godz. 1 w nocy położyliśmy się spać” – relacjonuje „Przegląd Sportowy” (nr 32 z 24 grudnia 1921 r.).

Spotkanie w Budapeszcie

O żadnym treningu nie mogło być mowy. Nazajutrz o godz. 9.00 piłkarze zjedli śniadanie, o 12.00 obiad, a godzinę później wyjechali podstawionymi samochodami osobowymi na stadion Hungaria, należącym do klubu M.T.K. Wszyscy padali ze zmęczenia, w dodatku Józef Kałuża miał gorączkę, a Ludwik Gintel narzekał na bóle żołądka. Mecz rozpoczynał się o godz. 14.00. Sędziował Czech Ernst Graetz, na trybunach było 10 tys. widzów według „PS” i o dwa tysięcy mniej według źródeł węgierskich. Polacy grali w czerwonych koszulkach, białych spodenkach i czerwonych getrach.

Dla Polski to był pierwszy mecz, dla reprezentacji Węgier, która rozpoczęła swoją historię w 1902 r. – już 80. Lewy łącznik Imre Schlosser wystąpił po raz 65 i z tej okazji otrzymał od Polaków złoty sygnet. Gospodarze byli więc w znacznie lepszej sytuacji, ale Polacy stawali dzielnie i wprawdzie przegrali 0:1, tracąc bramkę w 18 minucie (strzelił ją Jeno Szabo), ale „zostawili po sobie dobre wrażenie”. Mogło być gorzej, ponieważ w 44 minucie, po faulu Artura Marczewskiego na Györgym Molnarze, sędzia podyktował rzut karny. Jego wykonawca Károly Fogl II strzelał z całej siły i przeniósł piłkę nad poprzeczką.

Opinie pomeczowe

Cytowany „Przegląd Sportowy” napisał, że „wynik jest naprawdę nadzwyczaj chlubny”, ponieważ „ponieśliśmy porażkę najmniejszą, jaką zna ten sport, najmniejszą ze wszystkich państw, jakie w tym roku gościły w Budapeszcie”. Apelowano też do PZPN, żeby na przyszłość tak planował podróże, aby drużyna mogła mieć przed zawodami dzień odpoczynku. Można przyjąć, że już wtedy zaczęto tworzyć podbudowę ideologiczną pod coś, co wkrótce stanie się znane jako „moralne zwycięstwo Polski”.

Prasa węgierska też była dla Polaków dość łaskawa, chociaż podkreśliła, że nasza postawa mogła wynikać między innymi z nieobecności czterech czołowych piłkarzy Węgier: György Ortha, Józsefa Brauna, Mihály Pataky’ego i Rudolfa Jeneia. „Sporthirlap” napisał: „Ani Węgrzy, ani Polacy nie zainteresowali publiczności. Węgrzy dopiero w końcu gry grali lepiej. Właściwie było to święto polskiego footballu. Choć przykrą dla nas jest słaba gra drużyny węgierskiej, to jednak cieszymy się, że pierwszy występ sportu polskiego, szukającego przyjaznego zbliżenia się do nas, odbył się bez wielkiej porażki. I gdyby z dzisiejszych zawodów nie było innego rezultatu, jak ten, że zapewniliśmy sobie przyjaźń sportu polskiego, to już nie byłoby powodu tego żałować. Występ początkującego sportu należy uważać za stanowczo pomyślny. Z wyniku Polacy mogą być dumni. Drużyna nie gra wcale świetnie. Gra wskazuje, że niedawno dostali się w dobre ręce i okazują się pojętnymi uczniami. Wybitnych jednostek nie widać wśród nich. Zasługą ich to zapał, ambicja, jaką się wszyscy przejęli i której zawdzięczają dzisiejszy piękny wynik.

Najlepszą klasę ma bramkarz Loth II. Bystry, obrotny, dobrze się ustawia, ma wiele szczęścia – co też należy do kwalifikacji bramkarza – tylko chwytanie piłki nieco prymitywne. Od roku dopiero jest bramkarzem, lecz pierwszą poważniejszą jego próbę trzeba uważać za bardzo pomyślną. Nie trzeba być prorokiem, by stwierdzić, że niebawem rozwinie się na klasycznego bramkarza.

