Bronisław Sroka
"Harnaś"

Copyright © by Wydawnictwo Psychoskok, 2013
Copyright © by Bronisław Sroka, 2013

Wszelkie prawa zastrzeżone. Żadna część niniejszej publikacji nie może być reprodukowana, powielana i udostępniana w jakiejkolwiek formie bez pisemnej zgody wydawcy.

Skład: Wydawnictwo Psychoskok
>Projekt okładki: Wydawnictwo Psychoskok
Zdjęcie okładki © emiliodesign - Fotolia.com

ISBN: 978-83-7900-041-8

Wydawnictwo Psychoskok
ul. Chopina 9, pok. 23, 62-507 Konin
tel. (63) 242 02 02, kom.665-955-131

wydawnictwo.psychoskok.pl
http://ebooki123.pl
e-mail:wydawnictwo@psychoskok.pl

Bronisław Sroka

H A R N A Ś

Powieść z drugiej połowy XVII wieku, osnuta na tle
autentycznych wydarzeń, zanotowanych w dawnych kronikach,
między innymi w „Dziejopisie Żywieckim” Andrzeja Komanieckiego.

Wydawnictwo Psychoskok 2013
Konin

Rozdział I

HANKA

Blady świt jesiennego poranka ledwo sączył się przez szpary pomiędzy belkami sąsieka, kiedy Hanka usłyszała dolatujący z ciemności gumna przytłumiony głos matki:

- Hanuś! A wstójze, bo nóm trzeja śniodani warzić. Pójdymy na pajski lyn targać, jyno rosa łobesknie. Jyndruś niek se ta jesce lezy. Wyganiać wcas.

- Zaro wstowom! – odpowiedziała z cicha zaspanym głosem.

Po chwili usłyszała zgrzyt zardzewiałych zawias przy drzwiczkach do stodoły, widno matka wracała do chałupy. Leżała jeszcze przez chwilę na słomianym barłogu w rogu sąsieka, ale przykra myśl, że przez cały dzień trzeba będzie, ciągle schylonej, wyrywać z ziemi pęczki lnianych łodyg, wiązać w maleńkie snopeczki, rozstawiać za sobą na polu do wyschnięcia, odpędzała od niej resztki snu, choć słomiane legowisko okryte starą zgrzebną płachtą nęciło ciepłem w chłodnym powietrzu wczesnego jesiennego poranka. Odwróciła się na drugi bok, przytulając do siebie śpiącego przy niej dziewięcioletniego braciszka. Nie było jednak rady, trzeba wstać mimo wszystko. Po omacku, w ciemności okryła szczelniej śpiącego chłopca wyłysiałym kożuchem i z ociąganiem podniosła się z pościeli. Ściągnęła przykrótką nieco, pacześną koszulinę na gołe kolana, wstała i gramoląc się z wysokiego sąsieka, z wahaniem dotknęła stopą zimnego klepiska w stodole. Macając rękami wokół siebie, na pamięć trafiła do małych drzwiczek we wrotach gumna i wyszła na dwór.

Na wschodzie jaśniejszy poblask zwiastował rychły wschód słońca.

- Bydzie pogoda! – mruknęła sama do siebie z niechęcią – lepsi, coby loło. Wziyni by grzysi obrzydłe robocisko przi lnie.

Postąpiwszy ku chałupie, z kamiennej pogródki przed wejściem przekroczyła wysoki próg w drzwiach prowadzących do sieni. Ciemniej tu było niż na dworze, bo jeno odrobina światła przenikała do wewnątrz przez wąskie, nie omszone szpary pomiędzy belkami ściany. Omackiem dotknęła żelaznego skobla przy drzwiach i weszła do piekarni. Już od progu usłyszała głośny płacz małego Jasia leżącego w kołysce.

W chałupie ciemniej było jeszcze niż w sieni. Jedno maleńkie okienko, zasłonięte błoną zwierzęcego pęcherza, przepuszczało tylko nikłe blaski rannej poświaty. Hanka stanęła tuż za progiem, by rozpatrzyć się nieco. Maleńki, migotliwy płomyk świerkowej szajsy, zatkniętej w szparze stojącego w rogu izby pieca, niewiele rozpraszał ciemności, reszta pomieszczenia tonęła w głębokim mroku. Dopiero po chwili dziewczyna rozróżniła pochyloną postać ojca Michała siedzącego na krawędzi barłogu do spania. Ubrany jeno w zgrzebną koszulę, rozchełstaną na piersiach, z podwiniętymi za łokcie rękawami, w szarych, wałaskich portkach, obiema rękami wspierał się o naczółki drewnianej kołyski, bujając nią zamaszyście. W kolebce leżał mały berbeć i wrzeszczał, aż uszy bolały. Kolebka podskakiwała przy każdym ruchu na nierównościach glinianej podłogi, skrzypiąc przy każdym ruchu. Rozluźnione i zeschłe ze starości deszczułki, wstawione w wyżłobienia obramowań kołyski, tworzącej niegdyś mocną całość, teraz chybotały się to w jedną, to znów w drugą stronę, grożąc wypadnięciem w każdej chwili. Jedynie mocne, bukowe kołki, wbite niegdyś przez stolarza w narożne czopy, trzymały jeszcze jako tako kołyskę w całości, że się nie rozpadała.

Wykołysało się w niej kilka pokoleń, nie dziw więc, że była w tak mizernym stanie. Ongiś, pomalowana prawdopodobnie na kolor czerwony, dziś już nie można było rozeznać jej pierwotnej barwy, bo deseczki świeciły łysinami, startymi do żywego drewna. Reszta zaś była brudna, jak sama gliniana podłoga.

- Uśśśś… uśśśś! – chybocząc kołyską Michał starał się jak mógł uśmierzyć rozwrzeszczanego malca, ale ten ani myślał zaprzestać, wrzeszcząc coraz głośniej.

Matka krzątająca się koło pieca, przez ramię, niewiele odwracając głowę, zwróciła się do przybyłej dziewczyny:

- Zajrzyj ze Hanka do kolybki, może Jasiu mo mokro co tak skrzecy, abo go ktoro poscka uzarła – doleciał do dziewczęcia stłumiony głos.

Przysunęła kołyskę bliżej zapalonej szajsy, nieco rozpraszającej mrok izby. Odwiązała trok przytrzymujący zagłówek na pościeli malca, odkrywając go ostrożnie. Dzieciak uspokoił się nieco i grzebiąc okutanymi w powojnik chudymi nożynami kwilił drżąco, bezsilnie starając się uwolnić z krępujących go powijaków. Hanka ostrożnie rozplątywała malca z krępujących go jeszcze pieluch, pociętych byle jak ze starych koszul i płacht, w jakie go ustawicznie zawijano, krępując dodatkowo od stóp po samą szyję długim, cienkim powojnikiem, „coby się dzieciakowi nogi nie pokrzywiły”. Uwolniony od krępujących go więzów mały pędrak przytulił się drobnym ciałkiem do Hanki, skoro jeno ta podniosła go z kołyski, biorąc na ręce.

Michał uwolniony z opieki nad malcem schylił się sięgając pod wyrko po rzucone tam kierpce. Wsunął w nie potem bose nogi, szurnął raz i drugi stopami o glinianą podłogę, by go nie gniotła mokra, rozdeptana w kierpcach słoma. Wstał z barłogu, przyczesując stwardniałymi paluchami gęste, szczeciniaste włosy na głowie.

Michał Talik, niezbyt wysoki, ale krępy, przysadzisty, kościstej budowy, na pierwszy rzut oka znamionował niepoślednią siłę. Spod niskiego czoła lekko pomarszczonego, nieco przysłonięte powiekami patrzyły na świat czarne, głęboko osadzone połyskliwe oczy, w których czaiło się coś złośliwego i groźnego zarazem. Nos prosty, dość wydatny, górną wargę okrywał mu pokaźny wąs, przystrzyżony tylko nieco po bokach. Wąskie, szczelinowate usta o cienkich wargach i wysunięta nieco do przodu broda znamionowały człowieka stanowczego, ale i upartego. Mimo pewnych niedoskonałości w obliczu był dość przystojnym, a w młodości miał u dziewcząt powodzenie. Zadzierzysty, zwinny, gibki, nieustępliwy i skory do bitki, jak to zwykle na wsi bywało, przeżył niejedną bijatykę w karczmie, czy na weselach. Sam nie obrywał prawie nigdy, chyba że się zebrała większa banda przeciw niemu. Wtedy jednak brał nogi za pas, bo nie było innej rady. Doznanego upokorzenia nie darował nigdy nikomu i w stosownym czasie odpłacał z nawiązką. Bali się go wówczas wszyscy i nikt nawet nie próbował z nim zadzierać. Ożeniony przed kilkunastoma laty z Krzusiową Jagneską ostudził nieco swój młodzieńczy zapał, ustatkował się znacznie, nie brał udziału w żadnych burdach, ale jego trudny charakter nic się nie zmienił.

Teraz podniósł się z barłogu, podciągnął nieco opadłe portki, wsuwając w nie opadającą z tyłu koszulę i wyszedł na dwór za swoją potrzebą.

Matka Jagneska, odwróciwszy się od pieca odsunęła nieco zgrzebną płachtę z barłogu, wyciągnęła zeń garść słomy. Podeszła do pieca odsuwając kamienną płytę z otworu paleniska, dmuchnęła w kupkę popiołu, szukając jarzących się jeszcze resztek wczorajszego ogniska. Kilka nikłych, jak robaczki świętojańskie iskierek błysnęło żywszym blaskiem i zgasło natychmiast od przytkniętego do nich spłachetka słomy. Dmuchnęła w inne miejsce, to samo. Wreszcie za którymś razem udało jej się rozniecić maleńki, kopcący płomyczek, chciwie pożerający drobne włókienka suchej słomy. Przygarnęła ręką kilka gałązek chrustu leżącego na obrzeżach paleniska po wczorajszym ognisku i wreszcie większy płomień ogarnął przestrzeń paleniska. Dym z górnego otworu pieca rozszedł się leniwie najpierw po oczadziałych ścianach piekarni, jakby szukając drogi ujścia i wreszcie pociągnął w górę otworem nad piecem wyrżniętym w suficie, wprost pod gonciany dach chałupy. Jagneska zaś wsypała szczyptę mąki do glinianego garnka i przystawiła do ogniska, by się mąka uprażyła, po czym zawinęła wokół głowy warkocz zwisający jej z tyłu na plecy, wepchnęła weń dwie druciane iglice i okryła głowę chustką, zawiązując ją pod brodą. Jej drobna twarz z lekko zarysowującymi się delikatnymi zmarszczkami, żywymi, młodzieńczymi jeszcze błękitnymi oczami promieniowała dobrocią i życzliwością. Mimo to, jej ładna twarz aż nadto zdradzała, że ta kobieta miała w swoim życiu więcej zgryzot, zmartwień i trosk, niż radości i uśmiechów. Lekko zapadłe policzki były oznaką zbyt wcześnie poczynającej się starości.

Życie z Michałem do łatwych nie należało. W jego na pozór ujmującej postaci siedziała natura przekorna, uparta i złośliwa, jaka w momentach wzburzenia ujawniała się pod postacią najokropniejszych wyczynów, do jakich tylko człowiek może być zdolny. Już w młodości porywczy i zadziorny, po ożenku stał się jeszcze złośliwym, upartym mrukiem, skorym do gniewu, któremu nie było końca. Brał się także do bicia swojej połowicy. Bała się go Jagneska jak ognia i wszyscy domownicy, bo popędliwym był i nieumiarkowanym. Teraz też, na dworze wrzeszczał z czegoś niezadowolony.

Hanka, po uspokojeniu dzieciny, wzięła z sobą drewnianą miarkę z żytem, by przygotować mąkę na jutrzejsze śniadanie, wyszła do sieni i przy mdłym jeszcze świetle wstającego dnia przenikającego szparami, ujęła drewnianą laskę kamiennego młynka. Oburącz z wysiłkiem zakręciła ciężkim kamieniem, wprawiając go w ruch. Jedną ręką ciągle pokręcając, drugą nabierała z drewnianego naczynia garstkę zboża i szybkim, wprawnym ruchem wrzucała je do środkowego otworu kręcącego się kamienia. Dłuższą chwilę trwała ta mozolna praca, aż na dnie miarki nie pozostało ani jedno ziarenko zboża.

Tymczasem Jagneska, do garnka z uprażoną mąką wlała gotującą się wodę z żelaznego garnka, trzymając go za ucho przez róg podkasanej zapaski. Chwilę jeszcze mieszała w naczyniu drewnianą kopyścią, aż wszystko zgęstniało i otwierając drzwi do sieni zawołała na kręcącego się po obejściu męża:

- Pódze stary! Zjys co kany, bo jyno patrzeć, jak cie Maciej zawoło!

Chwilę później Michał siedział już na małym zydlu, przysuwając do siebie drugi, na którym Jagneska postawiła miskę pełną dymiących prażuchów.

- Haw kapka mlyka, a tutok mos wcorajse placki na podłobiadek. – Podsunęła mężowi gliniany garnek z mlekiem i kilka zimnych, ziemniaczanych placków zawiniętych w płócienny gałganek.

- Słowałak placki do krubki, co by ganc nie skwardły i przed mysami, bo beserdyje do syćkigo wlezom.

Michał uwinął się z jedzeniem, otarł gębę upaćkaną zsiadłym mlekiem, wziął do ręki zawiniątko, wsadzając je pod pachę i ruszył ku wyjściu, bo na dworze ozwało się już wołanie szwagra, Macieja Kastelika, z którym wspólnie zwozili drzewo z lasu spod Łysiny do przerznięcia w dworskiej pile w Gilowicach, a stamtąd już przerżnięte, ładowali ponownie na wóz i wieźli na budowę do Ślemienia.

- Z Bogiem łostońcie – mruknął ojciec na odchodnym.

- Dej wom ta panie Boze scęści! – głośno odpowiedziała Jagneska.

Maciej Kastelik, ożeniony z siostrą Jagneski Talicki, był w Gilowicach gazdą całą gębą. Zasobnym, jak mało kto we wsi, bo trzydzieści morgów z okładem było jego własnością. Półrolek jego, poczynając od brzegu płynącej ze Ślemienia Łękawki, szerokim pasem ciągnął się południowym zboczem Komaniej Góry, w poprzek lasu i hen, aż po pewelskie granice. Rola Maciejowa, w znacznej części położona na pochyłych stokach, pomiędzy potokami, miejscami trudno dostępna, podmokła przy potokach, poprzecinana była szerokimi miedzami, na których rosły rozłożyste dęby. Tuż u podnóża, na równinie, jeszcze z dala nieco od drogi, stały zabudowania gospodarskie przyzwoitej zagrody i okazała chałupa, zbudowana z potężnych świerkowych bali, więcej niż na pół łokcia szerokich. Wewnątrz chałupy, jeno w sieni nie było drewnianej podłogi, co w owym czasie było niezwykłością. Z sieni, szerokie drzwi z grubych desek, zawieszone na żelaznych zawiasach prowadziły do pierwszego pomieszczenia, zwanego powszechnie piekarnią, bo tutaj stał piec, zbudowany z drobnych rzecznych kamyków. U Kastelików piec ten stał w jednym rogu piekarni i na nim wprost zbudowany był komin, którym dym z paleniska uchodził ponad dach. Taki komin był jeno w ślemieńskim pałacu i w folwarcznym budynku pod Starym Dworem. Dym nie snuł się po izbie, a ściany były czysto wybielone wapnem. Złośliwi twierdzili, że Kastelik poniechał kmiecy stan, upodabniając się do pańskich włości. Ale to nie była prawda. Budując chałupę Maciej rozumiał potrzebę poprawy swojego żywobycia, a nie kurczowe trzymanie się nawyków przechodzących z pokolenia na pokolenie.

W piekarni drewniana podłoga z szerokich bali, rżniętych w dworskiej pile, ułożona była równiutko na legarach. Okno większe, niż w innych chałupach, zaopatrzone w prawdziwe szyby, przez które zobaczyć można było, co się na dworze dzieje. W piekarni było niemal tak jasno, jak na dworze. U góry sufit, ułożony z heblowanych desek, wsparty na poprzecznych tragarzach, szczelnie stykał się z kominem nad piecem, nie przepuszczając do wnętrza ani dymu z pieca, który w innych chałupach gryzł w oczy, ani też ciepło z izby nie uciekało. Czysto też tu było, miło i przytulnie. Ściany także pobielone wapnem, pod oknem szeroka ława z oparciem, a na przypiecku szklany kaganek do oświetlania izby, zamiast świerkowej szajsy zatykanej w szparze pieca. Drzwi do obory z pola tylko prowadziły, a nie z piekarni, jak wszędzie, to też w chałupie nie czuć było gnojem. Do piekarni przylegała mała izdebka, zaś w poprzek piekarni i izdebki, za ścianą była obszerna, paradna izba z szerokim łóżkiem i pierzynami i poduszkami, grubymi jak kowalski miech, ułożonymi w stos niemal pod sufit. Jak sama jej nazwa wskazywała, nie była to izba do użytku na co dzień, a otwierało się ją jedynie przy większych uroczystościach i w czasie świąt.

Po wszystkich ścianach pozawieszane były obrazy świętych, przywożone jeszcze przez rodziców Macieja, a także i jego samego, z przeróżnych odpustów i pielgrzymek, na jakich bywali. Wszystkie te obrazy przymocowane były dolną krawędzią do długiej drewnianej listwy przybitej do ściany, zaś górna krawędź dotykała sufitu. Obrazy nieco pochylone były na izbę, by wygodniej było patrzeć, co na każdym z nich zostało przedstawione. Istotnie, było co oglądać, bo mnóstwo wyobrażeń zostało na nich uwiecznione: Tu gromada ludzi zmierza do widocznego w dali, otwartego kościółka, nad którym w glorii unosi się Matka Boska w otoczeniu aniołków, na innym znów jakiś brodaty starzec na klęczkach, z kosturem w ręce i zadartą w górę głową patrzy w natchnieniu na wyłaniający się z obłoczka wizerunek jakiegoś świętego z głową w aureoli. Tam znowu zbrukane kształty umęczonego Jezusa Chrystusa przybitego do krzyża. Krople krwi spływające z Jego ran, zdają się ściekać aż na podłogę izby. Twarz Ukrzyżowanego tchnie takim cierpieniem, że patrzącemu nań serce omdlewa, tak wyraziście przedstawił je jakiś nieznany malarz. Każdy z obrazów inną scenę przedstawia, coraz inne osoby są na nich wyobrażone. Jedne tchną radością, nadzieją, inne zmuszają do zastanowienia się nad własnym życiem, jeszcze inne budzą grozę męki i cierpienia. Na niektórych figlarne aniołki baraszkują beztrosko, jak wiejskie dzieciaki.

Naprzeciw chałupy, po drugiej stronie podwórka stała stodoła, tuż obok sąsiek, z którego przez szpary między deskami wystawały źdźbła słomy, a przy chałupie obora. Przy stodole, a także i oborze stały jeszcze rozmaite szopy, służące do przechowywania wozów, sań i innego sprzętu gospodarskiego. Po za stodołą rozciągało się już pole, puste o tej porze, po sprzątniętym zbożu.

Niektórzy sąsiedzi widząc te wspaniałości, nie mogli się nadziwić, skąd u Macieja taki pomyślunek. Znali go przecież. Tu się urodził, wyrósł między nimi, a jednak się odrodził. Zazdrościli mu jedni, inni wręcz potępiali, że musi przyjść kara boska na takie dziwactwa i wyłamywanie się z powszechnie przyjętych obyczajów, uświęconych od wieków. „Pon jes zawdy panym, a kmieć jyno kmieciym. Tak to jus Pónbócek uryktowoł kiesi i inacy być nie śmie. Kieś sie pod ławom ulągł, na ławe nie wylezies.” – powiadano.

Dworska chałupina, w której mieszkali Talikowie, ani się umywała do zabudowań Kastelików. Maleńka, gdzie prócz sieni i obszernej piekarni, w której bytowała cała rodzina, jeno z boku miała małą komórkę, przeznaczoną nie na zamieszkanie, a raczej na składowisko skromnych zapasów i odzieży, pozawieszanej na wbitych w ścianę kołkach. Chałupa ta, jedna z kilkudziesięciu podobnych, była własnością dworu, użyczoną jeno na mieszkanie komornikom pracującym we dworze. Talikowie byli jedną z takich komorniczych rodzin pracujących w pańskim folwarku na Starym Dworze.

Maciej Kastelik, mimo że już mu się piąty krzyżyk rozpoczął, trzymał się krzepko i zdrowo, a w dźwiganiu ciężarów mógł iść o lepsze z niejednym młodszym od siebie. Osiłek był z niego nie lada. Słusznego wzrostu, żylasty, samą postawą znamionował niepoślednią siłę. Głowa nieco przyprószona siwizną, pogłębiające się zmarszczki na czole i policzkach, ale postawny, nie przygarbiony, jak już niejeden w jego wieku. Prosty, kształtny nos i krótko przystrzyżone wąsy dodawały mu powagi, a zawsze uśmiechnięty, jasny wzrok zjednywał mu przyjaciół, choć o nich nie zabiegał i nie przysparzały wrogów. Usposobienie miał Maciej łagodne, życzliwe i pojednawcze. Każdego traktował bez uprzedzeń, choć w razie potrzeby, też umiał postawić na swoim.

Kastelik był całkowitym przeciwieństwem swego szwagra Talika i wszyscy się dziwili jak to jest, że się zgadzają ze sobą. Jeden dziki, porywczy raptus, a przy tym mruk zatwardziały, drugi spokojny, opanowany, którego trudno wyprowadzić z równowagi, a od lat układa się między nimi bez swarów i kłótni. Widno różnice ich charakterów wzajemnie się uzupełniały.

Nieszczęściem było, że Kastelikowie zasobni, bogaci nawet, nie mieli swoich dzieci. Maciej ożeniony ze starszą siostrą Jagneski – Weronką, kobietą stateczną i mądrą, gospodarną i zaradną, dzięki niej w znacznej mierze wiodło im się jak należy. Choć byli zobowiązani odrabiać pańszczyznę sprzężajną aż siedemdziesiąt osiem dni w roku, a oprócz tego dostarczać do dworu w Ślemieniu daninę w postaci płótna, gęsi, kur, jaj i coś tam jeszcze. Korzystali więc z pomocy Michała, który jako komornik, miał znacznie mniejsze zobowiązania i mógł pomagać szwagrowi, za co ten sowicie go wynagradzał. Praca ich od dłuższego już czasu, to zwózka tramów z lasu na piłę i po przerżnięciu znowu ładowali deski na wóz i wieźli je, a także rozmaite kanciaki i gotowe już bale do Ślemienia, gdzie tuż przy kościele, na sposobnym placu uwijali się murarze i cieśle, budując jakowyś szpital dla biedoty, który umyśliła postawić ślemieńska dziedziczka, pani Katarzyna Grudzińska.

Dworska piła stała w Gilowicach niedaleko kościoła, tuż za karczmą. Nieopodal, nad stromym brzegiem Skotniczyka płynącego spod Łysiny, jeszcze sto lat temu stał dworski młyn. Woda z tego potoka, ujęta w drewniane koryto płynęła na młyńskie koło napędzające z kolei kamienie żaren. Pewnego roku latem, już nie wiadomo kiedy bo i najstarsi ludzie tego nie pamiętali, nad Łysiną chmura się oberwała. Skotniczyk przybrał tak gwałtownie, że podmył i zabrał kawał brzegu wraz młynem, pozostawiając w tym miejscu głęboki jar. Odbudować młyna nie było już sposobu, za to nieco dalej od brzegu wybudowano piłę. Potok jednak w tym miejscu płynął już tak głęboko, że nie można było wykorzystać wody w nim płynącej. Wykopano więc nową przykopę między domami i o wiorstę powyżej ujęto wodę z Łękawki. Rzekę przegrodzono jazem i woda popłynęła nowym korytem, wijącym się zakolami pomiędzy zabudowaniami do stawu wykopanego przy drodze obok kościoła, a stąd na koło wodne w tartaku.

Piłę nadzorował i uruchamiał stary Sebastian Foks, bo z poręki ślemieńskich włodarzy już trzecie pokolenie rodziny Foksów miało pieczę nad tym urządzeniem. Ponoć wcześniej ich pradziadowie byli młynarzami w zniesionym przez wodę młynie, mając w posiadaniu półrolek do dziś zwany młynarskim. Była to pozostałość dawnej oprawy sołtysa, ale magnacka rodzina Komorowskich, z których wywodziła się sama pani Katarzyna Grudzińska, znieśli sołtystwo w Gilowicach, nadając półrolek młynarzowi.

Sebastian, z pomocą przygodnych gapiów i jednego parobka, wtaczał ciężkie drewniane kłody na ruchomą ramę, mocował do niej kłodę żelaznymi klamrami. Właściwym stawidłem zamocowanym w korycie puszczał wodę na koło i uruchamiał trak, zaopatrzony tylko w jedną piłę.

Wszystkie urządzenia, jakie się tam znajdowały, wykonane były z drewna. Ciężkie drewniane koło z trudem uruchamiało ten skomplikowany zestaw kół palczastych zazębiających się wzajemnie i dźwigni służących do popychania kloca umieszczonego i zamocowanego na ramie. Co pewien czas Sebastian smarował drewniane tryby łojem, co zaraz można było zauważyć, bo trak ruszał żwawiej. Drewniany kloc wraz z ramą posuwał się wolniuśko po dębowych płozach, za pośrednictwem zmyślnego zestawu przeróżnych kółek i popychaczy. Po każdorazowym przecięciu kloca, trzeba go było ponownie przesunąć z powrotem. Do tego służyło mniejsze koło wodne, uruchamiane innym stawidłem, umieszczonym w tym samym korycie. Im więcej wody puszczało się na koło, tym szybciej rama wraz z klocem przesuwała się na powrót, hałasując przy tym okropnie. Ludzie nie obyci z tymi machinami uciekali co sił w nogach, byle jak najdalej od tych piekielnych gratów obawiając się, by im coś na łeb nie runęło, bo cała ta wielgachna buda, okryta gontowym dachem trzęsła się i trzeszczała. Zgrzytały drewniane koła skrzypiała rama pod ciężarem kloca przybitego do niej. Dwa potężne, dwudziestocalowe drewniane słupy ustawione na środku budy, po których na żelaznych ślizgach poruszał się trak wraz z piłą, dygotały teraz, jakby już miały runąć na ziemię, choć trak w tej chwili nie pracował. Nic takiego jednak nie następowało. Po zatrzymaniu małego koła wszystko się uspokajało. Pilarz otwierał teraz drugie stawidło na dużym kole, trak pchnięty drągiem dla nadania rozmachu, ruszał powoli i piła grzęzła ospale w miąższ drzewa.

Sebastian lubił sobie pociągnąć okowity z glinianego gąsiorka, który zawsze miał pod ręką w budce z narzędziami. Im więcej pociągnął z gąsiorka, tym szerzej otwierał stawidło. Tym groźniej trzęsło całą budą i głośniej zgrzytały drewniane koła. Ludzie uciekali, oglądając się za siebie, czy to „pilisko” jeszcze stoi. Sebastian zaś rechotał ochryple i prał rękami po kolanach z uciechy.

Niezbyt wprawnym rzemieślnikiem był stary Foks. Deski przez niego porżnięte, nie były jednakowej grubości. W jednym miejscu ledwo na palec, w innym znowu i dwa cale przekraczały, bo niezbyt ostra piła omijała twardy sęk, jaki po drodze napotkała. Cieśle w Ślemieniu, budujący więźbę na szpitaliku, w żywy kamień klęli Sebastiana i jego robotę, równając toporami krzywizny przez niego poczynione.

Okoliczni kmiecie także korzystający z dworskiej piły, nieraz mieli żal do Foksa:

- Sobku! – powiadali – jakoście mi ty deski zerzli. Jenna jak włos, drugo kiejby kłos.

Sebastian niezmiennie odparowywał zarzuty:

- Jo ci przeca nie wzion. Nimos w jennej, to sie w drugi nońdzie!

Deska zawsze u chałupy potrzebna. To corek jakiś zagrodzić, szopę obić, gdy stare deski pogniły, dach poprawić przed zimą, skoro gontów chybia, a nade wszystko kilka suchych desek było koniecznością trzymać na trumnę. A nuż ktoś z domu nogi wyciągnie, nie wiadomo przecież kiedy komu koniec pisany. Stolarzowi podejmującemu się sporządzenia trumny, trzeba było dostarczyć deski. Tak już był ten świat urządzony.

***

Maciej z Michałem codziennie więc jechali do lasu po drzewo, wieźli na piłę, zwalali, ładowali znów gotowe deski i bale, przewożąc wszystko do Ślemienia. Wieczorem zmęczeni wracali każdy do swojej chałupy.

Po odjeździe chłopów Jagneska odezwała się do córki, kiedy ta wróciła z sieni z miarką zmielonego zboża:

- Hanuś! Prziniyś ze ta jesce wody.

Wzięła dziewczyna drewnianą putnię do ręki i wymachując nią przeskoczyła żwawo jak trzpiotka wysoki próg w sieni. Nucąc po drodze melodię pasterskiej piosenki, zdążała ku studni. Matka zaś wzięła skopek do ręki, przeżegnała się nabożnie i zmierzając ku drzwiom do obory zawtórowała dyszkantem pierwszą strofkę Godzinek: „Zacnijcie wargi nase kwolić Panną Świyntą, zacnijcie łopowiadać ceś Ji niepojyntom…”

Hanka zaś przy studni ujęła w rękę drewnianą klukę, wsunęła wystający nosek w otwór ucha putni i wpuściła je ostrożnie w głąb studni. Wprawnym ruchem zaczerpnęła wody i z uwagą, by nie zahaczyć naczyniem o kamienną cembrowinę, z wysiłkiem ciągnęła w górę pełne naczynie, wychlapując po drodze wodę z przechylonego kubła.

