Projekt okładki i stron tytułowych

Bartosz Dobrowolski

Ilustracja na okładce

Shutterstock/Vshivkova

Wydawca

Katarzyna Włodarczyk-Gil

Redaktor merytoryczny

Krystyna Kruczyńska

Redaktor prowadzący

Adam Kowalski

Produkcja

Mariola Grzywacka

Dział reklamy

Agnieszka Borzęcka (agnieszka.borzecka@pwn.com.pl)

Skład wersji elektronicznej na zlecenie Wydawnictwa Naukowego PWN

Anna Jakubowska / Woblink

Książka, którą nabyłeś, jest dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, abyś przestrzegał praw, jakie im przysługują. Jej zawartość możesz udostępnić nieodpłatnie osobom bliskim lub osobiście znanym. Ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz jej fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A kopiując jej część, rób to jedynie na użytek osobisty.

Szanujmy cudzą własność i prawo.

Więcej na www.legalnakultura.pl

Polska Izba Książki

Copyright © by Wydawnictwo Naukowe PWN SA

Warszawa 2017

ISBN 978-83-01-20410-5

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2018 r., (wyd. VII)

Warszawa 2018

Wydawnictwo Naukowe PWN SA

02-460 Warszawa, ul. Gottlieba Daimlera 2

tel. 22 69 54 321, faks 22 69 54 288

infolinia 801 33 33 88

e-mail: pwn@pwn.com.pl; reklama@pwn.pl

www.pwn.pl

WSTĘP I DEFINICJE PODSTAWOWE

Marek Jakóbisiak

Układ odpornościowy zwany jest również układem immunologicznym. Nadaje on kręgowcom zdolność do odróżnienia „swego” od obcego i do odpowiedzi immunologicznej, dzięki której zwalcza infekcje wirusowe, bakteryjne i pierwotniakowe, odrzuca obce przeszczepy tkankowe, a także przeciwstawia się rozwijającym się w jego obrębie pasożytom i nowotworom.

Adiuwant w sensie immunologicznym to substancja wzmagająca odpowiedź na antygeny. Przykładem adiuwantu są związki glinu.

Antygeny są to substancje mające następujące właściwości: a) immunogenność, to znaczy zdolność do wywoływania przeciw sobie swoistej odpowiedzi immunologicznej, b) antygenowość, czyli zdolność do swoistego łączenia się z immunoglobulinami (zarówno wolnymi, jak i stanowiącymi receptory limfocytów B) i receptorami limfocytów T. Antygen mający tylko tę drugą właściwość nazywamy haptenem. Immunogenność zyskuje on dopiero po połączeniu z nośnikiem, którym może być np. cząsteczka białka.

Autoantygeny, czyli antygeny autologiczne, w przeciwieństwie do antygenów obcych, są naturalnymi składnikami organizmu.

Chemokiny to cytokiny oddziałujące chemotaktycznie na różne populacje leukocytów.

Cytokiny to substancje białkowe regulujące aktywację, proliferację, różnicowanie i przemieszczanie się komórek, mogące nawet indukować ich śmierć.

Cząsteczki (antygeny) głównego układu zgodności tkankowej są związane z komórkami i biorą udział w prezentacji antygenów limfocytom T oraz indukują po przeszczepieniu komórek lub tkanek odpowiedź biorcy prowadzącą do odrzucenia przeszczepu. Dlatego nazywa się je również antygenami transplantacyjnymi.

Determinanty antygenowe (epitopy) to fragmenty antygenu, które wiązane są przez przeciwciała lub receptory limfocytów T wiążące antygen. Na jednej cząsteczce antygenu może się znajdować wiele determinant antygenowych.

Immunoglobuliny patrz przeciwciała.

Interleukiny to cytokiny służące komunikowaniu się, wzajemnemu oddziaływaniu i kooperacji między komórkami układu odpornościowego.

Klon komórkowy obejmuje komórki powstałe z jednej komórki w następstwie jej proliferacji.

Komórka docelowa to komórka mająca odpowiedni antygen, która jest obiektem „ataku” swoistych przeciwciał lub komórek cytotoksycznych, albo komórka rozpoznawana przez jakąś substancję czynną.

Komórka efektorowa to komórka wytwarzająca przeciwciała lub wykazująca właściwości pomocnicze, regulatorowe/supresorowe, żerne lub cytotoksyczne.

Leukocyty to krwinki białe, czyli: granulocyty (neutrofile, eozynofile, bazofile), limfocyty, monocyty i plazmocyty.

Limfocyty B różnicują się w komórki uwalniające przeciwciała, warunkując odpowiedź typu humoralnego. Limfocyty B pochodzą u ssaków bezpośrednio ze szpiku.

Limfocyty T dojrzewają w grasicy i warunkują odpowiedź typu komórkowego, a także współdziałają z limfocytami B w odpowiedzi typu humoralnego.

Przeciwciała to glikoproteiny wytwarzane w limfocytach B i plazmocytach, które zdolne są do swoistego łączenia się z antygenem. Pojęcie przeciwciała uważa się za równoznaczne z pojęciem immunoglobuliny.

Swoistość (specyficzność) określa selektywne, czyli wybiórcze łączenie się przeciwciała lub receptora limfocytu T z określonym antygenem.

WYKAZ UŻYWANYCH SKRÓTÓW

Ab (antibody) – przeciwciało

AChR (acetylcholine receptor) – receptor dla acetylocholiny

ACTH (adrenocorticotrophic hormone) – hormon adrenokortykotropowy, kortykotropina

ADA (adenosine deaminase) – deaminaza adenozynowa

ADCC (antibody-dependent cell-mediated cytotoxicity) – cytotoksyczność komórkowa zależna od przeciwciał

ADEPT (antibody-directed enzyme prodrug therapy) – terapia prolekiem nakierowanym przez przeciwciało

AICD (activation-induced cell death) – śmierć komórki w wyniku aktywacji

AID (activation-induced citidine deaminase) – deaminaza cytydyny indukowana przez aktywację

AIDS (acquired immunodeficiency syndrome) – zespół nabytego niedoboru odporności

ALG (anti-lymphocyte globulin) – globulina antylimfocytarna

ALPS (autoimmune lymphoproliferative syndrome) – autoimmunizacyjny zespół limfoproliferacyjny

ANA (antinuclear antibodies) – przeciwciała przeciwjądrowe

APC (antigen presenting cell) – komórka prezentująca antygen

APL (altered peptide ligand) – zmieniony ligand peptydowy

APOBEC (apolipoprotein B mRNA editing enzyme) – enzym redagujący mRNA dla apolipoproteiny B

APRIL (a proliferation inducing ligand) – ligand indukujący proliferację

ARC (AIDS-related complex) – zespół związany z AIDS

ATG (anti-thymocyte globulin) – globulina antytymocytarna

ATL (adult T cell leukemia) – białaczka limfocytarna T ludzi dorosłych

BAFF (B cell activating factor belonging to the TNF family) – czynnik aktywujący limfocyty B należący do rodziny TNF

BALT (bronchus-associated lymphoid tissue) – tkanka limfatyczna związana z oskrzelem

BALU (bronchus-associated lymphoid unit) – skupisko grudek limfatycznych związane z oskrzelem

BCG (franc. bacille Calmette Guérin) – szczepionka przygotowana z żywych atenuowanych prątków Mycobacterium tuberculosis

BCL-2 (B cel lymphoma) – chłoniak z limfocytów B-2 (dotyczy też białka o tej nazwie)

BCR (B-cell receptor) – receptor limfocytów B

BER (base excision reapir) – naprawa przez wycięcie zasady

BiP (binding protein) – białko wiążące

BiTE bispecific T cel engager

BLS (bare lymphocyte syndrome) – zespół nagich limfocytów

BPI (bactericidal/permeability increasing factor) – czynnik bakteriobójczy zwiększający przepuszczalność

BTK (Bruton’s tyrosine kinase) – kinaza tyrozynowa Brutona

BTLA (B and T lymphocyte attenuator) – atenuator (inhibitor) limfocytu B i T

CAML calcium modulator and cyclophilin ligand

CD (cluster of differentiation) – kompleks różnicowania (tym symbolem i odpowiednią cyfrą oznaczone są cząsteczki powierzchniowe komórek, głównie leukocytów)

CDR (complementarity determining region) – region determinujący dopasowanie

CEA (carcino-embryonic antigen) – antygen karcyno-embrionalny

CFA (complete Freund adjuvant) – kompletny adiuwant Freunda

CHO (chinese hamster ovary) – jajnik chomika chińskiego

CIA (collagen-induced arthritis) – doświadczalne kolagenowe zapalenie stawów

CIITA (class II transactivator) – transaktywator MHC klasy II

CLA (cutaneous lymphocyte antigen) – antygen limfocytów zasiedlających skórę

CLIP (class-II-associated invariant chain peptide) – peptyd łańcucha niezmiennego związany z klasą II

CLP (common lymphocyte progenitors) – wspólne komórki progenitorowe limfopoezy

CMC (connective tissue mast cell) – komórka tuczna tkanki łącznej

CMV (cytomegalovirus) – cytomegalowirus, wirus cytomegalii

CNTF (ciliary neurotrophic factor) – rzęskowy czynnik neurotrofowy

Con A (concanavalin A) – konkanawalina A

COX cyclooxigenase

CR (complement receptor) – receptor dla dopełniacza

CREB (cAMP response element-binding protein) – białko wiążące fragment odpowiadający na cAMP

CRH (corticotropin releasing hormone) – hormon uwalniający kortykotropinę, kortykoliberyna

CRISPR/Cas9 clustered regularly interspaced short palindromic repeats/Cas9

CRP (C-reactive protein) – białko C-reaktywne

CsA – cyklosporyna

CSF (colony-stimulating factor) – czynnik stymulujący tworzenie kolonii

CT – kardiotropina

CTCL (cutaneous T cell lymphoma) – chłoniak skóry z limfocytów T

CTL (T cytotoxic lymphocyte) – limfocyt T cytotoksyczny

CTLA-4 (cytotoxic T-lymphocyte-associated antigen-4) – antygen-4 związany z limfocytem T cytotoksycznym

CVF (cobra venom factor) – czynnik jadu kobry

CVID (common variable immunodeficiency) – pospolity zmienny niedobór odporności

DAF (decay-accelerating factor) – czynnik przyspieszający rozkład (konwertaz)

DAG – diacyloglicerol

DAMP (danger associated molecular pattern) – wzorzec molekularny związany z zagrożeniem

DARC (Duffy antigen receptor for chemokines) – Duffy antygen-receptor dla chemokin

DART dual affinity retargergeting

DC (dendritic cell) – komórka dendrytyczna

DC-SIGN (dendritic cell-specific ICAM-3 grabbing nonintegrin) – nieintegryna swoista dla komórek dendrytycznych chwytająca ICAM-3

DD (death domain) – domena śmierci

DEFA defensin α

DEFB defensin β

DETC (dendritic epidermal T cell) – dendrytyczny naskórkowy limfocyt T

DTH (delayed type hypersensitivity) – nadwrażliwość typu późnego

EAE (experimental autoimmune encephalomyelitis) – doświadczalne autoimmunizacyjne zapalenie mózgu i rdzenia

EBV (Epstein–Barr virus) – wirus Epstaina–Barr

ECF-A (eosinophil chemotactic factor of anaphylaxis) – czynnik chemotaktyczny dla eozynofilów

ECP (eosinophil cationic protein) – białko kationowe eozynofilów

EDN (eosinophil-derived neurotoxin) – neurotoksyna eozynofilowa

EGF (epidermal growth factor) – czynnik wzrostu naskórka

ELISA (enzyme-linked immunoabsorbent assay) – test immunoenzymatyczny

ENA-78 (epithelial-derived neutrophil attractant) – pochodzący z komórek nabłonkowych czynnik chemotaktyczny dla eozynofilów

EPO (eosinophil peroxidase) – peroksydaza eozynofilowa

ESL-1 (E selectin ligand-1) – ligand-1 selektyny E

Fab (fragment antigen binding) – fragment wiążący antygen

FADD (Fas-associated death domain) – domena śmierci związana z Fas

FAE (follicle associated epithelium) – nabłonek pokrywający grudki limfatyczne

Fc (fragment crystallizable) – fragment krystalizujący

FcR – receptor dla fragmentu Fc przeciwciała

FcRn (neonatal Fc receptor) – noworodkowy receptor dla fragmentu Fc

FDC (follicular dendritic cell) – grudkowa komórka dendrytyczna

FGF (fibroblast growth factor) – czynnik wzrostu fibroblastów

FMLP – N-formylometionyloleucynofenyloalanina

FR (frame region) – region zrębowy

FRC (fibroblastic reticular cells) – fibroblastyczne komórki siateczkowe

FSH (follicle stimulating hormone) – hormon pobudzający pecherzyki jajnikowe, folitropina

5-FU – 5-fluorouracyl

Fv fragment variable

GAD (glutamic acid decarboxylase) – dekarboksylaza kwasu glutaminowego

GALT (gut-associated lymphoid tissue) – tkanka limfatyczna związana z przewodem pokarmowym

GCP (granulocyte chemotactic protein) – białko chemotaktyczne dla granulocytów

G-CSF (granulocyte colony-stimulating factor) – czynnik stymulujący tworzenie kolonii granulocytów

GD – gangliozyd

GITR (glucocorticoid induced TNF-family receptor) – receptor z rodziny TNF indukowany przez glikokortykoidy

GL – gangliozyd

GH (growth hormone) – hormon wzrostu

GlyCAM-1 (glycosylation-dependent cell adhesion molecule-1) – cząsteczka adhezji komórkowej zależna od glikozylacji

GM-CSF (granulocyte-macrophage colony-stimulating factor) – czynnik stymulujący tworzenie kolonii granulocytów i makrofagów

gp – glikoproteina

GPI – glikozylofosfatydyloinozytol

GRE (glucocorticoid response element) – region odpowiedzi na glikokortykosteroidy

GRO (growth-related oncogene) – onkogen związany ze wzrostem

GS – glikokortykosteroid(y)

GvH (graft versus host) – przeszczep przeciwko gospodarzowi (reakcja)

GvHD (graft versus host disease) – choroba przeszczep przeciw gospodarzowi

GVL (graft versus leukemia) – przeszczep przeciw białaczce

GVT (graft versus tumor) – przeszczep przeciw nowotworowi

HAART (highly active antiretroviral treatment) – wysoce aktywna terapia antyretrowirusowa

HBsAg (hepatitis B virus surface antigen) – antygen powierzchniowy wirusa zapalenia wątroby typu B