Obrona: Gintel i Marczewski nie dosięgają naszej I-ej klasy. Przeciętni gracze, nie robią błędów, ale i nie wykazują nic nadzwyczajnego. W pomocy nieźle grali Cikowski i Synowiec. Cikowski zwracał uwagę zwłaszcza w pierwszej połowie, w drugiej nie dopisały mu płuca. Synowiec wybijał się dobrem plasowaniem się i grą głową, ale tempo wytrzymał tylko przez pierwszą połowę. Styczeń słabszy od obu. W napadzie najlepszy Szperling; miał kilka udanych biegów i podań. Mielech grał zupełnie słabo, nie dosięga klasy drużyny. Kuchar i Kałuża pokazywali coś niecoś, tu i ówdzie widać było ich technikę, lecz trzeba stwierdzić, że znacznie więcej od nich oczekiwaliśmy, zdaje się, że obaj byli zbytnio uprzedzeni. Einbacher przeciętny gracz. Napad gra płasko, pod bramką nie umie stworzyć pozycji”.

„Magyar Hirlap” uważał, że pora meczu była nieodpowiednia. „Spowodowało to brak zainteresowania zarówno u publiczności, jak i u grających. Publiczności było niewiele, gracze węgierscy zaś grali bezdusznie i leniwie. Po stronie polskiej jedynym wyróżniającym się graczem był Loth II, który istotnie przewyższa poziom swoich towarzyszy. U innych znajomość piłki nożnej dorównywa kwalifikacjom naszej drugiej klasy, lecz w poważnych zawodach nie mogą być przeciwnikiem węgierskiego footballu”.

„Nemzeti Sport” napisał, że „pod względem sportowym Węgrzy okazali nieudolność, Polacy zaś nie okazali się mistrzami, od których można by się czegoś nauczyć. Gra Polaków nieskrystalizowana, technika ich prawie w stadjum rozwoju, grze brak cech jednolitości, mało systemu w kombinacjach. Za to mieli szczęście tak wielkie, jak ich chwalebne ambicje i zapał do gry. Znajdują się tam, gdzie my przed 15–20 laty. Umieją jeszcze grać z zamiłowaniem do sportu, podczas gry nasi grali po dekadencku z nudą i jednostajnością. Drużyna polska, wedle nas, nie tworzy jednolitej całości. Dzieli się na dwie odrębne części: obronę i napad. W obronie zasługuje na wzmiankę przede wszystkim bramkarz. Ustawianie się dokładne, chwytanie piłki aż do zuchwalstwa pewne, zimna krew, pomysłowość. Prawdziwy wzór bramkarza, z którego Polacy powinni być dumni; wyratował swą bramkę od całej porcji piłek.

W grze na polu specjalną klasę reprezentował łysy lewy pomocnik (Synowiec). Nie tylko u nas, ale w każdym kraju na kontynencie dobrze by odpowiedział na swem stanowisku. Obok niego wybił się środek pomocy Cikowski, który umiejętnością gry niezupełnie dosięga lewego partnera, lecz ruchliwością go przewyższa. Prawa pomoc (Styczeń) zostawała daleko w tyle poza nimi obydwoma, lecz próbowała się dobrze ustawić i obstawić przeciwnika. W obronie lepszym i pewniejszym był lewy (Marczewski), choć miał nieraz cięższą pracę niż prawy (Gintel). Gintel, który w czystej sytuacji umie wprawdzie dawać rzuty oswobodzające, lecz wobec wózkowania jest dość bezradny. U napadu a zarazem w całem polu najgorszym był Mielech. Nie umie ani przyjmować piłki, ani z nią biec, ani centrować. Słaby też Einbacher. Gra centra (Kałuża) prymitywna i jeśli była mowa o ataku, to przygotowywali to i prowadzili dwaj łącznicy (Kuchar, Szperling). Strzelać nie umie żaden”.

Wszystkie te cytaty pochodzą z węgierskiej prasy, a zamieścił je „Przegląd Sportowy”. A wózkowanie to nic innego jak drybling. Kapitan związkowy Węgier Július Kiss powiedział: „Zawody były właściwie walką napadu węgierskiego z polskim bramkarzem, w którą dorywczo mieszała się reszta polskiej drużyny. Z Orthem i Patakym byłby zapewne inny wynik”.

„Zaskoczyła mnie słaba gra drużyny węgierskiej – powiedział sędzia meczu Ernst Graetz z Czechosłowacji. – Sparta (Praga) pobiłaby tę drużynę 6:0. Szczególnie uderzył mnie brak umiejętności strzelania u napadu. Węgierska obrona była dobra. U Polaków podobała mi się gra Cikowskiego, Synowca i Kuchara. Bramkarz polski również zręczny”.