Przez przytłumiony śpiew matki dolatujący z otwartych drzwi obory, usłyszała Hanka wesołe pogwizdywanie chłopaka, idącego drogą po drugiej stronie rzeki, w stronę niedalekiej kładki. Postawiła powoli putnię przed sobą, wyjęła klukę z otworu i rzucając ją na gonciany, nieco już pogniły daszek nad studnią i spojrzała w stronę, skąd gwizdanie było słychać. Przysłoniwszy ręką oczy przed jaskrawymi promieniami wschodzącego słońca z nad Bąkowego Gronia, dostrzegła z dala idącego ku kładce przerzuconej z brzegu na brzeg nad Łękawką. Poznała w nim Kajderowego Jaśka, który wstąpił na koniec chybotliwej kładki i chwiejnymi kroczkami, stawianymi w rytm uginania się tejże, machając rękami dla utrzymania równowagi, by nie wpaść do wody, starał się przejść na drugą stronę rzeki. Kładka była wąska, zbita jeno z dwóch niezbyt grubych żerdzi, bez poręczy, wsparta końcami na przeciwległych brzegach, nie była najłatwiejszym przejściem do pokonania. Żerdzie jeno z jednej strony były nieco wyrównane toporem, by się nogi na nich nie ślizgały przechodzącym zimą, lub w czasie deszczu. Poręczy zaś nie było z tej prostej przyczyny, że w czasie częstych tutaj powodzi, gdy rzeczka wzbierała gwałtownie, zawsze zmiatała dość nisko nad wodą położoną kładkę. By ją woda nie zabrała, trzeba ją było jakoś zabezpieczyć. W tym celu, na jednym jej końcu, pomiędzy zbitymi żerdziami wycięto otwór, na brzegu wbito solidny pal i z góry nawleczono nań kładkę. W ten sposób umocowana, gdy woda wezbrała, obracała ją jedynie wzdłuż brzegu, nie znosząc. Po opadnięciu wody, kilku chłopów w dwa pacierze obracało kładkę na swoje miejsce.

Tak umocowane przejście miało jedynie tę niedogodność, że wystający z pomiędzy żerdzi palik przeszkadzał, szczególnie przechodzącym po ciemku. Niejeden przechodzień, jeśli nie uważał, potykał się o palik i orał nosem ziemię na brzegu, lub wpadał do wody, nim jeszcze zdążył postawić stopę na kładce zależnie, w którą stronę szedł. Klęli ludziska tę przeszkodę, ale nikt by się nie odważył jej usunąć, bo kładka byłaby zagrożona.

Jasiek przebył bez przygód chwiejącą się kładkę, omijając palik. Obie ręce wsunął w kieszenie zgrzebnych portek i gwiżdżąc dalej przerwaną melodię, zbliżał się ku Hance. Czekała na niego. Serce żywiej załomotało dziewczynie pod bluzką kiedy się do niej zbliżył. Nie był jej obojętny. Szczupły, wysoki, z kruczoczarną czupryną nad czołem, zmierzwioną w chwili przechodzenia przez kładkę, próbował ją teraz przyczesać palcami obu rąk. Podszedł do niej z figlarnym uśmiechem, zawadiacko ujmując za łokieć. Przez moment poczuła gorąco na całym ciele od jego dotyku. Spostrzegła jego iskrzący wzrok… I jakieś nagłe uczucie owładnęło nią, że cofnęła się o krok. Postąpił za nią zdziwiony jej odruchem, utkwił pytający wzrok w jej twarzy. Wlepione w nią ciemne oczy Jaśka i przymilający się ruch, otrzeźwiły Hankę nieco.

- Jakoz sie mi ta mos! Hanuś! – usłyszała namiętny głos.

Stała nieruchomo, nie odwzajemniając jego lekkiego uścisku. Chciała mu coś powiedzieć i głos uwiązł jej w gardle. Umknęła tylko głową, gdy przygarniając ją do siebie, próbował cmoknąć w policzek. Przez moment stali tak obok siebie. Jasiek stropiony nieco jej obojętnym zachowaniem i niezrozumiałym, przeczącym ruchem głowy, zesztywniał, oczekując z niepokojem odpowiedzi. Hanka też zwlekając, milczała przez chwilę, wreszcie wyprostowała się, patrząc mu w twarz.

- Kciałak cie łobarwić, ze… Małe bydó mieć! S tobom! – wyrzuciła z siebie gwałtownie.

Jasiek spojrzał na dziewczynę, jakby ją pierwszy raz zobaczył.

- Jako powiados? – krzyknął osłupiały jej wyznaniem.

- Dyć godóm! Bachora bydymy mieć! Najducha!!!

Stojąc jak słup soli patrzył na nią przerażonymi oczyma. Iskierki pożądania zgasły mu momentalnie. Objął wzrokiem jej zgrabną, wiotką kibić, przez moment patrzył na jej wzgórki piętrzące się pod bluzką na piersi, przeniósł wzrok na ładną, zarumienioną teraz twarz, gładkie ponętne policzki i różowe wargi… W oczach mu nagle pociemniało. Dreszcz rozkoszy poczuł na plecach pod zgrzebną koszulą jak kot na wiosnę. Nagłym odruchem chciał ją objąć teraz…, ale dziewczyna uprzedzając pożądliwy gest cofnęła się znowu. Chciałby ją teraz przytulić do siebie i ściskać, ściskać, bez końca, bez opamiętania. Zmroziła go nagle jej obojętność. Nie potrafił zrobić żadnego ruchu.

Hanka była zgrabną dziewczyną. Kiedy w niedzielę szła do kościoła, chłopaki oglądali się za nią. Nigdy strojnie nie była ubrana, bo w chałupie bieda doskwierała, ale jak każde powabne dziewczę, cenić się potrafiła.

- Taki lacy co, a tak se wiedzie. Widzioł świat taki rzecy? – mawiali zazdrośnicy, których lekceważyła. Jeden Jasiek Kajder nie był jej obojętny. Teraz stał zasępiony naprzeciw niej, nie mówiąc słowa. Po dłuższej chwili przełamał się wreszcie, chcąc odwrócić myśli.

- Piyknie ci w tej jakli! – próbował się uśmiechnąć, ale mu nie wyszło. Wyciągnął do niej rękę, ale ją odepchnęła.

- Se mnom godoj, co s nami bydzie! Nie ło jakli!

Jasiek schylił się, urwał źdźbło trawy rosnącej przy studni i począł je żuć zawzięcie, nie patrząc na dziewczynę.

- Cós ci móm pedzieć? Tak my sie ta jyno kapkó pokytkali. Cyk sie nazdoł…Do resty tes eś przi tym była…

Popatrzyła na niego szeroko otwartymi, jasnymi oczami.

- Zynić sie nóm wypodo, kie my nabrewerzili!

Nic nie odpowiadał przez dłuższą chwilę i Hanka w napięciu czekała, co też powie. Jego nieco lekceważące odezwanie się wzbudziło w niej pewne obawy.

- Cós nic nie godos?

Zwrócił ku niej głowę z zamglonym wzrokiem i patrzał ponad jej głową na wrony kraczące na wierzchołkach topoli rosnących nad rzeką. Dziewczyna mu się podobała, ale strach przed ojcem był silniejszy. A ten, skoro się dowiedział, gdzie syn smali cholewki, powiedział mu na wyrozum: „Gazdowski chłopok, jyno z gazdowskigo gniozda dziywke mo brać. Nie inacy”. Więcej mowy o tym nie było i Jasiek wiedział, że ojciec nie ustąpi na krok. Młody Kajder niby to ojca posłuchał, a w skrytości nadal Hankę nagabywał, gdzie tylko mógł. Teraz z ociąganiem zaczął:

- Jo by Hanuś… łoćby dzisiok… Nale tatuś… zakozali! Zynić sie, to nie jyno s kieckom. Grunt musi być, jako i u nas…

Hankę rozbawiło to Jaśkowe gadanie.

- Grunt powiados? Na kielas wos ta w chałpie do tego gruntu? – rozczapierzyła palce lewej ręki, prawą zaś przyciskając je kolejno do dłoni, poczęła wyliczać:

- Józof, Jagneska, Heźbiyta, Walek, Cóncelijo… - przeniosła odliczanie na drugą rękę: - Jantek, Jagatka i Franuś jesce w kolybce. Łośmik, łokrom ciebie. Po wielas tego gruntu kozdymu sie dostanie?

- Jantek, Jagatka, nó i Franuś, to jesce śkuty. Pomre ktory, abo co…

Popatrzyła na niego niemal z przerażeniem. W głowie jej się nie mieściło, że można pragnąć czyjejś śmierci, tym bardziej brata, lub siostry, żeby zagarnąć po nim grunt. Jasiek wydał jej się nagle kimś obcym, kogo dotychczas nie znała. Nie tym czułym, łagodnym, ciepłym, który ją pieścił onegdaj na miedzy pomiędzy łanami żyta. Był jakiś odmieniony, zimny, obcy. Czuła, jak ucieka od niej ta ledwo uchwytna mgiełka serdecznego, ciepłego uczucia, jakim go dotąd darzyła.

Wspomnienie przywiodło jej na myśl wydarzenie sprzed lat, kiedy była zaledwie małą dziewczynką. Wówczas to, pewnego zimowego ranka umierał w kołysce jej młodszy braciszek, Staś. Obraz tego konającego malca wrył się w jej pamięć tak głęboko, że oto teraz widziała go tak wyraźnie, jakby to było wczoraj.

Leżał w kołysce z rozognioną twarzyczką jasnowłosy, niespełna trzylatek. Niemrawymi ruchami starał się uwolnić spod ciężaru okrywającej go poduszki. Spomiędzy spieczonych gorączką drobnych warg wydobywał się już nie płacz, ale chrypiący jęk bólu, przerywany haustami z wysiłkiem chwytanego oddechu.

Matka klęczała przy kołysce z łokciami wpartymi w Stasiową pościel i obiema rękami wspierała strapioną w bezsilnej rozpaczy głowę. Płakała. Malutki Staś dogorywał. Oddychał jeszcze z bezmiernym wysiłkiem, coraz rzadziej podnosiły się jego drobniuchne piersi, aż wreszcie zamarło to dziecięce serduszko, ledwo co na świat przybyłe. Wówczas matka podniosła się z wysiłkiem na nogi, tak jakoś dziwnie popatrzyła na leżące w kołysce już znieruchomiałe, blednące ciałko chłopczyka i łapiąc się za głowę, wybuchnęła gwałtownym płaczem. Hanka zdziwiona rozpaczaniem matki, z ciekawością zerknęła do kołyski. Zobaczyła wyprężone sztywno, chudziutkie ciałko Stasia, z rączkami rozrzuconymi na boki. Zamknięte oczka i lekko rozchylone, drobne usteczka nie zdradzały już najmniejszego ruchu. Pierwszy raz w życiu ujrzała zmarłego dzieciaka, którego serdecznie kochała i jakiego zapamiętała na zawsze. Z twarzyczki malca znikały resztki rumieńców spotęgowanych gorączką, powlekając się z wolna zimną bladością. Leżał teraz Staś już całkiem spokojny, jeno w bielejącej twarzyczce zastygł grymas przedśmiertnego bólu.

Nie pomogły ciężko choremu chłopcu ani zamawiania starej Hudzickuli, ani chodzenie wkoło kołyski z miską pełną żarzących się węgielków zgarniętych z paleniska, na które stara co chwilę wlewała odrobinę święconej wody, mrucząc coś przy tym półgłosem. Nie pomogło także okładanie dzieciaka ziemią, zebraną o północy z siódmego grobu na cmentarzu, co doradzała matce inna kobieta.

Przyszedł potem uproszony stolarz, stary Wojtek Mikusek. Kroczkami rozczapierzonych palców zmierzył chłopca od czubka głowy do samych stóp i poszedł sobie, przypominając na odchodnym, by mu Michał przyniósł deski, potrzebne do zrobienia trumienki. Zaraz też ojciec ubrał stary, wyłysiały kożuch na ramiona, na głowę zarzucił baranicę i poszedł do szopki wybrać kilka sposobnych desek. Zarzucił je na plecy i poszedł za Mikuskiem.

Na drugi dzień stolarz przytaszczył prostą skrzynkę, zbitą z trzech desek z naczółkami i czwartą na wierzch, przyozdobioną od zewnątrz niezdarnym, drewnianym krzyżykiem.

Musiał jednak coś pomylić stolarz-samouk, bo trumienka okazała się za krótka. Trzeba było przyginać stwardniałe już, chude nóżki chłopca, bo nie mógł się zmieścić w tej ciasnawej skrzynce. Płakała przy tym Hanka, żeby tego nie robili, bo Stasia będzie bolało, ale Mikusek popatrzył tyko na nią groźnie i dalej robił swoje.

Miała teraz Hanka przed oczyma tę bladą twarzyczkę braciszka leżącego w prostej trumience, z nieco powykrzywianymi nóżkami i obsypanego drobnymi gałązkami mirtu.

Po południu przyszedł z kolei kościelny, Matus Gabryś. Chuderlawy starowina, skoro jeno przekroczył próg domu, czym prędzej podszedł do rozgrzanego pieca, przyciskając do niego zgrabiałe z zimna ręce.

- Parcie ludzie! Ziąb taki, ze skoda psa na pole wygnać. Ziym tes tak skołcywiała, ze biyda grobu wykopać.

Michał wszedł zaraz do komórki przylegającej do piekarni i wrócił, trzymając w rece flaszkę okowity. Staremu blade oczy poweselały. Ujął palcami przemarznięty nos, zatrąbił na nim, jakby zagrzmiało, strzepnął ręką i wytarł palce o portki. Sięgnął potem po nalany kusztyczek, który mu gospodarz podawał. Jedną ręką przytrzymywał baranicę na głowie, drugą przytknął do ust pełne naczyńko ostrożnie, by nie uronić kropelki i przechylając głowę daleko do tyłu wlał do gardła palący płyn. Pomlaskał językiem z zadowoleniem smakując zimną gorycz i podał Michałowi kusztyczek do ponownego nalania. Wypił znowu, chrząknął, przełykając ślinę i z żalem spojrzał, jak Michał odstawia flaszkę, co oznaczało, że więcej nie będzie. Zawiedziony podszedł do otwartej trumienki, patrząc przez chwilę na martwe dziecię.

- Piykny chłopiecek. Skoda takigo, bo łodplekany. Nale… Wólo Bosko!

Przykrył potem wieczkiem trumienkę, przybił gwoździami próbując, czy dobrze umocowane. Wraz z ojcem wynieśli trumienkę przed chałupę i umieścili na saneczkach, które Gabryś przywlókł z sobą. Matka wysupłała z węzełka schowanego w skrzyni jakiś drobny grosik i wręczyła go kościelnemu „za fatygę”.

Długo jeszcze patrzyła Hanka za oddalającym się Gabrysiem, borykającym się z sankami po śliskiej, wyboistej drodze. Żal ściskał boleśnie jej serce za tym zawsze wesołym, uśmiechniętym chłopcem, który w ciągu tego króciutkiego życia zdążył zaskarbić sobie serca wszystkich swoich bliskich, nie wyłączając surowego ojca. Wspomnienie tych chwil wycisnęło teraz Hance łzy z oczu.

Stojący przy niej Jasiek, opacznie zrozumiał jej rozżalenie.

- Nie krzic! Jakosi bydzie. Ktorysi cie weźnie, boś zdatno dzieucha. – usłyszała Hanka obojętny głos.

Jego odezwanie otrzeźwiło ją. Otarła wierzchem dłoni spływające łzy, uświadamiając sobie Jaśkowe przekonanie, że to z jego powodu płacze. Wstrząsnęło nią jednak powiedzenie: „Ktosi cie weźnie”. Jasiek ani myśli się z nią żenić. Nie mogła uwierzyć, że tak łatwo przyszło mu to, by się jej pozbyć i uniknąć kłopotliwej sprawy. Uświadamiała sobie teraz coraz jaśniej grozę swojego położenia Ojciec, gdy się dowie, Bóg jeden wie, jak postąpi. Znała go aż nadto dobrze, że kara będzie bolesna. Nie ustępowała jednak.

- Jo uwazowała, ze sie se mnom łozynis. Dobrze by nóm było, łoćby i bez gruntu. We dworze roboty doś. Łozyj sie se mnom…

Jasiek zniecierpliwiony przestępował z nogi na nogę, próbując jakoś się uwolnić od natarczywości dziewczyny i nie wiedział jak. Zerkał za rzekę, skąd przybył, jakby stamtąd spodziewał się pomocy.

- Tatuś mie zabijom, kie sie dowiedzom, zek tako…

Groźba surowej kary od ojca coraz większy niepokój w niej wzbudzała. Za wszelką cenę chciała skłonić chłopaka do zgody.

- Co by cie ta mieli zabijać! Cyś ty zwiyrz? – mruknął obojętnie.

Popatrzyła mu w oczy, w których już dawno zgasły pożądliwe iskierki, dostrzegła jego wzrok chmurny, gniewny niemal, umykający przed jej spojrzeniem. Twarz jego aż nadto wyraźnie zdradzała, co się w nim działo. Ogarniała go coraz większa złość. Hanka postanowiła zniżyć się do prośby:

- Jasicku! Nie łostawioj ze mie tera. Powiadołeś przeca, ze mie mos rod. Jako ze to? Zbrzidłak ci sie? – próbowała ująć go za rękę, którą on teraz umknął.

- Tatuś sie mi s tobom zynić zakazujom. Pedzieli mi to na wyrozum. Niy i fertyk!!!

- To cóześ ku mnie łaził, kie ci zakazowali? Jesceś powiadoł, jako ci to se mnom dobrze. Łośkliwcu!

Jasiek rozgniewany już nie na żarty, że się nie może od Hanki uwolnić, odparł ze złością:

- Tak sie ta jyno pedziało. Co inksego to… A co inkse zeniacka. Tutok nic nie poradzi.

Stanowcza odpowiedź chłopaka wzburzyła Hankę do głębi. Wstrząsnął nią i strach przed ojcem, żal i rozpacz. Próbowała jeszcze zapanować nad sobą, choć złość na przewrotność młodego Kajdera i całą jego rodzinę, brała górę coraz bardziej. Uświadomiła sobie jasno, że o żeniaczce ani myśleć nie może. Jasiek jeno teraz próbuje wymotać się z kłopotu, jakiego przecież był przyczyną, gotów ją posądzić Bóg wie o co.

Jeden jedyny raz latem, pewnej pogodnej niedzieli, pasąc wspólnie krowy zwarli się zapamiętale w miłosnym uścisku swoimi jędrnymi ciałami na miedzy za Dziołem pomiędzy żytami. Jeden jedyny raz przylgnęła do niego w zapamiętaniu i rozkoszy i ani w głowie jej nie postało, by z tego coś złego nastąpiło. Teraz ta chwila wydała się Hance obrzydliwa. Jasiek zaś stał przy dziewczynie stropiony, ale co spojrzał na jej ponętną postać, odruch pożądania, który bezskutecznie chciał w sobie stłumić, powracał znowu. Gniew go ponosił na ojca, na Hankę i na samego siebie, że nie może postąpić tak, jakby chciał, a jednocześnie coś nie pozwalało mu odejść, trzymając go jak na uwięzi. Był moment, że chciał wyciągnąć do niej ręce, objąć i przytulić jak dawniej, ale zmroziło go odezwanie się dziewczęcia. Otrzeźwiał natychmiast.

- Łostawios mie ze syćkim. Zbrzidłak ci sie tera!

- Cós mom poconć. Jakosi se poradzis. Jo…jo…cie móm rod. Nieros sie jesce mogymy…

W Hance zawrzało gwałtownie.

- Ty dziuleju!!! Fajnie ci se mnom było haj za Dziołym, a tera mie nie kces!!! – wrzasnęła, nie panując już nad sobą.

Jasiek zmitygowany jej nagłym wybuchem cofał się w tył, ona zaś napierała na niego. Takiej Hanki jeszcze nie widział. Wymachiwała rękami nad jego głową, wrzeszcząc coraz głośniej.

- Ty chamieee!!! Zmierzłak ci sie? Dockos sie i ty swego!

- Hanka!!! Jooo… Jo! – jąkał się by ją powstrzymać, ale dziewczyna wpadła w furię. Pięściami poczęła grzmocić po jego piersiach.

- Poseł mi tu z tela, bo jak weznó haj tej kluki, to gnatów nie zbieres!!!

Już nie zwlekał. Odwrócił się gwałtownie i pędem pobiegł ku kładce, ale minąwszy ją, wprost przez płytką w tym miejscu rzekę przedostał się na drugą stronę, nie zważając, że utaplał się po kolana w wodzie, biegł nie oglądając się za siebie. Zniknął po chwili za zaroślami na zakręcie.

- Ty zbójuuuu!!! – leciało za nim jeszcze.

Trzęsąca się ze złości i upokorzenia jakiego doznała dziewczyna, ujęła ucho putni tak gwałtownie, że woda chlusnęła strumieniem na ziemię, oblewając jej bose nogi. Pędem niemal ruszyła ku chałupie. Rozjątrzona weszła do środka przez otwarte na oścież drzwi i postawiła naczynie przy piecu. Tknęło ją coś, że matka stoi nieruchomo przy piecu, nic nie robiąc, nawet godzinek nie dokończywszy. Odwróciła się po chwili i na pozór spokojnym głosem spytała:

- Cóześ tego Jaśka tak kónierowała?

Hanka dostrzegła chmurny wzrok matki i serce w niej zamarło. Uświadomiła sobie, że jej wrzaski matka dobrze musiała słyszeć. Wrzeszczała przecież, że umarłego by obudziła. Zimny pot poczuła na całym ciele, że tak nieopatrznie postąpiła. Przerażona nie odpowiedziała ani słowa.

- Cós nic nie godos! Guchoś? – natarczywie matka ponagliła pytaniem. Hanka z lękiem spojrzała na matkę. Strach jaki ją ogarnął, odebrał jej mowę i po prawdzie nie wiedziała, co odpowiedzieć.

- Spowoł s tobom?

Bardziej spodziewała się dziewczyna gradu wymówek i łajania, niż tego prostego pytania, które do reszty ją wprawiło w osłupienie. Zdobyła się jedynie na przeczące potrząśnięcie głową.

- Nó to…Jakoz to?

Dziewczęcy wstyd wobec matki trzymał ją w takim napięciu, że nie mogła słowa przemówić. Wolałaby zapaść się teraz pod ziemię, niż stać tutaj pod jej badawczym spojrzeniem.

- Powiadoj mi tu zaro, jako było. Coście łoba nabrewerzili?

Coś nagle pękło w Hance, bo wybuchnęła spazmatycznym płaczem.

- Nie ryc! Jyno powiadoj mi tu syćko, jako na spowiedzi!

- Jyno roooos! Haj za Dziołym. Malućkooo… - wyjąkała wreszcie, trzęsąc się jak osika.

- Malućko! Nale stykło!

Patrzyła przez chwilę na płaczącą, zbierając myśli. Żal jej się zrobiło płaczącego dziecka, ale złość nie ustępowała, że oto własna córka wymknęła się spod matczynej opieki i dozoru. Sprzeniewierzyła się. Od jakiegoś czasu baczniej przyglądała się Hance, uważając gdzie przebywa, z kim się zadaje, co robi. Mając niejakie doświadczenie, wiedziała jakie pokusy zagrażają dorastającej dziewczynie. A Hanka, już osiemnasty rok skończyła na wiosnę. O Jaśku Kajderze słyszała coś nieco, ale była dobrej myśli. „Chłopocysko doś zdatne, jakisi kąscek gruntu tes by mioł, łocia Hanka kómornica”. Brała przykład ze szwagra Macieja. „Bogoc, nie tako chudzina jak Kajder, a s kómornicom sie zynił”. Nie wiedziała jeno, że Kajderowie wysoko się cenią. Z większą też uwagą przyglądała się Hance i nic nie spostrzegła. Nie przeczuwała nawet, by coś takiego zajść mogło. „Upolowoł jom ta kasi. Hącwot.” – myślała zakłopotana. Zaczęła nawet powątpiewać, bo nic po Hance jeszcze widać nie było.

- Moze ci sie jyno tak zdowo?

Dziewczyna zaprzeczyła ruchem głowy. Odwróciła się do ściany i oparła rękę na framudze okna. Pochylając głowę oparła rozpalone czoło na chłodniejszym przedramieniu i zastygła w bezruchu. Zachowanie się córki rozgniewało Jagneskę do reszty.

- Ty gizdulo jenna! Wywłoko grzysio! Jak sie tej Matusicki Boski nie bois? Taki rzecy…

Kątem oka dostrzegła ciurkiem płynące łzy z Hanczynych oczu i wezbrany w sercu gniew i żal przerodził się w litość dla nieszczęśliwego dziecka. Ciągnęła jednak dalej:

- Ścigałaś! – dudrała przez napływające do oczu łzy. – Ka ta tako zło krew sie weźnie. Pockoj! Jyno łociec ze Ślymiynia przijedzie, to ci zgadnie – zagroziła.

Usiadła na krawędzi rozgrzebanej pościeli, wciskając w podołek splecione palcami dłonie. Mrowie myśli cisnących się do głowy nie pozwalało na roztropne rozważenie niespodziewanej wieści. Gniew, wezbrany postępkiem Hanki, tkliwość matczynego serca i strach przed Michałem, co będzie gdy się dowie o sprawie, wywołały w jej skołatanej głowie takie kłębowisko myśli, że nie była w stanie uładzić się z tym wszystkim. Raz targał nią nieopanowany gniew, to znów rozpacz niewypowiedziana, wreszcie litość nad dolą i nieszczęściem kochanego dziecka, jaką w rzeczywistości była najstarsza latorośl w rodzinie. Nad tym wszystkim górował jednak strach przed chłopem. Znała go aż za dobrze i wiedziała do czego jest zdolny w gniewie. Nie daruje dziewczęciu hańby, jaką przyniosła w rodzinie, bo było już utartym obyczajem, że choć nieślubne dzieci rodziły się we wsi dziesiątkami, zawsze panna z dzieckiem była czarną owcą nie tylko w rodzinie i „przeskocką” nazywano, zaś nieślubne dziecko „znajduchem”. „Michoł gwołtowny, bez pomiarkowanio, moze nawet krziwdy dziecku narobić, a nawet zebroka… Łoćby mu pote załować przisło, bo i taki rzecy bywały – myślała w zatroskaniu. Te i inne myśli powodowały to chwilowy wybuch gniewu i łajania, to płaczu i narzekań bez końca.

- Cok sie nagodała. Naprzikazowała! Ani dudu! Chyboj grok ło ściany! Piyknieś się wyryktowała. Nima co pedzieć. I ktoz cie tera weźnie? Ty zorazo moigo zdrowio! Bydzies dyceć do usmarkanej śmierci i plekać tego… najducha, kie sie ulągnie.

Umilkła na chwilę, po czym spytała, nie spodziewając się od Hanki odpowiedzi:

- I cós tera pocnies? Bydzie sie zynił s tobom? Bo sie mi zdo nic potym!

Znów jeno głową potrząsnęła dziewczyna przecząco.

- A widzis! Starego Kajdera za nogi pudzies obłapić, co by sie Jasiek s tobom łozynił? Bogoce syćki po jennyk piniondzak. Łoćby kiela cego mieli, jesce mało. A jus biydoków w zocy nimajom. Kajdery sie majom za takik, kieby pół Gilowic jejik było. A uni jyno na kąsku półrolka siedzom, bo resta Pycliki trzimajom. A ty co? Kómornica z jennom kieckom. Tacy sie ze sobom nie zyniom. – Zamilkła na chwilę, po czym zaczęła od nowa: - Ło co jo jus s tobom mom za Krzis Pajski, ło Matko Bosko Kalwaryjsko, dejze mi tes świóntej ciyrpliwości, bo nie strzimom! Lepsi, co by Pómbók duso do dudławej wiyrby wraził, jako do ciebie, ty psiajucho jenna! Ka ta tako zdechlina sie ulągła!

Głośnym rozważaniem swoich myśli matka chciała wbić Hance do głowy uświęcone od wieków obyczaje, że nie wszyscy są sobie równi i sięgać tam, gdzie nie należy, to jeno ułuda i grzech nareszcie. Ale w tych łajaniach i pogróżkach sama teraz nie widziała rady, jak postąpić.

Hanka, przyciskając rozpalone czoło do ręki mokrej od łez, już nawet nie zwracała uwagi na matczyne gderanie, które na moment ustało, bo Jagnesce przyszło do głowy, by zbytnio nie wyzywać, nawet strach ją ogarnął, by jakiego inkluza nie wywołać i nie sprowadzić nieszczęścia na dziecko. „Jesce dzieuse jaki licho zaskodzi, bo przeca nie ros rostomajcie sie ludziskom przitryfiało” – myślała ze zgrozą. Nie była w stanie jednak powstrzymać się od łajania i wyzwisk, choć ledwo wypowiedziane, już wzbudzały obawy i lęki. Trapił też Jagneskę przejmujący, nieustanny płacz dziewczyny. Widno gryzła się swoim nieszczęściem, a to rozdzierało boleśnie serce stroskanej matki.