HBV (hepatitis B virus) – wirus zapalenia wątroby typu B

HCG (human chorionic gonadotropin) – ludzka gonadotropina kosmówkowa

HCT hematopoietic cell transplantation

HCV (hepatitis C virus) – wirus zapalenia wątroby typu C

HERV (human endogenous retroviruses) – ludzkie endogenne retrowirusy

HEV (high endothelial venule) – żyłka z wysokim śródbłonkiem

HHV (human herpes virus) – ludzki wirus typu „herpes”

HIV (human immunodeficiency virus) – ludzki wirus niedoboru odporności

HLA (human leukocyte antigens) – antygeny ludzkich leukocytów

HMGB1 high mobility group B1

HPA (hypothalamic-pituitary-adrenal axis) – oś podwzgórzowo-przysadkowo-nadnerczowa

HPV (human papilloma virus) – wirus brodawczaka ludzkiego

HRF (histamine-releasing factor) – czynnik(i) uwalniający histaminę

HSP (heat-shock protein) – białko szoku cieplnego

HSV (herpes simplex virus) – wirus opryszczki zwykłej

HTC (homozygous typing cells) – homozygotyczne komórki testujące (typujące)

HTLV (human T-lymphotropic retroviruses) – ludzkie retrowirusy T-limfocytotropowe

ICAM (intercellular adhesion molecule) – cząsteczka adhezji międzykomórkowej

ICE (interleukin 1β-converting enzyme) – enzym przekształcający interleukinę 1β

ICOS (inducible co-stimulator) – kostymulator indukowalny

IDO – dioksygenaza indoloaminy

Ig – immunoglobuliny (przeciwciała)

IgA – przeciwciało klasy IgA

IgD – przeciwciało klasy IgD

IgE – przeciwciało klasy IgE

IgG – przeciwciało klasy IgG

IGF (insulin-like growth factor) – insulinopodobny czynnik wzrostu

IgM – przeciwciało klasy IgM

IFN – interferon

IKK (IκB kinase) – kinaza IκB

IL – interleukina

ILC (innate lyphoid cells) – nieswoiste komórki limfoidalne

INOS – indukowalna syntaza tlenku azotu

IPEX (immunodysregulation, polyendocrinopathy, enteropathy X-linked syndrome) – zespół zaburzenia odporności, poliendokrynopatii i enteropatii sprzężony z chromosomem X

IP-10 (interferon inducible protein) – białko indukowane przez interferon

IP3 – trisfosforan inozytolu

IRA innate response activator B cells

IRF (IFN-gene regulatory factor) – czynnik regulujący gen dla interferonu

IS immune synapse

ISCOM (immunostimulating complex) – kompleks immunostymulujący

ISG (interferon stimulated genes) – geny stymulowane przez interferon

ISGF (interferon-stimulated gene factor) – czynnik genów stymulowanych przez interferon

ISRE (interferon-stimulated response element) – region odpowiedzi stymulowanej przez interferon

ITA – immunoterapia alergenem

ITAM (immunoreceptor tyrosine-based activation motifs) – motywy immunoreceptorowe aktywujące oparte na tyrozynie

ITIM (immunoreceptor tyrosine-based inhibition motifs) – motywy immunoreceptorowe hamujące oparte na tyrozynie

IVIG (intravenous immunoglobulin) – dożylna immunoglobulina

JAM (junctional adhesion molecule) – cząsteczka adhezyjna połączeń

kDa – kilodalton

KGH (keratinocyte growth factor) – czynnik wzrostu keratynocytów

KIR (killer cell inhibitory/immunoglobulin-like receptors) – receptory hamujące zabijanie

KLH (keyhole limpet hemocyanin) – hemocyjanina z mięczaka Megathura crenulata

komórka LAK (lymphokine activated killer) – komórka cytotoksyczna aktywowana limfokiną

komórka NK (natural killer) – naturalna komórka cytotoksyczna, komórka NK

komórka NKT – natural killer T cell

LAD (leukocyte adhesion deficiency) – niedobór adhezji leukocytów

LAG-3 lymphocyte activating gene 3 protein

LAMP (lysosome-associated membrane protein) – białko błonowe związane z lizosomem

LAT (linker for activated T cells) – łącznik dla pobudzonych limfocytów T

LBP (latency binding protein) – region wiążący białko latencji

LBP (LPS binding protein) – białko wiążące LPS

LDL (low-density lipoprotein) – lipoproteina o małej gęstości

LFA (lymphocyte function-associated antigen) – antygen związany z czynnością limfocytów

LGL (large granular lymphocyte) – duży ziarnisty limfocyt

LH (luteinizing hormone) – hormon luteinizujący, lutropina

LIF (leukemia inhibiting factor) – czynnik hamujący białaczkę

limfocyt NKT natural killer T cell

limfocyt Tc – limfocyt T cytotoksyczny

limfocyt Tfh – grudkowy limfocyt T pomocniczy

limfocyt Th (helper) – limfocyt T pomocniczy

limfocyt TIL (tumor-infiltrating lymphocyte) – limfocyt naciekający nowotwór

limfocyt Treg – limfocyt T regulatorowy

limfocyt Ts – limfocyt T supresorowy

LISS (low ionic strength solution) – środowisko o obniżonej sile jonowej

LMP (latent membrane protein) – latentne białko błonowe

LPR (late-phase reaction) – reakcja późna (nadwrażliwości typu I)

LPS – lipopolisacharyd (składnik ścian drobnoustrojów gramujemnych)

LT – leukotrien (np. LTB₄)

LT – limfotoksyna

LTR (long terminal repeat) – powtarzalna sekwencja końcowa

MAC (membrane attack complex) – kompleks atakujący błonę

MAdCAM-1 (mucosal addressin cell adhesion molecule-1) – cząsteczka adhezji komórkowej będąca adresyną błon śluzowych

MAIT mucosa-associated invariant T cells

MALT (mucosa-associated lymphoid tissue) – tkanka limfatyczna związana z błonami śluzowymi

MAPK (mitogen-activated protein kinase) – kinaza białkowa aktywowana przez mitogen

MARCO (macrophage receptor with collagenous structure) – receptor makrofagów o strukturze kolagenu

MASP (MBL-associated serine protease) – proteaza serynowa związana z MBL

MBL (mannose binding lectin) – lektyna (białko) wiążąca mannozę

MBP (major basic protein) – główne białko zasadowe

MBP (myelin basic protein) – zasadowe białko mieliny

MC (mast cell) – komórka tuczna

MCAF (monocyte chemotactic and activating factor) – monocytarny czynnik chemotaktyczny i aktywujący

MCP (membrane cofactor protein) – błonowy kofaktor białkowy

MCP-1 (monocyte chemoattractant protein-1) – białko chemotaktyczne dla monocytów

M-CSF (macrophage colony-stimulating factor) – czynnik stymulujący tworzenie kolonii makrofagów

MCT – komórka tuczna tryptazododatnia

MCTC – komórka tuczna tryptazododatnia i chymazododatnia

MDP (muramyl dipeptide) – dipeptyd muramylowy (N-acetylomuramylo-L-alanylo-D-izoglutamina)

MDSC (myeloid-derived suppressor cells) – mieloidalne komórki supresorowe

MECL (multicatalytic endopeptidase complex-like) – podobny do komleksu endopeptydazy wielokatalitycznej

MGF (mast cell growth factor) – czynnik wzrostu komórek tucznych

MHC (major histocompatibility complex) – główny układ zgodności tkankowej

MIF (macrophage migration inhibitory factor) – czynnik zahamowania migracji makrofagów

MIG (monokine induced by γ-interferon) – monokina indukowana przez interferon γ

MIP (macrophage inflammatory protein) – białko zapalne makrofagów

MLC (mixed lymphocyte culture) – mieszana hodowla limfocytów

MMC (mucosal mast cell) – komórka tuczna błon śluzowych

MMR (mismatch repair) – naprawa niesparowanych zasad

MR1 MHC-related protein

MSH (melanocyte-stimulating hormone) – hormon pobudzający melanocyty (melanotropina)

MUC1 mucin 1

NALT (nasopharyx/nose associated lymphoid tissue) – tkanka limfatyczna związana z jamą nosową i gardłem

NAP-2 (neutrophil activating peptide) – peptyd aktywujący neutrofile

N-CAM (neural cell adhesion molecule) – cząsteczka adhezji komórek nerwowych

NCF (neutrophil chemotactic factor) – czynnik chemotaktyczny dla neutrofilów

NF-AT (nuclear factor of activated T cells) – czynnik jądrowy pobudzonych limfocytów T

NF-κB (nuclear factor κB) – czynnik jądrowy κB

NHEJ (nonhomologous end joining) – niehomologiczne łączenie końców

NKSF (NK cell-stimulating factor) – czynnik stymulujący komórki NK

NO (nitric oxide) – tlenek azotu

Oh – brak substancji grupowej H na powierzchni erytrocytu (fenotyp Bombay)

OSM (oncostatin M) – onkostatyna M

OUN – ośrodkowy układ nerwowy

PAF (platelet activating factor) – czynnik aktywujący płytki krwi

PAMP (pathogen associated molecular patterns) – molekularne wzorce związane z patogenami

PCR (polymerase chain reaction) – reakcja łańcuchowa polimerazy

PD-1 (programmed death-1) – śmierć programowana (receptor śmierci programowanej)

PDGF (platelet-derived growth factor) – płytkopochodny czynnik wzrostu

PECAM-1 (platelet endothelial cell adhesion molecule) – cząsteczka adhezji komórkowej płytek i śródbłonka

PF4 (platelet factor 4) – czynnik płytkowy 4

PG – prostaglandyna (np. PGE₂)

PHA (phytohaemagglutinin) – fitohemaglutynina

PI-3K (phosphatidylinositol 3-kinase) – kinaza-3 fosfatydyloinozytolu

PKC (protein kinase C) – kinaza białkowa C

PLC – fosfolipaza C

pIgR (polymeric Ig receptor) – receptor dla polimerycznych form immunoglobulin

PLT (primed lymphocyte typing) – testowanie (typowanie) limfocytami uczulonymi

PM – przeciwciało monoklonalne

PMA (phorbol myristate acetate) – octan mirystynianu forbolu

PNA (peanut agglutinin) – aglutynina orzeszków ziemnych

PNP (purine nucleoside phosphorylase) – fosforylaza nukleozydów purynowych

PPD (purified protein derivative) – oczyszczony preparat tuberkuliny, która jest białkiem lub mieszaniną białek uzyskanych z Mycobacterium tuberculosis

PRL (prolactin) – prolaktyna

PRM (pattern recognition molecules) – cząsteczki rozpoznające wzorce

PRR (pattern recognition receptors) – receptory rozpoznające wzorce (receptory dla PAMP)

PSA (prostate-specific antigen) – antygen swoisty dla prostaty

PSLG-1 (P selectin glycoprotein ligand-1) – glikoproteinowy ligand dla selektyny P

PWM (pokeweed mitogen) – mitogen szkarłatki

RAG (recombination activating gene) – gen aktywujący rekombinację

RAGE receptor for activated glycosylation endproducts

RANTES (regulated on activation normal T cells expressed and secreted) – regulowany przez aktywację; ekspresja i wydzielanie przez prawidłowe limfocyty T

RIA (radioimmunoassay) – test radioimmunologiczny

RIC (reduced intensity conditioning) – kondycjonowanie o zredukowanej intensywności (odnosi się do przygotowania biorcy do przeszczepu komórek krwiotwórczych)

RSV (respiratory syncytial virus) – wirus RS

RZS – reumatoidalne zapalenie stawów

SALT (skin-associated lymphoid tissue) – tkanka limfatyczna związana ze skórą

SAP (SLAM-associated protein) – białko związane ze SLAM

SC (secretory component) – komponent (fragment) wydzielniczy

SCF (stem cell factor) – czynnik komórek macierzystych

scFv (single chain variable fragment) – jednołańcuchowy fragment zmienny

SCID (severe combined immunodeficiency disease) – ciężki złożony niedobór odporności

SDF-1 (stromal cell-derived factor-1) – czynnik pochodzący z komórek zrębowych

S-IgA (secretory IgA) – wydzielnicze IgA

S-IgM (secretory IgM) – wydzielnicze IgM

SIRS (soluble immune response suppressor) – rozpuszczalny czynnik supresyjny odpowiedzi immunologicznej

SIS (skin immune system) – układ odpornościowy skóry

SIV (simian immunodeficiency virus) – wirus małpiego niedoboru odporności

SLAM (signaling lymphocyte activation molecule) – czynnik przenoszący sygnał aktywujący limfocyt

SLE (systemic lupus erythematosus) – toczeń rumieniowaty trzewny albo toczeń układowy (liszaj) rumieniowaty

SLP (SH2 containing leukocyte protein) – białko leukocytarne zawierające SH2

SM (sclerosis multiplex) – stwardnienie rozsiane

SMAC (supramolecular activation cluster) – wielkocząsteczkowy aktywujący agregat molekuł

SOCS (suppressor of cytokine signaling) – supresor sygnałów przekazywanych przez cytokiny

S1P receptor (sphingosine-1-phosphate receptor) – receptor dla fosforanu sfingozyny

SR (scavenger receptor) – receptor zmiatacz

SRS-A (slow reacting substance of anaphylaxis) – wolno reagujący czynnik anafilaksji

STAT (signal transducers and activators of transcription) – transduktory sygnału i aktywatory transkrypcji

STING stimulator of interferon genes

TAA (tumor associated antigen) – antygen związany z nowotworem

TandAb tandem antibody

TAP (transporter associated with antigen processing) – białko transportujące związane z obróbką antygenu

TAPA-1 target of antiproliferative antibody-1

Tcm (T central memory) – limfocyty T pamięci centralne

TCR (T-cell receptor) – receptor limfocytów T

TCR-MC (TCR-microclusters) – skupiska TCR

TdT (terminal deoxynucleotidyl transferase) – transferaza nukleotydów terminalnych

Tem (T effector memory) – limfocyty T pamięci efektorowe

TGF (transforming growth factor) – transformujący czynnik wzrostu

TIA (T cell intracellular antigen) – wewnątrzkomórkowy antygen limfocytów T

TIGIT T cell immunoglobulin and ITIM domain

TIL (tumor infiltrating lymphocyte) – limfocyt naciekający guz

TIM (T cell immunoglobulin domain and mucin domain) – domena immunoglobulinowa i mucynowa limfocytu T

TLI (total lymphoid irradiation) – całkowite napromieniowanie tkanki limfatycznej

TLR (Toll-like receptors) – receptory Toll-podobne

TNF (tumor necrosis factor) – czynnik martwicy nowotworu

TRANCE TNF-related activation induced cytokine)