Relacje i filmowy stadion

„Przegląd Sportowy” istniał od maja i nie ukazywał się codziennie. Informację o meczu zamieścił w numerze świątecznym, który ukazał się trzy dni po meczu. Ale wykorzystując zdobycze techniki, dziennikarze „drogą telegraficzną i radiotelegraficzną” zamierzali przekazać wynik i informacje o przebiegu gry około dwóch godzin po jej zakończeniu. Zapowiadali w jednym z numerów, że wywieszą je „w formie transparentu” w oknie wystawowym fryzjera, pana Figla, na rogu Rynku Głównego i ulicy Wiślnej w Krakowie. Niestety, nie udało się z powodów technicznych. Pierwsze informacje dotarły drogą telegraficzną do Krakowa tuż po północy.

Stadion Hungaria, na którym Polska rozegrała swój pierwszy mecz, nadal istnieje w tym samym miejscu i wciąż należy do klubu M.T.K. Dziś patronem stadionu jest jego najsłynniejszy gracz, napastnik węgierskiej Złotej Jedenastki Nandor Hidegkuti. W 1980 r., kiedy amerykański reżyser John Huston kręcił film „Escape to Victory” (polski tytuł „Ucieczka do zwycięstwa”) i szukał w Europie stadionu, który mógłby zagrać rolę Colombes w Paryżu, znalazł go w Budapeszcie. Finałowe sceny filmu – mecz między drużyną Wehrmachtu a więźniami z całego świata – kręcono właśnie na murawie M.T.K. Po boisku biegali m.in. Pelé, Michael Caine, Sylvester Stallone, Bobby Moore, Osvaldo Ardiles i Kazimierz Deyna, grający rolę piłkarza o nazwisku Paweł Wołczek.

Pierwsza kadra

Reprezentację Polski powołał przewodniczący Wydziału Gier PZPN kapitan Wojska Polskiego Józef Szkolnikowski. Do Budapesztu jednak nie pojechał. Trenerem był tam Węgier Imre Pozsonyi, na co dzień trener Cracovii. Prowadził reprezentację na stadionie klubu M.T.K., którego wcześniej był zawodnikiem. Po zakończeniu pracy w Krakowie wyjechał do Barcelony i zdobył z nią Puchar Króla. Tak, to nie pomyłka. Pozsonyi najpierw wywalczył z Cracovią pierwszy w historii naszego futbolu tytuł mistrza Polski, a rok później odniósł porównywalny sukces w FC Barcelona.

Średnia wieku piłkarzy pierwszej reprezentacji Polski wynosiła 24 lata, ale zawyżał ją zdecydowanie 32-letni Tadeusz Synowiec. Kim byli ci młodzi ludzie?

Bramkarz Jan Loth II (1900–33, Polonia Warszawa) przeszedł do historii reprezentacji jako jedyny zawodnik grający w bramce i w polu. Wspomniany wcześniej Stefan Loth był jego starszym o trzy lata bratem. W Polonii grał też trzeci Loth – Wacław. Jan jako kilkunastoletni chłopiec został zesłany na Sybir, po powrocie walczył w wojnie 1920 r. Miał stopień podporucznika 38 pułku piechoty. Reprezentował Polskę także w tenisowej grze deblowej, zdobywał ogólnopolskie laury jako skoczek w dal i sprinter. Był prawdopodobnie pierwszym bramkarzem, który wykonywał rzuty karne. Ukończył znane warszawskie Gimnazjum Reja i Wyższą Szkołę Handlową. Zmarł w sanatorium przeciwgruźliczym w Otwocku w wieku zaledwie 33 lat. Spoczywa na cmentarzu Ewangelicko-Augsburskim w Warszawie.

Ludwik Gintel (1899–1973, Cracovia) w Budapeszcie grał na prawej obronie i przez lata to była jego podstawowa pozycja. Jednak pod koniec kariery przeniósł się do napadu i w 1928 r. został królem strzelców ligi. Jego podstawowym przyrządem treningowym oprócz piłki była skakanka. Grał niezwykle fair, nigdy nie został upomniany przez sędziego. Gintel był dobrym duchem drużyny dzięki poczuciu humoru i umiejętnościom parodystycznym. Imre Pozsonyi prosił go czasami w szatni Cracovii, aby pokazał, jak trener mówi i chodzi, co podobno świetnie wpływało na atmosferę. Karierę zaczynał w krakowskim żydowskim klubie Jutrzenka, był obok Leona Sperlinga i Mariana Einbachera jednym z trzech piłkarzy pochodzenia żydowskiego. Po wybuchu wojny udało mu się wyjechać z Polski. Mieszkał w Palestynie i Izraelu, gdzie zmarł śmiercią samobójczą.