Dobrym dzieckiem była Hanka. Posłuszna, pracowita, zaradna, była wyręką w chałupie we wszystkim. Zawsze wesoła, pogodna, gniewać się dłużej na nikogo nie umiała. Kochała ją też Jagneska, może najbardziej ze wszystkich swoich dzieci, darząc dziewczynę całą miłością matczyną, na jaką było stać tę prostą, chłopską naturę, uosobioną od maleńkości w swojej rodzinie i czego sama doznawała od młodości. To jej nie przeszkadzało obrzucać teraz córkę wyzwiskami za winy, jakich się dopuściła. Ojcowie zawsze krótko trzymali swoje dzieci, żeby się broń Boże nie rozpuściły. Tak postępowali pradziadowie, dziadkowie i rodzice wreszcie, od niepamiętnych czasów. Wybryki jednak się zdarzały i to dość często. Prawda. Ale każdy taki występek był surowo karany, a ten, kto się go dopuścił, uważany był nawet w swojej rodzinie za wyrodnego. Tak teraz postąpiła Hanka. Ta dwoistość uczucia przyprawiała biedną matkę o ból głowy i popadanie raz w złość, to znów w żal i tkliwość. Chwilowa świadomość przewiny dziecka znów wzbudziła w Jagnesce gniew.

- Dockałajsie nareście! Cymus tera nie idzies ku niymu? Łobłapiojcies sie, wy psie krwie! Jak wos ta świynto ziym nosi? Jakbyk tak wziyna haj tyn porwós co na ścianie, to byś dopiyrz wiedziała, coś wynokwiła!

Mimo wyzwisk i łajania, monotonne gderanie matki kojąco podziałało na dziewczynę. Przestała płakać, myśli stawały się jaśniejsze. Nic już teraz nie poradzi. Jasiek odsunął się od niej na dobre, ze strachu przed ojcem. Jakoś będzie musiała radzić sobie sama, bo nie oczekiwała ani współczucia, ani pomocy, nawet od najbliższych, chyba jeno pogardę i potępienie. Jedynie trwożna myśl o czekającej ją rozprawie z surowym ojcem, przyprawiała ją o żywsze bicie serca. Wiedziała, że z nim nie przelewki. Porywczy, bez opamiętania, nie daruje jej tego, co uczyniła. Chciałaby już to mieć za sobą, jak najprędzej. „Co bydzie, to bydzie.” dodawała sobie otuchy, ale obawa w niej rosła.

Jagneska wyrzuciwszy z siebie wszystko, co tylko na myśl jej przychodziło, siedziała teraz bez ruchu myśląc, co by tu jeszcze powiedzieć, czym by dopiec winowajczyni, by wreszcie pojęła, co wolno, a czego czynić nie należy. Była to właściwie jedna z okazji do pouczania dziecka, by zrozumiało co dobre, a co za złe uważać należy. Kiedy coś przewiniło, sypały się gromy i obelgi, zakazy i przykazy, jakich spamiętać nie sposób. Jak każda matka, także i Jagneska nie postępowała inaczej.

Wtem swąd spalenizny rozszedł się po piekarni. Matka zerwała się gwałtownie, bo przypomniała sobie o pozostawionym garnku z prażuchami nieopatrznie zbyt blisko płonącego ogniska. W rozgorączkowaniu zupełnie o tym zapomniała. Przypadła teraz do pieca, odrzuciła gwałtownie kamienną płytę, zasłaniającą otwór paleniska nie bacząc, że parzy ją w ręce. Ta spadając, gruchnęła na glinianą podłogę, omal nie na jej bosą stopę. Rogiem zapaski ujętym w garść chwyciła rozpalony garnek, z którego buchały kłęby dymu. Na samym dnie iskrzyły się resztki spalonej strawy, przeznaczonej na śniadanie.

- Naści! Zezrijze se to tera! – warknęła z wściekłością, rzucając garnek na przypiecek.

Rumor, jaki zrobiła matka, obudził śpiącego w kołysce chłopca. Zakwilił rzewnie. Matka rozjątrzona podeszła do kołyski, wzięła dziecię na ręce i przytulając do siebie, starała się malca uspokoić. Nie zastanawiając się wiele ściągnęła starą chustę z pościeli, zawinęła w nią dzieciaka, przekładając połę chustki przez ramię, by łatwiej było nieść je przed sobą. Złość jej nie opuszczała, postanowiła więc nie czekać na obeschnięcie rosy, a może i na złość Hance, stanęła gotowa do wyjścia w pole. Dziewczynę jedynie ponagliła rozkazem:

- Idymy! Niecki weź po dródze!

Na dworze dzień już był jasny, pogodny, jaskrawe słońce raziło w oczy nie przywykłe do światła, po wyjściu z ponurej, mrocznej piekarni, oświetlonej jeno maleńkim okienkiem, zasłoniętym bydlęcym pęcherzem, zamiast szyby. Okopcone ściany, czarne jak smoła od dymu snującego się z pieca po całym wnętrzu, pogłębiały jeszcze pomrokę pomieszczenia. Jedynie olbrzymi piec, stojący w rogu izby, niegdyś wapnem pobielony, jaśniał nieco wyraźniej w tej czerni.

Tuż obok pieca, pod powałą, zawieszone było drewniane pięterko. Ułożone z kilkunastu desek, ściśle do siebie przylegających, jednym końcem wspartych na listwie przybitej do ściany, zaś z drugiej spoczywających na poziomym drążku, którego koniec spoczywał w szparze między belkami sąsiedniej ściany, a drugi wetknięty był w otwór pionowej deski, zwisającej od samego sufitu. Pięterko takie było nieodzownym w każdej chałupie i było niezwykle przydatne. Latem i jesienią pięterko wykorzystywano do suszenia grzybów na zimę i pokrojonych jabłek, czyli „piecorek”, na wigilijny galas, wszelakich ziół, mięty, dziurawca, krwawnika, piołunu, służących do sporządzania wywarów na przeróżne dolegliwości, jakie trapiły domowników. Na przedwiośniu układano tutaj pieczołowicie odcięte kawałki ziemniaków z kiełkami pędów, przeznaczone do wczesnego sadzenia. W ciepłej piekarni szybciej się rozwijały. Pięterko było także składowiskiem przeróżnych rupieci i sprzętów potrzebnych w gospodarstwie. Czego tam nie było: niecki do czyszczenia zboża po młócce, które teraz matka Hance zabrać kazała, motowidło, na które motano uprzędzione lniane nici dla „knopów”, z których ci płótno tkali, sierp, zwierki i kapice ze skóry, czyli poszczególne części do cepów, żeby się gdzieś nie „zapotrosyły”, kiedy ich będzie potrzeba. Na pięterku, w zasobnych gospodarstwach, były też narzędzia do kucia koni, a więc kleszcze, krzywe noże do obcinania kopyt, młotki i hufnale, bo zimą, w czasie mrozów konie wprowadzano do piekarni, kiedy je podkuć trzeba było. Zimą było to ulubione legowisko dla kota, zaś wystająca poza deski część drążka służyła do suszenia mokrej odzieży, kożuchów i przemoczonych kierpców, związanych rzemieniami. Tam też miały swoje miejsce drewniane widełki, którymi wsadzano i wyjmowano garnki z gorącego pieca.

Z tego stosu rupieci wyciągnęła teraz Hanka drewniane niecki, wyżłobione z lipowego pnia. Wsunęła je pod pachę i wyszła za matką. Uspokoiła się już niemal zupełnie. Czasem jeno głębszy drżący oddech wstrząsnął nią do głębi a zapuchnięte oczy wskazywały na niedawny płacz.

Wychodząc z chałupy, przyciągnęła mocno do siebie źle domykające się obwisłe drzwi, założyła żelazny wrzecok na skobel wbity w futrynę, wsuwając w otwór drewniany kołek, przywieszony przy drzwiach na sznurku. Takie niewymyślne zamknięcie było w każdej komornickiej chałupie. Po prawdzie, nie było to zamknięcie, ale znak, że w chałupie nie ma nikogo. Do tych domostw nawet złodzieje nie zaglądali, bo i po co? Komornicy byli ludźmi tak ubogimi, że nie było tam co ukraść. Żyli z dnia na dzień, to wysługą we dworze, to u bogatych kmieci. Czasami dostawali coś od dworskiej służby, ale to niezwykle rzadko się zdarzało Najgorzej było zimą, kiedy pracy we dworze nie było wiele, kmiecie też wyręki nie potrzebowali i wtedy najczęściej litościwi ludzie ratowali ich od głodu, który ustawicznie nękał wiejską biedotę, pozbawioną własnych zasobów.

Jagneska z Hanką, w tym rozgardiaszu całkiem zapomniały o Jędrusiu, śpiącym w sąsieku przy stodole. Kiedy się obudził, słońce stało już wysoko i przygrzewało mocno. Zdziwiony nieco, że matka nie popędza go do wstawania, zebrał się sam, wciągnął na siebie dziurawe porcięta z łatami na kolanach, wyszedł ze stodoły i spostrzegł zaparte drzwi do chałupy. Domyślił się, że matka z Hanką poszły już w pole. Przy wejściu podskoczył na progu by wytrącić drewnianą zatyczkę ze skobla dość wysoko umieszczonego i drzwi się otwarły. W piekarni na przypiecku znalazł osmalony garnek ze spaloną mąką.

„Pewnie Jasiu morzisko dostoł, abo sie co inksego przitrefiło i matuś łodcyniali” – pomyślał chłopak, bo przez myśl mu nie przeszło, że to spalone śniadanie.

W drewnianej skrzynce szczelnie zamkniętej, stojącej koło pieca znalazł zawinięte w płócienny gałganek ziemniaczane placki. Zimne były i twarde jak kość. Dziwił się tylko, że tak dużo mu zostawiono. Nie był w stanie tego zjeść. Drewnianą gielatką zaczerpnął wody z putni, popijając nią posiłek. Resztę zawinął w gałganek i schował do skrzynki. Teraz trzeba było iść do obory, wypędzić krowę na pastwisko, bo już od dłuższego czasu upominała się, rycząc zawzięcie.

Nie zapomniał zamknąć chałupy na skobel, musiał jednak podstawić pod nogi drewniany klocek przyniesiony od stodoły, by dosięgnąć skobla. Krowa też zadreptała zaraz z uciechy, widząc w progu zaspanego jeszcze pastuszka z powrozem w ręce. Zadzierzgnął bydlęciu sznur na rogi, odsunął drąg zagradzający krowie swobodne wyjście ze stanowiska, by się bydlę nie plątało po całej oborze i wyprowadził krowę na dwór zmierzając wprost na pastwisko.

- Póć Kwiatula! – zachęcał zwierzę do szybszego kroku. Skoro jednak krowa wyczuła węchem zapach świeżej trawy, ruszyła tak żwawo, że Jędruś ledwo za nią nadążał.

***

Matka Jagneska z Hanką doszły na pole, gdzie już gromadziły się kobiety niemal z całej wsi, spędzone przez dworską służbę do rwania lnu. Rozległy łan falował lekko w podmuchach jesiennego wiatru. Ciemnozielone kuleczki nasienia szeleściły delikatnie dojrzałym ziarnem. Zebrane na polu kobiety zdziergały z pędów garstki nasiennych główek, rozgniatały w dłoniach i wydmuchując starte plewy brały do ust błyszczące ziarenka lnu, rozgryzały je, próbowały czy dojrzałe.

- Źrałe jus! Cas targać! – zawyrokowała najstarsza z nich, znająca się na rzeczy.

Hanka zaś położyła tymczasem niecki na miedzy, wyszukując dołka, by się nie przechylały i matka ułożyła w nich śpiącego chłopca, jak w kołysce. Kilkoma patykami podparły wokoło niecek zarzuconą nad dzieckiem chustę, chroniąc je przed wiatrem, muchami i przypiekającymi jeszcze promieniami jesiennego słońca. Mały berbeć spał jak suseł, wdychając maleńkimi nozdrzami rześkie poranne powietrze.

- Baby! Karbowy jus haj idzie! – oznajmiła któraś z kobiet.

Zebrana gromadka spojrzała pod słońce, przysłaniając rękami oczy, skąd z doliny, od dworskich zabudowań wyłaniała się powoli nad falującym łanem wysoka postać Jędrzeja Cyrnala – starodworskiego karbowego. Szedł wolniuśko pomiędzy polami kołysząc się przy każdym kroku. Rozglądał się wokoło by sprawdzić, co już zostało zrobione, a czego jeszcze nie zdołano wykonać. Zmierzał teraz wprost ku kobietom zgromadzonym przy łanie lnu, by im wyznaczyć codzienną robotę i zakarbować każdej pańską dniówkę.

-Pokwolony Jezus Chrystus! – pozdrowił boskim słowem gromadkę, uchylając czapki.

- Na wieki wieków! – odpowiedziały chórem.

Zdjął przepoconą czapkę z głowy i otarłszy rękawem krople potu na czole, lustrował stojącą przed nim gromadkę kobiet.

- Zesłyście sie jus widzę syćki! Kwała Bogu! A kielas wos dzisiok? Porachujmy! Dwie, śtyry siedym, dziesiynć, dwanoście… Liczył po kilka kobiet naraz, jak stały i pomagając sobie palcem wskazywał na każdą po kolei.

- Siedminoście! – stwierdził z naciskiem przy ostatniej. Spojrzał w bok i dojrzał okrycie z chusty zawieszone na patykach nad nieckami. Domyślił się co to takiego, marszcząc brwi burknął:

- Na ktoros zasio tego bachora haw prziwlekła ze sobom? – wskazał kijem na chustę.

- Ady mój! Bok go ni miała przi kim łostawić w chałpie… - z obawą, nieśmiało usprawiedliwiała się Jagneska.

Podszedł Cyrnal ku nieckom, kijem trzymanym w dłoni odchylił róg zwisającej chusty, przyglądając się chwilę śpiącemu malcowi. Zasłonił potem starannie okrycie, odwracając się do Talicki:

- Łebski ś niego pachołek… Nale… do pola s takim tera? Kie co kwilka trza pozór dować!

- Dejcie pokój Jyndrzeju. Jakosi bydymy pokłómbować. Skody nie bydzie! – broniła Jagneski Rejna Racocka.

- Ty zawdy musis za kimsi łobstować, bo by nie było! – strofował starą karbowy, ale z uśmiechem. Uśmiechnęła się też i Rejna pojednawczo. Nie miał więc sumienia dobroduszny Cyrnal przyganiać starszej kobiecie, którą wszyscy lubili i szanowali.

- Cyjas to dziewucha? – wskazał na Hankę – jescek ji haw nie widzioł?

- Moja! Moja Jyndrzeju! Przisła nóm pomós! – śmielej już teraz odezwała się Jagneska.

Przez chwilę karbowy przyglądał się dziewczynie ze wzrastającą ciekawością. Widocznie mu się spodobała, bo rzekł w zamyśleniu, niby do kobiet, a właściwie sam do siebie:

- Jak tako robotno, jak piykno, to chnet ktorysi bydzie mioł ś ni prefit.

- Robotno! robotno! – chórem zawtórowała gromada.

- Robotno powiadocie? Hm! Miołby i jo lo ni chłopoka, kieby go jyno kciała!

- Kogoz uwazujecie? – kobiety zaciekawione spojrzały na karbowego, kogo też ma na myśli.

- Na kogózby? Nady mój Franek! Zdatny przeca! Niy?

Kobiety zaskoczone słowami karbowego, aż postawały ze zdziwienia, patrząc na niego z niedowierzaniem.

- Dalibyście Franka dzieuse?

- Na cózby niy? Cy un gorsy łod ni?

Pod Jagneską aż nogi się ugięły z wrażenia słysząc, co rzekł karbowy. Truchtem pobiegła ku dziecku udając, że coś przy nim poprawia, bo nie była w stanie zapanować nad sobą. „ Maryjo Bosko, co se tes Hanka nabrewerziła”, myślała w gorączce. „Franek karbówcok by sie ś niom zynił! Jezusicku! Som Jyndrzyj to podzieli. Przi ludziak! Nie wyparli by sie …”

Słowa karbowego jak ciosy siekierą zapadały jej w głowę. „Matusicko Bosko. Dejze tec, coby s Hankom… nie była prowda. Na Kalwaryjom piechty byk sła…”

Cyrnal tymczasem odmierzał krokami kęs łanu, przeznaczonego do wybrania w tym dniu. Idąc miedzą wzdłuż pola liczył kroki, potem wbił kołek tuż przy brzegu pola i wskazując ręką przeciwległy skraj oznajmił:

- Po tela, babulki!

Pokiwały głowami kobiety ze zrozumieniem oceniając, że niemało trzeba będzie się naharować dzisiaj, by podołać zadanej robocie. Karbowy zaś zawrócił z powrotem i przechodząc koło kobiet imających się roboty zapytał, zwracając się do Hanki:

- Jakoz cie mianujom, bo nie bocę?

Dziewczyna czerwona jak burak z nadmiaru wrażeń dzisiejszego dnia, upuściła wiązkę lnu trzymaną w ręce, przerażona niemal pytaniem karbowego. Spuściła głowę z zakłopotaniem, patrząc jak z otwartych rąk wypadały pędy lnu, obsypując jej bose nogi. Schyliła się gwałtownie, starając się nieskładnie pozbierać upuszczone rośliny. Nie zdążyła odpowiedzieć na pytanie.

- Hanka! – wyręczyła ją w odpowiedzi rozgorączkowana matka.

- Hanka! Hanuś! Piyknie! Boc cok pedzioł. Moje słowo nie wiater. Zwidzi ci sie Franek, robiymy weselisko! – powiedział wesoło, prostując swoją wysoką postać. Poprawił czapkę na głowie, kij wsunął pod pachę i ruszył z powrotem. Odwrócił się jeszcze potem:

- Scęś wóm Boze! – życzył na odchodnym.

Kobiety rozstawiły się rzędem na polu jedna obok drugiej, podkasały nieco długie zapaski i spódnice, zakładając je za pas, bo przeszkadzały im w pracy szerokie poły. Schylając się, każda brała w rękę małą garstkę roślin, wyrywały z ziemi, otrzepując z gliny i wkładały do drugiej ręki. Kiedy zebrała się już wiązka, którą trudno było objąć palcami, wiązały w niewielki snopeczek tuż pod samymi nasionkami i ustawiały za sobą roztrzepując dolną część snopka, dla łatwiejszego wyschnięcia. Po kilku słonecznych dniach zbierano je, wiązano w większe snopki i zwożono do stodoły, by najpierw dzierzgać je z nasion i zaraz zamoczyć w wodzie, by zmiękło twarde, zewnętrzne łyko.

Jagneska z Hanką też stanęły do roboty. Dziewczyna wiedziała, że to jeszcze nie koniec matczynych wymówek, tym bardziej po tym, co usłyszały od karbowego. Przy obcych kobietach jednak na to by się nie odważyła, to Hanka wiedziała dobrze, była więc spokojniejsza. Na wszelki wypadek jednak, niby niechcąc, ustawiła się tak, że przegradzała je Rejna Racocka. Hanka mimo woli odczuwała ciepłą serdeczność do tej starszej, statecznej kobiety, choć jej prawie wcale nie znała. Od dawna słyszała o niej w rozmowach z sąsiadami same pochlebne słowa. Nigdy nic złego. Z pewnością i to zadecydowało, że dziewczę od początku darzyło ją ufnością. W Rakocce na wygląd było coś przyjaznego i pociągającego, czego Hanka sama nie umiałaby nazwać. Bywa czasami, że ktoś od pierwszego wejrzenia wzbudza szacunek, wcale o to nie zabiegając. Taką osobą była właśnie Rejna Racocka. Spokojna, życzliwa, uczynna, każdemu by rada nieba przychylić, nie oczekując niczego w zamian. To też wszyscy bliżsi, czy dalsi sąsiedzi i znajomi, odnosili się do niej z szacunkiem. Liczono się z każdym jej słowem, bo rad każdemu udzielić umiała, kto tylko sobie tego od niej życzył. Nie narzucała się nikomu. Szósty dziesiątek lat już dźwigała na grzbiecie, a krzepka jeszcze była, postawna, średniej tuszy, zawsze schludnie ubrana, nawet idąc w pole. Budziła powszechny podziw, a nawet zazdrość niektórych. Wdową była już od dawna, Męża jej drzewo w lesie przywaliło, że prędko potem umarł. Troje dzieci, których się dochowali, każdy już był na swoim. Syn najstarszy gospodarzył na ojcowiźnie, któremu pół półrolka zapisała, resztę po sąsiedzku córka posiadła, zaś druga córka do Rychwałdu się wydała, za wdowca. Starej jeszcze zdrowie dopisywało, nie była więc bezczynna, jak wiele jej rówieśniczek, które już ziemię gryzły, albo zmożone chorobą, ledwo na swoich nogach kuśtykały, kosturem się podpierając, starzały się przedwcześnie, po utracie zdrowia i sił. Hanka z podziwem przyglądała się tej starszej, a tak jeszcze żywotnej kobiecie. Porównując ją z matką pomyślała, że kto by ich nie znał, łatwo by mógł sądzić, że to rówieśnice. A tymczasem więcej niż dwie dziesiątki lat było różnicy między nimi.

Dziewczynie nawet wesoło czas upływał przy robocie i ustawicznych pogwarkach, bo każda z kobiet coś ciekawego miała do opowiadania. To plotki zasłyszane od kogoś, to jakieś wydarzenie zajmowało uwagę pracujących, na nudę czasu nie było. Drętwiała tylko momentami, kiedy nachodziła ją myśl, co będzie wieczorem, kiedy ojciec wróci do chałupy, bo matka ani chybi zaraz o wszystkim mu opowie. Aż nadto dobrze go znała by sądzić że w zgodzie się rozejdą. Całą uwagę Jagneski pochłaniała zaś niespodziewana wypowiedź karbowego. Tylko to wierciło jej w głowie, nie dopuszczając innych myśli. Rwała len pełnymi garściami, nie myśląc o tym, co robi. Zła też była na Rejnę, kiedy ta przerwała tok jej myśli, starającą się zagadywać zadumaną sąsiadkę, by rozproszyć jej ponure myśli, jak się Rejnie wydawało.

- Dobre chłopisko s tego Jyndrzeja. Prziwyk doś wartko do tej roboty i ludzie go sanujom, a przeca dopiyrz jego łojca ślymiyjsko pani skludziła skóndsi ze światu. Dzieuskom byłak ftyncos. Załostoł hawok na Starym Dworze, łocia go tutok jyno na tyncos posadzili, za kiela stary Józof chorzoł.

Jagneska nic się nie odezwała idąc za swoimi myślami, ale Rejna nie zrażona jej milczeniem ciągnęła dalej:

- Dziadek Jyndrzeja tes ponosi był karbowym, kasi we świecie, bo tamok tes nase paniska jakisi majontki majom. Łociec to samo, a tera un. Może i Franek po nim łostanie? Kto wiy! Dobrze by Hanka miała. Nale mi to dziwno… Cy by Cyrnol nie wiedzieli, s kim by chłopoka splikcić?

Nie słuchała Talicka tego, co do niej Rejna mówiła, bo olśniła ją nagła myśl: „Jagby to była prowda, ze Hanka rubo, moze by tak cym pryndzy Franka ku ni… Mók by sie chłopok nie nazdać, ze nie jego…Miała by sie dzieucha dobrze. Zyła by se, jak póncek w maśle. Moze by i nóm przi ni co kany kapło… Tryfio sie, jak ślepej kurze ziorko!”. Po namyśle jednak odrzuciła tę myśl. „Skoro Hanka cuje co i jako, musiało to być jus downi… Cy sie to udo tak chłopoka łośklić? Do resty, mały sie moze na Jaśka podać. Cóze potym?”

- Cóześ tako markotno, Jagneska! – wyrwało ją z zadumy natarczywe pytanie Rejny – rada byś była, co Jyndrzyj pedzieli. Hanka bydzie zyć, jak jako pani. Karbowy bogoc, a Franek u nik jedynok.

- Co ta wiater do worka chytać? Tak sie ta jyno Jyndrzejowi pedziało. Łozlezy sie mu

to w głowie, skoro do chałpy przidzie.

- Jako powiados? Cyś nie swysała co Hance pedzioł? Kieby go jyno kciała, to weseli zaro bydzie!

- Nima sie co na wyprzódki radować, bo nie wiada jesce, co i jako…

Hanka nie odzywała się wcale. Była jednak święcie przekonana, że matka jeno udaje, że nie wierzy słowom karbowego. Aż nadto dobrze ją znała by wiedzieć, że co innego jej w głowie. Chyba się i Rejna czegoś domyślała, bo zerkała teraz częściej ku Hance.

- Nady jo swysała, ze Jasiek Kajderzok mo sie ku tobie, Hanuś. Prowda to? Ze dwoma lygać bydzies? – zadrwiła nieopodal pracująca Kaśka Rogalino. – Nale sie ta s tego nie cies, bo stary Kajder pedzioł mojimu, ze piyrwy mu skuci na gołym łepie urosnom, niźli sie Jasiek s Hankom łozyni!

Jagneska z Hanką zdrętwiały. „Skont ta sekutnica ło syćkim wiy? Nic jyno inkluz. Z debłym sie sprzągo” – myślała Talicka, obrzucając Rogalinę nienawistnym spojrzeniem.

Kaśki Rogaliny nie lubił nikt. Znała wszystkie plotki we wsi i uciechą było dla niej natrząsać się ze wszystkich, i ze wszystkiego. Przenosić wieści, szczególnie te nieprzyjemne, do których zawsze dodawała coś od siebie, by ubarwić opowieść i uczynić bardziej dokuczliwą i tym boleśniej dopiec każdemu, kto się jej naraził czymkolwiek. Wysokie babsko, chude, jak bydlę na przednówku, nieco przygarbiona wiekiem, z dużą, pociągłą głową, opatuloną zawsze wielką chustką zawiązaną pod brodą, którą ustawicznie poprawiała. Z chustki wystawał jeno bufiasty nos i chuda broda wystająca do przodu. Cienkie, pomarszczone wargi kryły bezzębne, zapadnięte usta, które się niemal nie zamykały, tak była gadatliwa ta stwora, a przede wszystkim nienawistna i złośliwa, istna czarownica. Za taką ją też powszechnie uważano, choć nikt nigdy nie ośmieliłby się powiedzieć jej tego wprost, bez narażania się na obelgi i wyzwiska, jakimi obdarzała każdego, kto by jej coś przykrego powiedział. Kląć umiała jak mało kto i na słowne utarczki nikt z nią nie mógł iść o lepsze. Rogalina zawsze była górą. Teraz też jeno chwilę milczała, ale długo języka w gębie utrzymać nie potrafiła. Odezwała się znowu:

- Tera zasio, jesce ci sie Franek tryfio… Bydzie s wos pora; karbówcok i ślapitkora. Hy! hy! hy!!!

Tego było już za wiele, nawet dla cierpliwej Rejny. Podniosła się na cały wzrost i wiążąc snopek zwróciła się do Kaśki:

- I cós tak hychos, jak łyso kobyła? Kómuś to tak dociupkujes?

- Ludzie rostomajcie godajom – odpaliła usprawiedliwiająco Kaśka.

- A ty musis zaro poftorzać, niestydo! Niek se kozdy swego patrzi, i ty tes. Kozdy dziod na swój skorb. Nie twoja rzec wynokwiać, co sie ka dzieje. Par se swoigo nosa, nie cyigo, bo cie kozdy zno!

Rozgorzała sprzeczka pomiędzy dwoma najstarszymi kobietami. Żadna inna się nie wtrącała. Po cichu każda trzymała stronę Rakocki, z niechęci do Rogaliny. Oczekiwały jeno w napięciu, co będzie dalej. Każda życzyła sobie, by wreszcie stateczna Rejna przytarła rogów znienawidzonej Kaśce.

- Dej Se pozór, co by jo cego na cie nie nasła – zagroziła Rogalino

- Posukoj! Może nóńdzies. Lo ciebie nic bieleś co na kogo wynokwić. Prowda, cy nie prowda!

- Godoj mi haw! – wrzasnęła Kaśka potrząsając spódnicą z tyłu, której brakło słowa na odpowiedź. Istotnie Rejnie nie można było zarzucić czegokolwiek, a w plotki nikt by nie uwierzył, bo opinię miała nieposzlakowaną, nie to, co Rogalino. Chwilowo spór się zakończył, ale Kaśka zamilkła na czas dłuższy, co nie było w jej zwyczaju.

- Baby! Moze by my połobiadowały. Połednie jus. Słónecko jus haj! – odezwała się Szwajcula, której widno już głód doskwierał. Żadna się nie sprzeciwiła. Kończyły każda w pośpiechu rozpoczętą robotę i szukając cienia pod rosnącymi na miedzy drzewami, zasiadały w grupkach, wyciągając z zawiniątek, co która miała.

Jagneska z Hanką podeszły do niecek, bo chłopiec widno głodny kwilić zaczął. Matka wzięła go na ręce. Przytulił się do niej, łapczywie szukając pokarmu. Usiadła więc na skraju miedzy, rozwiązała trok koszuli pod szyją, wyjęła wychudłą pierś, wpychając ją w zgłodniałą buzię malca, który jeno mruknął radośnie. Hanka kucnęła tuż przy matce, zmęczona nieco podparła głowę czekając, aż malec się nasyci.

- Skróś ciebie zabocyłak placków na łobiot. Bydymy ło głodzie do samego wiecora.