TRiKE trispecific killer cell engager

Trm T resident memory

TSA (tumor specific antigens) – swoiste antygeny nowotworowe

TSH (thyroid stimulating hormone) – hormon tyreotropowy, tyreotropina

TSLP (thymic stromal lymphopoietin) – limfopoetyna zrębu grasicy

UCA – kwas prokainowy

UNG uracil-N-glycosylase

UV (ultra-violet) – ultrafiolet (w stosunku do promieniowania)

UVB (ultra-violet B) – ultrafiolet B

VCAM (vascular cell adhesion molecule) – cząsteczka adhezji komórkowej naczyń

VEGF (vascular endothelial gtowth factor) – czynnik wzrostu śródbłonka naczyń

VIP (vasoactive intestinal polypeptide) – naczynioaktywny polipeptyd jelitowy

VLA (very late antigen) – antygen bardzo późny

VSG (variant surface glycoprotein) – zmienna glikoproteina powierzchniowa

WASP (Wiscott-Aldrich syndrome protein) – białko zespołu Wiscotta–Aldricha

WZW – wirusowe zapalenie wątroby

ZP (zona pellucida) – osłonka przejrzysta

ZZSK – zesztywniające zapalenie stawów kręgosłupa

WYKAZ CZĄSTECZEK CD

Jakub Gołąb

Cząsteczki CD (cluster of differentiation)

CD

Nazwa zwyczajowa

Występowanie

Funkcja, opis cząsteczki

Ligand

CD1a

R4, HTA1

Tym, KD, sub. B

prezentacja antygenów limfocytom T

CD1b

R1

Tym, KD, sub. B

prezentacja antygenów limfocytom T

CD1c

M241, R7

Tym, KD, sub. B

prezentacja antygenów limfocytom T

CD1d

R3

Tym, KD, sub. B

prezentacja antygenów limfocytom T

CD1e

R2

Tym, KD, sub. B

prezentacja antygenów limfocytom T

CD2

LFA-2, T11, CD2R

Tym, T, NK

adhezja T do APC, kostymulacja

LFA-3 (CD58), erytrocyty owcy, CD48, CD59 (HRF20)

CD3delta

CD3δ

T

przekazywanie sygnałów z TCR

CD3epsilon

CD3ε, T3, Leu4, OKT3

T

przekazywanie sygnałów z TCR

CD3gamma

CD3γ

T

przekazywanie sygnałów z TCR

CD4

L3T4, W3/25, OKT4

Tym, sub. T, Mø

koaktywacja limfocytów T pomocniczych

cz. MHC kl. II, IL-16, HIV gp120

CD5

Leu-1, Ly-1, T1, Tp67

Tym, sub. T, B

aktywacja tymocytów i limfocytów T

CD72

CD6

T12

Tym, sub. T, B

aktywacja T i interakcja tymocytów z komórkami zrębu

CD166

CD7

gp40

Tym, T

CD8alpha

Leu2, Lyt2, T8, OKT8

sub. Tym, T

koaktywacja limfocytów T cytotoksycznych

cz. MHC klasy I

CD8beta

Leu2, Lyt3

sub. Tym, T

koaktywacja limfocytów T cytotoksycznych

cz. MHC klasy I

CD9

DRAP-27, MRP-1, p24

pre-B, M, Plt

aktywacja i agregacja Plt, przekazywanie sygnału

CD63, CD81, CD82, CD41/CD61

CD10

CALLA, neprylizyna

pro-B, pre-B, Tym, G

hamuje aktywność hormonów

CD11a

αL, z łańcuchem β2 tworzy integrynę LFA-1

leukocyty

interakcja z leukocytami i kom. śródbłonka

ICAM-1, -2, -3

CD11b

αM, z łańcuchem β2 tworzy integrynę Mac-1 (CR3, C3biR, Mo-1)

leukocyty

adhezja leukocytów do śródbłonka, receptor dla składników dopełniacza

ICAM-1, iC3b, fibrynogen

CD11c

αX, z łańcuchem β2 tworzy integrynę CR4 (p150,95)

M, G, NK, sub. B

iC3b, fibrynogen

CD11d

αD, z łańcuchem β2 tworzy integrynę

Mø

adhezja, receptor dla składników dopełniacza

ICAM-1

CDw12

p90-120

M, G, NK

adhezja

CD13

aminopeptydaza N, gp150

M, G

inaktywacja aktywnych biologicznie peptydów

Coronaviridae

CD14

LPS-R

M, Mø, G, KD

białko wiążące LPS

LPS

CD15

LeX, 3-FAL, LNFP III, SSEA-1

leukocyty, KŚ

epitop wiązany przez selektyny

CD62E, CD62P, CD62L

CD15s

sLeX, sjalowany LeX

leukocyty, KŚ

epitop wiązany przez selektyny

CD62E, CD62P, CD62L

CD15u

sulfonowany LeX

leukocyty, KŚ

epitop wiązany przez selektyny

CD62E, CD62P, CD62L

CD16

FcγRIIIA

NK, G, Mø

receptor dla Fc IgG, fagocytoza i ADCC

IgG

CD16b

FcγRIIIB, FcγRIV

G, N

receptor dla Fc IgG, fagocytoza i ADCC

IgG

CD17

laktozyloceramid, LacCer

G, M, Plt

fagocytoza, aktywacja

CD18

łańcuch β2 integryn

leukocyty

adhezja do innych komórek

CD19

B4

pre-B, B

aktywacja i proliferacja limfocytów B

CD20

B1, Bp35

pre-B, B

kanał Ca²⁺, regulacja aktywacji i proliferacji limfocytów B

CD21

C3dR, CR2, EBVR

pre-B, B

aktywacja i proliferacja limfocytów B, receptor dla wirusa Epsteina–Barr

C3d, CD23, EBV

CD22

BL-CAM, Lyb8, Siglec-2

pre-B, sub. B

uczestniczy w adhezji

sjalowane białka, CD45

CD23

FcεRII, Leu-20, BLAST-2, B6

sub. B, T, M, Eo, KD

receptor dla Fc przeciwciał IgE, regulacja syntezy IgE, cytotoksyczność Mø i Eo

CD21, IgE

CD24

HAS (heat stable antigen), BA-1

pre-B, B, G

regulacja proliferacji limfocytów B, ligand dla selektyny P

CD62P

CD25

IL-2Rα, Tac

Tym, akt. T i B, Mø

proliferacja limfocytów T

IL-2

CD26

dipeptydylopeptydaza IV

akt. T i B, Mø

migracja leukocytów przez błonę podstawną, wiązanie i transport ADA

ADA, kolagen, CD45

CD27

S152, T14, TNFRSF7

T, sub. B

cząsteczka nadrodziny TNF, kostymulacja

CD70

CD28

Tp44, T44

sub. T

cząsteczka kostymulująca limfocytów T

CD80 (B7.1), CD86 (B7.2)

CD29

łańcuch β1 integryn

wiele komórek

adhezja do białek macierzy pozakomórkowej, udział w adhezji do śródbłonka

VCAM-1 (CD106)

CD30

Ki-1 antigen, Ber-H2 antigen, TNFRSF8

akt. T, B

cząsteczka nadrodziny TNF, udział w apoptozie

CD153

CD31

PECAM-1, Plt GPIIa, endocam

M, Mø, G, B, Eo

diapedeza leukocytów

CD31

CD32

FcγRII

M, Mø, G, Eo

fagocytoza, ADCC

IgG

CD33

Gp67, p67, Siglec-3

K. mieloid., M

nie znana

CD34

Gp10-120, mukosjalina

K. prog., KŚ

adhezja

CD62L

CD35

CR1, C3bR/C4bR

G, M, KD, B, Er

hamuje aktywację dopełniacza

C3b, C4b

CD36

GPIIIb, GP IV, OKM5-antygen

M, Mø, Plt, KŚ

adhezja

trombospondyna, kolagen, P. falciparum

CD37

gp52-40, hydrolaza ADP-rybozy

B, (T), M, G

przewodzenie sygnału, aktywacja limfocytów B

CD38

T10, cyklaza ADP-rybozylowa

prog. L, Tym, M,

aktywacja limfocytów

CD39

gp80, NTPDaza-1

B, KŚ, sub. T, NK

przewodzenie sygnału

CD40

Bp50, TNFRSF5

B, Mø, KD, KŚ

aktywacja i różnicowanie limfocytów B

CD40L (CD154)

CD40L

CD154, gp39, T-bam, TRAP, TNFSF5

Akt. T (CD4⁺)

aktywacja limfocytów B, Mø, KD, przełączanie klas przeciwciał pośrednio – kostymulacja limfocytów T

CD40

CD41

αIIb, podjednostka α integryny (αIIbβ3)

Plt, Meg

tworzy kompleks z CD61, agregacja płytek krwi

fibrynogen, fibronektyna, vWF

CD42a

GPIX, gp23

Plt, Meg

adhezja i agregacja płytek

CD42b

GPIBα

Plt, Meg

adhezja i agregacja płytek

CD42c

GPIBβ

Plt, Meg

adhezja i agregacja płytek

CD42d

GPV

Plt, Meg

adhezja i agregacja płytek

CD43

leukosjalina, sjaloforyna

wiele leukocytów

właściwości adhezyjno-antyadhezyjne

CD44

HCAM, Pgp-1, HERMES, HUTCH-1

leukocyty, Eo, Ep

udział w krążeniu limfocytów

kwas hialuronowy

CD45

LCA (leukocyte common antigen), T200

leukocyty

fosfataza tyrozynowa

CD22

CD45RA

2H4, ograniczony LCA

sub. T, B, G, M

izoformy zawierające egzon A z CD45, limfocyty T dziewicze

CD45RB

ograniczony LCA

sub. T, B, G, M

izoformy zawierające egzon B z CD45

CD45RC

ograniczony LCA

izoformy zawierające egzon C z CD45

CD45RO

ograniczony LCA, UCHL-1

Tym, akt. T, M, Mø, G

izoformy zawierające egzon D z CD45, limfocyty T pamięci

CD46

błonowy kofaktor białkowy, MCP

wiele komórek

kofaktor dla czynnika I, zapobiega formowaniu konwertaz C3/C5

C3b, C4b, cz. I, hemaglutynina wirusa odry, białko A paciorkowców

CD47

IAP (integrin associated protein)

leukocyty

adhezja

CD48

BLAST-1, OX-45, BCM1, Hu Lym3

leukocyty

kostymulacja

CD2 (u myszy)

CD49a

łańcuch α1 integryny VLA-1

akt. B, T, M

adhezja i migracja komórek

laminina i kolagen

CD49b

łańcuch α2 integryny VLA-2

akt. T, Plt

adhezja i migracja komórek

laminina, kolagen, echowirusy

CD49c

łańcuch α3 integryny VLA-3

Ep, F

adhezja i migracja komórek

laminina i kolagen

CD49d

łańcuch α4 integryny VLA-4

L, M, KD, F, Tym, Eo

adhezja i migracja komórek

VCAM, fibronektyna

CD49e

łańcuch α5 integryny VLA-5

M, N, F, KŚ, Ep, Plt

adhezja i migracja komórek

CD49f

łańcuch α6 integryny VLA-6

Plt, Meg, sub. T, M

adhezja i migracja komórek

CD49g

łańcuch α7 integryny VLA-7

wiele różnych

adhezja i migracja komórek

CD49h

łańcuch α8 integryny VLA-8

wiele różnych

adhezja i migracja komórek

CD49i

łańcuch α9 integryny VLA-9

wiele różnych

adhezja i migracja komórek

CD50

ICAM-3

leukocyty

adhezja, przekazywanie sygnałów i kostymulacja limfocytów T

LFA-1

CD51

łańcuch αv integryn, receptor dla witronektyny

Plt, KŚ, Meg

tworzy receptor dla witronektyny (VNR) jako heterodimer z CD61 (integryna αvβ3)

laminina, witronektyna, fibrynogen

CD52

Campath-1

leukocyty, Eo

aktywacja limfocytów B

CD53

MEM-53, TSPAN2

leukocyty

tetraspanina uczestnicząca w adhezji i aktywacji leukocytów

CD54

ICAM-1

wiele komórek

adhezja leukocytów, kostymulacja, tworzenie synapsy immunologicznej

LFA-1 , MAC-1, rynowirusy, P. falciparum

CD55

czynnik przyspieszający rozkład (DAF)

wiele komórek

przyspiesza rozpad konwetaz C3 i C5

konwertazy C3bBb i C4b2a, CD97

CD56

NKH1, N-CAM, D2-CAM, Leu-19

Akt. T, NK

rozwój prawidłowej architektury tkanek, adhezja homotypowa

CD56, siarczan heparanu

CD57

HNK1, Leu-7

NK, T, Sub. B

cytotoksyczność niezależna od MHC

CD58

LFA-3

leukocyty, KŚ, Eo, KN

interakcja APC z limfocytami T

CD2

CD59

HRF-20, protektyna

wiele komórek

blokuje kompleks atakujący błonę (MAC)

składniki C8 i C9 dopełniacza

CD60a

gangliozyd D3, GD3

sub. T, Plt

CD60b

9-O-acetyl-GD3

sub. T, Plt

CD60c

7-O-acetyl-GD3

sub. T, Plt

CD61

łańcuch β3 integryn, GPIIb/IIIa

Plt, Meg

współtworzy integryny: αIIbβ3 (CD41/CD61) αvβ3 (CD51/CD61)

witronektyna

CD62E

selektyna E, ELAM-1, LECAM-2

akt. KŚ

adhezja leukocytów do śródbłonka

CD62L

selektyna L, LECAM-1, Leu-8, MEL-14

leukocyty

adhezja leukocytów do śródbłonka

ESL-1, CLA, CD62P

CD62P

selektyna P, GMP-140, PADGEM

Plt, Meg, akt. KŚ

adhezja leukocytów do śródbłonka

CD34, GlyCAM-1, MadCAM-1

CD63

LIMP, MLA1, PTLGP40, gp55

akt. Plt., M (G, T, B)

adhezja leukocytów do śródbłonka

PSGL-1, CD24, CD62E

CD64

FcγRI

M

rec. o dużym powinowactwie do Fc IgG

IgG

CD65

dodekasacharyd ceramidu

G

nie znana

CD65s

sjalowany CD65

N, M

sjalowana forma CD65

CD66a

BGP (biliary glycoprotein), NCA-160

G

nie znana

CD66b

CGM6 (CEA gene member 6), NCA-95

G

nie znana

CD66c

NCA (non-specific cross-reactive Ag)

G

nie znana

CD66d

CGM1 (CEA gene member 1)

G

nie znana

CD66e

antygen karcyno-embrionalny (CEA)

G

nie znana

CD66f

pregnancy specific antigen „PSG”