Artur Marczewski (1896–1945, Polonia Warszawa) to łodzianin, który przyjechał na studia do stolicy i w tym czasie grał w Polonii. Ponieważ podczas okupacji pracował w niemieckich zakładach w Łodzi, w 1945 r. aresztowali go Rosjanie i ślad po nim zaginął. Nie wiadomo, kiedy zmarł, gdzie, nie odnaleziono też jego grobu.

Zdzisław Styczeń (1894–1978), w tym meczu bronił barw Cracovii (był jej zawodnikiem od 1914 r.), ale później przeniósł się na drugą stronę Błoni, do Wisły, i jako jej zawodnik wyjechał na igrzyska olimpijskie do Paryża. Ponieważ studiował architekturę, pisano o nim „kandydat budownictwa”. Inżynierem został już po wojnie, pracował m.in. w krakowskim Biurze Projektów Budownictwa Komunalnego. Olimpijczyk z 1924 r. Pochowany na krakowskim cmentarzu Na Salwatorze.

Studentem medycyny był środkowy pomocnik Stanisław Cikowski (1899–1959, Cracovia), olimpijczyk z Paryża. Nietypowy gracz, „gentleman na boisku” – pisał o nim kolega z drużyny Stanisław Mielech. Nigdy nie zakładał nagolenników, wyznając zasadę, że skoro sam nie fauluje, to i jego nie będą kopać. No i pomylił się srodze. Podczas meczu derbowego z Wisłą został uderzony i znieważony przez przeciwnika, którego nie spotkała za to zasłużona kara. Cikowski, w proteście, postanowił zakończyć karierę sportową, mając zaledwie 26 lat. Ukończył studia, w 1925 r. otrzymał dyplom doktora wszech nauk lekarskich, specjalizował się w anatomii patologicznej, ginekologii i położnictwie. Podczas okupacyjnych rozgrywek konspiracyjnych w Krakowie pełnił na wielu meczach funkcję kogoś w rodzaju lekarza dyżurnego. Pochowany na cmentarzu Rakowickim.

Tadeusz Synowiec (1889–1960, Cracovia), lewy pomocnik, pierwszy kapitan reprezentacji, to absolutnie niezwykła postać. W wieku dwudziestu kilku lat już kompletnie łysy, w dodatku przygarbiony, o chudych nogach, sprawiał wrażenie dużo starszego i kto go nie znał, miał prawo sądzić, że ze sportem ma niewiele wspólnego. Przy wzroście 180 cm ważył niecałe 70 kg. Komiczna figura, wymarzony model dla karykaturzystów. Ale to pozory. Synowiec był wielkim sportowcem, nigdy się niepoddającym. Koledzy nazywali go Żyłą. Podobno nigdy, nawet w najtrudniejszych sytuacjach podbramkowych, nie tracił zimnej krwi, wyśmienicie grał głową, a piłkę podawał partnerom „na patelni”. Pochodził z bardzo biednej rodziny, wcześnie stracił rodziców, nie załamał się jednak i nie zszedł na złą drogę. Był najlepszym uczniem w gimnazjum, utrzymywał się z udzielania korepetycji. Ukończył Wydział Filozoficzny Uniwersytetu Jagiellońskiego i przez cztery lata, dopóki redakcja „Przeglądu Sportowego” znajdowała się w Krakowie, pełnił funkcję redaktora odpowiedzialnego, czyli kogoś w rodzaju sekretarza redakcji. Był także kapitanem związkowym PZPN.

Stanisław Mielech (1894–1962, Cracovia), skrzydłowy w meczu w Budapeszcie, to przez kilkadziesiąt lat jedna z najważniejszych postaci polskiego futbolu. Gra Mielecha nie spodobała się węgierskim dziennikarzom, ale w Krakowie cieszył się on opinią jednego z najlepszych napastników. Nazywano go Maszynką z powodu rajdów po skrzydle, kończących się dokładnymi podaniami. Kiedy grał na środku ataku, a był potężnie zbudowany, strzelał wiele bramek.