Hanka nic nie odpowiedziała, zmarkotniała jeno. Urwała rosnący na miedzy pęd szczawiu i żuła go powoli, patrząc obojętnie przed siebie. Gromadka kobiet odpoczywających zajadała ze smakiem ubogi posiłek, bo pół dnia roboty spowodowało, że głód doskwierał już każdej. Brały więc do rąk to zimne placki ziemniaczane, to chleb czarny jak smoła, urywały po kawałku wkładając do ust i żuły ze smakiem.

- Nie jycie? – spytała Rejna Jagneskę widząc, że nic przed sobą nie mają.

- Zabocyły my se i podłobiadek w chałpie łostoł.

- Po kąsecku kołoca kcecie? Póć haw Hanka! – wyciągnęła rękę w ich stronę, trzymając kęs białego kołacza. Dziewczyna podeszła z wahaniem, ale Rejna ją popędziła.

- Bier ze, nie pajkoj sie!

Wzięła podany jej kęs i z namaszczeniem niosła go ku matce, jak drogocenny skarb.

- Jezusie! Kołoc! Nie kozdy we świynta taki mo… Parcie mamo! Ze syrym! Bóg zapłac Rejno! – zwróciła się teraz dopiero z podziękowaniem, speszona. Racocka uśmiechnęła się jeno i pokiwała głową ze zrozumieniem.

- Trzeja było sprógować, jako tes kołoc smakuje z latosi psynice – powiedziała Rejna nie zwracając się do nikogo. Hanka zaś usiadła przy matce, rozłamała ostrożnie kołacz, by nie uronić z niego ani okruszyny i podała jej jeden kawałek. Jagneska już ułożyła malca z powrotem do niecek, okrywając go ponownie chustką, bo słońce w południe mocno przypiekało, mimo jesiennej pory.

Otrzymany od Rejny kawałek placka zajadały z apetytem zgłodniałe, wydawał się im najsmakowitszym kąskiem, jaki kiedykolwiek miały w ustach.

- Niebło w gymbie! – zawyrokowały zgodnie.

- Na tej samej miedzy, nieopodal łanu lnu, rosła sobie potężna grusza. Stara była jak świat. Najstarsi ludzie powiadali, że taką już była, gdy ją jako dzieci zapamiętali. Pień miała tak gruby, że dwóch chłopów rozpostartymi rękami nie mogło jej objąć wokoło. Grusza corocznie okrywała się całymi pęczkami drobnych, zielonych owoców, twardych jak kamień. Kiedy jednak dojrzały, żółkły i stawały się miękkie i słodkie. Teraz też leżało wokółpnia mnóstwo opadłych, pogniłych już owoców. Nikt ich nie zbierał. Czasem tylko, jakaś pasąca się w pobliżu krowa łapała chciwie pyskiem kilka spadłych gruszek, ale pastuchy od razu przepędzały stąd bydło, nie pozwalając im nawet zbliżać się do tego drzewa. I teraz też, żadna z kobiet szukających ochłody przed słońcem, nie zbliżała się do tego miejsca, choć olbrzymia korona drzewa rzucała na ziemię ożywczy cień. Każda trzymała się z dala, korzystając z innych, mniej ocienionych miejsc. Grusza miała złą sławę.

Tutejsi ludzie, nie tylko z Gilowic, ale z całej okolicy byli święcie przekonani, że na babskie dolegliwości, prócz odczyniań i zamawiań, było zapuszczenie kołtuna na głowie. Trzeba było tylko przez dłuższy czas nie czesać włosów splatanych w warkocze, jakie wówczas na ogół kobiety nosiły i nie myć głowy, a wszy i gnidy sprawiły, że na głowie powstał kłąb spilśnionych włosów twardy jak kamień. To był właśnie kołtun. Odcinano go potem nożycami tuż przy samej głowie, starając się nie dotykać tego ręką. Tenże kołtun po odcięciu zanoszono, zwykle po ciemku, by nikt tego nie widział i wrzucano do sporej dziupli, jaką owa grusza miała na wysokości trzech łokci od ziemi. Czy ją tam dzięcioły wykuły, czy wydrapały inne zwierzęta, nie wiadomo było.

Od niepamiętnych czasów, z całej okolicy, ludzie znosili tutaj po kryjomu kołtuny i wrzucali do dziupli. Ile ich tam już było, nikt nie wiedział, bo nikt nie odważyłby się tam zaglądać, by go wszystkie choróbska tkwiące w kołtunach nie oblazły.

Z tego też powodu nikt nie jadał tych gruszek i nikt nigdy pod nią nie siadał. Nawet przechodzący tamtędy omijali drzewo z daleka. Nie myślano też by ją ścinać, bo gdzież by owe kołtuny znoszono? Rosła więc sobie grusza, nie niepokojona przez nikogo.

Gromadka siedzących kobiet, z zabobonnym respektem zerkała na potężne konary rozrosłego olbrzyma. Szczególnie owa dziupla budziła niepokój wszystkich. Jadwiga Ścieszkula z ciekawością zwróciła teraz nań uwagę:

- Ciekawoś, kiela tes ta kołtonóf jes haj w tej dziurze?

- Pora móndeli bydzie jak nic! – przekonywała jedna z młodszych kobiet.

- Móndeli? Pora kóp bydzie! Jagzek świat zapamiyntała, zawdy haj kudły chybali. Kozdy rok coros więcyl ik tam było – wtrąciła znów Rogalino.

- Kiela tes ta wasyk bydzie? – nieopatrznie podrażniła Kaśkę młódka, która już wcześniej wtrącała się do rozmowy. Ale nie warto było.

- Smarkaty podciepie!!! – wrzasnęła Kaśka – Co sie do starsyk przimiyrzos? Matce za mlyko jesceś nie dziynkowała, a pieluchami cie cuć. Wroś Se palec tam, ka słójce nie zaglóndo. Giździe jedon!

Kobiety parsknęły śmiechem, dzieweczka ze wstydu czerwona jak burak zamilkła zupełnie, nawet głowy nie podnosiła.

- Ponosi chłopocyska karkoskami tam bźgali, a nimogli dna zmacać, tela tam tego…- starała się odwrócić uwagę od dziewczęcia Szwajcula.

- Nie pochorzeli łot tego bźganio?

- Chłopocyska śmiałe som, nicego sie nie bojom.

- Po kiela tes ta ludziska bydom ty kłaki chybać?

- Po tela, jaze sie gruska zwali. A chnet to moze być, bo we środku dudławo.

- Kieby tej dziury nie było, nie chybali by.

- Parcie! Tes cosi móndrego rzekła. Dugoś ło tym myślała? – znów wtrąciła się Kaśka, ale odpowiedzi nie było.

Jeszcze przez chwilę siedziały kobiety na miedzy, rozprawiając o tym i owym, ale najczęściej sprzeczały się pomiędzy sobą o byle co. Trzeba im było jednak imać się roboty, bo do wyznaczonego przez karbowego kołkiem miejsca, było jeszcze szmat nie wybranego lnu. Szorstkie, spękane od mozolnej pracy dłonie piekły niemiłosiernie od każdego wyrywanego pędu. Coraz któraś prostowała obolałe od ciągłego schylania plecy, pocierając je wierzchem dłoni i coraz częściej też zerkały, jak też wysoko jest to słoneczko, wyznaczające im koniec pańskiej dniówki. Wzdychały przy tym, by jak najrychlej zachodziło.

Jagneska z Hanką bez porannej strawy, czuły coraz większy głód, oszukany jeno kawałkiem Rejninego placka, ledwo trzymały się na nogach. Obydwie też najczęściej spoglądały w stronę słońca, które jak na złość i przypiekało mocno i okropnie wolno chyliło się ku zachodowi, jakby je ktoś umyślnie przytrzymywał. Kiedy wreszcie stanęło na trzy palce wyciągniętej ręki nad siwym grzbietem Skrzycznego, można było kończyć robotę i zbierać się ku chałupie. Mimo zmęczenia i głodu, Hanka nie cieszyła się rychłym powrotem. Im bliżej wieczora było, tym większy niepokój ją opanowywał. Wolałaby zostać tu na tym polu, usnąć na miedzy, czy pomiędzy rozstawionymi snopkami i… nie obudzić się więcej. Rozmowa z ojcem, a raczej rozprawa, jaka ją czekała, o dreszcze ją przyprawiała, bo Bóg wie, czym się skończy. Męczące wyczekiwanie dręczyło ją coraz bardziej. Chciała by to mieć już za sobą, to znów nachodziła ją myśl, by odwlec wszystko w nieskończoność. Wiedziała, że żadnego pobłażania od surowego ojca spodziewać się nie może. Bezlitosny, srogi, bardziej niż inni ojcowie, choć i ci córkom nie pobłażali, gdy te hańbę dla rodziny przynosiły. Hanka tak właśnie postąpiła.

Matka, z głową nabitą sprzecznymi myślami, nie próbowała wzniecać w sobie nadziei na ożenek z Cyrnolowym Frankiem, nie widząc sposobu usunięcia przeszkód, jakie nieprzebytą tamą spiętrzyły się na drodze najmniej spodziewanego szczęścia, jakie jeno mogło spotkać dziewuchę, a które sama zaprzepaściła. „Niegze se spi, jako se pościylała”. Starała się w ten sposób stworzyć pozory obojętności, by ulżyć skołatanej głowie. Nie bardzo jej się to udawało, bo uciążliwe, natrętne myśli, jak wzburzone fale powracały ciągle, nie pozwalając ani na chwilę zapomnieć o zmartwieniu. Biedna matka ani przypuszczała, że Hankę czekał o wiele gorszy, nie zasłużony los od tego, jaki sobie sama zgotowała.

Zmęczone setnie i strapione obydwie, ledwo powłóczyły nogami, kiedy po skończonej robocie wzięły malca z niecki na ręce, zawinęły szczelniej w chustę, bo ziąb wieczorny już dawał znać o sobie i ruszyły powoli ku swojej chałupie. Reszta kobiet też zbierała się do odejścia, zmierzając każda w swoją stronę pozdrawiały się nawzajem.

- Z Bogiym ta łostóńcie!

- S Panym Bogiym! Niek sie wóm darzi! Miywojcie sie!

Hanka widząc, że matka ledwo trzyma się na nogach, wzięła od niej malca na ręce, choć i dla niej dzieciak był ciężarem ponad siły. Nie miały zbyt daleko do chałupy, jednak dla zmęczonych nóg i ta droga milą się wydawała. Nawet nie odzywały się do siebie, bo i języki w gębie zasychały z utrudzenia i chęci do rozmowy nie było. Każda też po swojemu przeżywała rozterki dzisiejszego dnia. Matka uwolniona od ciężaru dziecka, z niezmierną wdzięcznością ogarnęła wzrokiem córkę i gdyby miała dość sił, uścisnęła by ją teraz. Rozczuliła się jeno, ukradkiem ocierając łzę, czego Hanka już nie dostrzegła.

W chałupie tymczasem już Jędruś gospodarzył. Rozdmuchał resztki porannego ogniska i czekał, skoro kobiety wrócą z pola. Ledwo weszły do ciemnej już piekarni, matka nakarmiła malca, który już po drodze zaczął Hance marudzić. Układając dzieciaka w kołysce poleciła Jędrusiowi kołysać go aż do zaśnięcia, sama zaś wzięła skopek i poszła do obory wydoić krowę. Hanka zaś ostrugała z łupin kilka kwaczków i wrzuciwszy je do garnka, zalała wodą i przystawiła do ogniska. Usiadła potem utrudzona i czekała, aż się wieczerza ugotuje.

W chwilę potem człapanie konia przed chałupą oznajmiło, że Michał z Maciejem wracali z codziennej roboty. Dziewczyna, słysząc w sieni szurgot nóg wracającego ojca, poczuła zimy pot na całym ciele, jakby ją kto nagle oblał zimną wodą. Gdy matka wróciła ze skopkiem z obory, starała się być bez przerwy w jej pobliżu, by nie dać sposobności porozumienia się z ojcem. Teraz pragnęła tylko odwlec wszystko w nieskończoność. Każdy ruch ojca, każde wypowiedziane słowo przyprawiało ją o porażający strach. W straszliwym napięciu oczekiwała chwili, kiedy ten wezwie ją do sprawy, bo momentami miała niemal pewność, że ojciec już wie o wszystkim.

Woda w garnku przy ognisku poczęła bulgotać i mdły, słodkawy zapach gotującej się strawy rozszedł się po piekarni. Jędruś uśpił malca i wyszedł na dwór, ale po chwili wrócił pędem z powrotem.

- Hanka! Pódź wartko, bo sie Kwiatula spuściła!

Nie zastanawiając się dziewczyna wybiegła czym prędzej na dwór za chłopcem. Krowa stała w drzwiach obory niezdecydowana, czy wyjść na dwór, czy nie. Wpędziła bydlę z powrotem do środka, przepędzając na właściwe miejsce. Po ciemku namacała odsunięty drąg odgradzający stanowisko od reszty obory i ustawiła go na swoim miejscu.

- Cymu ześ zerdki nie zapar? – wyrzucała chłopcu niedbalstwo.

- Jo zapar! Nie wiym jako wysła!

Oboje też zaraz wrócili do chałupy. Kiedy Hanka weszła do piekarni, dostrzegła ojca stojącego na środku. W blasku ogniska padającego z odsuniętego paleniska, jednym spojrzeniem ogarnęła jego błyszczący wzrok pod lekko przymkniętymi powiekami i mocno zaciśnięte usta. Ten widok poraził ją całkowicie Zdrętwiała, z przerażeniem patrzyła przez moment w jego oblicze, nogi odmówiły jej posłuszeństwa, niezdolna była się poruszyć. Ten wycedził syczącym głosem przez zaciśnięte zęby:

- Póć ino hawok. – i nie czekając, postąpił krok naprzód. Błyskawicznie złapał ją za rękę, drugą sięgnął do wbitego w ścianę kołka przy oknie, na którym wisiał zwinięty powróz. Dziewczyna rozpaczliwym szarpnięciem próbowała wyzwolić się z żelaznego uścisku ojcowskiej dłoni, ale nie zdołała. Trzymał ją jak w kleszczach i w tym momencie w ciemności mignęła jej przed oczyma pętla powroza i poczuła na plecach potworny, piekący ból.

Łaj!!! Tatuleckuuuu!!! Nie bijcieee!!! Darujcieee!!! – wrzasnęła w niebogłosy. Powróz ciął raz po razie Hanczyne plecy, ramiona, ręce, uda, twarz…, wolną ręką starała się osłaniać przed straszliwymi razami, kaleczącymi nawet twarz, nie zdołała jednak. Szarpiący ból przenikał ją aż do mózgu. Michał zaś zapamiętał się i bił, nie myśląc co robi. Czuł tylko powróz w garści i coraz słabsze szarpnięcia dziewczęcej ręki, coraz cichsze jęki, co go podniecało jeszcze bardziej. Osłabiona całodzienną pracą o głodzie, bita niemiłosiernie wątła postać dziewczęcia nie mogąc się osłonić od potwornych uderzeń, traciła coraz bardziej siły. Już tylko jękliwy, cichnący głos wołał rozpaczliwie:

- Mój złoty! Kochaaaany. Tatulkuuu!!!

Spod pieca, siedząca na zydlu Jagneska patrzyła przerażona na to co się działo. Wreszcie zdobyła się na odrobinę odwagi krzycząc:

- Michałku! A dejze pokój, bo jom zatuces!

Każdy bał się podejść do rozsierdzonego draba w obawie, by samemu nie oberwać. Jędruś z początku skulił się w kąciku za łóżkiem porażony strachem, ale w pewnym momencie skoczył jak kocię, stanął za ojcem i kiedy jego ręka trzymająca powróz podnosiła się do nowego ciosu podskoczył, złapał za powróz, targnął z całej siły i wyrwał go z ręki niczego nie spodziewającego się ojca. Chwyt Michałowej ręki zelżał. Hanka targnęła się jeszcze raz ostatkiem sił, wyrwała wreszcie rękę z ojcowskiej dłoni i prasnęła wprost w uchylone na dwór drzwi z takim impetem, że te otwarły się gwałtownie, aż uderzyły w ścianę w sieni i zaraz zamknęły się z powrotem. Zdążyła wypaść przez nie, bo w progu dosięgnął ją jeszcze tęgi kopniak ojcowej nogi. Zamachała jeno rękami próbując się ratować przede upadkiem, ale potknęła się o wysoki próg w sieni i całym ciężarem ciała runęła na kamienną pogródkę przede wejściem. Michał, któremu zatrzasnęły się drzwi przed nosem, ryknął jeno przez zamknięte drzwi:

- Co by cie tu więcyl moi łocy nie widziały!!! – a odwracając się do syna stojącego za nim, syknął przez zaciśnięte wargi:

- Pierzijski śpiku! Do łojca sie bydzies poruwoł? – zamachnął się ręką, chłopiec zasłonił jeno twarz drobną rączką, ale cios nie padł. Zdyszany, wściekły, wyrwał chłopcu powróz z ręki i prasnął nim o ziemię z taką siłą, że wpadł pod łóżko. Chwilę chodził nerwowym krokiem i potykając się na nierównościach glinianej podłogi, klął szpetnie co chwilę. Siadł potem na skraju pościeli, trzęsąc się z podniecenia i gniewu, które go przez dłuższy czas nie opuszczały. Spojrzał wreszcie na chłopca, który znów usiadł w swoim kąciku i nagle błogi nastrój go opanował. „Jyndruś! Na mnie sie podoł! Nie zląk sie mie, pokozoł co poradzi. Kieby jesce łodróbko starsy był… Nie do sie nikómu. Na mnie sie podoł!” Duma go rozpierała i to zadowolenie pozwoliło mu wreszcie przyjść do siebie. Twarz mu powoli łagodniała. Nie zwracał uwagi na Jagneskę, która siedząc pod piecem jęczała tylko cicho z żalu i zgryzoty. Tuląc bezwiednie rozwrzeszczanego zajściem malca. Niewiele zwracała na niego uwagi. Półprzytomna, wodziła wzrokiem za dreptającym po piekarni Michałem. Nieutulony dzieciak wrzeszczał coraz głośniej, gniew w nim wzbierał na nowo.

- Co sie śliptos!!! – huknął na połowicę, co jeszcze wzmogło jej żałosny jęk. Zerwał się z barłogu, przypadł do niej, łapiąc za ramiona. Ta jeno podniosła się na nogi, blada z przerażenia, oczekując najgorszego. Już miał targnąć nią z całej siły, nie myśląc co robi, ale…kątem oka dostrzegł wpatrzone w siebie, szeroko otwarte oczka malca. Coś zerwało się w nim, obezwładniło. Ręce mimo woli opadły w dół, cofnął się, odwrócił i usiadł z powrotem na swoim miejscu. Oparł plecy o naczółek łóżka, tępo patrząc w tonącą w mroku podłogę. Powoli nadchodziło opamiętanie, a wraz z nim i wyrzuty sumienia, których nie znosił, bo go przytłaczały. Nie mógł sobie z tym poradzić i za wszelką cenę starał się zgasić je w sobie, popadając w milczący, ponury nastrój. Powodowało to zamęt w jego głowie, potęgując gniew. Nie umiał zdusić w sobie złych nawyków, choć często miał świadomość, swojego paskudnego postępowania i krzywdę jaką tym wyrządzał swoim najbliższym. Nieraz klął w duchu sam na siebie, ale nigdy w życiu nie powiedziałby o tym nikomu na świecie, a nawet starał się stłumić w sobie samym to nieprzyjemne uczucie. Nie ma pomiarkowania w karaniu, nawet za niewielkie przewiny a szczególnie w biciu. Tak było od dawna. Gdy go złość poniosła, gotów był na wszystko. Nie myślał, czy kara nie była zemstą. Oczyma wyobraźni widział tylko winowajcę przed sobą, któremu należało wymierzyć karę. Czy sprawiedliwą, nie zastanawiał się nigdy. Jakiś bies siedział w nim, każąc mu tak postępować. Opamiętanie przychodziło wprawdzie, ale zbyt późno, by błędy naprawiać. A przy tym stwarzało mu taki mętlik w głowie, że sam nie wiedział, co dobre, a co złe. W swojej chałupie czuł się panem, wszyscy tak musieli postępować, jak on tego sobie życzył. Kto by mu się sprzeciwił, srogo by żałował. To też w chałupie drżało przed nim wszystko, a szczególnie Jagneska, bo zaznała od niego niejednej przykrości, a nawet bicia. Sami domownicy, skoro jeno dostrzegli złe ogniki w jego oczach, drętwieli ze strachu. Taką to psią naturę miał Michał Talik, powtarzający ciągle, że „Nik nimoze za naturo, bo natura poza skórom.”

Jagneska, siedząca nadal pod piecem, żałowała teraz, że powiedziała mu o Hance. W prawdzie nie było innego wyjścia. I tak kiedyś musiałby się o wszystkim dowiedzieć. Nie spodziewała się jednak aż takiej gwałtowności.

Mały Jędruś po starciu z ojcem siedział jakiś czas cichutko w kąciku za łóżkiem, potem wstał i cichutko wysunął się na dwór. Nikt nie zwracał na niego uwagi. Rodzice pogrążeni w smutku i zadumie, nadto byli pogrążeni we własnych myślach.

Tuż za progiem, na kamiennej pogródce leżała Hanka tak, jak padła. gdy potknęła się o próg. Przycupnął przy niej, objął wpół i próbował podnieść. Nie dał rady jednak, a dziewczyna bezwładna, ani myślała się podnieść. Poczuł tylko, że drży cała, a co chwilę wstrząsał nią głęboki, dygoczący oddech. Pojękiwała cicho.

- Hanka! Hanuś! Wstójze, nie lez na kamyniu, bo zmarznies – zwrócił się do niej płacząc. Nie odezwała się jednak, nawet głowy nie podniosła. Ujął jej bezwładną rękę, pociągając z lekka.

- Pódze do chałpy, nie lez! Tatuś cie jus bić nie bydom, bo porwós chynyli, jaze pod łósko wpot. Zgibać sie po niego nie bydom. Wstójze!

Leżała, jak martwa. Zimny kamień koił piekące rany zadane powrozem twardym, jak drewno. Twarz tuliła do chłodnego głazu, ale plecy, ramiona, uda, piekły niemiłosiernie, a nie miała dość sił, by się odwrócić. Chłopiec nie dawał jej spokoju.

- Pódze Hanka! Wstójze, bo mi zima! – prosił płaczliwym głosem.

Blada poświata księżyca rozpraszała nieco wieczorny mrok. Odwróciła głowę ku braciszkowi. szparkami zapuchniętych oczu spojrzała na niego, usiłując go objąć. Ten cofnął się od niej gwałtownie.

Tyle się Jędruś nasłuchał wieczorami opowiadań starszych o różnych strzygach, utopiach, boginkach, że mu się nagle wydało, że patrzy na niego taka strzyga. To coś, co patrzyło teraz na niego, nie było podobne do Hanki. Opuchnięte, brzydkie, straszne. Z odrazą patrzył nie mogąc pojąć, co tak Hankę odmieniło. Ta z wysiłkiem wyciągnęła rękę, i mimo jego oporu, przytuliła go do siebie. Znajomy zapach uspokoił nieco chłopca, ale ochrypły głos, jakim się odezwała, znowu był dla niego obcy. Patrzył na nią z wzrastającym przerażeniem. Znów chciał się cofnąć, ale mocniej przytuliła go do siebie. Wreszcie zmarznięty wyzwolił się z jej uścisku i wstał, ciągnąc ją za rękę.

- Wstójze Hanka! Wstójze i poć do chałpy.

Podniosła się wreszcie z niezmiernym wysiłkiem, pojękując z bólu. Jędruś wsparł ją, chwiejącą się na nogach, jakby jej ktoś worek żyta włożył na plecy, tak ciężko było jej się podźwignąć. Z rozbitych kolan krew strużkami ściekała na ziemię. Piekący ból odczuwała na całym ciele. Z trudem uścisnęła jeszcze chłopca i powłócząc nogami skierowała się poza róg stodoły ku rzece.

- Idź jus! – rzekła jeszcze odwracając się do chłopca, wskazała na chałupę. Jędruś patrzył za nią zdumiony.

- Kaz idzies? Nady chaw ku chałpie, nie do wiyrbiny. Wróć sie! – podbiegł za nią kilka kroków, ale Hanka już się nie odwróciła.

- Idź som! Jo sie jus nie wrócó! – usłyszał jeszcze jej chrapliwy głos w oddali.

- Kaz pońdzieś? Kaz bydzies spać? – krzyknął za nią, ale siostra zniknęła mu z oczu w mroku nocy. Patrzył jeszcze jakiś czas w tamtą stronę, czy się przypadkiem nie wróci, ale cisza zaległa zupełna. Z płaczem wrócił do chałupy i usiadł znów w swoim kąciku. Rodzice siedzieli nadal zadumani tak samo, jak wtedy gdy wychodził. Teraz też nikt nie zwrócił na niego uwagi, on zaś nie odezwał się ani słowem. Michał z Jagneską siedzieli jak skamieniali, nie odzywając się do siebie. Ogień w palenisku nie podsycany, przygasł, bo nie miał kto drew przyrzucić. Szlajsa zatknięta w szparze pieca też zgasła dawno i mrok ogarniał całą piekarnię. Za ścianą jeno od czasu do czasu odzywało się czochranie krowy o przysunięty drąg, poza tym cisza zalegała. Po dłuższym czasie dopiero ocknęła się Jagneska. Przyrzuciła chrustu do ogniska, rozświetlając nieco panujący mrok. Odcedziła dawno wystygłe kwaczki, ustawiła na środku piekarni trójnogi zydel kładąc na nim glinianą miskę. Ugotowaną strawę wsypała do niej i zalała zsiadłym mlekiem z glinianego garnka. Odwróciła się, szukając wzrokiem Jędrusia, który zwabiony zapachem, podniósł się z kącika.

- Wołoj Hanki do wiecerze! Kaz tera posła zoraza?

Jędruś teraz dopiero rozpłakał się na głos.

- Hanki nima! Posła kasi!

- Kaz jom tera debli ponieśli? Wołoj za niom!

- Posła kasi na kamyniec, ku wiyrbinie. Jyno mi do chałpy iś kozała.

Matka nagle stanęła jak słup soli. Jędrusiowe słowa o kamieńcu wzbudziły w niej gwałtowny strach o dziewczynę. Tknęło ją złe przeczucie.

- Kany posła? – spytała jeszcze raz gorączkowo.

- Ady godóm! Na kamyniec posła. Wołołek, ale sie nie wróciła.

Od momentu, kiedy Jędruś wrócił z dworu po rozstaniu się z Hanką, upłynęło sporo czasu. Nikt się niczym nie zajmował. Rodzice smętnie rozważali zajście, każde po swojemu, a Jędruś, cóż mógł poradzić. Nikt też nie niepokoił się aż do tej chwili spostrzeżonej nieobecności dziewczyny. „Posła, to posła. Przidzie cas, to sie wróci”. Zawsze tak bywało. Teraz jednak Hanka nie wracała. Minęła północ, a o dziewczęciu ani słychu. Matkę ogarniał coraz większy niepokój, by Hanka w rozpaczy nie targnęła się na życie, kiedy Jędruś mówił, że poszła ku rzece. Spojrzała teraz Jagneska na siedzącego nieruchomo na łóżku męża. Już nie zwracała uwagi na jego niedawny gniew. Rosnąca obawa o dziecko przyćmiła w niej wszelkie obawy. A Michała widno cały świat nie obchodził, bo dopiero gdy potrząsnęła go za ramię ocknął się, spoglądając na nią tępym, obojętnym wzrokiem.

- Widzis! Coś nabrewerził! Dzieusysko kasi posło i do siela ji nima.

Popatrzył na nią tępym wzrokiem i wzruszył ramionami. Jagneska nie ustępowała. Dziewczyna płochliwa, sama nigdy w życiu nie odważyła by się iść ku nadrzecznym zaroślom, gdzie utopca, albo inną stworę łatwo było spotkać, o których tyle ludzie opowiadali. Jeśli się na to odważyła, to nie bez przyczyny. Musiało jej dopiec do żywego. Po takim pobiciu nieszczęsna mogła się ważyć na wszystko… Oczyma wyobraźni już widziała ją Jagneska utopioną w przybrzeżnym bajorku. Jeszcze bardziej wzrosły jej obawy. Potrząsnęła chłopem jeszcze mocniej widząc, że siedzi nadal, jakby go to nie obchodziło.

- Rus ze sie! Trzeja przeca dzieuchy sukać.

Wstał wreszcie niemrawo, pokręcił się po piekarni nie wiadomo za czym, ale rozjątrzona kobieta nie ustępowała. Chyba po raz pierwszy w życiu odważyła się stanąć mu naprzeciw, co go stropiło nieco, że uległ bez słowa sprzeciwu jej namowom. Wyszedł na dwór, począł się rozglądać, w którą też stronę wypadnie mu się obrócić. Na wszelki wypadek obszedł stodołę naokoło, zajrzał do obory, ale mimo jasno świecącego księżyca, we wnętrzach pomieszczeń ciemno było. Wrócił więc do chałupy, zdjął z kołka drewnianą latarnię z tkwiącym w niej ogarkiem łojowej świecy, zapalił od tlącego się węgielka na palenisku i ponownie wszedł do obory. Zaświecił w każdy kąt, poszedł potem do stodoły, obszedł wokoło sąsiek, poświecił po poddaszu, ale nic nie zauważył. W miarę jak coraz staranniej przeszukiwał każdy zakątek i jemu zaczęła udzielać się obawa o dziewuchę. Karał wprawdzie bardzo srogo każde przewinienie, ale po swojemu kochał jednak swoje dzieci, nie okazując tego. Zgasił więc latarnię, kiedy uświadomił sobie jedynie przebłysk rozmowy matki z Jędrusiem i ten powiedział, że Hanka poszła ku rzece. Postawił latarnię na progu i poszedł za wskazówką syna. Kierując się bardziej wyczuciem, niż opowieścią chłopca, poszedł prosto w stronę Łękawki, oglądając uważnie po drodze wszystkie mijane drzewa. Hanka przecie nie igła. Łatwo by ją zauważył, gdyby się gdzieś zaczaiła, w jakimś zakamarku przybrzeżnych zarośli. Doszedł do kładki, wpatrując się w każdy zakątek. Przeszedł spory kawał brzegiem najpierw w górę, potem w dół strumienia i nadal nic nie zauważył. Stanął przy kładce i zastanawiał się: „Posła po ławecce, cy nie posła?”. Nie mógł się zdecydować, gdzie teraz poszukiwać.