G

nie znana

CD67

obecnie CD66b

CD68

makrosjalina, gp110

M, Mø, Plt

białko lizosomalne, uczestniczy w endocytozie

utlenowane LDL

CD69

AIM (activator induced molecule), MLR3

akt. B, T, Mø

przewodzenie sygnału w limfocytach

CD70

Ki-24, ligand dla CD27, TNFSF7

akt. B i T

aktywacja limfocytów

CD27

CD71

receptor dla transferyny, TfR, T9

kom. proliferujące, Mø

transferyna

CD72

Lyb-2, Ly19.2, Ly32.2

B

aktywacja i proliferacja limfocytów B

CD5

CD73

ekto-5’ nukleotydaza

sub. B, sub. T, KŚ

aktywacja limfocytów T

CD74

łańcuch niezmienny Ii

B, M

łańcuch In związany z cz. MHC klasy II

CD75

N-acetylolaktozamina

B, sub. T

nie znana

CD75s

alpha-2,6-sjalylowane laktozaminy

dojrzałe B (sub. T)

kontakt między limfocytami B

CD77

globotriacyloceramid (Gb3), BLA, CTH

B, kom. chłoniaka

przewodzenie sygnałów i apoptoza

CDw78

antygen Ba

B, sub. Mø

białko pomocnicze w aktywacji limfocytów B

CD79a

Ig-α, produkt genu mb-1

B

w kompleksie z receptorem immunoglobulinowym (BCR) przewodzenie sygnału

CD79b

Ig-β, produkt genu B29

B

w kompleksie z receptorem immunoglobulinowym (BCR) przewodzenie sygnału

CD80

B7.1, BB1

sub. B, M, KD

kostymulacja i aktywacja limfocytów T

CD28, CD152 (CTLA-4)

CD81

TAPA-1

wiele komórek

część kompleksu przewodzącego sygnały w limfocytach B (z CD19 i CD21)

CD82

R2, 4F9, C33, IA4, KAI1

wiele komórek

aktywacja limfocytów

CD83

HB15

KD, K. Lan

nie znana

CD84

2G7, SLAMF5

M, Mø, Plt, B

nie znana

CD85a

ILT5, LIR-3, LILRB3

NK, T, M, Mø, B, KD

receptor hamujący zabijanie

CD85b

ILT4, LIR-2, LILRA6

NK, T, M, Mø, B, KD

receptor hamujący zabijanie

CD85c

LIR8, LILRB5

NK, T, M, Mø, B, KD

receptor aktywujący cytotoksyczność

CD85d

ILT4, LIR-2, MIR10, LILRB2

NK, T, M, Mø, B, KD

receptor hamujący zabijanie

CD85e

ILT6, LIR-4, LILRA3

NK, T, M, Mø, B, KD

receptor aktywujący cytotoksyczność

CD85f

ILT11, LILRA5

NK, T, M, Mø, B, KD

receptor aktywujący cytotoksyczność

CD85g

ILT7, LILRA4

NK, T, M, Mø, B, KD

receptor aktywujący cytotoksyczność

CD85h

ILT1, LIR-7, LILRA2

NK, T, M, Mø, B, KD

receptor aktywujący cytotoksyczność

CD85i

LIR-6, LILRA1

NK, T, M, Mø, B, KD

receptor aktywujący cytotoksyczność

CD85j

ILT2, LIR-1, MIR7, LILRB1

NK, T, M, Mø, B, KD

receptor hamujący zabijanie

CD85k

ILT3, LIR-5, LILRB4

NK, T, M, Mø, B, KD

receptor hamujący zabijanie

CD85l

ILT9

NK, T, M, Mø, B, KD

receptor aktywujący cytotoksyczność

CD85m

ILT10

NK, T, M, Mø, B, KD

receptor aktywujący cytotoksyczność

CD86

B7.2, B70

akt. B, M

kostymulacja i aktywacja limfocytów T

CD28, CD152 (CTLA-4)

CD87

uPA-R

kom. mieloidalne, T

udział w przechodzeniu leukocytów przez ścianę naczyń, receptor dla uPA

aktywator plazminogenu

CD88

C5aR

G, M, Mø

receptor dla składnika C5a dopełniacza

C5a

CD89

FcαR

G, M, Mø, sub. T/B

receptor dla Fc przeciwciał IgA, udział w fagocytozie

IgA1, IgA2

CD90

Thy-1

kom. prog.

kontakt między komórkami i przewodzenie sygnału

CD91

α2M-R, białko pochodne LDL-R, LRP

M, Mø

rec. dla α2-makroglobuliny, udział w endocytozie

α2-makroglobulina

CD92

VIM15, CTL1, CHTL1

N, M, Plt, KŚ

transporter choliny

CD93

GR11, p120, C1qR1

kom. mieloid., N, M

nie znana

CD94

Kp43

KŚ

inhibitor/aktywator cytotoksyczności

cz. HLA klasy I

CD95

Apo-1, Fas, TNFRSF6

NK, sub. T

przewodzi sygnał do apoptozy z receptorów nadrodziny TNFR

FasL (CD95L, Apo-1L)

CD96

TACTILE, EMR1, BL-KDD/F12

wiele komórek, akt. T

nie znana

CD97

BL-KDD/F12

sub. T, sub. NK, G, Mø

należy do białek G klasy II

CD55 (DAF)

CD98

4F2, 2F3, FRP-1

wiele komórek

moduluje stężenie wewnątrzkomórkowego Ca²⁺, komitogen dla limfocytów T

CD99

E2, MIC2

wiele komórek

udział w adhezji i przekazywaniu sygnału, tworzenie rozet limfocytów T i erytrocytów

CD100

należy do semaforyn, SEMA4D

wiele komórek

przekazywanie sygnału w limfocytach T, proliferacja komórek wielojądrzastych

CD101

P126, V7

N, M, akt. T, KD

przekazywanie sygnału akt. w limfocytach T

CD102

ICAM-2

leukocyty, Plt, KŚ

krążenie limfocytów

LFA-1

CD103

łańcuch αe integryn, HML-1

T

adhezja limfocytów T do komórek nabłonka

kadheryna E

CD104

łańcuch β4 integryny, TSP-1180

Tym, T

jako α4β7 - rec. zasiedlania błon śluzowych

MAdCAM-1

CD105

endoglina

akt. M, KŚ

receptor dla TGF-β1 i TGF-β3

TGF-β1, TGF-β3

CD106

VCAM-1, INCAM-110

KŚ, M, zrąb szpiku

adhezja leukocytów do KŚ pobudzonych cytokinami, migracja

VLA-4 (α4β1)

CD107a

LAMP-1 (lysosome assoc. protein 1)

Plt

nie znana

CD107b

LAMP-2 (lysosome assoc. protein 2)

Plt

nie znana

CD108

GPI-gp80, SEMA7A, JMH

akt. T, kom. zrębu

nie znana

CD109

sjalomucyna, 8A3, E123

akt. T, akt. Plt, KŚ

aktywacja/proliferacja

CD110

MPL, TPO-R, c-mpl

Meg, Plt

trombopoeza

trombopoetyna (TPO)

CD111

PRR1, Nectin-1

kom. mieloid.

receptor dla wirusów HSV-1 i HSV-2

HSV-1, HSV-2

CD112

PPR2, Nectin-2

kom. mieloid., KŚ, Ep

adhezja homofilowa

CD112

CD113

AC133, PVRL3, Nectin-3

kom. prog.

CD114

G-CSFR

N, M, Plt, kom. prog.

receptor dla cytokin

G-CSF

CD115

M-CSFR (CSF-1R)

M, Mø, kom. prog.

receptor dla cytokin

M-CSF (CSF-1)

CD116

GM-CSFR

G, M, kom. prog.

protoonkogen Fms

GM-CSF

CD117

c-kit, SCFR

KT, kom. Prog.

receptor dla cytokin

SCF

CD118

LIFR

wiele komórek

receptor dla cytokin

IFN-α

CD119

IFN-γR

T, NK, Mø, G

receptor dla cytokin

IFN-γ

CD120a

TNFRI, TNFRp55, TNFRSF1A

wiele komórek, M, Mø,

receptor dla cytokin

TNF, limfotoksyna α

CD120b

TNFR, TNFRp75, TNFRSF1B

wiele komórek

receptor dla cytokin

TNF, limfotoksyna α

CD121a

IL-1R1

wiele komórek

receptor dla cytokin

IL-1α, IL-1β, IL-1Ra

CD121b

IL-1R2

wiele komórek

receptor dla cytokin

IL-1α, IL-1β, IL-1Ra

CD122

IL-2Rβ (p75), IL-15Rβ

T, B, NK, M

receptor dla cytokin

IL-2, IL-15

CD123

IL-3Rα

kom. prog.

receptor dla cytokin

IL-3

CD124

IL-4Rα, IL-13Rα

kom. prog., F, KŚ, B, T

receptor dla cytokin

IL-4, IL-13

CD125

IL-5Rα

kom. prog., Eo, B

receptor dla cytokin

IL-5

CD126

IL-6Rα

T, akt. B, Ep, M, F

receptor dla cytokin

IL-6

CD127

IL-7Rα

prek. limfoid., pro-B

receptor dla cytokin

IL-7

CDw128

IL-8R

G, T, M, Ker.

receptor dla cytokin

IL-8

CD129

IL-9R

T, B, Mø, Meg

receptor dla cytokin

IL-9

CD130

IL-6Rβ, gp130

wiele komórek

receptor dla cytokin

IL-6, CNTF, CT-1, IL-11, OSM, LIF

CD131

wspólna podjednostka β receptorów

M, G, Eo

łańcuch receptora dla IL-3, -5, GM-CSF

IL-3, IL-5, GM-CSF

CD132

wspólna podjednostka γ receptorów

T, B, kom. prog., F

łańcuch receptora dla IL-2, -4, -7, -9, -15, -21

IL-2, -4, -7, -9, -15, -21

CD133

AC133, PROML-1 (prominin-like 1)

kom. prog.

nie znana

CD134

OX40, TNFSF4

akt. T

receptor nadrodziny TNFR, kostymulacja

OX40L, gp34

CD135

Flt3/Flk2, STK-1

sub. CD34, kom. prog.

receptor, kinaza tyrozynowa

Flt3L/Flk2L

CDw136

MSPR (macrophage stimulating protein receptor), Ron

wiele komórek

receptor, kinaza tyrozynowa, protoonkogen Ron

CDw137

4-1BB, TNFRSF9

T

receptor nadrodziny TNFR, kostymulacja w aktywacji limfocytów T

ligand dla 4-1BB

CD138

syndekan-1, B-B4

B, plazmocyty

receptor dla składników macierzy zewnątrzkomórkowej, proteoglikan

kolagen typ I

CD139

B, KD

nie znana

CD140a

PDGFRα

wiele komórek

receptorowa kinaza tyrozynowa

PDGF A lub B

CD140b

PDGFRβ

KŚ

receptorowa kinaza tyrozynowa

PDGF B

CD141

trombomodulina, fetomodulina

kom. mieloid., KŚ, KMG

hamowanie krzepnięcia krwi, receptor dla trombiny

trombina

CD142

czynnik tkankowy, tromboplastyna

M, KŚ, Ker, Ep

indukuje krzepnięcie krwi

czynnik VII

CD143

ACE (angiotensin converting enzyme)

KŚ, Ep, Mø

peptydylodipeptydaza, konwertaza angiotensyny

CD144

kadheryna VE, kadheryna-5

KŚ

adhezja komórek, kontrola przepuszczalności i wzrostu KŚ, marker wszystkich śródbłonków

CD146

MUC18, S-endo, A32, Mel-CAM, M-CAM

KŚ, KD, akt. T

przechodzenie T przez ściany naczyń

CD147

neurotelina, basigina, OX-47, gp42, EMMPRIN

KŚ, kom. mieloid., B, T

nie znana

CD148

HPTP-eta, fosfataza fosfotyrozyny, DEP-1

wiele komórek

hamowanie kontaktowe, zanika na komórkach nowotworowych

Cząsteczki CD (cluster of differentiation) c.d.

CD

Nazwa zwyczajowa

Występowanie

Funkcja, opis cząsteczki

Ligand

CD149

CD47R

L, M

nie znana

CD150

SLAM (surface lymphocyte activation molecule), IPO-3

sub. T, B, Tym, KD

przekazywanie sygnału aktywującego

CD151

PETA-3, SFA-1

Plt, G, KŚ, Ep, KMG

przekazywanie sygnału, lokalizacja integryn w błonie komórkowej

CD152

CTLA-4

akt. T

hamowanie aktywacji limfocytów T

CD80, CD86

CD153

CD30L, TNFSF8

akt. T, G, B, Mø

kostymulacja limfocytów T, sygnał do apoptozy

CD30

CD154

CD40L, T-bam, gp39, TRAP

akt. T (CD4⁺)

aktywacja limfocytów B, Mø, KD, przełączanie klas przeciwciał, kostymulacja limfocytów T

CD40

CD155

PVR (polio virus receptor)

M, Mø, Tym

receptor dla wirusa Polio

wirus Poliomyelitis

CD156a

ADAM 8 (a disintegrin and metalloproteinase), MS2

M, Mø, G

nadrodzina dezintegryn mających właściwości metaloproteinaz

CD156b

ADAM17, TACE (TNF-a converting enzyme)

M, Mø

nadrodzina dezintegryn mających właściwości metaloproteinaz, odcinanie TNF z błony komórkowej

CD156c

ADAM10

nadrodzina dezintegryn mających właściwości metaloproteinaz

CD157

Bst-1 (bone marrow stromal antigen), Mo5, BP-3/IF7

M, N, KŚ, KD

ADP-cyklaza rybozy

CD158a

p58.1, KIR2DL1

NK, sub. T

receptor hamujący zabijanie

cz. MHC klasy I

CD158b1

p58.2, KIR2DL2

NK, sub. T

receptor hamujący zabijanie

cz. MHC klasy I

CD158b2

p58.3, KIR2DL3

NK, sub. T

receptor hamujący zabijanie

cz. MHC klasy I

CD158c

KIRX, KIR2DS6

NK, sub. T

receptor aktywujący cytotoksyczność

cz. MHC klasy I

CD158d

KIR2DL4

NK, sub. T

receptor hamujący zabijanie

cz. MHC klasy I

CD158e1

p70, KIR3DL1, NKB1, NKB1B, NKAT-3

NK, sub. T

receptor hamujący zabijanie

cz. MHC klasy I

CD158e2

KIR3DS1

NK, sub. T

receptor aktywujący cytotoksyczność

cz. MHC klasy I

CD158f

KIR2DL5

NK, sub. T

receptor hamujący zabijanie

cz. MHC klasy I

CD158g

KIR2DS5

NK, sub. T

receptor aktywujący cytotoksyczność

cz. MHC klasy I

CD158h

p50.1, KIR2DS1

NK, sub. T

receptor aktywujący cytotoksyczność

cz. MHC klasy I

CD158i

p50.3, KIR2DS4, NKAT-8

NK, sub. T

receptor aktywujący cytotoksyczność

cz. MHC klasy I

CD158j

p50.2, KIR2DS2

NK, sub. T

receptor aktywujący cytotoksyczność

cz. MHC klasy I

CD158k

p140, KIR3DL2, NKAT-4

NK, sub. T

receptor hamujący zabijanie

cz. MHC klasy I

CD158z

KIR3DL7, KIRC1

NK, sub. T

receptor hamujący zabijanie

cz. MHC klasy I

CD159a

NKG2A, NKG, KLRC1

NK, sub. T

receptor hamujący zabijanie

cz. MHC klasy I

CD159c

NKG2C, KLRC2

NK, sub. T

receptor hamujący zabijanie

cz. MHC klasy I

CD160

BY55, NK1, NK28

Tγδ, NK

receptor hamujący zabijanie

cz. MHC klasy I

CD161

NKRP1A

NK, sub. T

aktywacja cytotoksyczności komórek NK

CD162

PSGL-1 (P-selectin glycoprotein ligand-1)

M, G, T, sub. B

ligand dla selektyny P

selektyna P (CD62P)

CD162R

PEN5, SELPLG (selectin P ligand)

NK

ligand dla selektyny P

selektyna P (CD62P)

CD163

M130, RM3/1, GHI/61, D11

M, Mø

receptor zmiatacz

CD164

MGC-24v, MUC-24

M, G, T, (B), Ep, zrąb szpiku

homodimer mucynopodobny, adhezja kom.