Jednak futbolowe zasługi Mielecha, jakkolwiek cenne w pionierskim okresie, są niczym w porównaniu z innymi. To on w 1916 r. założył drużynę legionową, a później nadał jej nazwę Legia. Był wybitnym dziennikarzem. Specjalizował się oczywiście w futbolu, o którym miał prawo pisać i mówić jak mało kto. Przed wojną pracował w „Kurierze Porannym”, „Kurierze Sportowym”, „Stadionie”, „Raz, Dwa, Trzy”, „Przeglądzie Sportowym”, był sprawozdawcą Polskiego Radia z meczu Niemcy-Polska w Berlinie w 1933 r. W latach 1929–33 pełnił godność prezesa Związku Dziennikarzy i Publicystów Sportowych RP. To on w 1927 r. zamieścił po raz pierwszy w „Stadionie” listę ligowych strzelców, publikowaną na łamach prasy do dziś.

„Stanisław Mielech ogłosił na łamach »Kuriera Porannego« akcję zbierania piłek dla drużyn założonych przez chłopców – wspominał redaktor Bohdan Tomaszewski. – My też taką mieliśmy, nazywała się Wyścig. Pod redakcję gazety na placu Dąbrowskiego przyszło kilkuset chłopaków. Moja drużyna ubrana była na biało-czerwono, stanęła jak na boisku, czym nawet naraziła się na drwiny. Ale wyszedł do wszystkich z redakcji wysoki, tęgi pan, spojrzał na nas i powiedział: Tak właśnie powinni się prezentować prawdziwi sportowcy. To był redaktor Stanisław Mielech. W nagrodę zaproszono nas na mecz Polska-Szwecja, przed którym na stadionie Legii pan Mielech wręczył nam nowiutką piłkę. Nazwaliśmy ją mielechówką”.

Po wojnie, w 1946 r., Mielech został pierwszym zastępcą prezesa PZPN, legionisty jak on, Władysława Bończy-Uzdowskiego. Od 1947 r. aż do śmierci w 1962 r. związany był z „Życiem Warszawy”, gdzie przez wiele lat tworzył duet z innym wybitnym dziennikarzem – Stefanem Sieniarskim. Podpisywał się na ogół skromnie: St. Miel.

Doktoryzował się na Uniwersytecie Jagiellońskim, a jako jeden z najlepszych w Polsce specjalistów prawa celnego został generalnym inspektorem ceł w Wolnym Mieście Gdańsku. Kiedy wybuchła wojna, został aresztowany, pobity (wspomina o tym Melchior Wańkowicz w książce „Westerplatte”), postawiono go przed plutonem egzekucyjnym, ale ostatecznie wymieniono na zatrzymanego przez Polaków niemieckiego konsula.

Jest autorem wyjątkowych pozycji książkowych, chyba najlepszych tego typu, zważywszy na pozycję autora i jego udział w przedwojennym życiu sportowym. Pierwsza to „Style, szkoły i systemy w piłce nożnej” (1955), druga – „Gole, faule i ofsaidy” (1957), trzecia – „Sportowe sprawy i sprawki” (wydana w 1963 r., już po śmierci autora). Mielech przygotował także materiały do przedwojennej części monumentalnego dzieła „Legia 1916–1966. Historia, wspomnienia, fakty”, wydanego na pięćdziesięciolecie powstania klubu. Ponieważ już wtedy nie żył, nie mógł sprzeciwić się zawartej w książce genezie nazwy Legia. Propaganda utrzymywała, że nazwa pochodziła od legii rzymskich, grających w harpastum, praprapradziada futbolu. O legionach Piłsudskiego nie można było wtedy pisać.

Stanisław Mielech spędził ostatnie lata życia przy ul. Dobrej na Powiślu, a pochowany został na Powązkach (obok znajduje się grób znanego aktora Andrzeja Szalawskiego).

Leon Sperling (1900–41, Cracovia, jego nazwisko pisano także w wersji Szperling), kibice nazywali go Munio. Król lewego skrzydła. Z opisów jego gry można wywnioskować, że grał w takim stylu jak Mirosław Okoński 60 lat później. Był najlepszym dryblerem, rzadko coś z tego wynikało, nie strzelił wielu bramek, ale publiczność go kochała. Fakt, że rozegrał w reprezentacji 16 meczów w ciągu dziewięciu lat i blisko 400 w barwach Cracovii, świadczy, że był dobrym piłkarzem. Wychowanek Jutrzenki Kraków po wybuchu wojny wyjechał do Lwowa, gdzie trenował ukraiński klub Piszczewik. Po wkroczeniu Niemców znalazł się w lwowskim getcie. Kilka dni przed Bożym Narodzeniem 1941 r. zastrzelił go na ulicy pijany gestapowiec.