Cicho tu było i spokojnie. Żaden odgłos nie dolatywał od strony wsi, nawet psy się pospały. Koryto rzeki, przysłonięte nieco nadbrzeżnymi kępami wikliny, chylącymi się niemal do wody, tonęło w mroku. Rzadko rosnące tuż nad brzegiem drzewa, dodatkowo rzucały ponury cień na lekko połyskujący w poświacie księżyca strumień i niewielkie głębsze bajorka przy brzegach, wyżłobione przez wezbraną wodę w czasie powodzi. Monotonny szmer płynącej po kamykach płytkiej strugi rozpraszał nocną ciszę. Niewielka rzeczka płynąca z Ceretnika, zbierała po drodze kolejne strumyczki płynące z okolicznych gór i lasów, urastając powoli do dość sporego nurtu. Teraz jednak susza jesienna wyssała źródełka, że korytem płynęło niewiele wody, wijąc się meandrami po rozległym, kamienistym korycie, że pozwalała niemal suchą nogą przejść z brzegu na brzeg.

Michał zszedł z brzegu i ruszył powoli pod górę korytem, omijając głębsze bajorka, przyglądał im się uważnie. Po chwili zawrócił i poszedł od kładki w dół rzeczki. Uszedłszy kawałek natknął się pod przeciwległym brzegiem na dość duże bajoro stojącej wody. Ciemno tu było niemal zupełnie, bo rozłożysta kępa zwisała gałęziami nad samą wodę. Ponuro jakoś i odpychająco wyglądało to miejsce. Mimo to, podwinął nogawki portek, wszedł głębiej do wody, ostrożnie sunąc stopy po śliskim, kamienistym dnie. Utkwił wzrok w czarnej jak smoła toni pod zwisającą wikliną i patrzył z napięciem, bo nagle wydało mu się, że pod gałęziami w głębinie dojrzy utopioną Hankę. Poczuł się nagle nieswojo, zimny dreszcz przebiegł mu po plecach. Jak na złość przyszły mu na myśl wszystkie zasłyszane opowieści o utopcach. Włos zjeżył mu się na głowie, gdy nagle coś załopotało w kępie wikliny tuż nad jego głową. Zesztywniał w pierwszej chwili. Poczuł jak ciarki niczym groch spływają mu po całym ciele. Wyobraźnia podsuwała teraz obrazy stworów gnębiących ludzi. Utopce, strzygi, boginki urosły nagle do niebotycznych rozmiarów i wydawało się teraz nie płochliwemu przecież Michałowi, że to duchy wyciągają do niego wierzbowe ręce, chcąc wciągnąć go w tę mroczną otchłań. Przez moment stał jak skamieniały, niezdolny zrobić kroku. Prędko jednak wróciła mu świadomość, że to jakiś spłoszony ptak uleciał nagle w pole. Zimna woda prędko wracała mu świadomość rzeczywistości. Bajorko jest jakie było, krzak wikliny także taki sam jak przedtem. Jeno Hanki nie dostrzegł nigdzie. Jakby się w ziemię zapadła. Gdy już ochłonął, wyszedł z wody zastanawiając się, co dalej robić wypada. Strząsnął z siebie resztki nieprzyjemnego uczucia, jakiego doznał przed chwilą. Zasłyszane w dzieciństwie bajki o strachach, mimo że był już dojrzałym człowiekiem, pozostawiły w świadomości wszystkich ludzi mimowolny, zabobonny strach przed nieznanym. Bywały momenty, że najodważniejsi doznawali dreszczów grozy, a nawet strachu przed duchami i innymi przedpotopowymi stworami, o jakich słychać było niemal co dzień. Na ogół zmyślane historie, choć opowiadający przysięgali się że były prawdziwe, stwarzały w ludzkich umysłach niemal namacalne dowody istnienia tych upiorów. Dorosłe życie nie potrafiło zatrzeć wrażeń utrwalonych w dziecięcej wyobraźni.

Michałowi nie pozostało nic innego, jeno wracać do chałupy. „Po ćmie nic nika nie uwidzi” – stwierdził w zamyśleniu i ruszył z powrotem ku sadybie. Jeszcze raz przyglądał się wszystkim mijanym drzewom, bo znów napadła go myśl, a nuż na którymś z nich dojrzy Hankę…powieszoną. Wzdrygnął się, usiłując wymieść z głowy natrętne myśli. Nic jednak nie dostrzegł i zrezygnowany wszedł do chałupy. Kiedy wrócił, było już dobrze po północy. Jagneska jak w gorączce oczekiwała jego powrotu i z zapartym tchem spojrzała na powracającego, skoro jeno drzwi otworzył.

- Nika nic! – powiedział krótko i usiadł na pościeli. Jęk rozpaczy i nowe narzekania były mu odpowiedzią.

- Posła kasi biydocka. Bo kazby nie posła łod takigo łojca… Nimos sumiynio tak prać dzieusysko porwozym, jagby to zwiyrz był. Zebroka byś ś ni zrobił! Tyrała calusinki dziyj ło głodzie, bo my se podobiadku zabocyły, toś ji doł powiecerzać!

Pojękiwała przez chwilę boleśnie, wycierając łzy rogiem chustki zawiązanej pod szyją. Michał ani słowem się nie odzywał. Siedział jak przedtem nieruchomo, nawet sen go nie brał. W głowie miał mętlik myśli, galopujących jak stado rozbrykanych koni. Uznał, że Jagneska prawdę mówi o jego surowości i nieopamiętaniu, ale odpychał od siebie to przekonanie. „Łociec łod tego w chałpie, coby porzondek był. Resta mo trzimać pysk i posuchać, jak trowa rośnie.” powiadał nie raz. Jednak myśl, że Hanka wygnana z chałupy, w rozpaczy mogła sobie coś zrobić, a nawet targnąć się na życie, po raz pierwszy w życiu nie dawała mu spokoju. Że jej nie znalazł, jeszcze o niczym nie świadczyło. Mogła gdzieś dalej pójść…Opamięta się, to wróci, bo gdzież się podzieje?

Nie jeden raz bywało, że karcił dzieci za byle przewinienia, a nawet samą Jagneskę, ale nigdy się jeszcze nie trafiło, by z taką surowością, bez opamiętania bił kogokolwiek w swojej chałupie. Rozmyślał teraz nad tym i nie mógł się uporać sam z sobą. Narastający w nim niepokój drugi raz wypędził go z chałupy. Księżyc przeszedł już na drugą stronę nieba, ale jasno było jeszcze. Obszedł pół wsi, wraz z obydwoma brzegami Łękawki, gapił się przystając na potężne dęby w niedalekich potokach, jakie przerzynały pola w poprzek niemal w każdym półrolku. Nie sposób było wszystkie je obejść, tyle ich było we wsi. Wreszcie zmęczony i nie wyspany wrócił do chałupy. Leciutki poblask nad Kocońską Górą zwiastował świt późnego, jesiennego poranka.

Jagneska siedziała nadal przy piecu, tak jak ją zostawił. Już jej nie zaciekawił powrót Michała. Jędruś jeno spał skulony w nogach łóżka, bo sam bał się iść spać do stodoły. Spał także i mały Jaś nie rozumiejący jeszcze rozterki rodziców.

Zmęczeni i zatroskani, jak stali, położyli się spać choćby na chwilę. Oboje jednak nie mogli zasnąć. Coraz gorsze myśli nachodziły im głowy, nie pozwalając odpocząć przed następnym mozolnym dniem. Jagneska jeno przysnęła na chwilę i budząc się z przeraźliwym krzykiem usiadła na pościeli nie wiedząc jeszcze czy to sen, czy jawa. Przecierając zaspane oczy mówiła głośno w pośpiechu:

- Michoł! Rajboski! Śniło mi sie, ze Hanka haj we wiyrbinie łobiesóno…Łocami jyno przewracała, kciała cosi do mnie pedzieć, jyno jom porwós dusił…Nogi sie ji w kalnej wodzie mocyły…W imio Łojca i Syna i Ducha… Pociyrz trzeja za umartymi…

Złożyła dłonie, modląc się półgłosem:

- Wiecne łodpocywani rac ji dać Panie… - mamrotała bezmyślnie słowa modlitwy za umarłych, bo mieszały się w jej głowie z najgorszymi wyobrażeniami, jakie tylko znękana wyobraźnia stworzyć potrafiła.

Michał wyzuty całkiem ze snu, jak to miał w zwyczaju, kiedy trapiły go ponure myśli, zaczął chodzić tam i z powrotem po piekarni i kląć pod nosem nie wiadomo co. Głowę zwiesił, obie ręce wsadził do kieszeni portek i dreptał bez celu.

Skoro świt zaczął przecierać niebo i do chałupy wdarła się odrobina porannego blasku, Jagneska wstała znękana, by uporać się z robotą, jaka na nią jedną teraz czekała. Brak Hanki ujawniał się na każdym kroku. Sama teraz nie wiedziała, za co się wziąć najpierw. Wprawdzie Michał, że brakło dziewczyny, wziął miarkę ze zbożem, by je zmielić na jutrzejszy posiłek, ale i prócz tego roboty było w bród. Ogień rozpalić, wody ze studni przynieść, śniadanie przyrządzić, krowę wydoić, a tu już i obudzony mały Jaś począł kwilić, głodny, trzeba mu na gwałt rychtować papinek, ugotowany z drobniuśkiej mąki, zebranej z zakamarków młynka do mielenia zboża. Po tym wszystkim, jak najprędzej trzeba spieszyć na pańskie pole do przerwanej wczoraj roboty przy rwaniu lnu. Nikt jej z tego obowiązku nie zwolni. Bez Hanki, jak bez ręki. Ogrom robót jakie ją czekały, znów wyzwolił w niej żale i rozterki. Rozrzewnienie wzbudziło w jej myślach nowe zatroskanie, gdzie też Hanka może się teraz podziewać: „ Na kaz tes ta bydzie to moje dziywcątko? Zyje ta jesce, cy jus na tónta świecie? Ło Matko Bosko Ryfalsko, Jezusicku kochany. Przenojświętsy Panie Boze i wy sytcy świynci, na miyjcies jom tes ta we swoi opiece, co by sie ji co złego nie przitrefiło”. Łez już nie stało stroskanej matce, jeno rogiem zapaski wycierała jeszcze od czasu do czasu zapuchnięte oczy. Wychudłe piersi cisnął ogromny głaz zmartwień, którego zrzucić nie sposób.

Michał też nawet na śniadanie nie miał ochoty, choć wczoraj nie wieczerzali. Zimne kwaczki do rana stały nietknięte w misce na zydlu. Co chwilę też nasłuchiwał zniecierpliwiony, skoro przed chałupą odezwie się znajomy turkot Maciejowego wozu i powolne człapanie konia.

- Jyndruś! Jyndruś!!! – poszarpała matka śpiącego w nogach łóżka chłopca. – Stójze, Jasia zakolyboj, bo skrzecy niemotworz…

Chłopak zaspany, podnosił się ociężale, przecierając oczy. Oparł się o naczółek łóżka, nogą poszturchując kołyskę. Za chwilę jednak znieruchomiała, bo Jędruś zasnął w najlepsze, siedząc. Spostrzegla to Jagneska i mimo, że żal się jej nieco zrobiło chłopca, gniew nią targnął, że nie może podołać wszystkiemu. Zawiesiła więc złość na dziecku:

- Nimozes to kolybać, jako Pón Bók przikazujke? – wrzasnęła tak, że Jędruś o mało nie spadł z łóżka wystraszony.

Zimna wczorajsza wieczerza do rana stała w misce na zydlu, nietknięta. Chłopak głodny, jakby tydzień nic nie miał w gębie, przysunął nogą zydel do łóżka i począł dziobać w misce palcami, wyszukując smaczniejszych kąsków. Nic jednak nie znalazł godnego uwagi i odsunął zydel od siebie.

Zasępiony Michał nie zauważył nawet, że na dworze już poszarzało gdy do piekarni niespodzianie wszedł Kastelik, taszcząc przed sobą ciężką widocznie, drewnianą putnię, bo postawił ją zaraz za progiem.

- Pokwolony Jezus Chrystus! Witojciez moiściewy! Jakoz ta u was na dzisiok? Zdrowiście? – Maciej był niezwykle ożywiony. Choć pogodny i wesoły na co dzień, dziś był wyjątkowo rozmowny. Zdawał się nie dostrzegać zasępionych twarzy domowników.

- Prziwiózek wóm haw kąsek miysa i spyrki. Prosiącko my wcora zaźgali, może wóm sie przido?

Jagneska czym prędzej starła zapaską ławę pod oknem, zapraszając szwagra.

- Siednij ze se krzinę, bo zawdy, jak po łogiyj jyno… A wielgi tes Bóg zapłac. Nie pogardzymy.

- Nie bydó siedzioł, bo nóm trza jechać. Do lasa drógi kęs, a dnia jus walnie ubyło. Michoł tes jus widać cako na mnie. Putnisko mi ta jyno chynij przed chałpom, wiecór se jom weznó.

Zaraz też obaj wyszli na dwór, wsiedli na podłożone na wozie drągi przymocowane łańcuchem. Siedzenie było straszliwie niewygodne, twarde, a jazda po wyboistej drodze była wręcz męką. Przywykli jednak obaj do tego i nie wyobrażali sobie, by mogło być inaczej. Po chwili ruszyli też w stronę starodworskiego lasu pod Łysiną.

Maciejowi gęba się nie zamykała. Wesoły rozmowny, to gadał to pogwizdywał, nie klął nawet, kiedy przez nieuwagę przy ściąganiu drzewa potrącił na stromym stoku drugie, że z hukiem stoczyło się po skarpie na samo dno głębokiego potoka. Trzeba je było potem przewlekać spory kawał krętym, wąskim jarem aż do drogi, która ten potok przecinała.

Jagneska z trudem uładziła się z porannymi robotami w chałupie, wzięła Jasia na ręce, polecając Jędrusiowi, by nie zapomniał wygnać krowy na pastwisko i poszła w pole do zaczętej wczoraj roboty. Dobrze, że poprzedniego dnia pozostawiły w krzaczku na polu niecki, bo dziś nie poradziłaby zabrać wszystkiego.

- Hanki nima dzisiok? – spytała Rogalino widząc, że Jagneska sama się chłopcem zajmuje. – Może sie jus do zeniacki s Frankiym ryktuje… - zadrwiła.

- Werónce posła cosi pomós, bo słabuje – skłamała Talicka, choć sama przed sobą wstydziła się tego kłamstwa, ale cóż miała rzec?

Kaśka wykrzywiła gębę w uśmiechu, jakieś słowo mełła w bezzębnej gębie, wreszcie wycedziła złośliwie:

- Iści! Słabuje! Bo ji Maciej nie dogodzajom!

Jagneska struchlała słysząc te słowa. „Co tes ta ropucha zasio wymyślała?” Nie odezwała się jednak ani słowem. Kobiety zaś aż postawały ciekawe, co też dalej będzie. Kaśka chichocząc oznajmiła:

- Wiater majom f portkak, bo inacy jakigosi bachora by stforzili łoba do kupy. A tu nic!

Tego już nawet Rejnie było zadość. Stanęła zgorszona, zwracając się w stronę Kaśki:

- Ty łopukole! Ty ślapitkoro! Parze se swoik portek, bo sie twój Walek downo za inksymi łobziyro. Widać co worces!

Zamilkła plotucha, jakby ją zamurowało. Takiej zniewagi nie zniosła by od nikogo bezkarnie. Skoro jednak Rejna to powiedziała, coś w tym musi być. Miała teraz powód do rozmyślań nad sobą. Zajęła ją gorączkowa myśl, co też teraz jej Walek robi, czy nie ugania się gdzieś za dworskimi dziewkami. Przyszło jej też na myśl, że Walek nieraz wieczorami wychodził z chałupy, nie mówiąc dokąd i po co. Gdy zagłębiła się w myślach, wątpliwości było coraz więcej. Zamilkła więc i już do wieczora nie odezwała się ani słowem. Aż dziwno było kobietom, że potrafiła milczeć tak długo. Widno Rejna skutecznie przytarła jej rogów. Tłumione uśmieszki zadowolenia pracującej gromadki świadczyły, że Rakocka znalazła sposób na nielubianą plotuchę. Same jednak nie znosiły dłuższego milczenia, bo któraś z nich wnet zagadnęła:

- Na swysałyście baby? Ponosi sie chłop na Pewli łobiesił. Łostudy było ś nim, bo jaze z miasta jakigosi majstra skludzili, co go kóniym na granice wywlók, po tym go tam sikiyrkom pociupał i spolił, a popiół łoschynył po polu. Ludzisków sie naśladowało, jak na jarmak, bo kozdy ciekawy.

- To go na smyntorzu nie pochowali? – spytała jedna z młodszych.

- Łobiesia? Kazby zaś?

- Nady bydzie pora roków tymu, kie Bartka Bolyncinowego kole kościoła zagrzebali bez ksiyndza, jyno mu nie zwonili. Ponosi ryfalski probosc kozoł go tam pochować.

- Z Bartkiym co inksego było. Jymu cosi na rozum padło, ksionc był przi nim piyrwy, bo powiadali, ze go deboł łopyntoł. Nale niy, bo sie zegnoł, pociyrz smówił, jyno godoł tak jakosi do nicego i śmioł sie załobyc.

Każda z kobiet rozważała teraz, co też temu Bartkowi się przydarzyło, czy istotnie złe go opętało, czy może ktoś mu coś zadał, bo w chałupie u nich, tak jak i gdzie indziej zgody nie było. Za chwilę Szwajcula odwróciła uwagę wszystkich, opowiadając inne wydarzenie.

- Na swysałyście baby! Jónek Pikajcon ło niewiela byłby sie w kolawie kole chałpy utopił. Ledwie go łokrzysili.

- Na kaz go ta grzysi ponieśli?

- Z miasta z jarmaku jechoł! Kónia wykupcył łod handlyrza, nó i skróś tego wleźli do karcmy. Jus sie śmiyrchało, kie sie z miasta wywlók nareście. Kieby kój drógó znoł, nie było by tego. Nale niepili, nie wiedzioł ka iś. Jesce go Jónek za lyce sarpoł, jako to pijok zawdy, po wiyrbinak sie torzali, bo kój zgrzoty prziseł. Jakosi sie przikolaptoł ku chałpie, śloz ze śkapy, i widać sie mu zezdało, ze jus jes w chałpie, uwalił sie na gnoju spać. Musioł się widno łamuzgać na spaniu, bo sie stuloł jaze do kolawy. Kieby nie kój, byłaby sie zdechlina utopiła.

- Pijokowi dobrze tak!

- Kój go wywlók s tego kowiora? – spytała Rózo.

- Bogać tam! Pikajka uswysała, ze cosi rzy przi chałpie, chonym poleciała pozór dać co sie ka robi, patrzi, a tu jeji chłopisko torzo sie w kolawie. Jakosi go wywlekła s tej jarugi, łocia śmierdzioł, jak łubek, to ji jesce potym gruchu narobił, co go zganio, kie sie mu tak fajnie spi. Ućknył by, bo jyno charcoł. Ledwie go łokrzysiła.

- Widno s tej kolawy tera taki bolacny i ropaty po gymbie! zadrwiła Ścieskula.

- Seblyc go musiała ganc do naga, bo mokrzusinki był, a w kiyrpcak jyno mućkało…

Rejna Racocka od samego rana widziała, że z Jagneską jest coś niedobrze, bo z zapatulonej chustką głowy jeno nos wystawał, a zapuchnięte oczy aż nadto zdradzały niedawny płacz. Ciekawa więc była, co też kobietę trapi. Zapytać wprost przy babach nie wypadało, odwołać jej na bok też nie mogłaby nie zwracać czyjejś uwagi. Wymyśliła więc co innego:

- Jagneska! Sie mi zdo, jakoby ci cosi chłopiec kwilił!

Przez chwilę nasłuchiwały obydwie i nagle Jagneska prasnęła o ziemię nie związany snopek lnu i pędem pobiegła do dziecka. Po chwili Rejna wolniutko poszła za nią. Dzieciak leżał w tym samym miejscu w nieckach, w którym go także wczoraj z Hanką ułożyły, były więc spory kawałek od pracujących kobiet. Bez obawy mogły rozmawiać, że którakolwiek coś usłyszy. Rejna zapytała wprost:

- Widać, ze cie cosi tropi! Mnie mozes pedzieć, lekcy ci bydzie…

Spojrzała Talicka na dobroduszną twarz Rakocki i schyliła głowę.

- Skoda, ze sie mie pytocie. Lepsi zabocyć! – odrzekła niepewnie.

Usiadła Rejna przy nieckach, odchyliła przysłoniętą buzię śpiącego malca.

- Łepski chłopocek! Piykny… Nie kces godać, to niy. Nie nalygom. Nale sytcy widzom, jako ci sie załobyc markoci – zauważyła Rejna z cicha. Jagneska kucnęła tuż przy jej kolanach i nagle coś w niej pękło, bo zaniosła się serdecznym płaczem.

- Ło co jo jus za stropiyni móm, Rejno, to jyno jedyn Pómbók wiy… Przitrefiło się moi Hance, ze… Jom łoloz Jasiek Kajdercok. Rubo jes, łocia jesce tego nie uświadcy.

- Nó! To przeca nic takigo! Niejennej sie to przitryfio – pocieszała Talickę Rejna.

- To jesce nic! Pedziałak ło tym moimu starymu, a tyn kujon tak dzieusysko zeproł porwozym, co mało nie zymglała. Chnet by jom był ukantrupił, kieby mu był Jyndruś porwoza z gorzci nie wydar. Ledwie sie mu potym wymskła, nale na pogródce prasła sobom przed chałpom, kie jom jus we dźwiyrzak nogom sturził. Za ktorysi cos pote wstała i posła kasi, bo do siela ji nima…Boze, Boze… Kaześ ta jes, ty moja biydulko! Zyjes ta jesce, cy jus cie nima haw na tom świecie? Uuuuhuuuu!!! Poczęła zawodzić zrozpaczona. Rejnie też jakoś markotno się zrobiło, łzy napłynęły jej do oczu ze współczucia, ale prędko się otrząsnęła.

- Nie krzic! – powiedziała stanowczo – popor sie, jak ty zoraze na nos patrzom! Utrzij sie, nie pokazuj nic po siebie i poć!

Podniosła się w pośpiechu i pociągnęła Jagneskę za sobą. Kobiety z zaciekawieniem patrzyły, to na Rakockę, po której nic poznać nie było można, to na Talickę, o czym też obydwie uradzały. Jak zwykle najciekawszą była Rogalina.

- Cózeście zaś łobie sekciły haj na boku. Co septane, to zełgane…

Nie doczekała się jednak Kaśka odpowiedzi i musiała się zadowolić domysłami. Wieczorem, ostatkiem sił dobrnęła Jagneska do chałupy, mając nadzieję, że zastanie w niej Hankę. Niestety, Jędruś sam gospodarzył w piekarni, nie mniej od matki zatroskany jej nieobecnością. Hanka nie wracała.

Po rozstaniu się z Jędrusiem, Hanka jak najprędzej chciała uciec z tego miejsca, gdzie doznała tak okrutnego bicia. Upewniwszy się, że chłopiec wrócił do chałupy, stanęła. Ciężka, całodzienna robota przy lnie niemal o głodzie i ojcowa chłosta,, całkiem wyzbyły ją z sił. Stała na trzęsących się nogach nie wiedząc, gdzie się ma zwrócić. Rodzinna chałupa wraz z ojcem bez serca, wydała jej się teraz najmniej pożądanym zakątkiem na świecie. Nie wróciłaby tam za żadne skarby. Chciała odejść stąd, a nogi odmawiały jej posłuszeństwa. Wreszcie po dłuższej chwili, z niezmiernym wysiłkiem, pokonując piekący ból zaschłych ran na kolanach, próbowała iść ścieżką przed siebie, gdzie oczy poniosą. Poszła wprost ku Łękawce. Każdy krok wymagał niemal nadludzkiego wysiłku, rozdzierając na nowo liczne skaleczenia na rękach i nogach, jakich doznała przy upadku na kamienny chodnik przed chałupą. Krew strużkami ściekała jej aż na stopy. Czuła nieodpartą chęć, by położyć się choć chwilę na chłodnej ziemi i nieco odpocząć. Skusił ją niewielki piaszczysty wzgórek tuż przy drodze. Usiadła. Całe ciało piekło ją niemiłosiernie. Ledwo patrzące na świat zapuchnięte oczy i twarz poorana razami powroza, zmierzwione włosy na głowie z rozplecionym warkoczem spadały jej w nieładzie na plecy. Wszystko to zmieniło dziewczynę nie do poznania, z czego jednak nie zdawała sobie sprawy. Opadła bezwładnie plecami na ziemię, ale zaraz zerwała się jęcząc z bólu. Łapczywie chwytała oddech przez zapuchnięte wargi krótkimi haustami, jakby już miała ducha wyzionąć.

Wtem usłyszała czyjąś niedaleką rozmowę. Zerwała się, ale wstać było prawie niepodobieństwem. Nie pragnęła teraz spotkania z kimkolwiek. Nadludzkim wysiłkiem podniosła się jednak na nogi i poszła wprost na przełaj ku rzece. Dowlokła się do pierwszych zarośli wierzbiny, z rzadka porastających żwirowaty, urwisty brzeg.

W przesiekach pomiędzy kępami wikliny połyskiwała w blasku księżyca ruchoma tafla płynącej wody. Cicho tu było i spokojnie, ale jakoś nieswojo. Rozłożyste czuby wierzbowych prętów, jeszcze nie ogołoconych przez jesienne przymrozki, rzucały ponury cień, tworząc w przybrzeżnych chaszczach mroczną otchłań, tajemniczą i groźną. Siedlisko utopców i wodnych strzyg. Spomiędzy tych zarośli, od strony koryta rzeczki dochodził do niej monotonny szmer wody, płynącej po kamieniach. Znów usiadła na brzegu tuż nad wodą i wsłuchiwała się w ten szelest, który kojąco łagodził rozdygotaną duszę dziewczęcia. Srebrzystym nurtem połyskiwała płytka o tej porze woda płynąca poniżej, przeskakując z kamienia na kamień ginęła nieco dalej w otchłani cienia rzucanego przez kępę zarośli, nisko zwisających z brzegu nad samą wodę.

Zmarkotniała Hanka siedząc na brzegu nad wodą. Tyrała z matką przez cały dzień, a wieczór od ojca… Taka zapłata. Przebiegła myślą miniony dzień: „Cy sie jus syćki psiajuchy na mnie uwziyny? Jasiek sie mie wypar, mamusia tes mi pociyrz wyśpiywali, jakigok downo nie swysała, nareście tatuś s tym porwozym… Nie musieli mie tak bić” – wzdychało dziewczę rzewliwie. Oglądała teraz krwawe pręgi na rękach i nogach, krwawiące kolana… Zsunęła się wolniutko z łagodnego brzegu na kamieniste łożysko rzeczki. Niewielka strużka wody sączyła się wąskim, ciasnym korytkiem, wyżłobionym w kamienistym żlebie, przerzynając zakolami rozległe żwirowisko rzeki, pozostałość po licznych powodziach, jakie co pewien czas nawiedzały te okolice. Strumyczek szemrał wesoło swoją monotonną melodię, a Hance było coraz smutniej, coraz bardziej źle na świecie. Co teraz pocznie? Gdzie się obróci? Do chałupy nie poszłaby za nic, bo i po co? „Moze by mi sie jesce co więcyl skłapło” - myślała z niechęcią i żalem – „Tatuś ta tera bydom chodzić po chałpie łopulyni, jak zawdy, łoćby im potym nie rek było”.

Schyliła się, zaczerpnęła ręką wody i potarła rozpalone czoło. Przyniosło jej to chwilowe uśmierzenie dokuczliwego bólu. Zamoczyła więc obie ręce i chlusnęła wodą na twarz, rozcierając palcami obolałe miejsca. Ulga jaką odczuła zmoczywszy twarz i ręce, nie przyniosła jej ukojenia duchowej rozterki. Nagle poczuła się jak sierota, sama na świecie, opuszczona przez wszystkich. Bardziej nawet niż ojcowe razy, odczuwała tę samotność i brak jakiejkolwiek nadziei, że coś się odmieni, odwróci ten nieszczęsny los, w jakim się znalazła. Nie widziała żadnego wyjścia. Po raz pierwszy w życiu poczuła się osamotniona, nie widząc znikąd pomocy.