CD165

AD2, gp37, SN2

Tym., T, NK, Plt.

przekazywanie sygnału, proliferacja i wytwarzanie cytokin w limfocytach T

CD6

CD166

ALCAM (activated leukocyte adhesion molecule), KG-CAM, BEN

KŚ, T, M, akt. B i T, Ker, F, E

adhezja, receptorowa kinaza tyrozynowa

CD167a

DDR1 (discoidin domain receptor)

adhezja

CD167b

DDR2

CD168

RHAMM

Mø

adhezja

CD169

sjaloadhezyna, Siglec-1

adhezja

kolageny

CD170

Siglec-5

Neur.

adhezja, rozwój OUN

kwas hialuronowy

CD171

L1

T, B, KD, M, KŚ

adhezja, fosfataza tyrozynowa

MUC-1 (CD227), CD43

CD172a

SIRP alfa, SHPS-1

antygen grupowy krwi

CD172b

SIRP beta

KD, M

antygen grupowy krwi

CD172g

SIRPG, SIRPB2

CD173

grupa krwi H typ 2

kom. prog., E, KŚ

antygen grupowy krwi

CD174

Lewis y

kom. prog., Ep

antygen grupowy krwi

CD175

Tn

kom. prog., Ep

antygen grupowy krwi

CD175s

sjalyl-Tn

kom. prog., Ep, KŚ

antygen grupowy krwi

CD176

TF (antigen Thomsen–Friedenreich)

kom. prog. E, KŚ, K. ep.

antygen grupowy krwi

CD177

NB1, HNA-2a, PRV1

kom. mieloid.

CD178

FasL, Apo-1L, TNFSF6

T, NK

ligand receptora Fas (CD95, Apo-1), indukcja apoptozy

CD179a

VpreB

pre-B

łańcuch lekki zastępczy, dojrzewanie B

CD179b

lambda 5 (λ5)

pre-B

łańcuch lekki zastępczy, dojrzewanie B

CD180

RP105, Bgp95

B

homolog TLR, receptor dla LPS

CD181

CXCR1, IL-8R-a

receptor dla chemokin

CD182

CXCR2, IL-8R-b

receptor dla chemokin

CD183

CXCR3

T, NK

receptor dla chemokin

CD184

CXCR4

T, B, Tym

receptor dla chemokin

CD185

CXCR5, BLR1

receptor dla chemokin

CD186

CXCR6, BONZON, STRL33, TYMSTR

receptor dla chemokin

CD191

CCR1, CC-CKR-1

receptor dla chemokin

CD192

CCR2, MCP-1-R, CKR2

receptor dla chemokin

CD193

CCR3, eosinophil eotaxin receptor, CKR3

receptor dla chemokin

CD194

CCR4

receptor dla chemokin

CD195

CCR5

M, T, B, N, E

receptor dla chemokin

CD196

CCR6, CKR6, LARC receptor

receptor dla chemokin

CD197

CCR7

T, KD

receptor dla chemokin

CD198

CCR8, CKRL1

receptor dla chemokin

CD199

CCR9

receptor dla chemokin

CD200

OX2

M

nie znana

CD201

EPC-R (endothelial protein C receptor)

KŚ

śródbłonkowy receptor dla białka C

białko C

CD202b

Tie 2 (Tek)

KŚ

receptorowa kinaza tyrozynowa, receptor dla angiopoetyny-1

angiopoetyna-1

CD203c

NPP3/PDNP3, PD-1b

Mø, N, Neur.

ATPaza i pirofosfataza ATP

ATP

CD204

MSR, SRA, macrophage scavenger receptor

Mø, N

receptor zmiatacz

oxLDL

CD205

DEC205

KD

receptor dla oligosacharydów bakteryjnych

CD206

CLEC13D, receptor dla mannozy

KD

receptor dla oligosacharydów zawierających mannozę

CD207

langeryna, CLEC4K

KD, kom. Langerh.

receptor dla oligosacharydów zawierających mannozę

CD208

DC-LAMP

KD

CD209

DC-SIGN, CLEC4L

KD

adhezja

ICAM-3, HIV

CD210

IL-10R-a

receptor dla IL-10

IL-10

CD210b

IL-10R-b

receptor dla IL-10

IL-10

CD212

IL12R

T, NK, B, Mø, KD

receptor dla IL-12

IL-12

CD213a1

IL-13Ra1

T

receptor dla IL-13

IL-13

CD213a2

IL-13Ra2

T

receptor dla IL-13

IL-13

CD215

IL-15R-a

receptor dla IL-15

IL-15

CD217

IL-17R

receptor dla IL-17

IL-17

CD218a

IL-18R-a

receptor dla IL-18

IL-18

CD218b

IL-18R-b

receptor dla IL-18

IL-18

CD220

receptor dla insuliny

wiele komórek

receptor dla insuliny

insulina

CD221

IGF1R

wiele komórek

receptor dla insulinopodobnego czynnika wzrostu

IGF

CD222

IGF2R

wiele komórek

receptor dla insulinopodobnego czynnika wzrostu

IGF

CD223

LAG-3

T

homolog CD4

CD224

transferaza γ-glutamylowa

wiele komórek

transfer cząsteczki γ-glutamylowej z glutationu na inne aminokwasy

CD225

Leu13

wiele komórek

białko indukowane przez IFN, adhezja

CD226

DNAM-1, PTA1

T, NK, Plt, Mo

adhezja

CD227

MUC1, DF3 Ag, H23 Ag

Ep

CD228

melanotransferyna, p97

Mel.

CD229

Ly9, SLAMF3

T

CD230

białko prionowe

Neur.

adhezja limfocytów T

CD231

TALLA-1/A15, TM4SF2

T

sjaloglikoproteina neuronów

CD232

VESP-R, PLEXIN C1

wiele komórek

nie znana

CD233

Band 3, AE1 (anionexchanger 1)

E

receptor dla semaforyn wirusowych

semaforyny

CD234

DARC (Duffy antigen receptor for chemokines)

E, KŚ

kanał jonowy, udział w transporcie CO₂ z tkanek do płuc, receptor dla chemokin

chemokiny

CD235a

glikoforyna A, PAS-2

E

antygen grupowy krwi

CD235b

glikoforyna B, PAS-3

E

antygen grupowy krwi

CD235ab

glikoforyna A/B

E

antygen grupowy krwi

CD236

glikoforyna C/D

E

antygen grupowy krwi

CD236R

glikoforyna C

E

antygen grupowy krwi

CD238

Kell

E

antygen grupowy krwi

CD239

B-CAM, LU (Lutheran blood group)

E

antygen grupowy krwi

CD240CE

Rh30CE

E

antygen grupowy krwi

CD240D

RhD, RH1, Rh30D

E

antygen grupowy krwi

CD240DCE

Rh30D/CE

E

antygen grupowy krwi

CD241

RhAg, Rh50

E

antygen grupowy krwi

CD242

ICAM-4, grupa krwi LW

E

adhezja

LFA-1

CD243

MDR-1, P-glyprotein, pgp 170

kom. prog. krwi

CD244

2B4, NAIL (NK cell activation inducing ligand), SLAMF4

NK

aktywacja komórek NK

CD245

p220/240

T

CD246

ALK (anaplastic lymphoma kinase)

T

receptorowa kinaza tyrozynowa

CD247

CD3ζ

T

łańcuch zeta wchodzący w skład kompleksu CD3-TCR

CD248

endosjalina, TEM1

KŚ

CD249

APA, gp160, EAP, ENPEP

KŚ, KN

aminopeptydaza

CD252

TNFSF4, CD134L

nadrodzina TNF

CD253

TNFSF10, TRAIL, APO-2 ligand, TL2,

nadrodzina TNF

CD254

TNFSF11, TRANCE, RANK ligand

M, N

nadrodzina TNF

CD256

TNFSF13, APRIL, TALL2

M, N

nadrodzina TNF

CD257

TNFSF13B, BLyS, BAFF, TALL1

KD

nadrodzina TNF

CD258

TNFSF14, LIGHT

T, B, NK, M, N

nadrodzina TNF

CD261

TNFRSF10A, TRAIL-R1, DR4

T, B, NK, M, N

nadrodzina TNF

CD262

TNFRSF10B, TRAIL-R2, DR5

T, B, NK, M, N

nadrodzina TNF, receptor śmierci (death receptor – DR5)

TRAIL

CD263

TNFRSF10C, TRAIL-R3, DCR1, LIT, TRID

T, B, NK, M, N

nadrodzina TNF, receptor „wabik” dla TRAIL (decoy receptor – DcR1)

TRAIL

CD264

TNFRSF10D, TRAIL-R4, TRUNDD, DcR2

T, B, NK, KD, M, N

nadrodzina TNF, receptor „wabik” dla TRAIL (decoy receptor – DcR2)

TRAIL

CD265

TNFRSF11A, RANK, TRANCER

KŚ

nadrodzina TNF

CD266

TNFRSF12A, TWEAK-R, Fn14, FN14

B

nadrodzina TNF, receptor dla TWEAK

TWEAK

CD267

TNFRSF13B, TACI

T, B

nadrodzina TNF

CD268

TNFRSF13C, BAFF receptor, BR3

B

nadrodzina TNF, receptor dla BAFF

BAFF

CD269

TNFRSF17, BCMA, BCM

KD

nadrodzina TNF

CD271

TNFRSF16, LIGHT-R, HVEM

T

nadrodzina TNF, receptor p75 dla NGF

NGF

CD272

BTLA

KD

CD273

PD-L2, B7-DC, PD-12, PDCD1LG2

KD

CD274

PD-L1, B7-H1, PDCD1LG1

T, B, KD

CD275

ICOS ligand, B7-H2

KD

CD276

B7-H3

T, B, NK, KD, M, N

CD277

BTN3A1, BTF5

CD278

ICOS

B7-H3

CD279

PD1, PDCD1, hPD-1, SLEB2

NK, M, KŚ

CD280

Endo180, uPARAP, CLEC13E

M, N

receptor dla mannozy

CD281

TLR1

M, N

receptor rozpoznający wzorce

PAMP

CD282

TLR2

M, KD

receptor rozpoznający wzorce

PAMP

CD283

TLR3

M, KD

receptor rozpoznający wzorce

PAMP

CD284

TLR4

M, KD

receptor rozpoznający wzorce

PAMP

CD285

TLR5

M, KD

receptor rozpoznający wzorce

PAMP

CD286

TLR6

M, KD

receptor rozpoznający wzorce

PAMP

CD287

TLR7

M, KD

receptor rozpoznający wzorce

PAMP

CD288

TLR8

KD

receptor rozpoznający wzorce

PAMP

CD289

TLR9

M, KD

receptor rozpoznający wzorce

PAMP

CD290

TLR10

M, KD

receptor rozpoznający wzorce

PAMP

CD292

BMPR1A, ALK-3

receptor typu IA dla BMP (bone morphogenetic protein)

BMP

CDw293

BMPR1B, ALK-6

T, N

receptor typu IB dla BMP (bone morphogenetic protein)

BMP

CD294

GPR44, CRTH2

T, B, NK, KD, M, N, KŚ

receptor dla chemokin, sprzężony z białkiem G

CD295

LEPR (leptin receptor)

receptor dla leptyny

CD296

ART1, DO

T, Ep

rybotransferaza arginina-ADP

CD297

ART4, DOK1

ekto-ADP-ribosylotransferaza 4 (nośnik dla grupy krwi Dombrock)

CD298

ATP1B3

KŚ

łańcuch b3 ATPazy transportującej Na⁺/K⁺

CD299

DC-SIGN2, DC-SIGNR, L-SIGN, CD209L

KD

lektyna typu C (dendritic cell-specific ICAM-3-grabbing nonintegrin 2)

CD300a

CD300A, CMRF35H

NK, M, N, T, B

receptor hamujący zabijanie komórek NK

CD300b

CD300B

NK, N, M, B, T

receptor hamujący zabijanie komórek NK

CD300c

CD300C, CMRF35A

NK, N, M, B, T

receptor hamujący zabijanie komórek NK

CD300e

CD300A, CMRL35L1

receptor hamujący zabijanie komórek NK

CD301

CLEC10A, CLECSF14

KD

lektyna typu C (C-type lectin domain family 10A)

CD302

CLEC13A, DCL1

N, M

lektyna typu C (C-type lectin domain family 13A)

CD303

CLEC4C, BDCA-2, CLECSF11, DLEC, HECL

KD

lektyna typu C (C-type lectin domain family 4C)

CD304

neuropilina, BDCA-4, VEGF165R

KŚ, KD,

receptor dla VEGF

VEGF

CD305

LAIR1

NK, B, T, M

leukocyte-associated immunoglobulin-like receptor 1

CD306

LAIR2

leukocyte-associated immunoglobulin-like receptor 2

CD307a

FCRL1 (Fc receptor-like protein 1)

B

receptor podobny do receptorów dla Fc

CD307b

FCRL2 (Fc receptor-like protein 2)

CD307c

FCRL3 (Fc receptor-like protein 3)

CD307d

FCRL4 (Fc receptor-like protein 4)