Marian Einbacher (1900–43, Warta Poznań), napastnik, wystąpił tylko w tym pierwszym meczu reprezentacji. Cztery lata później, w wieku zaledwie 25 lat, zakończył karierę. Był urzędnikiem w Banku Ludowym w Poznaniu. Aresztowany przez Niemców zginął w obozie koncentracyjnym Auschwitz.

Józef Kałuża (1896–1944, Cracovia), napastnik, legenda piłki. Mimo że nie był typem gladiatora, grał na środku napadu i strzelał średnio więcej niż jedną bramkę na mecz. I wszystkie po akcjach, a nie z rzutów wolnych czy karnych. A rozegrał w barwach Cracovii ponad czterysta meczów w ciągu osiemnastu lat. Kałuża był twórcą tzw. szkoły krakowskiej, opartej na grze kombinacyjnej, pełnej krótkich podań, mających wyprowadzić przeciwnika w pole. To wymagało świetnej techniki i zmuszało do myślenia. Dzięki takim umiejętnościom piłkarzy Cracovia została w 1921 r. pierwszym mistrzem Polski, a przez kilka lat należała do ścisłej czołówki krajowej.

Kałuża był stuprocentowym abstynentem. Kiedy został trenerem, żaden zawodnik w jego obecności nie mógł zapalić papierosa. Od 1931 r. aż do wybuchu wojny pełnił funkcję selekcjonera reprezentacji Polski, m.in. podczas igrzysk olimpijskich w Berlinie i mistrzostw świata we Francji. Był korespondentem „Przeglądu Sportowego”, napisał podręcznik gry w piłkę, który spłonął podczas powstania warszawskiego wraz z całym dobytkiem Kałuży. Zmarł w wyniku zakażenia krwi, w Krakowie, na trzy miesiące przed wyzwoleniem miasta. Pochowany na Podgórzu w Krakowie. Stadion Cracovii ma adres: ul. Kałuży 1.

Wacław Kuchar (1897–1981, Pogoń Lwów). Pisaliśmy już o nim w rozdziale o narodzinach Pogoni Lwów. Przypomnijmy pokrótce, że z drużyną zdobywał tytuły mistrza Polski i króla strzelców rozgrywek. Brał udział w igrzyskach olimpijskich w Paryżu (1924). W 1926 r. został pierwszym zwycięzcą plebiscytu „Przeglądu Sportowego” na najpopularniejszego sportowca w Polsce. Po wojnie wyjechał ze Lwowa najpierw do Bytomia, gdzie schroniło się wielu Kresowiaków, a potem do Warszawy. Był pierwszym trenerem reprezentacji Polski po 1945 r. Pracował w Legii i w Polonii, zwłaszcza z drużynami juniorów. Nazywano go Profesorem. Juniorzy Legii z przełomu lat pięćdziesiątych i sześćdziesiątych ubiegłego wieku wspominają, że na obozie w Czerwieńsku na ziemi lubuskiej Kuchar biegał z nimi po lesie, dyktując mocne tempo. A miał już wtedy skończone 60 lat. Do końca swoich dni przychodził na mecze Legii. Miał stałe krzesło pod trybuną prasową na starym stadionie Wojska Polskiego. Zawsze w czapce, z laską, skinieniem głowy odpowiadał na nasze pozdrowienia. Tylko starsi mieli odwagę podać mu rękę. Było niezwykłym zaszczytem uścisnąć ją, tylko wtedy, kiedy Profesor wyciągał dłoń pierwszy. Mieszkał bardzo skromnie, w bloku przy placu Bankowym, noszącym wówczas nazwę placu Dzierżyńskiego.

Jego uczniowie, kibice i dziennikarze sportowi darzyli go powszechnym szacunkiem, ale władze nie podzielały tych sympatii. Ledwie go tolerowano jako relikt przedwojennej Polski, którą starano się nam obrzydzić. Tym bardziej że pochodził ze Lwowa, z którym propaganda komunistyczna miała problem i czasami można było odnieść wrażenie, że takiego miasta w ogóle nie było. Wacław Kuchar zmarł w wieku 84 lat. Spoczywa na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach. Tam gdzie Kazimierz Górski.