Pod przeciwległym brzegiem, przysłonięte nieco gałęziami i listowiem czerniało niewielkie, ale dość głębokie bajorko, wyżłobione przez wzburzoną wodę w czasie ostatniej powodzi. Znała go dziewczyna, bo latem tutaj właśnie okoliczne dzieciaki zażywały kąpieli w upalne dni. Popatrzyła teraz Hanka na ten nieduży spłacheć czarnej w mroku jak smoła spokojnej wody. Wpiła wzrok w jedno miejsce, dość głębokie, jak jej się zdawało, że w przystępie rozpaczy tam jeno znajdzie ukojenie i spokój. Nie opuszczały jej ponure myśli. Wszyscy się od niej odsunęli. Może jeden Jędruś jej żałował, ale on jeszcze mały i niewiele rozumiał cokolwiek z tego wszystkiego. O ojcu nie ma co mówić, bo ten nie popuści za nic. Wszystko musi być po jego woli. Matka zaś, może i pożałuje tego, czy owego, ale strach przed ojcem nie pozwoli jej uczynić czegokolwiek, choćby i chciała. Co teraz nieszczęsna pocznie z sobą? Nie ma nikogo, kto by ją przygarnął, pocieszył, utulił. Patrzyła teraz w napięciu jak urzeczona w tę cichą, ciemną toń, zdającą przyzywać ją ku sobie. Tak… Tam…W tym, ciemnym kąciku znajdzie spokój i ukojenie. Jedna chwila i… Skończy się wszystko. I ten piekący ból i strach i niepewność, wszystko. Jak urzeczona podniosła się na nogi i postąpiła krok, nie odrywając wzroku od bajorka. Szła wolniuśko w coraz większą głębię, sięgającą jej ponad kolana. Chłodna woda koiła ból. Zanurzyła znów obie ręce i z zamachem bryznęła na siebie cały strumień wody. Zachłysnęła się od zimna spływającego jej po całym ciele pod koszulą, ale ból zelżał. Śmielej postąpiła naprzód. Mroczna głębina nęciła coraz bardziej. Zanurzyć się w tej chłodnej toni. Tam czeka ją ulga od trosk, cierpienia i zmartwień. Wchodziła coraz głębiej, woda sięgała jej już powyżej pasa. Chwytała oddech coraz krótszymi haustami, zimno ogarniało jej całe ciało. Ból rozpływał się w tej chłodnej topieli, brnęła więc coraz głębiej. Jeszcze krok… Dwa… i pogrąży się w ten nęcący żywioł, coraz mocniej ją ogarniający. Nie czuła strachu i ból stawał się coraz łagodniejszy. Podniosła rękę by się przeżegnać i spojrzeć ostatni raz w jasną twarz księżyca, jedynego świadka jej nieszczęścia. Zamknęła oczy, pochyliła się… W tym momencie poczuła w sobie coś, czego nigdy dotąd nie zaznała. Coś, jak szturchnięcie w brzuch, ale w środku. Zaskoczona, mało nie prasnęła mimo woli w głębinę, tracąc równowagę na śliskich kamieniach, jakimi usłane było dno rzeczki, które zdążyły już obróść porostami od ostatniej powodzi. Wybroniła się przed upadkiem gwałtownymi zamachami rąk. Przycisnęła dłonie do brzucha i po chwili jeszcze wyraźniej odczuła ten dziwny ruch w swoim ciele. Teraz już nie miała wątpliwości. Rodzące się w niej nowe życie uratowało ją od niechybnej śmierci, jaką chciała sobie zadać. Bezwiednie prawie zawróciła i wyszła z wody na suchy brzeg. Ten niespodziewany odruch całkiem Hankę odmienił. Uświadamiała sobie, co chciała zrobić. Zatracić nie tylko siebie, ale i tę maleńką, niewinną istotkę, co jeszcze nieśmiało, ale wyraźnie dawała znać o swym istnieniu. To natchnęło dziewczynę chęcią życia. Już nie pragnęła śmierci. Ta mała istotka, tkwiąca tam gdzieś w niej spowodowała, że odeszły od niej ponure myśli. Teraz chciała żyć za wszelką cenę. Żyć dla tej kruszyny, nieznanej jeszcze, ale już kochanej. Troski i zmartwienia, jakie jeszcze przed chwilą przytłaczały ją swoim ciężarem, odpłynęły nagle, stały się mniej dokuczliwe. Zimna woda znacznie ukoiła ból w całym ciele, nowe siły wstępowały w dziewczynę. Nawet świat wydał jej się weselszy. Odeszła od wody i skierowała się na drugim brzegu ku drodze, nie zastanawiając się dokąd idzie.

Wieś już spała. W nielicznych chałupach jarzyły się jeszcze nikłe światełka zapalonych szlajs, lub kaganków, przy których baby przędły kądziel, skubały pierze, lub łuskano groch, łubin, czy fasolę, do czego zaprzęgano wszystkich domowników. Reszta domostw pogrążona już była w głębokim śnie. Srebrny księżyc, stojący wysoko na niebie, zalewał poświatą słomiane strzechy z rzadka rozrzuconych domostw, podobnych teraz do olbrzymich stogów siana. Hanka szła przed siebie, bez celu. Po prostu, by nie stać w miejscu, bo jesienny ziąb przenikał ją do kości pod mokrą suknią i koszulą. Zmoczona niemal po samą szyję odzież przylgnęła do zbolałego ciała, na nowo wzmagając ból. Szła, by się rozgrzać, bo dokąd miała się zwrócić, nie miała pojęcia. Nawet nie myślała o tym, zajęta zupełnie odczuciem, jakiego przed chwilą, tam w rzece doznała. Zimno i zmęczenie coraz bardziej ją ogarniające powodowały, że powoli znów zobojętniała na wszystko. Szła tak półprzytomna, wreszcie i sen począł ją zmagać i znów chęć odpoczynku, ułożenia się gdzieś przy drodze coraz bardziej jej doskwierały. Podświadomie pokonywała te słabości wiedząc, że już by się nie podniosła, bo zimna jesienna noc nie sprzyjała odpoczynkowi. Szła więc dalej. Jak długo tak dreptała, nie wiedziała sama. Musiało już być późno, bo nikogo nie spotkała po drodze. Nikła iskierka życia, jaka ją podnieciła tam w rzece, znów zaczęła przygasać. Zwidy i majaczenia zlewały się w jej głowie z rzeczywistością, której jednak do końca nie pojmowała. Gdy się ocknęła na chwilę, stanęła na drodze i ani rusz nie mogła sobie uświadomić, gdzie jest. Patrzyła wokoło, nie poznając okolicy. Po dłuższym patrzeniu dojrzała w oddali dość jasne światełko w jednej z chałup. Rzuciła okiem na księżyc, który przewędrował już spory szmat dzisiejszej drogi, ale nie była w stanie ocenić, jaka to pora nocy i jak daleko do rana. Wydało jej się, że jasna, uśmiechnięta twarz księżyca mruga do niej zachęcająco, jakby czuwała nad nią. Tępe odrętwienie, ogarniające ją coraz mocniej, nie pozwalało na zebranie poszarpanych myśli w skołatanej głowie. Popatrzyła jeszcze raz z uwagą na światełko mrugające w oddali, na cienie drzew otaczających zagrodę… Coś jej zaświtało w głowie.

- Przeca to swokowa chałpa – wyszeptała zdumiona i jeszcze baczniej przyjrzała się okolicy, czy się nie myli przypadkiem. Nie. Nie myliła się. Oto za chałupą, ponad drzewami sadu, piętrzy się w księżycowej poświacie wysokie zbocze Komaniej Góry… I tuż nieopodal kamienista dróżka prowadząca do obejścia Kastelików… Serce zabiło mocniej w zbolałej piersi. Iskierka nadziei zapaliła się znowu w Hanczynej głowie.

Okazała chałupa Kastelików stała z dala od drogi, na niewielkim wzniesieniu. Trzeba było przebyć ten kawałeczek kamienistej drożyny, tuż za płotem podwórko i już byłaby w swokowej chałupie. Utrudzonej Hance wydawało się jednak, że nie zdoła pokonać tego kawałeczka, by znaleźć się nareszcie w spokojnym, ciepłym ustroniu. Pół wsi niemal przeszła dziewczyna, nim znalazła się tutaj, gdzie niejasna jeszcze otucha i nadzieja wstępowały do niej. Ciotka Weronka i swok Maciej lubili ją przecie. Ucieszyła się, gdy poznała gdzie jest, ale wraz z napływającą otuchą, coraz bardziej ubywało jej sił. Z ogromnym wysiłkiem stawiała każdy krok, a jarzące się nadal światełko w oknie ciągle było daleko. Patrzyła w nie jak w zbawienie, wytężając wzrok, bo bała się, że lada chwila zniknie jej z oczu. Ostatkiem woli trzymała na wodzy wymykające się z niej resztki sił, by dojść przynajmniej w pobliże chałupy. Jeszcze jeno parę kroków. Już oto wrota, na szczęście otwarte. Nie wypędzą jej chyba teraz po nocy… Choćby jeno do rana…Chałupa była już na wyciągnięcie ręki, jeszcze odrobinę sił wykrzesać z siebie… Jeszcze dwa drewniane schodki, próg… Kurczowo chwyciła ręką drewnianą poręcz przy wejściu i wgramoliła się na ganek. Mimo utrudzenia przebłyski jaśniejszych myśli zaświtały jej w głowie, kiedy ostatni raz spojrzała w okno. „Parcie! Kagankiym se świycom. Stać ik. Nie to co u nas, jyno ślajsa.”

Trzy kroki dzieliły ją od drzwi do sieni, ale nogi całkiem odmawiały posłuszeństwa. Wlokąc je za sobą, jak niepotrzebny ciężar, stanęła przy zamkniętych drzwiach i… Zawahała się. Jak ją przyjmą? Co im powie na powitanie? Może ciotka uraczy ją wymówkami, jak matka, może swok popatrzy niechętnym wzrokiem i każe iść precz… Wszystko jedno. Będzie co ma być. Już dalej iść nie zdoła, bo i dokąd?

Pies przywiązany opodal przy budzie koło obory, zajazgotał wściekle, jak na obcego, prężąc łańcuch, kiedy Hanka stanęła pod drzwiami. Przez szpary między belkami, z sieni, wionął na nią smakowity zapach gotowanego mięsa. Omal nie zemdlała pod tymi drzwiami, bo poczuła tak potworny głód, że ją aż coś we wnętrzu zakłuło. Resztkami sił podniosła obie ręce i z impetem gruchnęła pięściami w zawarte wierzeje. Usłyszała, że coś zaszurało za drzwiami i zaraz potem ozwał się za nimi tak dobrze znany Hance głos ciotki Weronki:

- Na ktoz ta?

- Nó jooo! Haaanka! – wykrztusiła przeciągle chrypiącym głosem, który jej samej wydał się dziwnym.

Załomotała głucho drewniana zapora, drzwi się otwarły i w ciemnym otworze wejścia zamajaczyła jaśniejsza postać ciotki. Hanka wyzbyta z sił zupełnie, nie miała w sobie nawet tyle mocy, by przestąpić wysoki próg w sieni. Podniosła nogę, ale przenieść ją za próg już nie zdołała i całym ciężarem ciała runęła wprost na stojącą za progiem Weronkę. Próbowała jeszcze w ostatniej chwili złapać rękami za futrynę, ale bezwładne palce nie zdołały utrzymać ciężaru. Kasteliczka zaskoczona zupełnie padającą na nią dziewczynę, ledwo zdołała ją utrzymać przed upadkiem, nie wiedząc co jej jest.

- Bój sie Boga dzieucho! Na cós to s tobom?

Ujęła pod pachy bezwładną, lecącą jej z rąk Hankę, próbując wnieść do środka półprzytomną, ale nie zdołała przejść przez zagraconą sień.

- Stary! Na pódze pomós! – zawołała na męża. Ten, słysząc jakąś szamotaninę w sieni, wychodził właśnie dowiedzieć się, co to za rumor.

- Na cós to ta? Ktoz to taki? – pytał w pośpiechu, nie wiadomo kogo. Przyskoczył jednak, pomagając żonie uporać się z bezwładną postacią.

- Nady Hanka Jagnescyna! Cosi sie dzieuse stało, bo ani trunie! A przeca sama tu musiała prziś, bo nika nikogo więcyl nima…

Oboje klucząc pomiędzy rozstawionymi w sieni cebrami, kubłami i szaflami napełnionymi mięsiwem, wnieśli wreszcie jakoś bezwładną dziewczynę do piekarni i usadzili na ławie, opierając plecami o ścianę przy piecu, bo nawet siedzieć o własnych siłach nie wydoliła. Teraz dopiero, przy świetle kaganka przyjrzeli się jej uważniej nieco.

- Par ze stary! Nady cało mokrzusinko, jagby jom kto we wodzie wykoćkoł. Nady ani desca nima… Cós to do tego?

Hanka siedziała bez ruchu, z zamkniętymi oczyma, dysząc ciężko, jak po nadmiernym wysiłku. Spuchnięta teraz, poprzecinana czerwonymi pręgami twarz, pokaleczone ręce i nogi, zmierzwione włosy, wprawiły Kastelików w osłupienie. Przyglądali się Hance z wzrastającym przerażeniem, nie wiedząc, co o tym wszystkim sądzić, a domysły podsuwały im najgorsze przypuszczenia. Dopiero po dłuższej chwili Weronka, widząc, że nieszczęsne dziewczę mruży opuchnięte oczy przed światłem, próbowała ją zagadnąć:

- Na skóndze idzies? Kaześ była? Któz cie tak zbił?

Na żadne pytanie nie było odpowiedzi. Dziewczyna, gnana jakąś nadludzką siłą, kiedy doszła do tej spokojnej, cichej chałupy i życzliwych ludzi, którym ufała bezgranicznie, utraciła całkowicie władzę nad sobą. Stała się bezwolną, nieczułą na nic. Jeszcze tam, na drodze, tliły się w niej instynktownie iskierki podświadomości, i one to kazały jej tu przyjść, a teraz całkiem ją opuściły. Nie była zdolna uczynić jakiegokolwiek ruchu, ani odpowiadać na pytania. Jedno, na co się zdobyła, to serdeczny, nieutulony płacz. Długo wstrząsało nią głębokie łkanie, a gardło miała, jakby połknęła kasztana wraz ze skorupą, nie pozwalające wydobyć z siebie głosu. W przebłyskach podświadomości pojmowała, że ciotka wypytuje ją o coś, ale nie mogła zdobyć się na odpowiedź.

Nie mogąc się doczekać odpowiedzi Weronka, dała jej spokój. Zachodziła jeno to z jednej, to z drugiej strony, z uwagą przyglądając się zmaltretowanej. Nie wiedziała jak postąpić, by się wreszcie czegoś dowiedzieć, a ciekawość paliła ją ogniem. Myśli nasuwały jej przeróżne przypuszczenia, spodziewała się najgorszego.

Maciej stał w milczeniu na boku, przyglądając się Hance ze ściśniętym sercem, bo lubił niezmiernie zawsze uśmiechniętą, wesołą dziewczynę. Chłonął teraz wzrokiem ten niesamowity widok znękanej postaci, nie mogąc zdobyć się na słowo.

Weronka zniecierpliwiona coraz bardziej widząc, że Hanka nieco się uspokoiła, przystąpiła do nowych nagabywań.

- Kaz som wasi? Jagneska, Michoł? Wiedzom, co ci sie stało?

Przeciągłe pojękiwanie było znów odpowiedzią. Nowy wybuch płaczu zatamował Hance odpowiedź, która cisnęła się jej na usta. Dopiero po dłuższej chwili otarła z policzków płynące łzy, uspokojona nieco. Zapuchniętymi oczyma spojrzała z obawą raz na ciotkę, to znów na swoka.

- Taaatuś mie zbii…li! – odpowiedziała wreszcie zająkliwie, drgającym jeszcze od płaczu głosem. Niespokojny oddech wstrząsał jej piersią.

- Nó ło co? Cóześ sparociła? – spytała Weronka utwierdzając się w domysłach jakie jej przyszły do głowy.

Maciej stał nadal przy Hance, patrząc na płaczącą z niemym politowaniem. Nieopisany żal ściskał jego serce, bo była mu zawsze bliska, niemal jak własne dziecko, którego nie doczekał, ale nie wiedział, jak jej pomóc. Kiedy spostrzegł jej rzucony ukradkiem, zastraszony wzrok, odszedł do przerwanej roboty przy rąbaniu płatów mięsa, pozostawiając obie swoim zwierzeniom. Ciotka usiadła na ławie tuż przy Hance. Przyjrzała się baczniej siostrzenicy, lustrując całą jej postać, ale nie dostrzegła nic niepokojącego.

- Na ło cós cie tak zeproł tyn kujon? – szepnęła, przysuwając się bliżej.

Hanka siedziała chwilę nieporuszona ze spuszczonym wzrokiem, nie wiedząc jak ciotce przedstawić całą sprawę. Unikała jej badawczego wzroku. Ta, chcąc odwrócić uwagę męża, odezwała się głośniej:

- Stary! A ciupojze do resty to miysisko, bo jus poźno, a do putnie hyj ta łodróbkó lo Jagneski i spyrki kąscek. Przido sie im.

Gdy Maciej jął się ponownie swojej roboty, Weronka znów zaczęła wypytywać Hankę.

- Sie mi zdo, żeś sie wagowała swoka, co mi mos rzyc. Tera godoj po porządku. Swok zauganiany, nie swysy. Abo poć haw do kómory.

Wstała z ławy, podając rękę dziewczęciu, ale łatwiej było powiedzieć, niż wykonać. Hanka jeno się poruszyła, ale wstać nie zdołała. Podniosła się nieco na chwiejnych nogach i opadła z powrotem na ławę. Maciej kątem oka przyglądał się tym usiłowaniom, wreszcie mruknął niezadowolony:

- Kaz jom kces kludzić, kie ledwie dycho! Siećcie hawok, mnie ta ani ziombi, ani grzeje, co ta pomiyndzy sobom łosprawiocie – powiedział obojętnie.

Ciotka pozostawiła więc Hankę na swoim miejscu i usiadła znów tuż przy niej, by lepiej słyszeć, co dziewczę zechciało jej opowiedzieć. Zerwała się jednak po chwili chwytając Hankę za rękę.

- Raj Boski! Nadyś ty pewnie ło głodzie! Jadłaś co w chałpie?

Dziewczę jeno głową potrząsnęło przecząc.

- Toś bez to tako słabo. Pockoj! Chnet ci co kany…- nie dokończyła Weronka, w pośpiechu krzątając się w przygotowaniu jakiejś strawy. Po chwilce postawiła przed Hanką na stoliku kęs gotowanego mięsa i pajdę chleba. Dziewczęciu na ten widok aż dech zaparło w piersiach, bo po prawdzie od poprzedniego dnia nic prawie w ustach nie miała, prócz kąska Rejninego kołacza. Zdawała się oczami pochłaniać ten ciotczyny dar. Z trudem jednak radziła sobie przy jedzeniu, bo każdy ruch ręką wzmagał piekący ból w całym ciele. Weronka z niepokojem patrzała na zmizerowane dziewczątko, a mnogie domysły mąciły jej w głowie, o co też Michał tak okropnie Hankę zbił. Musiało to być nie byleco, że tak się zapamiętał, choć u niego złość przed pomyślunkiem zawsze chadzała.

Maciej tymczasem ujął topór w rękę, splunął w garść, żeby mu się stylisko w ręce nie ślizgało i oburącz ciupnął z całej siły w leżący przed nim na pieńku kęs kościstego mięsa. Przerąbywał wielkie płaty na mniejsze kawałki, sposobne do jednego obiadu i wrzucał do stojącego obok koryta. Nie zwracał już uwagi na siedzące kobiety, zajęty swoją robotą. Weronka zaś nie odzywała się ani słowem, pozwalając Hance najeść się do syta. Kiedy ta odsunęła od siebie pustą miskę, ciotka już nie wytrzymała.

- Tera powiadoj, co mi moc rzyc, jyno jus nie wresc, a po cichu. Nie musi swok ło syćim wiedzieć, bo mi sie zdo, zej sie go wagowała.

- Syćko wóm łopowiym krzesno matko, jako na spowiedzi, jyno mi sie źle godo. Gymba mi spuchła jakosi… - mówiła niewyraźnie przez zapuchnięte wargi, wyrzucając z siebie słówka z widocznym wysiłkiem. Dała jej więc spokój Weronka, przyglądając się ponownie jeszcze uważniej całej postaci Hanki. Nadal nic niepokojącego nie dostrzegła, jednak natrętna myśl poczęła wiercić jej w głowie, zapytała więc wprost:

- Moześ sie ta kany s kim splikciła, co sie łojcu nie zwidziało?

Spojrzała na ciotkę z przestrachem, poczuła nagły przypływ ciepła na całym ciele. Zamilkła. Ta wyczekiwała chwilę na odpowiedź, wreszcie rzekła:

- Stydno ci! Nale sie mie nie musis boć! Przeca cie rada móm i swok tes! – nie odzywała się przez chwilę, czy Hanka nie odpowie. Ta westchnęła głęboko drżącym oddechem, patrząc na swoje ręce złożone na kolanach.

- Jasiek Kajderów mie… - wyrzuciła z siebie.

- Co Jasiek? Łoloz cie?

Potrząsnęła głową przecząco.

- Nó to cós sie stało?

- Tak my sie ta jyno ros…

- Echę! Taki buty! To bez tooo! Nie dziwota…

Urwała się rozmowa między nimi, Weronka zerknęła prędko na Macieja, bo ostatnie słowa powiedziała dość głośno, ale ten robił swoje. Nie słyszał, albo udawał że nie słyszy. Ciotka była już teraz pewna najważniejszego, tego co już wprzódy się domyślała. Nie wypytywała więc Hanki o nic więcej. Dziewczę zaś nie nagabywane o odpowiedź siedziało skulone ze strachu i bólu, ukradkiem zerkając do sąsiedniej komory, przez nieco uchylone drzwi, choć teraz w ciemności nic nie można było tam dostrzec.

Od dziecka pamiętała tę komorę, niewielką, zastawioną wielką skrzynią pod ścianą, zaś obok niej stało malowane łóżko. Paradne, z wysoko zaścielonymi pierzynami i poduchami poukładanymi jedna na drugiej, niemal pod samą powałę, bo u ciotki w chałupie we wszystkich izbach, a nawet w piekarni były prawdziwe powały z heblowanych desek. Nie tak, jak w innych chałupach, gdzie człek patrząc w górę, widział jeno okopcony, gonciany dach.

Na łóżku stojącym w komorze nikt nie sypiał. W piekarni stało drugie, skromniejsze, na którym ciotka ze swokiem sypiali i to im wystarczało.

Pod oknem, w którym powstawiane były najprawdziwsze szyby, przez które można było wyraźnie zobaczyć cały świat, stała krótka ława z oparciem, na której swok w wolnym czasie, szczególnie w niedzielę lubił siadać i patrzeć przez okno, przez które pół wsi było widać. Często też coś ciekawego wypatrzył.

W wielgachnej skrzyni ciotka przechowywała „świontalną” przyodziewę: Spódnice, lajbiki, bluzki, zapaski, jakle i przeróżny inny przyodziewek, jaki jeno w święto ubierała. Wewnątrz skrzyni była mała przegródka, zwana półskrzynkiem, gdzie były szkaplerze, kupowane na różnych odpustach, korale, kościane grzebienie i iglice do upinania warkoczy na głowie, żeby się nie rozplątywały. Komora była niewielka, więc te kilka sprzętów zapełniało prawie całe jej wnętrze, jeno przez środek było wąskie przejście. Miło tu jednak było i przytulnie.

„Kieby w nasej chałpecce taki kóntecek był… - marzyła nieraz Hanka. – pierzina na łósku cyskom łoblecóno… I zogłówki taki rube, jagby ik kto naduchoł, a lekućki, kieby piórecka. Nie to, co u nos… Jyno kłóncok i stary kozuk po dziadku, co sie jus downo wylynił i dziurawy posiekany… Na ziymi dyliny, nie glina, noga sie nie łomsknie, łoćby sie i wodom chlusło.”

Porównywało teraz dziewczę zazdrośnie zasobną ciotczyną chałupę z nędzną, starą komornicką chałupą, w której im przyszło żyć.

- Nimiyj lankoru do łojca! – przerwała ciotka Hanczyne dumanie. Ta poruszyła się niespokojnie i znów drgająca broda zdradzała, że na płacz jej się zbiera. Ciotka ciągnęła dalej:

- Łojcowie po to som, coby ik posuchać. Kozdy kce dobrze lo swoigo. Pono Poniezusek pedzioł, coby łojców sanować, łoćby wiekcia słómy nie wortali, bo inacy twoi dziecka cie sanować nie bydom. Boc se to!

- Jo tes tatusia nie winujo. Jyno…cy mie… cy mie zaro tak musieli zeprać? – skarżyła się załamanym głosem. Ciotka zapędzona w kozi róg pytaniem Hanki, zmieniła rozmowę:

- Na Jasiek co na to? Bydzie sie s tobom zynił?

Hanka zaprzeczyła ruchem głowy.

- Nó widzis! Uciechy kwilecka, a biydy fura!

Dziewczynę strach ogarnął. Ciotka pewnie teraz każe jej iść precz, za to, czego się dopuściła. Spojrzała w stronę swoka, jakby stamtąd spodziewała się otuchy i ratunku. Łzy żalu znów napłynęły jej do oczu i przeszkadzały w dalszej rozmowie. Przeniosła wzrok na ciotkę, która mówiąc patrzyła w szparę między dylinami podłogi, jakby stamtąd czerpała mądrości, jakimi ją teraz karmiła. Siedziały dłuższą chwilę w milczeniu, Hanka z wzrastającą obawą, ale Weronka spokojnie podjęła na nowo rozmowę, jakby dostrzegła obawy dziewczęcia:

- Nic ześ piyrwy nie godała. Wagowałaś sie pedzieć przi swokowi! Miarkujo! Nic sie nie trop. Swok cie rod mo, jesce twoimu łojcowi wyśpiywo. Nale tes to hącwot jakisi s tego Jaśka, ze sie zynić nie kce s takom dzieuchom. Niemotworz!

- Prowda! Krzesno matko! – ujęła rękę ciotki całując ją gorąco.

Weronka rozczulona zachowaniem się Hanki, udobruchała się całkowicie. Z uśmiechem spojrzała na dziewczynę, przytulając ją do siebie.

- Tera mi mozes syćko łopedzieć, jako i co…

-Prowda ! – powtórzyło dziewczę i zaczęła z cicha o Jaśku, o kochaniu na miedzy pomiędzy żytami i że to tylko jeden raz było. Opowiedziała też o karbowym, że chciał ją za synową, ale teraz z tego nic.

- Stary Cyrnol ci to pedzioł? Przi ludziak? – zdziwiła się Weronka.

- Echę! Jesce ze dwa razy poftorzoł!

- Nó wiycie?

Weronce w głowie nie mogła się pomieścić wieść, że taki panocek ze dworu chciałby Hankę za niewiastę dla swojego jedynaka. Ta zaś ciągnęła dalej swoją opowieść nie zważając, że ciotka jeno jednym uchem słucha jej gadaniny.

- Ledwie my z mamusiom s pola przisły łod słabości, nó i z głodu. Tatuś chnet ze Ślymiynia ze swokiym przijachali, mamusia mu ta cosi sepli, kie mie w chałpie nie było, nó i…kiek sie wróciła, tatuś mie chyc… i porwozym po plecak i ka popadło. Kciałak sie wydrzić, wrescałak w niebogłosy, bo straśnie bolało, nalek nie poradziła. Dopiyrz kie mie cosi niewiela popuścili, jo hyc i w ty tropy do dźwiyrzi, nale mie jesce kopli, jazek na pogródce prasła przed chałpom. Swysałak jesce, jak sie darli, cobyk sie im na łocy nie pokazowała. Prziseł potym ku mnie Jyndruś, kcioł, cobyk sie wróciła, nale… jo niy. Posłak do wiyrbiny i kciałak sie… utopić.

Weronka zadumana nad niespodziewaną wieścią o karbowym, siedziała dalej. Dopiero zwierzenia Hanki o chęci utopienia poruszyło ją do żywego.

- Boze kochany! Biydulko ty moja! Coś ty wyciyrpiała przez tego kujona! Porwozym powiados cie bił? Cy by prątka z wiyrbiny, abo i poska łod portek nie stykło? Jako to downi łojcowie robili. Zaro porwós, jagby to bydlącko było, nie cłek!

Hanka rozrzewniona słowami ciotki na nowo wybuchnęła płaczem z trwającego bólu i nad swoją dolą i nad dobrocią ciotki Weronki, a nawet nad ojcem, który bez pomiarkowania karał za najdrobniejsze przewinienie. Wtuliła głowę w pierś chrzestnej matki łkając rzewnie. Weronka obejmowała jej skołataną głowę i pocieszała, jak tylko mogła.

- Wiym, ze ci nie letko! Nale jus nie krzic, nie banuj, bo to nic nie pomoze. Tyn pierzijski głyc… Nale… Co ta jego winować! W chałpie stary Kajder rzóndzi, a un jyno bogocy uwazuje. Mój Maciej tes był bogoc, jesce nie taki jak Kajder. Jedyn był! A u nik w chałpie ludzi, jak grzibów w losku. Maciej cołki półrolek mioł lo siebie i jesce kąscek, a łozynił sie se mnom, łoć nie musioł. Z jennom kieckom mie wzion, bok jyno to miała i drógo bez wieś, jako i twoja matka.

Zamilkła na chwilę rozmyślając, co by tu jeszcze powiedzieć.