CD307e

FCRL5 (Fc receptor-like protein 5)

CD309

KDR, FLK1, VEGFR-2

KŚ

receptor dla VEGF typu 2 (vascular endothelial growth factor)

VEGF

CD312

EMR2

KD, M, N

EGF-like module-containing mucin-like hormone receptor-like 2 (EGF-like module EMR2)

CD314

NKG2D, KLRK1

T, NK

receptor NKG2-D typu II

MHC

CD315

PTGFRN, CD9P1

B, M

negatywny regulator aktywności receptorów dla prostaglandyn F2

CD316

IGSF8, CD81P3

T, B, NK

cząsteczka Ig-podobna (immunoglobulin superfamily member 8, CD81 partner 3)

CD317

BST2, teteryna

T, B, NK, KD, M

antygen macierzy szpiku (bone marrow stromal antigen 2)

CD318

CDCP1, TRASK

kom. prog.

białko zawierające domenę CUB (CUB domain-containing protein 1)

CD319

LAMF7, CS1, SLAMF7, CRACC

T, B, NK, KD

białko nadrodziny SLAM

CD320

CD320, 86DA

KD

receptor dla LDL

LDL

CD321

JAM1, JAM-A

T, B, NK, M, N, Plt

cząsteczka adhezyjna (junctional adhesion molecule)

JAM1

CD322

JAM2, JAM-B

T, B, M, KŚ

cząsteczka adhezyjna (junctional adhesion molecule)

JAM2

CD324

kadheryna-1 (kadheryna E) (uwomorulina)

Ep, E

cząsteczka adhezyjna

kadheryna E

CD325

kadheryna-2 (kadheryna N)

kom. nerw., E

cząsteczka adhezyjna

kadheryna N

CD326

TACSTD1, Ep-CAM

Ep

antygen nowotworowy – glikoproteina powierzchniowa

CD327

SIGLEC6, CD33L1

B

lektyna (sialic acid-binding Ig-like lectin 6 – Siglec-6)

CD328

SIGLEC7, AIRM1

T, NK, M

lektyna (sialic acid-binding Ig-like lectin 7 – Siglec-7)

CD329

SIGLEC9, SAF2

NK, M, N

lektyna (sialic acid-binding Ig-like lectin 9 – Siglec-9)

CD331

FGFR1, FGFBR

Ep

receptor dla bFGF typu 1 (basic fibroblast growth factor receptor)

bFGF

CD332

FGFR2, BEK

Ep

receptor dla bFGF typu 2

bFGF

CD333

FGFR3, JTK4

Ep

receptor dla bFGF typu 3

bFGF

CD334

FGFR4, JTK2

Ep

receptor dla bFGF typu 4

bFGF

CD335

NCR1, LY94, NKp46

NK

receptor naturalnej cytotoksyczności (NKp46)

MHC

CD336

NCR2, LY95, NKp44

NK

receptor naturalnej cytotoksyczności (NKp44)

MHC

CD337

NCR3, 1C7, NKp30

NK

receptor naturalnej cytotoksyczności (NKp30)

MHC

CD338

ABCG2, ABCP

kom. prog.

ATP-binding cassette subfamily G member 2

CD339

JAG1, Jagged-1

Ep

Notch 1, 2, 3

CD340

ErbB2, Her2/Neu

Ep

receptorowa kinaza tyrozynowa

CD344

FZD4, FZ-4

kom. prog.

Frizzled-4

Norrin

CD349

FZD9

kom. prog.

Frizzled-9

WNT-2

CD350

FZD10

kom. prog.

Frizzled-10

WNT-7

CD351

FCAMR, Fcα/µR

T, B, M

receptor dla fragmentów Fc przeciwciał IgA i IgM

IgA, IgM

CD352

SLAMF6, Ly108, NTB-A

T, B, DC, NK, M, G

CD353

SLAMF8, BLAME

B, M

CD354

TREM1

T, B, DC, NK, M, G

CD355

CRTAM (cytotoxic and regulatory T-cell molecule)

T, B, NK

CD357

TNFRSF18, GITR

T, B, DC, NK, M, G

CD358

TNFRSF21, DR6

T, B, M

GITRL

CD359

PI16

T

CD360

IL21R

T, B, DC, NK, M, G

receptor dla IL-21

IL-21

CD361

EVI2B (ectoptic viral integration site 2B)

T, B, NK, M, G

CD362

Syndekan-2, SDC2, SYND2

T, B, M, G

CD363

S1PR1, EDG-1

T, B, NK, G

receptor dla sfingozyno-1-fosforanu

CD364

peptidase inhibitor 16, CRIPS9

CD365

TIM1, hepatitis A virus cellular receptor 1

CD366

TIM2, hepatitis A virus cellular receptor 2

CD367

CLEC4A, DCIR, CLECSF6

lektyna typu C

CD368

CLEC4D, CLECSF8, CLEC-6

lektyna typu C

CD369

CLEC7A, CLECSF12, DECTIN1

lektyna typu C

CD370

CLEC9A, DNGR1

lektyna typu C

CD371

CLEC12A, DCAL-2, CLL-1

lektyna typu C

Termin CD używany jest w celu określenia antygenów powierzchniowych, wykrywanych odpowiednimi przeciwciałami monoklonalnymi. Cząsteczki CD znajdują się na powierzchni każdej komórki. Niektóre są charakterystycznymi markerami umożliwiającymi identyfikację określonego typu komórek lub też stanu ich aktywacji.

Objaśnienia najważniejszych skrótów: ADA – deaminaza adenozynowa, akt. – komórki aktywowane (pobudzone), B – limfocyty B, E – erytrocyty, Eo – eozynofile, Ep – komórki nabłonkowe, F – fibroblasty, G – granulocyty, KD – komórki dendrytyczne, Ker – keratynocyty, KMG – komórki mięśniowe gładkie, kom. – komórki, KN – komórki nabłonkowe, kom. prog. – komórki progenitorowe, KŚ – komórki śródbłonka, KT – komórki tuczne, L – limfocyty, M – monocyty, Meg – megakariocyty, Mel – melanocyty, Mø – makrofagi, N – neutrofile, Neur. – neurony, NK – komórki NK, Plt – płytki krwi, rec. – receptor dla, sub. – subpopulacja, T – limfocyty T, Tym. – tymocyty, uPA – aktywator plazminogenu typu urokinazowego.

1 GŁÓWNE KOMPONENTY I ZASADNICZE CECHY ODPOWIEDZI IMMUNOLOGICZNEJ

Marek Jakóbisiak

1.1. LIMFOCYTY I PRZECIWCIAŁA (IMMUNOGLOBULINY)

Najważniejszymi komórkami układu odpornościowego są limfocyty B, limfocyty T, komórki żerne (fagocyty) oraz komórki prezentujące antygen limfocytom T (ryc. 1.1), a najważniejszymi cząsteczkami są immunoglobuliny, receptory limfocytów T wiążące antygen i cytokiny. Limfocytów jest w naszym organizmie około 1×10¹². W każdej odpowiedzi immunologicznej oprócz komórek efektorowych (np. limfocytów B wytwarzających przeciwciała lub cytotoksycznych limfocytów T) uczestniczą również komórki regulujące tę odpowiedź (tab. 1.1 i 1.2).

Tabela 1.1. Zasadnicze czynności komórek uczestniczących w odpowiedzi immunologicznej

Limfocyty B

Rozpoznają antygeny i wytwarzają przeciwciała

Plazmocyty (komórki plazmatyczne)

Wytwarzają przeciwciała

Limfocyty Th

Wspomagają odpowiedź immunologiczną; wydzielają cytokiny

Limfocyty Treg

Hamują odpowiedź immunologiczną; wydzielają cytokiny

Limfocyty Tc

Zdolne do zabicia komórek docelowych

Komórki NK

Zdolne do spontanicznego zabicia komórek nowotworowych i zakażonych przez wirusy

Komórki dendrytyczne

Prezentują antygeny limfocytom T; wydzielają cytokiny

Monocyty, makrofagi

Zdolne do fagocytozy i zabicia mikroorganizmów oraz innych obcych komórek; wydzielają cytokiny

Neutrofile

Zdolne do fagocytozy i zabijania mikroorganizmów

Komórki tuczne, bazofile

Biorą udział w obronie przeciw pasożytom

Eozynofile

Zdolne do fagocytozy i zabijania niektórych pasożytów z użyciem przeciwciał

Megakariocyty

Wytwarzają trombocyty, które uczestniczą w krzepnięciu krwi i reakcjach zapalnych

Erytrocyty

Poprzez receptor dla dopełniacza wiążą kompleksy immunologiczne i uczestniczą w ich usuwaniu

Komórki limfoidalne nieswoiste

Wspomagają głównie odpowiedź przeciwzakaźną

Limfocyty Tc (T cytotoxic) – limfocyty T cytotoksyczne, limfocyty Treg (T regulatory) – limfocyty T regulatorowe, komórki NK (natural killers) – naturalne komórki cytotoksyczne.

Wśród limfocytów T można wyróżnić kilka subpopulacji. Limfocyty T cytotoksyczne (Tc lub CTL – cytotoxic T cell) są zdolne do zabicia innych komórek (przeszczepionych albo własnych zakażonych wirusami lub nowotworowych). Limfocyty T pomocnicze (Th) i limfocyty T regulatorowe (supresorowe) (Treg) mają natomiast zdolność regulowania odpowiedzi immunologicznej. Limfocyty pomocnicze działają wspomagająco, a limfocyty regulatorowe (supresorowe) hamująco. Do odpowiedzi immunologicznej potrzebna jest współpraca pomocniczych limfocytów T, które również wiążą antygeny, a następnie poprzez bezpośredni kontakt oraz wydzielane cytokiny pobudzają odpowiedź limfocytów B. Bez regulacyjnego nadzoru ze strony tych dwóch subpopulacji limfocytów T układ odpornościowy mógłby zbyt opieszale i nieskutecznie zwalczać infekcje albo, wręcz przeciwnie, reagować zbyt gwałtownie, uszkadzając przy okazji własne tkanki.

Ryc. 1.1. Komórki układu odpornościowego

Tabela 1.2. Niektóre cząsteczki występujące na powierzchni limfocytów człowieka, mogące służyć do ich identyfikacji

Limfocyty

Cząsteczki

Wszystkie limfocyty T

CD3, CD2

Limfocyty Th

CD4

Limfocyty Tc

CD8

Pobudzone limfocyty T

Cz. MHC klasy II, CD25

Wszystkie limfocyty B

CD19, CD20

CD (cluster of differentiation), MHC (major histocompatibility complex) – główny układ zgodności tkankowej.

Zdolność rozpoznawania i reagowania z antygenami mają wytwarzane przez limfocyty B przeciwciała, czyli immunoglobuliny, oraz receptory limfocytów T wiążące antygen. Immunoglobuliny występują zarówno w formie związanej na powierzchni limfocytów B jako ich receptory rozpoznające antygen, jak i w postaci wolnej w płynach ustrojowych. Receptory immunoglobulinowe limfocytów B, czyli receptory limfocytów B (BCR – B cell receptors), receptory limfocytów T (TCR – T cell receptors) oraz wolne immunoglobuliny łączą się z antygenami swoiście, to znaczy wybiórczo (selektywnie). Należy jednak pamiętać, że w odpowiedzi immunologicznej biorą również udział mechanizmy nieswoiste.

Odpowiedź naszego organizmu na kontakt z antygenem nazywamy właśnie odpowiedzią immunologiczną. Tradycyjnie wyróżnia się odpowiedź typu humoralnego i odpowiedź typu komórkowego (patrz niżej). Odpowiedź typu humoralnego polega na wytwarzaniu i uwalnianiu do środowiska przeciwciał przez limfocyty B i różnicujące się z nich komórki plazmatyczne, czyli plazmocyty. W odpowiedzi typu komórkowego w miejscu wniknięcia antygenu do organizmu gromadzą się komórki, głównie limfocyty, makrofagi i granulocyty.

1.2. ANTYGENY

Antygeny to związki mające następujące właściwości: a) immunogenność, to znaczy zdolność do wywoływania przeciw sobie swoistej odpowiedzi immunologicznej, b) antygenowość, czyli zdolność do swoistego łączenia się z immunoglobulinami (zarówno wolnymi, jak i stanowiącymi receptory limfocytów B) i receptorami limfocytów T. Antygen wykazujący tylko antygenowość nazywamy haptenem. Haptenami mogą być proste związki chemiczne, np. niektóre leki. Immunogenność zyskują one dopiero po połączeniu z nośnikiem, którym może być np. cząsteczka białka. W odpowiedzi na hapten połączony z nośnikiem limfocyty B rozpoznają hapten, a limfocyty Th nośnik białkowy.

Antygeny mogą być ciągłe, kiedy aminokwasy antygenu białkowego kontaktujące się z przeciwciałem są zawarte w jednym odcinku łańcucha białkowego, lub nieciągłe, gdy aminokwasy te są oddalone od siebie w łańcuchu białkowym, lecz zbliżone przy danej konformacji białka.

W wypadku niektórych antygenów wielkocząsteczkowych, w ich obrębie, może się znajdować wiele fragmentów wiązanych przez przeciwciała, BCR i TCR. Są to tak zwane epitopy lub determinanty antygenowe. Epitopy obecne w jednej cząsteczce antygenu mogą być identyczne lub różne i mogą być wiązane przez przeciwciała o tej samej lub odmiennej swoistości. Antygen zawierający wiele epitopów nazywamy wielowartościowym lub poliwalentnym.

1.2.1. Grasiczozależność

Antygeny indukujące wytwarzanie przeciwciał można podzielić na tak zwane grasiczozależne i grasiczoniezależne. W odpowiedzi na antygeny grasiczozależne limfocyty B potrzebują „pomocy” ze strony limfocytów T pomocniczych. Odpowiedź na antygeny grasiczoniezależne, których jest mniej niż poprzednich, nie wymaga pomocy ze strony limfocytów T. Należą do nich między innymi: lipopolisacharyd (LPS) ścian bakteryjnych, dekstran i oczyszczony preparat tuberkuliny (PPD – purified protein derivative).

Antygeny grasiczoniezależne (thymus independent – TI) można podzielić na dwie grupy:

Antygeny wykazujące cechy poliklonalnych aktywatorów limfocytów. Antygeny te wydają się bowiem przekazywać limfocytom B sygnały niezbędne do ich aktywacji przez receptory Toll-podobne. Do tej grupy należą np. LPS i dekstran. Określa się je symbolem TI-1.

Antygeny poliwalentne, ale nie wykazujące cech poliklonalnych aktywatorów limfocytów B. Określa się je symbolem TI-2.