- Przi wasym łojcu tes wom niepądź! Do syćkigo wartki, a pomiarkowanio nijakigo. Piyrwy by kamynia ło co uprosił, jako jego. Jagneska zaś, to miękocina. Jyno krziceć umiy. Nale… Co sie ji ta dziwować…

- Mamusia mie tes nieros bieleś cym przekornasili, to wiekciym, to trockiym łod spodnice, to trzoskom… jyno nie zaś tak…- wtrąciła Hanka.

- Kie cie łociec s chałpy wygnoł, jako powiados, to u nas łostanies, a jo se ś nim pogodom! – wstała z ławy, pociągając dziewczynę za rękę.

- Mozes wstać? Seblyc ty łachy haj w kómorze. Zaro ci w saflicku wody dóm, cobyś sie umyła, bo wyglódos, jak nie Boski stworzyni!

Z wielkim trudem, przy pomocy ciotki Hanka przeszła do przyległej komórki, gdzie za chwilę Weronka przyniosła jej cebrzyk ciepłej wody Widząc, że dziewczę stoi nadal jak ją pozostawiła, obruszyła się nieco:

- Seblykoj sie wartko! Mnie sie stydać nie musis, bok cie łod malućka piastowała a swok nie widzi, bo do sopy poseł. Myj sie i lygoj w piekarni, boś jak s krziza sjynto! Do resty tu ćma – dodała jeszcze Hance otuchy.

Przy nikłym blasku światła docierającym z piekarni przez szparę niedomkniętych drzwi próbowała klęknąć na poranionych kolanach, sycząc z bólu. Ciepła woda, w której zanurzyła ręce, wzmogła jeszcze piekący ból. Nie bacząc jednak na to, jak potrafiła, zmyła z siebie zaschłe strużki krwi i błota, po czym wytarła się podaną jej pacześną szmatą. Ciotka zaś tymczasem po omacku wyciągnęła ze skrzyni swoje ubranie, by się Hanka mogła jako tako przyodziać. Musiała jej przy tym Weronka pomagać, bo każdy ruch ręką sprawiał jej dotkliwy ból w całym ciele. Wyszły potem obydwie z komory i Hanka przybrana w ciotczyną bluzkę i szeroką spódnicę, wyglądała na dorosłą kobietę.

- Haw se bydzies lygać! – pokazała jej zaścielone łóżko stojące w piekarni. Zaraz ją też przymusiła do leżenia, choć dziewczyna wzbraniała się jeszcze. Uległa jednak, bo zmęczona była nieznośnie.

Skoro tylko Hanka zasnęła, Weronka narzuciła na siebie chustę, wyszukała wrzucone pod łóżkiem kierpce i wsunęła na nogi. Maciej, ledwo co wróciwszy z obory, przyglądał się tym jej przygotowaniom, wreszcie spytał:

- Kaz sie bieres, tera po nocy?

- Do Jagneski! Spytać sie Michała, co to za tryjonty wyprawio! Chnet by dzieusysko skantrził ze światu!

- Nika nie pódzies! Łostoń w chałpie! Tera ik bydzies budzić? Do resty… tyś wartko, Michoł tes w gorki wodzie kómpany, jesce sie pobijecie, abo co… Łochódniecie łoba to se pogodocie, nie tera!

- Usiadła Weronka na ławie, stropiona nieco słowami Macieja. Po namyśle uznała, że chłop dobrze radzi. „Michoł rychtyk narwany, jesce mu co s przyka powiym, gruk zrobi, abo jesce co gorsego… Lepsi niy…” Zdjęła chustkę i schowała ją z powrotem do skrzyni. Jednak złość na szwagra trapiła ją, nie dając spokoju. Do głowy cisnęły się najokropniejsze wyzwiska, jakich by niewątpliwie nie żałowała powiedzieć przy pierwszym spotkaniu z Michałem. Dobrze jednak, że roztropny Maciej powstrzymał ją od tego kroku. Gdy się już nieco uspokoiła, dalej nurtowała ją myśl, jak tak można bić swoje własne dziecko, choćby i zasłużenie. „Prątek z wiyrbiny, w nojgorsym razie posek łod portek, jako to zawdy łojcowie robiom. Nie porwós! Jagby to zwiyrz był nie cłek…” – powtarzała w myśli.

Weronka swoich dzieci nie doczekała, to też wiele kłopotów związanych z ich wychowaniem, było dla niej sprawami obcymi, niepojętymi. Jej się wszystko wydawało proste i łatwe. Tymczasem bywało różnie.

Znała jednak i popędliwą naturę Michała Talika, swojego szwagra. Upartą, by zawsze postawić na swoim i nieskorą wybaczać win komukolwiek.

Sporo po północy położyli się wreszcie spać oboje z Maciejem na łóżku w komorze. Stos poduszek niepotrzebnych do spania, złożyła teraz na skrzyni. „Kasi by to tera trzeja wtrynić, co by nie zawodzało” pomyślała nie wiedząc, co z tą stertą teraz począć. Długo sen nie imał się jednak Weronki, pomimo zmęczenia. Maciej już dawno chrapał odwrócony do ściany, okryty pierzyną po samą szyję, bo jesienny chłód nawet tu w komorze dawał się we znaki, a ona obok niego przewracała się z boku na bok, nie mogąc zasnąć. Po głowie buszowały jej przeróżne myśli, pomieszane z coraz wzrastającą złością na Michała. Podniosła się z łóżka i klękając przeżegnała się, odmawiając zapomniany wieczorny pacierz. Dopiero nad ranem, równo z pianiem pierwszych kogutów, zasnęła wreszcie na chwilę, by nieco odpocząć po trudach wczorajszego dnia.

Wczesnym rankiem, jeszcze mrok jesienny ogarniał świat, Hanka otwarła zdziwione oczy. Półsenna jeszcze, za nic nie mogła sobie przypomnieć gdzie jest. Macała ręką obok siebie, nie wyczuwając leżącego przy niej Jędrusia. Nie rozumiała, czemu śpi w jakimś łóżku, a nie na słomie w sąsieku, w dodatku przykryta pierzyną, a nie starym kożuchem. Powolutku, wraz ze wstającym świtem powracały jej przykre wspomnienia wczorajszego dnia. Po chwili i ciotka zjawiła się w piekarni, zawiązując sobie z tyłu troki ubranej zapaski. Zaraz też rozdmuchała wczorajsze ognisko na palenisku pieca, zapaliła kaganek rozjaśniający migotliwym światełkiem mroczne jeszcze wnętrze. Spojrzała też na leżącą w łóżku dziewczynę, a widząc że ta już nie śpi próbując z jękiem podnieść się z pościeli, przygwoździła ją do łóżka ciepłymi słowami:

- Lez se jesce! Nie wstowoj!

Kojąco podziałały na dziewczynę te ciotczyne serdeczne słowa, bo istotnie, wstać byłoby jej niezmiernie trudno. Podniosła głowę, dostrzegając siedzącego pod oknem swoka, zadumanego nad czymś, oczekującego na przygotowywane przez Weronkę śniadanie.

- Swoku! – odezwała się do niego drżącym głosem – Nie godojcie ta nic tatusiowi, co by sie nie tropili.

Stary popatrzył na dziewczątko skulone pod pierzyną i uśmiechnął się, mrugając do niej figlarnie.

- Nic sie nie bój! – pocieszył ją tkliwie.

Zabrał się potem do jedzenia, które mu Weronka postawiła na stole, bo jesienny poranny świt bielił już powolutku jasne ściany piekarni, wciskając się przez oszklone okno do wewnątrz. A im, wraz z Michałem trzeba było jechać do lasu pod Łysinę po drzewo, które przewozili na piłę do Sobka, do przetarcia na deski i bale. Te znowu później ładowali na wóz, by przewieźć do Ślemienia.

Po śniadaniu wstał ocierając gębę z resztek jedzenia wierzchem dłoni, przeciągnął się, aż kości w stawach zatrzeszczały i ruszył ku drzwiom.

- Nie zaboc ta tej putnie zawiyź Jagnesce! – przypomniała mu gospodyni.

Schylił się przy drzwiach, podniósł z wysiłkiem naczynie, stękając przy tym, bo pełne mięsiwa ciężkie było. Nogą popchnął drzwi otwierając je na oścież i pochwaliwszy Boga na odchodnym, wyszedł na podwórze, zamykając je za sobą.

- S Panym Bogiym… - zdążyły mu jeszcze obydwie odpowiedzieć.

Ciotka po chwili wyszła do obory obrządzać bydło i Hanka została sama ze swoimi smutnymi myślami jakie teraz, jak rój natrętnych much opadły ją nagle, przywodząc przed oczyma wczorajsze wydarzenia. Leżąc w wygodnym łóżku przypomniała sobie chwile, kiedy to chciała się utopić. Leżałaby teraz w tamtym bajorku Łękawki, w zimnej wodzie… Dreszcz nią wstrząsnął, jakby o śmierć się otarła. Ze zgrozą odpędziła te ponure myśli, starając się zająć czymś weselszym. I znów zaświtało jej wspomnienie Jaśka Kajdera. Jego odmowa ożenku zadrą stanęła w jej głowie, ale mimo to, jaśniej już spojrzała na świat. Ciepła, przytulna pościel, jasne ściany piekarni, wyraźnie już teraz widoczne w promieniach wschodzącego słońca złagodziły jej ponure myśli.

„To cós takigo, ze nimóm chłopa jak inkse. – pomyślała z otuchą w sercu. – Nie piyrsok przeca i nie łostatnio. Ksionc ta pewnikiym pobrewerzi, łokrzci, jako bydzie uwazowoł i tela. A potym… Hm… Jako bydzie, to bydzie. Syćkimu nie uradzi. Moze ludziska pomogom, Może swok… ciotka…Nie wygnali mie przeca, łoć mogli! Moze we dworze… Syćko jenno. Zol mi mamusie, sama tera bydzie musieć w chałpie syćko robić. Jyndruś niewiela pomoze, a jesce z Jasiym łostuda. Po co mie tes s chałpy tatuś wygnali?”

Takie myśli błądziły teraz Hance po głowie i ani nie przypuszczała, że ojciec już dawno pożałował swojego postępku, ale w swoich myślach jeno. Gdyby zaś zjawiła się teraz w chałupie, wygnał by ją po raz drugi, by postawić na swoim. Taką przedziwną naturę miał Michał Talik.

Dziewczynie jednak wracała powoli chęć do życia. To ciotce zawdzięczała, że mimo rozpaczy, potrafiła wpoić w niej otuchę i nadzieję, rozpędzając ponure myśli. Teraz i świat wydał jej się lepszym, pogodniejszym, nawet ojciec nie wydawał się już takim złym. Gdyby rzekł słowo, na skrzydłach wracała by do swojej chałupy. Zbił, bo zbił. Miał do tego prawo. Któryż ojciec przepuściłby córce przewinę? Żaden. „Nie musioł mie ta tak porwozym prać, jak zwiyrza” – myślała z goryczą, oglądając zmaltretowane ręce i nogi, na których teraz dopiero widniały sine pręgi. Wiedziała jednak, że do chałupy nie wróci, a jeżeli, to nieprędko. Odwróciła się do ściany i zasnęła znowu. Śniło jej się, że ojciec przyszedł po nią… Z powrozem w ręce. Postąpił ku niej z uśmiechem i pokazując powróz rzekł: „Widzis! Prziniózek ci tyn porwózek, cobyś go miywała zawdy przi siebie. Przido ci sie, kie ci sie tyn mały ulągnie. Bydzies se go na porwósku kludzić kole siebie.” Rozwijał przy tym pętle powroza. Zbudziła się przerażona i zlana potem z przejęcia.

Maciej z Michałem tego dnia w ogóle o Hance nie rozmawiali. Kastelikowi zaś cały dzień gęba się nie zamykała, jak rzadko. Za to Michał chodził ponury, jak gradowa chmura, zgoła się nie odzywając. Maciej, nie mając towarzysza do rozmowy, to gwizdał, to do konia zagadywał, do szwagra też odezwał się raz i drugi, ale gdy ten zbywał go milczeniem, dał mu spokój. Milczek mruczał pod nosem coś niezrozumiale, ale nie odzywał się słowem, jakby mowę stracił. Nie zauważał nawet dobrego humoru towarzysza, tak był zajęty swoimi własnymi myślami. Nie starał się więc Maciej rozchmurzać szwagra widząc, że to na nic by się zdało, sam zaś nie tracił wesołego nastroju. Czekał, aż Michałowi minie chandra, ale się nie doczekał. Talik do końca dnia chodził milczący i zły, ani słowem nie darząc rozochoconego szwagra. Nie umiał się przełamać, jak to zwykle z nim bywało.

Wieczorem, kiedy wrócili do domu i Maciej zsiadł z wozu przy Talikowej chałupie, by zabrać stamtąd pozostawioną rano putnię, powiedział do Jagneski stojącej przed chałupą, jakby na kogoś czekała:

- Śturchnij ta Michała, coby gymbom rusył, bo mu łozór ganc skołcywioł. Caluśki dziyj ani mru… mru… Łoniymioł! Cy co?

Jagneska też nic nie powiedziała, pospiesznie zwróciła się do drzwi i weszła do chałupy. Kastelik był pewien, że przyczyną takiego zachowania obojga Talików jest Hanka. Nie chciał jednak narzucać się z wyjaśnieniami, a może też i chciał ich ukarać, za tak okrutne potraktowanie dziewczyny. Pozdrowił jeno Boga na odjezdnym, śmignął batem i pojechał w swoją stronę.

Trwało tak kilka dni. Wreszcie żal ogarnął Macieja, patrzącego co dzień na zgryzoty szwagra, który widocznie męczył się, nie mogąc przełamać swojej natury i nawyku, by nie rozmawiać o swoich troskach. Usiedli obaj na ściętym drzewie chcąc się nieco posilić, bo zgłodniali przy ciężkiej pracy załadunku wozu, który stał już gotowy do drogi. Konie dojadały zadanego im obroku. Michał jednak nie wytrzymał. Wstał, pozostawiając na pniaku niedokończone jedzenie i począł chodzić w kółko, mrucząc niezrozumiale. Zezłościło to Macieja.

- Cós tak chodzis, jak Marek po piekle? Pewnieś skróś Hanki taki niemrawy!

W Talika jakby piorun trzasnął, słysząc te słowa. Stanąl wyprostowany naprzeciw siedzącego szwagra, popatrzył, jakby go pierwszy raz zobaczył, całkowicie zaskoczony pytaniem. Ale nawet i teraz nie puścił pary z ust. Po chwili schylił się jednak, usiadł na drzewie, podparł głowę, jak człowiek ciężko zmęczony.

- Nie trop sie jus tela! Hanka je u nas! Cięsko zachorzała po tej bitce, coś ji nie folgowoł! - powiedział Maciej dość obojętnie. Talik jeno jęknął. Podniósł nieco głowę, popatrzył przenikliwym wzrokiem na szwagra i znów przygasł. Po dłuższej chwili dopiero odezwał się z wyrzutem:

- Nimógeś mi to jus piyrwy pedzieć?

- Na cyś sie mie pytoł? Moze cie mo prziś przeprosić, za to, ześ jom mało nie łobarasył?

Michał porwał się z siedzenia.

- Niek mi sie na łocy nie pokazuje pierzijsko włóka, bo jagek łociec, zatłukó jak psa!!! – wrzasnął zawzięcie rozjątrzony.

- Niy, to niy! Nóm Hanka nie zawodzo. Moze u nas łostać, pokiel jyno bydzie kciała. Nik ji nie wyzynie. A ulągnie sie co, bydymy z Weronkom plekać, ki nóm Pónbók nasyk poskompił. Dzieucha sie jesce wydo, bo piykno i robotno, łocia tera do nicego. Ganc do nicego! Kuwikać bydzie jesce jakisi cos…

- Ło tym tes jus wiys? – spytał Michał nieśmiało, zgorszony.

- Hanka syćko Weronce łopedziała.

- Niestyda! – burknął przyszły dziadek.

- Michoł! Nady una nie piyrso i nie łostatnio! Zawdy sie przitryfiało, ze ktorosi nasła, cego nie sukała. Z downa tak bywało i nie za nos sie łodmiyni. Mógbyś rod być, ze dziadkiym łostanies… Jo by… Jo by… - nie dokończył Kastelik.

Teraz Maciej czegoś zmarkotniał, zamyślił się patrząc rzewnie przed siebie. Dopiero po dłuższej chwili dokończył:

- Jo by pod powoł skokoł, kieby sie to mnie przitrefiło. Nie doł Pómbócek…

Michał milczał uparcie i już się tego dnia nie odezwał. Targała nim złość na Hankę, na siebie samego i na cały świat. Nieskory do zwierzeń dusił w sobie i gniew i resztki obaw, jakie go także trapiły, ulegającemu swojej dziwaczej naturze, która nim nieświadomie powodowała.

Taką to osobliwą naturę miał Talik. Teraz, gdy się już wszystkiego dowiedział o córce, że bezpieczna i nic jej nie grozi, zamiast uspokojenia, złość na nowo nim targała. Nie mógł sam z sobą się uporać i pokonać tego dziwactwa, z czego i on sam nie bardzo zdawał sobie sprawę. Najczęściej też w takich chwilach machał na wszystko ręką i nadal było po staremu.

Wieczorem, po przyjeździe do chałupy, zwracając się do Jagneski, powiedział dość obojętnie:

- Hanka u Werónki u Kastelika siedzi!

- Rajboski!!! – krzyknęła Talicka z ożywieniem. – Tam posła? Mógeś pedzieć Maciejowi, co by przisła do chałpy, bo ani rus syćkimu uradzić!

- Ani mi sie śni!!! – wrzasnął popędliwie. – Posła i fertyk!!!.

Zanilkła Jagneska ze strachu, bo dostrzegła w jego oczach złe iskierki, nie wróżące nic dobrego. Jeno wargi poczęły się jej trzepotać z żalu i bezsilnej złości, której nie śmiała przed Michałem okazać, bo z nim żartów nie było. Jak się na coś uparł, to jakby siekierą odciął. Nie było sposobu, by go odwieść od postanowienia, choćby to szkodę przynieść mogło. Nie ustąpił nigdy. Więcej też już pomiędzy nimi mowy o Hance nie było. Jagneska jeno powzięła postanowienie, że sposobną chwilą wpadnie do siostry, by się z Hanką rozmówić, choć to takie proste nie było. Cały dzień robota na pańskim, wieczorami zaś nie wiadomo, do czego ręce przyłożyć i tak w kółko. Czekała więc cierpliwie niedzieli z nadzieją, że Michał pójdzie gdzieś „na chałpy”, czyli do sąsiadów na pogwarki, co mu się zdarzało dość często w dni świąteczne, a nie chciała, by się dowiedział o jej zamiarach. Nie opłaciłoby się jej.

Przez najbliższe trzy dni przed niedzielą Jagneska żyła jak w gorączce. Przemyśliwała jeno, jakby tu wyrwać się z chałupy bez wiedzy chłopa. Jak na złość, w niedzielę mszy w tutejszym kościele nie było, bo ksiądz z Rychwałdu tylko raz na miesiąc był obowiązany takową tutaj odprawić, a i z tym różnie bywało. Michał z rana, też musiał widno lewą nogą z pościeli wstać, bo mu wszystko bez przerwy zawadzało. Ledwo się podniósł i wciągnął portki na siebie, choć ziąb był na dworze, w rozchełstanej koszuli wyszedł przed chałupę. Po chwili już słychać było tuż za ścianą w oborze jego grzmiący głos, jak na coś klął w żywy kamień. Ale po dłuższym czasie, gdy wrócił do chałupy, spokojnym już był, nie robił o nic awantury, co Jagneska uznała za znak, że sam sobie był winien, że coś było nie tak, jak być powinno. Usiadł też zaraz na drewnianym zydlu przy małym stoliku, zbitym z prostych desek na krzyżowych nogach, zaś gospodyni pospiesznie postawiła przed nim glinianą miskę z kluskami, prażonymi z żytniej mąki.

- Poć Jyndruś do śniodanio! – przywołała chłopca zabawiającego małego Jasia, leżącego w kołysce, do wspólnej miski, wokół której zasiedli teraz wszyscy troje. Hanki jeno brakło. Jagneska schyliła raptownie głowę by ukryć smutek na twarzy, przywołany nagłym wspomnieniem o niej. Jędruś zaś gmerał drewnianą łyżką w misce, snadź nie bardzo smakowały mu prażuchy zalane jałowym żurem.

- Nie ćiućkoj, jyno zrij, jak Pón Bók przikazuje! – warknął ojciec.

Chłopiec posłusznie brał teraz na łyżkę, co popadło by go nie drażnić, starając się jednak brać jak najmniej, udając, że je. Wkrótce odszedł od miski – głodny. Oboje rodzice dojedli reszty, Michał otarł gębę utytłaną żurem, wstał, ujął nos między palce, siąknął, aż mu w nosie zagrało, strzepnął ręką na podłogę i palce otarł o portki. Podreptał jeszcze chwilę po piekarni i wreszcie usiadł przy oknie, gapiąc się w nie, choć przez błony pęcherza nic nie można było ujrzeć na dworze. Oparł wreszcie plecy o okopconą ścianę wyłożył bose nogi na podsunięty zydel, prostując obolałe nieco gnaty i zadumał się nad czymś. Jagneska zaś siedziała, jak na węglach. Strapienie strapieniem, ale przecież przegadać jeden do drugiego powinien. Zaś od tego mruka trzeba by kupić każde słowo. Zamiast więc z Michałem, gaworzyła, to z Jędrusiem, to do małego Jasia przegadywała, a jeno przemyśliwała, jakby tu chłopa z chałupy wyprawić na dłuższy czas, bo ten w ogóle nie miał widno zamiaru pójść gdziekolwiek.

Tak dotrwali do obiadu. Dzięki Maciejowej darowiźnie, mogli sobie pozwolić na obfitszy niż zazwyczaj posiłek, co widocznie i Michałowi chumor poprawiło. Kiedy jednak po obiedzie ten znów sadowił się przy oknie, Jagneska nie wytrzymała.

- Seł byś ka na chałpy pyscysko przewietrzić, kie ci we swoi godka w niepądź!

Widno potrzebny był mu taki słowny szturchaniec, bo ruszył się zaraz, wdział kapotę i czapkę na głowę i wyszedł bez słowa. Przed chałupą stanął na chwilę, namyślając się, w którą stronę ma pójść i wreszcie ruszył przed siebie.

- Dejze pozór, kał łociec poseł – ponagliła Jędrusia matka, a ten ochoczo wypadł na dwór. Wrócił po chwili mówiąc, że ojciec poszedł chyba do Staszka Gibasowego, bo ku jego chałupie się kierował. Ze Staszkiem przyjaźnili się od dawna, jeszcze za kawalerskich czasów. Gdy się spotkali, wspominali stare, dobre czasy, przywodząc z pamięci te same zdarzenia, po raz nie wiadomo który. Nierozłącznymi kamratami byli dawniej i niejedną bitkę mieli za soba. Wiadomym było, że gdy się spotkają, nieprędko się rozejdą, bo opowieściom nie było końca:

- Bocys Michoł! Jageś tego podciepa s Pewle sturził, to sie na polu naloz, łocia dźwiyrze zaparte były?

- Kie to ta było? Dzisiok ani połówki tej sieły, jako downi!

- Ale była bitka ftyncos! Pewlanów pięcik było, a nos jyno trzok, bo Józof Haciok ku nom prziskocył. Porwoł ławeckó, co kole ściany była, jak niom drzisnył, to sie na poły łoscepała. Zaros sie plac kole nos zrobił, sytcy w pole, ktory jyno na ziym nie prasnył.

- Dobrze Stasek, coś tyn siekoc mioł za poskiym, bo by nóm byli może i przigrzmocili!

- Jaze po ścianak krew sikała! Musieli ik furmanio na Pewel łodwlyc, bo zodyn na swoik kulasak iś nie wyzdolił!

- Fajne casy były! Tera sie jus chłopocyska tak nie bijajom. Jedyn drugigo śturchnie, casym bez łep grzmotnie jakim łoryzym i kóniec.

- Zbabieli chłopcy tera – zadumał się Michał wspominając: - Byłek kiesi na muzyce w karcmie. Prziseł jakisi zwac, powiado do jennego, co na ławie siedzioł: „Pąk sie bo mi zawodzos”. Tamtyn ani trunył. Pąknął sie i nic. A tyn se siod, jak pon. Za nasyk casów taki chachor do kosycka by swoi gnaty zbiyroł. Nó nie prowde godóm?

Takie pogadanki Staszek z Michałem wiedli całymi godzinami. Raczyli się przy tym wzajemnie pochwałami, rzeczywistymi i tymi zmyślonymi, bo i takich nie brakowało w opowieściach. Przechwalali się także swoimi wyczynami, pod niebo podnosząc wzajemne zasługi, przez co każdy z nich w swoich oczach wyrastał na niepospolitego śmiałka, co nie zawsze było prawdą.

Miała więc Jagneska dość czasu, by odwiedzić Hankę i wrócić z powrotem, by się chłop o tym nie dowiedział. Zakrzątnęła się więc żwawo, zarzuciła chajtkę na ramiona, zawinęła w nią Jasia i nie opowiadając się Jędrusiowi dokąd się wybiera, przykazała mu jeno wygnać krowę, by się napasła, skoro jeszcze mrozu nie ma.

Zanim przeszła z dzieckiem na ręku po chybotliwej kładce na drugi brzeg Łękawki, i skierowała się ku drodze, usłyszała za sobą tupot bosych, dziecięcych nóg. Nie potrzebowała oglądać się za siebie, bo oto u swojego boku dostrzegła Jędrusia, podążającego za nią.

- Kaz pierzijski raku lecis za mnom? Kozałak ci krówsko wygnać!

- Jesce wcas! Idziecie do ciotki? Mamo! Ku Hance?

Odwróciła się ku chłopcu, grożąc palcem:

- Co byś śpiku łojcu nie pedzioł, ka my byli!

Zamilkł chłopak, ale teraz śmielej już kroczył obok matki, która niosąc na rękach dzieciątko, pospieszała jednak żwawo, by wrócić do chałupy, nim się Staszek z Michałem rozejdą. Całą drogą przemyśliwała, jakby tu przekonać chłopa, by pozwolił Hance wrócić do chałupy. „Biydne dzieusysko – ubolewała w zadumie – bydzie sie ji ta cło za nami, bo przeca s nami naucóno. Nale… Do łojca tes lankor bydzie mieć, za telowne grzmocyni. Mók ta łoto rypnyć poskiym, a nie zaro porwozym, jak zwiyrza. Selma s tego Michała”. – podrzuciła nieco ciążące jej opatulone dziecko, oglądając się za Jędrusiem, jakby od niego spodziewała się pomocy.

„Móg by ta jela tela zelzyć, co by i mnie lzy w chałpie było – ciągnęła dalej Jagneska przerwane myśli – bo jus syćkimu uradzić nie idzie i dzywcącko tes by sie nie ląckało po niepilik progak. Werónka se przeca sama poradzi, bo ik jyno dwok. A jo zonnej wyręki. Syćko sama… Jak kołek”.

Ponure myśli nie odstępowały jej ani na chwilę, snując się uporczywie po skołatanej głowie. A wszystkiemu winien on… Michał. „Uparty mruk, jak cap. Nie popuści, łoćby go nozym kroł”.

Dziecko niesione na rękach ciążyło jej coraz bardziej, róg chustki podwinięty końcem do swojego boku, wysuwał się coraz częściej i za każdym razem Jagneska starała się go podwinąć na nowo, by dzieciak nie wypadł z rąk, ale niezdarnie jej to szło. Drogi z pod Starego Dworu do zagrody Kastelików pod Komanią Górą był spory kawałek. Jędruś też co chwilę truchtem podbiegał za matką, nie mogąc dotrzymać jej kroku.

- Mamo! A cymus sie Hanka nie wraco do chałpy? Zachorzała, cy co? – przerwał matce rozmyślania Jędruś.

Jagneska zajęta swoimi myślami, nie zaraz odpowiedziała chłopcu na pytanie, zastanawiająć się też, jak mu sprawę przedstawić, ale chłopak nie czekał.

- Ło cós jom tatuś tak łokropnie zbili? Przeca nic nie sparociła, bo byk wiedzioł, bo jo syćko wiym! – pochwalił się.

- Ki syćko wiys, to cós sie mie pytos? - zbyła chłopca ze złością w głosie zadowolona zarazem, że udało jej się wyłgać od kłopotliwej odpowiedzi, bo po prawdzie nie wiedziała, jak mu rzecz całą wyjaśnić. Na wszelki wypadek odwróciła uwagę Jędrusia mówiąc:

- Popor sie! Nady my jus haw kole swokowej chałpy. Wartko my prziśli!

Po raz pierwszy Jagneska Talicka z obawą podchodziła ku tak dobrze sobie znanej chałupie Kastelików nie wiedząc, co tam zastanie i co ją tam spotka. Jak przywitają ją Weronka i Hanka, w jakim stanie ujrzy dziewczę, bo przecież Michał mówił, że coś słabuje Postali chwilę przed wejściem, bo nie mogła się zdecydować, by drzwi otworzyć. Dopiero Jędruś zdziwiony zwlekaniem matki pchnął wierzeje, aż zawiasy zaskrzypiały i weszli do sieni. Powolutku teraz otwierała drugie drzwi prowadzące do piekarni, ciekawie zerkając przez szparę do wnętrza. Weszła do środka, Jędruś wsunął się za nią. Już od progu dostrzegła Hankę leżącą w pościeli. Nagle coś się w niej zerwało, bo targnął nią niepohamowany gniew. Wszystko, co sobie układała w myślach po drodze, wyleciało jej teraz z głowy. O użalaniu się nad nieszczęsną dziewczyną i nad tym, że tak nieludzko ją ojciec potraktował. Zobaczyła ją wylegującą się spokojnie w białej pościeli, podczas gdy ona w chałupie jak w ukropie, poradzić sobie nie może. Jedną robotę zrobi, trzy inne na nią czekają. Do tego jeszcze Michał, ciągle z czegoś niezadowolony oklętus, i mały Jaś, bez przerwy kwilący, bo nie ma komu się nim zająć, a ta leży sobie wygodnie jak jaka panicka. Zebrało się w niej gwałtownie tyle żalu tyle goryczy i udręki, tyle hamowanej złości z obawy przed chłopem, że teraz nie była w stanie zapanować nad tym wszystkim. Jak wściekła, przypadła do leżącej, złapała ją za włosy i poczęła tłuc głową o poduszkę:

- Ty lyniu! Tuś sie przisła wylygować? Matcysko sie męcy w chałpie, a una haw! Panióntko bydzie udować! Niemotworz!

Drzwi do komory otwarły się gwałtownie i wypadła z nich Weronka, wystraszona rumorem w piekarni. Widząc co się dzieje, przyskoczyła do siostry, odpychając ją od łóżka.

- Jagneska!!! Cós guptoku robis? Jesceście ji ta mało natukli? Przisłaś poprawić?

Oderwała rękę Jagneski od Hanczynej głowy. Nie trudno jej to przyszło, bo Talicka trzymając chłopca na jednej ręce, niezbyt wprawnie radziła sobie drugą. Weronka rozgniewana nie na żarty, wyzywała teraz siostrę jak nigdy dotąd, nie mogąc opanować złości. Mały Jaś wystraszony zajściem rozwrzeszczał się na cały głos. Harmider powstał nie do opisania. Jagneska trzęsąca się cała usiadła na ławie, tuląc malca do siebie.

- Uśśśśś! Uśśśśśś! – próbowała ukoić łkanie dzieciaka nie słuchając, co jej Weronka kładła do uszu.

- Ty zorazo! Myślałak, ze przinojmni ty mos kapkó rozumu we łbie, ale widać sytcyście tam w tej chałpie pogwaryjowali. Jus cie tyn kujon na swoi kopyto przeunacył. Jak sie Boga nie bois i nie stydzis? Dzieusysko ledwie sie powziyno, bo kie tu przisła, zdowało sie, ućknie. Tako była zmołatano.

Jagneska siedziała strwożona na ławie, ale i zawstydzona teraz swoim wybuchem niewczesnego gniewu. Starając się pokryć upokorzenie poświęcała całą uwagę dziecku. Hanka odwróciła głowę do ściany i szlochając wtuliła głowę do poduszki. Niezmierny żal ściskał jej serce. Kiedy w otwartych drzwiach zobaczyła matkę, ogarnęła ją niewypowiedziana radość. Za nic nie posłuchałaby przykazu ciotki, że ma leżeć w łóżku, zanim nie wydobrzeje, pojąc ją przy tym co chwilę jakimiś wywarami z ziół, okładała szmatami bolące miejsca, które teraz nabrały żółtej barwy i wyglądały okropnie. Jedynie spuchlizny na twarzy i rękach ustąpiły. Przez chwilę Hance zaświtała myśł, że matka przyszła po nią, a ojciec się zgodził na jej powrót. To wprawiło ją w radosny nastrój, że gotowa była wyskoczyć z łóżka na jej powitanie. Nie zdążyła przed gniewnym atakiem matki. Tym większe było teraz jej rozgoryczenie i żal, a także zaskoczenie, niespodziewanym gniewem matki, która bez słowa poczęła nią poniewierać.

Jędruś też teraz nie stanął w jej obronie uznając, że tak widno musi być. Matka niejednokrotnie obdzielała ich szturchańcami za byle co, ale krzywdy nie pozwoliłaby im zrobić nigdy. Nie to co ojciec, karzący zawsze bez umiarkowania, za byle przewinienie.

Weronka nie przestawała wyliczać przewin całej rodzinie Talików.

- Co wy se myślicie, wy łobie zoraze? Ty i tyn twój łobieś. Wściekłe psiska wóm chować, nie dziecka, bo ani krzty sumiynio nimocie. I cós to takigo, ze sie Hance przitrefiło? Świat sie nie swalił. Bydzie, co bydzie! Wólo Bosko. Michoł pedzioł moimu, ze Hanki przeskocki nie kce widzieć. Niy, to niy! Łostanie u nas, jaze sie ji co ulągnie…- spojrzała nagle na Jędrusia z obawą, żeby coś niestosownego nie powiedzieć, bo chłopak patrzył na jej wargi, chcąc się dowiedzieć, co też ciotka ma na myśli.

- Krziwdy u nas mieć nie bydzie! Zol mi cie, naleście sami tego nawarzili! – dodała już pojednawczo, bo żal jej serce ścisnął nad niedolą biednej Jagneski.

Talicka siedząca teraz sztywna jak kołek, wolałaby się pod ziemię zapaść ze wstydu, niż siedzieć tutaj i wysłuchiwać przykrych przytyków siostry, a potrafiła ocenić, że ta prawdę mówi. Nie wiedziała też co powiedzieć, bo po prawdzie, nie było czym usprawiedliwić postępku Michała, a i ona sama czuła się współwinną, ze nie stanęła w obronie krzywdzonego dziewczęcia. Chłopczyk marudził też niespokojnie, próbowała mu wetknąć do buzi szmaciany wacek, z zawiniętym w środku kawałkiem słodkawgo kwaczka. Ręce jej się trzęsły z przejęcia, że nie mogła sobie dać rady.

- Przi ciebie jom tak zeproł? – spytała już spokojniej Weronka.

Zapytana skinęła jedynie głową twierdząco.

- I tyś matka? Zwoliłaś na to i niceś nie pocęła?

- Cy go nie znos? Zawziynty, jak god! Za nic nie popuści. Łoćby go na kąsecki pociupoł, jesce wiyrgoł bydzie!

- Drewnaś kole pieca nimiała, bez łep grzmotnyć?

- Dostałoby sie nom łobudwom!

- A tak jyno Hanka łogryzła!

Zamilkły na chwilę obydwie, rozmyślając sprawę każda po swojemu. Jagneska uznawała prawdę siostry, ale cóż ona biedna, sama mogła na to poradzić. Nie próbowała nawet się usprawiedliwiać, bo czuła, że to na nic. Hanka zaś chlipała do poduszki, nie wtrącając się do rozmowy.

- Mój stary do zwady nieskory. Nale… Jo se obiecała, ze wom łoboma wyśpiywom. Jus chnet tydziyj dzieusysko tu lezy. Zajrzałaś tu aby? A tera przisłaś s tryjontami, jagby sie Pómbók wiy, co stało!

- Wiys, jako jes! Kieby sie była Hanka nie smykała, nie byłoby tego syćkigo – nieśmiało broniła się Jagneska.

- Cy una piyrso?

- Kozdy robi, jako mu pasuje!

- Rychtyk prowda! Jakoście zrobili, tak mocie! A Hanki nie tykoj, kieście jom s chałpy wygnali!

Jagneska aż podniosła się z siedzenia, pełna świętego oburzenia:

- Cós ty mos do moi dzieuchy? Nie wtykoj palca, ka cie nie prosom! – krzyknęła rozjątrzona. – Biero dzieuchó do chałpy i zbyte!

- Michałaś sie spytała, cy zwoli?

Hanka wyręczyła matkę w odpowiedzi:

- Mozecie se mamo iś, bo jo s wami nie pudem!

- Jako powiados? Ze nie pońdzies? Nó! Nady jo cie ta prosić nie bydo, jyno łojca pośló s korbacym…

- Niegze tu przidzie! To sie mu jesce więcyl dostanie, niźli ciebie! Wartko sie wracoł bydzie – zadrwiła Weronka.

Jagneska stropiona umilkła widząc, że sama zapędziła się w kozi róg. Nie wiedziała jak postąpić, by naprawić niezręczność. Złość ją brała na samą siebie, że i z siostrą nieopatrznie się poróżniła, która przecież zawsze dobrze jej życzyła. Nic tu nie osiągnęła, pozostało jej jedynie odejść stąd jak najprędzej.

- Póć Jędruś! Nimómy haw co robić! – wstała z ławki, pociągając chłopca za rękę.

- Nik wos przeca nie wyganio – łagodziła sprawę Weronka.

Nieszczęsna kobieta do reszty zbita z tropu, nie wiedząc co robić, usiadła z powrotem na ławie, oszołomiona zupełnie. Bała się nawet zaczynać jakąkolwiek rozmowę, by znów nie palnąć głupstwa. Targały nią na przemian to złość, to żal i jakaś niepewność i strach przed czymś nieznanym. Wreszcie podparła głowę na ręce, osłaniając oczy i znieruchomiała, jakby wstydziła się swojego zachowania. Z pomiędzy rozchylonych palców dłoni pociekły rzęsiste łzy. Dostrzegła je Weronka i nagle odpłynęła od niej wszelka złość i pretensje, żal się jej zrobiło nieszczęsnej siostry. Urwała napoczęte już słowo, podeszła do niej i objęła czule szczuplutką postać Jagneski, przytulając do siebie.

- Nó! Jus nie krzic! Jo nie ze złości… Jyno… Hanki mi tes zol. Dzieucha mało co nie ućkła, bo mglała s pocątku.

Talicka podniosła nagle głowę, patrząc na siostrę zapłakanym wzrokiem.

- Cy mie ji nie zol? Myślałak, ze jus bydzie mój kóniec, kiek patrzała, jak jom bił. Tak go prosiła biydulka… Nie pomogło. Kieby nie Jyndruś… Nie wiym, co by było…

- Na cós Jyndruś?

- Skocył do łojca ze zadku, wydar mu porwós i… Michoł zgupioł. Kopnył jom jyno jesce we dźwiyrzak, jaze prasła sobom przed chałpom.

Ciotka Weronka z uznaniem popatrzyła teraz na smyka tulącego się do matki.

- Śmiało se pocon! Widno nojmondrzejsy w tej chałpie. Na Michoł nic na to?

- Zagierził sie jyno, nale nie prasnył!

Hanka nie zdawała sobie sprawy dotychczas, że to Jędruś ochronił ją przed dalszym biciem. Nie rozumiała wówczas nic z paplaniny chłopca, leżąc zmaltretowana przed chałupą. To też z wdzięcznością spojrzała teraz na niego, nic nie mówiąc.

Rozsierdzone kobiety uspokajały się z wolna, nawet Hanka podniosła się na łokciu, innym wzrokiem spoglądając na stroskaną matkę. Wstała z łóżka, podeszła objęła ją za szyję, przepraszając. Już zapomniała przykrości, jaką ta sprawiła jej na powitanie. Powoli poczęły prawić sobie wzajemnie uprzejmości i kiedy wreszcie Jagneska całkiem udobruchana zabierała się do wyjścia, zapanowała między nimi całkowita zgoda. Pożegnały się więc serdecznie, niepomne gniewów, zaś matka obiecała, że będzie się starać przekonać chłopa, by pozwolił Hance wrócić do chałupy.

Jeszcze parę dni ciotka trzymała chorą w łóżku, by całkiem przyszła do zdrowia, choć młoda, zdrowa dziewczyna, zaprawiona do biedy i niewygód twardego chłopskiego życia, prędko odzyskiwała siły. Ciotka umyślnie nie pozwalała jej wstawać, bo Hanka już rwała się do jakiejś roboty. Nie przywykła do leniuchowania, chciała ciotkę wyręczyć w jakiej takiej robocie, bo ta ustawicznie powtarzała:

- Lez ze se ta jesce Hanuś, jaze ganc wydobrzejes. Jesce sie narobis w zyciu doś. Mnie sie zaś trzeja przyś ku starymu Walkowi u Miulca, bo cosi słabuje, zajrzeć, co ta ś nim, bo ponosi jus jyno w jednó strónó dycho. Chnet bydó nazot, bo trzeja gowiydź odbywać. – powiedziała Weronka do Hanki na drugi dzień po odwiedzinach matki.

- Walnie roków jus musi mieć Walek – zainteresowała się dziewczyna. – Downok go nie widziała.

- Łójskigo roku, kie jesce krzepciejsy był, powiadoł moimu starymu, ze se kasi kole sto roków rachuje. Nale… Bogać tam. Ka by tela mioł? Bartek Krzusiów, nó wiys! Góndy s Pasternika chłop. Znos go przeca. Jyno ktorysi rok mo miyni, a jesce krzepki, ze hej! Ponosi łośmidziesiont śtyry mo dopiyrz. To ka ta jesce do stówki!

Po tej rozmowie Weronka ubrała chustkę na głowę, wiążąc ją końcami pod brodą. Na ramiona zarzuciła barani kożuszek, „serdockiem” zwany, spod łóżka wyciągnęła stare kierpce, wsuwając w nie opatulone wełnianymi pończochami stopy i wyszła z chałupy.

Miulce mieszkali niedaleko, w trzecim obejściu, ale już na sąsiednim półrolku. Niezbyt zasobna, choć liczna była ta rodzina. Stary Walek ośmioro miał dzieci ze swoją nieboszczką, która go kilkanaście lat temu odumarła. Już po niespełna roku ożenił się po raz drugi, co mu ludzie w oczy wytykali, że żałoba po nieboszcze ma trwać rok i sześć niedziel. Tych kilku niedziel nie mogli mu sąsiedzi wybaczyć sądząc, że jakoweś nieszczęście na rodzinę spaść musi, za pogwałcenie tego obyczaju. Z drugą połowicą spłodził jeszcze troje potomstwa, choć już był posunięty w latach. Z ósemki po nieboszcze, troje zmarło jeszcze w dziecięctwie, ale pozostała piątka siedziała na ojcowiźnie, z utęsknieniem czekając, skoro stary przeniesie się na tamten świat, by podzielić po nim schedę bez swarów i kłótni o każdy spłacheć jałowej ziemi. Trzej najstarsi bracia, każdy już żonaty, mieszkali wraz z ojcem w jednej, mocno już nadwerężonej zębem czasu chałupie, pamiętającej pradziadków. Naprawić czegokolwiek też nie było komu, bo przy każdej robocie najpierw dochodziło do sprzeczek i kłótni, kto to ma zrobić i jak. Każdy chciał wyręczyć się drugim, byle samemu jak najmniej się przykładać. Cały kierdel dzieciaków z tych trzech rodzin, w różnym wieku, sprawiał nieustannie taki harmider, że uszy puchły.

Na dodatek trójka najmłodszego Walkowego potomstwa, niedorostki jeszcze, na razie pod opieką matki, która też ostrzyła sobie zęby na Walkowy majątek, również nie próżnowały.

Weronka Kasteliczka wchodząc do Miulców, już od progu dojrzała leżącego bezwładnie w barłogu starego Walka, któremu już widno niewiele trzeba było, bo dogorywał. Za życia, niewielkiego wzrostu, teraz jeszcze wychudła postać jakby się skurczyła, że wyglądał na chłopca, gdyby nie siwa głowa i głębokie bruzdy zmarszczek na twarzy. Półprzymknięte powieki podnosiły się co chwilę wolniuśko, odsłaniając wyblakłe, niewidzące już oczy, błądzące bezradnie po okopconych ścianach izby i znów opadały w dół.

Spora gromadka czupurnej dziatwy czyniła piekielny hałas, drąc się i szarpiąc pomiędzy sobą, zupełnie nie zwracała uwagi na umierającego starca. Nikt ich też nie uspokajał, choć przy łóżku starego zebrała się cała rodzina. Widocznie przywykli do tego jazgotu. Żona Walka, dość krzeka jeszcze baba, trzej bracia, najstarsi synowie starego: Jonek, Szymon i Kuba, a także dwie córki, każda ze swoim chłopem, poprzysiadali każdy gdzie kto mógł, jedni na ławie pod oknem, inni na trójnogich zydlach i wreszcie na barłogu umierającego. Nie rozmawiali w ogóle ze sobą, skłóceni od lat. Czekali niecierpliwie na ostatnie tchnienie Walka, by uszczknąć każdy dla siebie jak najwięcej z ojcowskiej schedy. Wilkiem też patrzyli jeden na drugiego. Matka i córki pochlipywały nieco, bardziej z obowiązku, niż rzeczywistego żalu.

Stary Walek majątku nie podzielił, bo bał się skrzywdzić któregokolwiek z dzieci. Zaś żeby obdzielić wszystkich, musiałby mieć w trójnasób tego, co miał. Stąd też pazerność i zawiść pomiędzy oczekującymi nie była niczym niezwykłym.

Najstarszy z synów, Jonek, trzymał w ręku ogarek zapalonej gromnicy, przekładając go co chwilę z ręki do ręki, bo ten niewielki szczątek świecy zaczynał go w palce parzyć. Zniecierpliwiony zerkał co chwilę na twarz ojca, czy ten otworzy jeszcze oczy, czy już nie. Walkowi widno niespieszno było na tamten świat, bo kiedy patrzącym nań wydawało się, że już ostatnie tchnienie wydał umierający, zmęczone powieki jeszcze się rozchylały, jakby chciały zapamiętać na zawsze tę chudobę i zwaśnioną rodzinę, jaka go otaczała. Jonek zeźlony już na dobre, kiedy go kapiący ze świecy wosk poparzył w rękę, warknął:

- Łociec! Jabo tak, jabo siak! Umiyrojcie, jabo łozyjcie, bo grómnica pozycano, sfrócić trzeja!

- Nie odezwał się już stary, jeno oczy czegoś mu zwilgotniały odrobinę, może żal mu było odchodzić z tego parszywego świata. Duch jednak krzepko się trzymał tej wątłej, ziemskiej powłoki, a gromnica coraz dotkliwiej parzyła Jonkowe ręce. Postawił ją wreszcie na glinianym garnku, odwróconym dnem do góry. Jeszcze przez chwilę chybotliwy płomyk zamigotał w powietrzu, zadymił i zgasł. Równocześnie Walek jeszcze raz otwarł z wysiłkiem oczy, jeszcze raz głębiej poruszyła się zapadła pierś, zadrgały lekko powieki, próbując ostatni raz odsłonić oczy, ale opadły ciężko, nie zdoławszy się podnieść i Walkowe oczy zamknęły się na zawsze. Znieruchomiało wątłe ciało starego, oddając ducha Przedwiecznemu.

- Nó! Nareście! – z wyrzutem powiedział Jonek i dodał: - A grómnico debli wziyni…

Uklękli teraz wszyscy wraz z Weronką przy łóżku zmarłego, modląc się żarliwie o spokój duszy staruszka. Tylko na moment ta śmierć pojednała zwaśnionych przy wspólnej modlitwie. Jeszcze nie dokończono rozpoczętej „Zdrowaśki”, a klęczący już musieli się usunąć, bo Jonek wraz ze szwagrem przywołanym do pomocy i bratem Szymkiem zawijali umarłego w płócienną płachtę, by wynieść go do stodoły. Tam położyli ciało na wozie na gołej desce, „co by sie wypościło” i po chwili wrócili z powrotem do chałupy.

- Mogliście go ta dobrze płaktom łomotać, co by sie kociska nie śleciały – zwróciła im uwagę wdowa.

- Łokutali my go, jak nie przimierzajonc bachora powojnikiym w kolybce.

- Jaki truchlisko trzeja bydzie u Mikuska łobśtelować. Dobrze, cok jesce corka w sopie nie zglebuździł, bo sie descyska przidały.

Weronka zbierała się do odejścia, bo nie było już tu co robić.

- Moze byś przisła wiecór śpiywać! – poprosiła wdowa.

- Jyno sie przi chałpie łodguzdrom – obiecała odchodząc Kasteliczka.

Wieczorem do zmarłego, już o zmroku przybył także poproszony przez rodzinnego posłańca, tutejszy kantor, by kobietom i rodzinie zgromadzonym w chałupie przewodzić w odśpiewywaniu żałobnych pieśni, jakie obowiązkowo odprawiano w domu żałoby przez wszystkie wieczory, aż do dnia pogrzebu.

Stary Bartek Brydziak, tęgie chłopisko, skoro jeno próg przekroczył, pozdrowił grzecznie zgromadzonych w izbie zacierając zmarznięte dłonie i chuchając w nie dla rozgrzewki. Przecierał oczy, nosem siąkał, a po grdyce się podrapywał, dając do zrozumienia gospodarzom, że już na wstępie coś mu się należy.

- Ka ta do zimy jesce, a ziomb, jak grzysi!

Nikt na to nie odpowiedział, więc przybysz wprost się upomniał niedomyślnym gospodarzom:

- Zezdało by sie cosi na kuraś!

Jonek przymuszony przymówką otworzył niskie drzwi do sąsiedniej komory, coś tam pogmerał w ciemnościach i wyszedł po chwili, niosąc flaszkę okowity. Poczęstował gościa kusztyczkiem wódki, a temu zaraz pojaśniały wyblakłe oczy, gdy przechylił głowę, wlewając do gardła palący płyn. Drugą ręką przytrzymywał baranicę na głowie. Gospodarz pospieszył z nalaniem drugiego i ten momentalnie zniknął w przepastnej gardzieli kantora. Jeszcze się obejrzał, zali trzeciego mu nie naleją, ale łakomy Jonek przezornie nie spieszył się z dalszym częstowaniem. Schowal gorzałkę do komory. Usiadł więc Bartek na ławie między oczekującymi babami, chrząknął raz i drugi strojąc swój głos, po czym ostrożnie otworzył grubą księgę przyniesioną ze sobą. Domownicy i sąsiedzi otoczyli kantora wokoło, siadając na czym kto mógł.

- Mogymy pocynać babulki? – spytał kantor.

- Ychy! Mogymy!

Brydziak wzbudzał podziw, a u niektórych i zazdrość swoją umiejętnością czytania, a ponoć i pisać potrafił, co jeno na dworze u państwa się zdarzało, ale bardzo rzadko. Jeden karbowy, Cyrnal, i może jeszcze dwóch innych. Nikt więcej. Dla prostych ludzi znajomość pisma była niemal magią. Nawet ksiądz, przyjeżdżający tutaj z Rychwałdu, często korzystał z pomocy Brydziaka, gdy nie mógł się porozumieć z kimś tutejszym odnośnie brzmienia jakiegoś nazwiska, które ludzie często przekręcali, by łatwiej je wypowiedzieć.

Teraz kantor przez chwilę przewracał kartki w książce z usmolonymi i pogiętymi rogami od częstego używania i wreszcie zatrzymał się przy jednej stronie i chrapliwym dyszkantem zaintonował, aż pajęczyny pod sufitem zafalowały:

- Jus łodchodzem łod wos na wiecny spocyyyyyneeeek!

Kobiety zawtórowały piskliwie, tonując stopniowo rozchwiane, nieskładne głosy.

- Łostoł lo rodziny smutny upómiiiiineeek! – przepowiadał Bartek dalszą część zwrotki, a kobiety ochoczo podejmowały zaintonowaną melodię.

Przez dłuższą chwilę brzmiały te żałobne pienia, przerywane przepowiadaniem kantora coraz dalszych strof. Po chwili odpoczynku rozpoczęto śpiewanie następnej pieśni, równie posępnej, sławiącej jednak doczesne dokonania zmarłego i nadzieję na odmianę losu w niebiosach, gdzie pracowity Walek niechybnie znajdzie swoje miejsce prędzej, czy później, zależnie od woli Najwyższego. „Przeca Walek był łokropnie fajny chłop”.

Na trzeci dzień odbył się skromny pogrzeb starego Walka Miulca. W prostej trumience, zbitej na prędce przez domorosłego stolarza z byle jak oheblowanych desek skryło się wychudłe ciało nieboszczyka. Jonek zaprzągł konia do wozu, na który włożono trumnę i cały orszak, kilkunastu ludzi ruszył ku kościołowi, towarzysząc Walkowi w jego ostatniej drodze na tym padole. Tuż za wozem postępowała cała rodzina, pozornie pojednana, a za nią sąsiedzi i znajomi, nad którymi górowała wysoka postać kantora Bartka Brydziaka, co chwilę oglądającego się za siebie by sprawdzić, czy wszyscy w należytym porządku idą w kondukcie.

Zaledwie ruszono od chałupy, kantor już zaintonował pieśń, poprzedzaną przepowiadaniem słów poszczególnych strof. Idący za wozem podchwytywali je i tubalnymi głosami, niezbyt wprawnie, ale ochoczo i donośnie, ile tchu w piersiach, każdy z uczestników starał się oddać Walkowi ostatnią przysługę. Pieśń taka zawsze była śpiewana obowiązkowo podczas każdego pogrzebu:

„Miyni sie cielesno ślicno barwa. Bydzie ś ni plugawo śmierci larwa”.

Chór mocnych, choć nieco fałszujących głosów, nad którymi górowały piskliwe trele kobiet, podjął ochoczo słowa ponurych pogrzebowych strof. Echo niosło hen w pola surowy, zgrzebny śpiew żałobnego orszaku. Najgłośniej zaś śpiewali ci, co straszliwie fałszowali melodię, starając się przekrzyczeć wszystkich. Śpiewak, nie zwracając uwagi na te niedoskonałości, zaintonował już inną pieśń, brzmiącą jak przeznaczenie:

„Tyn, co cie za zycio umiłoooowoooł!

Rynce twoi cule, twarz całoooowoooł

Tera z daleka nos zatyyyykoooo

Gymbom sie łobraco, prec ucieeeeko!!!”

Przez cały czas trwania pochodu, nieustannie rozbrzmiewały te pobożne, smutne pieśni, zaledwie skończono jedną, już kantor zapowiadał następną, by jak najlepiej oddać ostatnią przysługę zmarłemu.

Wóz zajechał pod kościelną bramę, czterech wynajętych chłopów zabrało z niego trumnę, wnosząc z powagą do kościoła. Na wcześniej już przygotowanym przez kościelnego katafalku stojącym na środku kościoła, położono teraz trumnę, wokół której stanęli wszyscy uczestniczący w pogrzebie. Księdza nie było, więc kantor, teraz już znacznie spokojniejszym głosem zaczął śpiewać nową pieśn. Po jej skończeniu odmówiono jeszcze żałobne modlitwy za spokój duszy zmarłego i pomyślność dla rodziny. Trwało to jeszcze chwilę, po czym kantor skinął na Jonka i wdowę i ci, a za nimi reszta rodziny podchodzili kolejno, przytykając czoła do boku trumny w miejscu, gdzie spoczywała głowa nieboszczyka. Potem, ci sami chłopi wynieśli trumnę z kościoła i poszli z nią na plac kościelny, gdzie był już wykopany grób dla Walka, z przerzuconymi nad nim dwoma drągami, na których ją teraz położono. Ledwo trumna spoczęła nad mogiłą, kiedy wdowa, a za nią obie Walkowe córki rzuciły się na nią z przeraźliwym szlochem, obejmując rękami tę surową skrzynkę, jak skarb najdroższy. Rozległo się przeraźliwe zawodzenie i przejmujący krzyk:

- Ło mój Waluśku złoty!!! – jęczała wdowa.

- Ło mój tatuleckuuuu!!! – lamentowały Walkowe córki.

Żałosne zawodzenia nie miały końca. Było to uświęconą tradycją na każdym pogrzebie i źle była widziana rodzina, jeśli by się nie podporządkowała temu rytuałowi.

Poodciągali wreszcie mężowie swoje połowice od trumny, najdłużej pozostała sama wdowa, której nie miał kto odwieść, a wydawało się, że pierwsza rzuci się do wykopanego dołu. Musiał ją sam kantor odprowadzić ku swoim, kiedy przebrzmiały już ostatnie pienia nad grobem. Sam też przeżegnał się nabożnie, rzucił grudkę ziemi na trumnę i poszedł sobie. Ludzie też poczęli rozchodzić się powoli każdy w swoją stronę. Grób opustoszał. Zaraz też grabarz, stary Mikusek, będący równocześnie kościelnym, stanął nad grobem, wyszarpnął jeden drąg i trumna z hukiem runęła w dół wykopu. Jednym końcem drążka usiłował posadowić ją na dnie grobu nie dbając, czy trumna rzeczywiście spoczywa wiekiem w górę. Zbyt ciasno wykopany dół nie pozwalał na jakiekolwiek poprawianie. Ujął potem łopatę, splunął w dłonie i począł zasypywać mogiłę.

Rozchodzący się ludzie od razu poczęli między sobą dzielić się tym, co który zauważył:

- Ponosi Jónek był po ksiyndza w Ryfołdzie, nale tyn nie łobiecoł!

- Był, abo niy! Moze jyno tak godo, bo mu zol jakigo grosa ksiyndzu rzucić!

- Dwa skojce i tak sie ksiyndzu patrzom, cy był, cy tes niy!

- Ka by sie ta jegomoś fatygowali ku takimu biydokowi. Kie bogoc nogi wyciógnie, to ta ksiyndza nie brakuje. A casym i dwok.

Weronka z Hanką też były na tym pogrzebie. Nie wypadało przecież nie uczcić sąsiada ostatnią posługą. Dziewczyna zaś, choć ledwie dzień wcześniej wstała z łóżka, uparła się iść i nie było rady wybić jej to z głowy. Poszły więc obie. Przyglądały im się baby i dziwiły, skąd Hanka tutaj na pogrzebie Walka, skoro to ani brat, ani swat dla niej. Nikt też nie wiedział, że dziewczę z konieczności jeno przebywa u ciotki, bo chwalić się tym nie wypadało.