1.3. MECHANIZMY SWOISTE I NIESWOISTE

W obrębie układu odpornościowego i w odpowiedzi immunologicznej istnieją mechanizmy nieswoiste i swoiste, czyli niespecyficzne i specyficzne. Te pierwsze określa się czasami jako wrodzone (w angielskich podręcznikach: „innate”, a w niemieckich: „angeborene”), natomiast te drugie jako nabyte (odpowiednio: „adaptive” i „erworbene”). Żaden z tych terminów nie oddaje jednak do końca różnicy między nimi.

Mechanizmy nieswoiste rozwinęły się wcześniej w filogenezie, są mniej precyzyjne, ale za to reagują szybko, stanowiąc pierwszą linię obrony. Biorą w nich udział między innymi: komórki żerne (zarówno makrofagi, jak i granulocyty), układ dopełniacza, lizozym, interferon, komórki zdolne do spontanicznej cytotoksyczności.

Mechanizmy swoiste są filogenetycznie młodsze. Pełen ich rozwój w odpowiedzi immunologicznej wymaga upływu określonego czasu, ale zwracają się precyzyjnie przeciw określonemu intruzowi. Należy do nich większość wytwarzanych przez limfocyty B przeciwciał i większość limfocytów T. Ich „opieszałość” znika przy ponownym kontakcie z danym antygenem. Swoista odpowiedź wtórna rozwija się gwałtownie, jak gdyby organizm nasz zapamiętał sobie pierwszy kontakt z danym antygenem.

Na każdym etapie odpowiedzi immunologicznej istnieje ścisła kooperacja i uzupełnianie się mechanizmów swoistych i nieswoistych.

1.4. TYPY ODPOWIEDZI IMMUNOLOGICZNEJ

Wyróżnia się dwa zasadnicze typy odpowiedzi immunologicznej: odpowiedź typu humoralnego i odpowiedź typu komórkowego. Choć w każdej odpowiedzi immunologicznej obecne są na ogół obydwa składniki, a tylko jeden z nich może być bardziej nasilony od drugiego to istnieje między nimi pewien antagonizm (podrozdział 9.2.1)

1.4.1. Odpowiedź typu humoralnego

W odpowiedzi typu humoralnego biorą udział wolne przeciwciała obecne we krwi, limfie i w płynach tkankowych, a także przeciwciała, które lokują się na powierzchni komórek poprzez receptor dla fragmentu Fc (fragment crystallizable) jako tak zwane przeciwciała cytofilne (nie należy ich utożsamiać z receptorami immunoglobulinowymi limfocytów).

Przeciwciała są obecne nie tylko w płynach tkankowych, ale także w wydzielinach śluzowo-surowiczych, np. dróg oddechowych lub przewodu pokarmowego. W wyniku kontaktu z antygenem limfocyty B po kooperacji z limfocytami T ulegają aktywacji, proliferacji i różnicowaniu w komórki intensywnie wytwarzające i wydzielające przeciwciała (ryc. 1.2), które mogą stanowić 75–90% syntezowanych przez nie białek. Jedna komórka może uwalniać nawet kilka tysięcy przeciwciał w ciągu sekundy. Komórki te nadal mogą się dzielić, a końcowym etapem ich różnicowania są komórki plazmatyczne.

1.4.2. Odpowiedź typu komórkowego

W odpowiedzi typu komórkowego z antygenem reagują komórki – limfocyty T. W interakcji ze swoistym antygenem wydzielają one cytokiny, które sprawują wiele funkcji, a między innymi wciągają do odpowiedzi immunologicznej także makrofagi i granulocyty. Jeżeli podanie lokalne odpowiedniego antygenu wywołuje odpowiedź typu komórkowego, to powoduje naciekanie przez komórki miejsca podania antygenu dopiero po około 24 godzinach. Dlatego ten typ odpowiedzi określa się czasami jako odpowiedź późną. Poza odpowiedzią typu późnego, w której dominujące znaczenie mają limfocyty T pomocnicze i uwalniane przez nie cytokiny, drugą ważną komponentą odpowiedzi komórkowej jest działanie cytotoksyczne limfocytu T (ryc. 1.2).

Ryc. 1.2. Rozwój odpowiedzi immunologicznej typu komórkowego (z udziałem limfocytów T) i humoralnego (z udziałem limfocytów B)

1.4.3. Podział na odpowiedź typu 1 i typu 2

Istnieje również podział na odpowiedź typu 1 i typu 2 na czynniki zakaźne (nie mylić z nadwrażliwością typu I i typu II). Odpowiedź typu 1 kieruje się przede wszystkim przeciw wirusom i bakteriom i wspomagana jest przez limfocyty pomocnicze Th1 oraz komórki limfoidalne ILC1 (innate lymphoid cells). Natomiast odpowiedź typu 2 jest skierowana przeciw robakom pasożytniczym i alergenom i wspomagana jest przez limfocyty pomocnicze Th2 oraz komórki limfoidalne ILC2.

1.5. ETAPY ODPOWIEDZI IMMUNOLOGICZNEJ

W odpowiedzi immunologicznej można wyróżnić dwa etapy: fazę indukcji i fazę efektorową. W pierwszej fazie limfocyty łączą się z antygenem i zaczynają proliferować oraz różnicować się w komórki efektorowe. W tej fazie limfocyty kooperują z komórkami prezentującymi antygen, a także z innymi populacjami limfocytów. Liczba ich może wzrosnąć nawet 10 000 razy. W drugiej fazie liczne nowo wytworzone komórki efektorowe odpowiadają na antygen: limfocyty B uwolnieniem przeciwciał, a limfocyty T bezpośrednio łącząc się z antygenem prezentowanym przez inne komórki i uwalniając określone mediatory. Przykładem pierwszego typu reakcji będzie zabicie bakterii z udziałem przeciwciał, a drugiego – bezpośredni efekt cytotoksyczny limfocytów T wobec komórek zakażonych przez wirusy lub komórek przeszczepu.

Przy pierwszym kontakcie z antygenem rozwija się odpowiedź pierwotna. W przypadku ponownego podania danego antygenu stężenie przeciwciał rośnie szybciej i osiąga większe wartości. Jest to odpowiedź wtórna, zwana anamnestyczną (ryc. 1.3).

Ryc. 1.3. Pierwotna i wtórna odpowiedź immunologiczna w zakresie przeciwciał klasy IgG

Zdolność do bardziej skutecznej odpowiedzi wtórnej na określony antygen można uzyskać nie tylko w sposób naturalny, to znaczy w wyniku zakażenia mikroorganizmem mającym dany antygen lub w wyniku szczepienia (uczulenie czynne). Można ją nabyć również w następstwie otrzymania od innego osobnika lub zwierzęcia gotowych przeciwciał (uczulenie bierne) lub w wyniku przeszczepienia odpowiednio uczulonych limfocytów (uczulenie adoptywne).

2 NARZĄDY LIMFATYCZNE

Marek Jakóbisiak, Jakub Gołąb

Układ odpornościowy obejmuje: narządy i naczynia limfatyczne, obecne w tych narządach i krążące komórki uczestniczące w reakcjach immunologicznych oraz wydzielane przez nie przeciwciała, cytokiny i inne czynniki. Narządy limfatyczne to grasica, szpik, grudki limfatyczne samotne i skupione, migdałki, wyrostek robaczkowy, węzły limfatyczne i śledziona (ryc. 2.1). U ptaków występuje dodatkowo kaletka lub inaczej torebka Fabrycjusza.

Grasica, kaletka Fabrycjusza oraz szpik odgrywają zasadniczą rolę w czynnościowym dojrzewaniu limfocytów i dlatego nazywamy je centralnymi (pierwotnymi) narządami limfatycznymi w przeciwieństwie do pozostałych narządów limfatycznych, które określamy jako obwodowe (wtórne, drugorzędowe).

Po opuszczeniu narządów centralnych limfocyty T i B lokują się w odpowiednich obszarach obwodowych narządów limfatycznych.

Obecność obok siebie w narządach limfatycznych limfocytów T i B, a także komórek dendrytycznych i makrofagów umożliwia kooperację tych komórek, co jest warunkiem rozwoju odpowiedzi immunologicznej.

2.1. GRASICA

W grasicy powstają i ulegają selekcji limfocyty T. Selekcja ta między innymi eliminuje limfocyty rozpoznające własne antygeny (autoantygeny).

2.1.1. Ogólna budowa grasicy

W przeciwieństwie do węzłów limfatycznych i śledziony grasica jest już w pełni rozwinięta w momencie urodzenia człowieka. Otoczona jest ona torebką łącznotkankową. Pod względem budowy mikroskopowej jest to bardzo nietypowy narząd limfatyczny. Składa się z dwóch płatów, a każdy z wielu płacików. W płacikach można wyróżnić część korową i część rdzenną (ryc. 2.2). Tylko części korowe płacików oddzielone są od siebie przegrodami łącznotkankowymi, natomiast ich części rdzenne łączą się ze sobą. W części rdzennej płacików widoczne są owalne twory zbudowane z koncentrycznie ułożonych komórek nabłonkowych. Są to ciałka grasicze (ciałka Hassala) (ryc. 2.3). Część obwodową ciałka grasiczego zajmują spłaszczone komórki zachodzące na siebie dachówkowato.

Ryc. 2.1. Narządy i naczynia limfatyczne człowieka

Ryc. 2.2. Obraz histologiczny grasicy dziecka (pow. 20×)

Ryc. 2.3. Ciałko grasicze (Hassala, pow. 200×)

W skład zrębu grasicy wchodzi torebka i przegrody łącznotkankowe oraz komórki z długimi wypustkami tworzące w miąższu grasicy sieć. Wśród tych komórek można wyróżnić komórki nabłonkowe pochodzenia endodermalnego i w mniejszym stopniu także komórki pochodzenia ektodermalnego oraz makrofagi, fibroblasty i komórki dendrytyczne. Komórki nabłonkowe i makrofagi występują zarówno w korze, jak i w rdzeniu, natomiast komórki dendrytyczne występują tylko w rdzeniu oraz na granicy rdzenia i kory (ryc. 2.4). Grasicę można więc określić jako narząd limfonabłonkowy.

Na komórkach zrębu grasicy występują w dużej gęstości cząsteczki głównego układu zgodności tkankowej. Ma to znaczenie dla czynnościowego dojrzewania limfocytów T. W okach sieci wytworzonej przez komórki zrębu leżą limfocyty grasicze (tymocyty), gęsto ułożone w części korowej i luźno w części rdzennej. Niektóre komórki nabłonkowe znajdujące się w korze grasicy tak ściśle otaczają tymocyty swymi wypustkami, że zyskały nazwę grasiczych komórek opiekuńczych. Komórki opiekuńcze występują głównie w zewnętrznej warstwie korowej, gdzie obserwuje się intensywną proliferację tymocytów. Uczestniczą one w selekcji dojrzewających limfocytów T. Jedna komórka opiekuńcza może się kontaktować z około 200 tymocytami. Niektóre makrofagi kory zawierają sfagocytowane tymocyty znajdujące się na różnych etapach rozpadu. Makrofagi te określane są czasami mianem makrofagów z barwliwymi ciałami (tingible bodies macrophages). Tymi ciałami są sfagocytowane tymocyty.

Ryc. 2.4. Rozmieszczenie komórek zrębu grasicy. 1 – torebka i beleczki łącznotkankowe, 2 – komórki nabłonkowe podtorebkowe i okołonaczyniowe, 3 – komórki nabłonkowe korowe, 4 – komórki nabłonkowe rdzeniowe, 5 – komórki dendrytyczne, 6 – makrofag grasiczy, 7 – ciałko grasicze, 8 – tymocyty (limfocyty grasicze), 9 – naczynie krwionośne

Ryc. 2.5. Migracja dojrzewających limfocytów T w grasicy

Prekursory tymocytów dostają się w życiu płodowym do grasicy na granicy kory i rdzenia (ryc. 2.5). Przywędrowują najpierw z wątroby, a następnie ze szpiku, który staje się centrum krwiotworzenia. Szpik dostarcza te prekursory również, choć w mniejszym stopniu, po urodzeniu. W grasicy ulegają one intensywnej proliferacji i różnicowaniu w limfocyty T. Jednak olbrzymia większość komórek powstających w wyniku tej proliferacji ginie wewnątrz grasicy w wyniku apoptozy (podrozdział 7.1).

Dojrzewające limfocyty T przesuwają się w kierunku zewnętrznej części korowej, potem wracają, przedostają się do rdzenia, ponownie wracają i przedostają się do żyłek pozawłosowatych na granicy kory i rdzenia. Po opuszczeniu grasicy limfocyty T krążą w organizmie, a w narządach limfatycznych występują głównie w obszarach grasiczozależnych. We krwi dorosłego człowieka limfocyty T stanowią średnio 72% (67–76%) wszystkich limfocytów. W wędrówce tymocytów w grasicy i limfocytów T poza grasicą istotną rolę odgrywają chemokiny i cząsteczki adhezyjne. Chemokiny „przyciągają” komórki zgodnie z gradientem stężeń, ale mogą również „wypychać” dojrzałe tymocyty z grasicy na obwód w wyniku ujemnej chemotaksji, np. chemokina CXCL12 (SDF-1 – stromal cell-derived factor).

2.1.2. Bariera krew–grasica

Naczynia krwionośne wnikają do grasicy od strony torebki, a następnie wnikają w głąb narządu wraz z przegrodami łącznotkankowymi. Na granicy kory i rdzenia tworzą one gęstą sieć naczyń włosowatych, które w obrębie rdzenia przechodzą w żyłki pozawłosowate.

Obce antygeny mają utrudniony dostęp do dojrzewających w korze płacików limfocytów T. Odpowiada za to tak zwana bariera krew–grasica. Jej głównymi elementami są komórki śródbłonka naczyń włosowatych szczelnie przylegających do siebie dzięki połączeniom typu zamykającego i leżącym wokół nich komórek nabłonkowych. Gdyby do kontaktu z obcymi antygenami dochodziło, dojrzewające limfocyty T nabywałyby tolerancję na antygeny zakażających nas mikroorganizmów, a tak nabywają tylko tolerancję w stosunku do autoantygenów.

2.1.3. Hormony grasicy i wpływ hormonów na grasicę

Z grasicy wyizolowano wiele czynników zdolnych do częściowego zastępowania jej funkcji w doświadczeniach in vitro. Należą do nich między innymi tymozyny, grasiczy czynnik humoralny, tymulina, tymopoetyna, określane czasami mianem hormonów grasicy.

W grasicy wytwarzane są również różne mediatory typowe dla układu odpornościowego Należą do nich: interleukiny, a także czynniki stymulujące tworzenie kolonii: granulocytów (granulocyte colony-stimulating factor – G-CSF), makrofagów (macrophage colony-stimulating factor – M-CSF), granulocytów i makrofagów (granulocyte-macrophage colony-stimulating factor – GM-CSF) i czynnik martwicy nowotworu α (tumor necrosis factor – TNF-α). Występują tu także transformujący czynnik wzrostu β (transforming growth factor β – TGF-β), czynnik komórek macierzystych (stem cell factor – SCF), ligand FLT3 (Fms-like tyrosine kinase ligand), czynnik hamujący białaczkę (leukemia inhibitory factor – LIF), limfopoetyna zrębu grasicy (thymic stromal lymphopoietin – TSLP) oraz różne chemokiny, które kierują wędrówką dojrzewających limfocytów T w grasicy. Spośród wymienionych cytokin i czynników najważniejsza dla wewnątrzgrasiczego dojrzewania limfocytów T wydaje się interleukina 7.

Zarówno hormon wzrostu, jak i hormon tyreotropowy stymulują wzrost grasicy, natomiast większość hormonów steroidowych indukuje jej inwolucję. Być może, właśnie zwiększenie stężenia hormonów płciowych (będących steroidami) w okresie pokwitania jest jednym z czynników odpowiedzialnych za inwolucję grasicy. Również inwolucja następcza grasicy, obserwowana u dzieci w następstwie ciężkich chorób i stresów, wiąże się z nadmiernym wydzielaniem hormonów kory nadnerczy.

2.1.4. Inwolucja grasicy

W momencie urodzenia człowieka liczba i zakres limfocytów T są już właściwie ustalone do tego stopnia, że tymektomia w pierwszych miesiącach życia nie powoduje groźnych niedoborów odporności. Grasica z wiekiem ulega stopniowej, lecz niecałkowitej inwolucji, czyli zanikowi. Sam narząd nie zmniejsza się, ale obszary limfoepitelialne zastępowane są przez tkankę tłuszczową i łączną. Zanik tkanki limfatycznej rozpoczyna się już pod koniec pierwszego roku życia i ulega przyspieszeniu w okresie pokwitania, w miarę wzrostu stężenia hormonów płciowych. Proces inwolucji może ulec zwolnieniu w sytuacji zwiększonego zapotrzebowania na nowe limfocyty T (np. po krwotokach, chemioterapii).

2.2. SZPIK

Oprócz swych funkcji krwiotwórczych, obejmujących wytwarzanie erytrocytów, granulocytów, monocytów i płytek krwi, szpik spełnia u ssaków rolę centralnego narządu limfatycznego, w którym powstają limfocyty B (ryc. 2.6).

Ze szpiku limfocyty B przechodzą do krwi, w której u dorosłego człowieka stanowią około 13% (11–16%) wszystkich limfocytów. Co ciekawe, komórki plazmatyczne powstające w trakcie odpowiedzi immunologicznej z limfocytów B osiadają ponownie w szpiku lub błonach śluzowych. Większość przeciwciał obecnych we krwi jest syntezowana właśnie w szpiku.

Kaletka (torebka) Fabrycjusza jest narządem limfopoetycznym występującym u ptaków. Nie ma jej natomiast u ssaków. Jest ona workowatym uchyłkiem kloaki (końcowy odcinek przewodu pokarmowego, do którego uchodzą drogi moczowe). Wewnątrz kaletki znajduje się kilkanaście podłużnych fałdów. Fałdy te pokryte są nabłonkiem jednowarstwowym walcowatym i oddzielone przez szczeliny, które mogą wnikać w głąb fałdów jako szczeliny wtórne. Każdy z fałdów zawiera kilkadziesiąt owalnych tworów przypominających wyglądem grudki limfatyczne. Kaletka Fabrycjusza stwarza właściwe mikrośrodowisko dla różnicowania się limfocytów B. Jest w związku z tym zaliczana u ptaków do centralnych narządów limfatycznych.

Ryc. 2.6. Schemat dojrzewania limfocytów B w szpiku. Prekursory limfocytów B otoczone pierwotnie przez wypustki komórki zrębowej, a następnie wędrujące do światła naczynia zatokowego

2.3. GRUDKI LIMFATYCZNE BEZ TOREBKI ŁĄCZNOTKANKOWEJ

Grudki limfatyczne, zwane również chłonnymi, występują pojedynczo lub w grupach w tkance łącznej wiotkiej, jako grudki limfatyczne nie otoczone torebką, a także stanowią istotny element narządów limfatycznych otorbionych, takich jak węzły limfatyczne i śledziona.

Grudki limfatyczne nie otoczone torebką występują najczęściej w ścianie przewodu pokarmowego, dróg oddechowych (ryc. 2.7) i narządów moczowo-płciowych. Mogą występować samotnie lub w skupiskach, tworząc migdałki lub tak zwane grudki limfatyczne skupione (kępki Peyera) (podrozdział 15.1.1.2.1). Grudki limfatyczne występują w skupiskach również w ścianie wyrostka robaczkowego. W miejscach tych leżą w bezpośrednim sąsiedztwie nabłonka. Uczestniczą one w wytwarzaniu limfocytów i stanowią jeden z elementów obrony przed inwazją drobnoustrojów przenikających pod nabłonek. Należy bowiem pamiętać o tym, że pokryte wydzielinami nabłonki wyżej wymienionych narządów kontaktują się bezpośrednio ze środowiskiem zewnętrznym i przy braku mechanizmów obronnych stałyby się łatwo miejscem namnażania i wnikania patogennych drobnoustrojów.

Ryc. 2.7. Oskrzelik z przylegającą grudką limfatyczną (pow. 100×)

Po pobudzeniu antygenem, np. bakteryjnym, w środku grudki pojawia się tak zwany ośrodek lub centrum rozmnażania, otoczony płaszczem grudki lub pasem zagęszczania. W centrum rozmnażania można wyróżnić strefę jasną i ciemną (ryc. 2.8). W przebiegu przewlekłych reakcji zapalnych dochodzi niekiedy do powstawania ośrodków rozmnażania w narządach nielimfatycznych.

2.3.1. Plamki mleczne

W błonie surowiczej pokrywającej jamę otrzewnej i opłucnej występują skupiska komórek, głównie limfocytów i makrofagów. Są to tak zwane plamki mleczne. Szczególnie dobrze są one widoczne w sieci wielkiej jako nieprzejrzyste plamki (ryc. 2.9). Od tego też pochodzi ich nazwa. Są one obecne u dzieci, lecz zanikają u ludzi dorosłych, u których mogą się pojawiać ponownie w trakcie zakażeń w obrębie jamy otrzewnej. Podobne struktury występują w jamie osierdziowej. W krezce jelitowej występują również skupiska limfocytów związane z tkanką tłuszczową. Skupiska te związane są z ogniskami tkanki tłuszczowej obecnymi pod błoną surowiczą.

Ryc. 2.8. Schemat grudki limfatycznej pobudzonej przez antygen

Ryc. 2.9. Plamki mleczne w sieci wielkiej

2.3.2. Migdałki

Migdałki są wyodrębnione jako narządy limfatyczne nieco sztucznie, gdyż są to grudki limfatyczne ułożone pojedynczo lub w skupiskach tuż pod nabłonkiem w miejscu krzyżowania się górnego odcinka dróg oddechowych z przewodem pokarmowym. Jest to miejsce strategiczne dla obrony naszego organizmu przed infekcjami.

Migdałki pokryte są nabłonkiem wielowarstwowym płaskim, niektóre zaś nabłonkiem wielorzędowym walcowatym. Nabłonek wnika w głąb tkanki limfatycznej, tworząc krypty. Można wyróżnić migdałek językowy, gardłowy (adenoid), a także migdałki podniebienne i trąbkowe. W obrębie nabłonka pokrywającego migdałki, szczególnie w kryptach, obserwuje się liczne limfocyty. W grudkach limfatycznych migdałków obserwuje się często ośrodki rozmnażania (ryc. 2.10), a także plazmocyty.

Nawracające stany zapalne migdałków były wskazaniem do ich usunięcia. Obecnie migdałki usuwa się rzadziej lub częściowo, gdyż lepiej jest rozumiana i doceniana funkcja obronna układu odpornościowego.

Ryc. 2.10. Struktura migdałka podniebiennego (pow. 50×)

2.3.3. Tkanka limfatyczna związana ze ścianą jelit

W ścianie jelit występują zarówno rozproszone limfocyty, zwłaszcza w blaszce właściwej błony śluzowej i śródnabłonkowo, między komórkami nabłonka jelitowego, jak i grudki limfatyczne. Te ostatnie leżą samotnie lub w skupiskach. Nabłonek jelitowy pokrywający grudki w przewodzie pokarmowym i oddzielający je od światła jelita zawiera więcej limfocytów śródnabłonkowych niż nabłonek pokrywający kosmki, a ponadto jest wśród nich większy odsetek limfocytów T pomocniczych. Tkanka limfatyczna związana ze ścianą jelit stanowi największe skupisko limfocytów w organizmie. Funkcja i budowa tej tkanki są omówione w podrozdziale 15.1.1.

Grudki limfatyczne samotne rozrzucone są wzdłuż całego jelita. Szczególnie często występują jednak w końcowym odcinku jelita cienkiego. Leżą one w blaszce właściwej błony śluzowej, ale większe grudki sięgają przez blaszkę mięśniową błony śluzowej do błony podśluzowej.

Grudki limfatyczne skupione – zwane również kępkami Peyera – występują przede wszystkim w jelicie krętym, głównie w końcowym jego odcinku, choć sporadycznie obserwuje się je również w innych odcinkach jelita cienkiego, a nawet w dwunastnicy. W grudkach tych znajdują się żyłki pozawłosowate wysłane tak zwanym wysokim śródbłonkiem. Są one miejscem przechodzenia limfocytów krążących z krwi do grudek limfatycznych.

W blaszce właściwej błony śluzowej wyrostka robaczkowego leżą gęsto ułożone grudki limfatyczne, które sięgają głęboko do błony podśluzowej. Powodują one znaczne pogrubienie ściany wyrostka. Mogą być w nich widoczne ośrodki rozmnażania.

2.4. WĘZŁY LIMFATYCZNE

Węzły limfatyczne są narządami leżącymi na przebiegu naczyń limfatycznych, które uchodzą do węzła, a następnie go opuszczają. Tym samym węzły można porównać do filtrów leżących na drodze limfy (chłonki) płynącej następnie do większych naczyń limfatycznych, przewodu piersiowego i do krwi. Do najważniejszej czynności węzłów należy udział w odpowiedzi immunologicznej, czego efektem jest powstawanie limfocytów efektorowych T i B.

Węzeł limfatyczny otoczony jest torebką łącznotkankową. Tuż pod torebką znajduje się zatoka brzeżna, do której od strony wypukłej węzła wpływa limfa kilkoma naczyniami limfatycznymi doprowadzającymi (ryc. 2.11, 2.12). Od strony wnęki odchodzą natomiast naczynia limfatyczne odprowadzające. Obydwa typy naczyń limfatycznych zaopatrzone są w zastawki zapewniające jednokierunkowy przepływ limfy przez te naczynia i węzeł.

W węźle można wyróżnić część korową i część rdzenną leżącą wewnątrz węzła, bliżej jego wnęki. Od torebki węzła w jego części wypukłej odchodzą w głąb węzła beleczki łącznotkankowe. W części korowej mają one regularny charakter i przypominają szprychy koła lub promienie. Nazywamy je beleczkami promienistymi lub beleczkami kory. Przedłużeniem ich w kierunku wnęki węzła są beleczki rdzenne.

Beleczki promieniste dzielą część korową na obszary zwane niszami lub komorami. Z leżącej pod torebką zatoki brzeżnej limfa płynie biegnącymi wzdłuż beleczek zatokami promienistymi, a dalej zatokami rdzennymi, aby we wnęce węzła wpłynąć następnie do naczyń odprowadzających.

Tkanka limfatyczna wypełniająca nisze oddzielona jest od torebki węzła przez zatokę brzeżną, a od strony beleczek promienistych styka się z zatokami promienistymi. W głąb węzła wnika natomiast jej przedłużenie zwane pasem zagęszczania. Pasy zagęszczania przechodzą w rdzeniu w nieregularne i rozgałęziające się sznury rdzenne. Miąższ węzła odgraniczony jest od zatok brzeżnych oraz od zatok promienistych ściśle do siebie przylegającymi makrofagami i komórkami śródbłonka limfatycznego, które tworzą selektywną barierę. Przez barierę tę przeciskają się komórki dendrytyczne oraz limfocyty docierające do węzła wraz z limfą. Należy przy tym pamiętać, że większość limfocytów wnika do węzła drogą krwi poprzez żyłki z wysokim śródbłonkiem. Małe cząsteczki, w tym chemokiny i inne cytokiny oraz antygeny, docierają do węzła wraz z chłonką. Wnikają następnie z zatoki brzeżnej do miąższu przez specjalne przewodziki, utworzone przez włókna kolagenowe i siateczkowe otoczone przez białka macierzy pozakomórkowej i wypustki fibroblastycznych komórek siateczkowych (fibroblastic reticular cells – FRC).

Ryc. 2.11. Schemat węzła limfatycznego

2.4.1. Zrąb węzła

Rusztowaniem dla zrębu węzła jest torebka łącznotkankowa i odchodzące od niej beleczki łącznotkankowe promieniste i rdzenne. Na tym rusztowaniu opiera się sieć utworzona z włókien (głównie siateczkowych) i komórek łączących się swymi wypustkami. W okach tej sieci leżą limfocyty. Ta sieć włókien i komórek występuje nawet w świetle zatok i choć jest tutaj słabiej rozwinięta niż w innych obszarach węzła, widać ją wyraźniej ze względu na mniejszą liczbę limfocytów (ryc. 2.13).

Ryc. 2.12. Część korowa węzła limfatycznego (pow. 100×)

2.4.2. Kora węzła

W korze węzła można wyróżnić dwa zasadnicze obszary: pierwszy obejmuje korę zewnętrzną, a drugi korę pośrednią i głęboką. Kora pośrednia i głęboka tworzą strefę przykorową i stanowią tak zwany obszar grasiczozależny węzła ze względu na przewagę, jaką stanowią w nim limfocyty T (ryc. 2.14). Limfocyty ułożone są w tym obszarze mniej gęsto niż w korze zewnętrznej. Znajdujące się tutaj żyłki pozawłosowate wysłane są charakterystycznymi wysokimi komórkami śródbłonka (ryc. 2.15). Żyłki te uczestniczą w ważnym zjawisku, którym jest, omówione w rozdziale 8, krążenie limfocytów. W korze zewnętrznej znajdują się nisze, otoczone od strony torebki przez zatokę brzeżną, a po bokach przez zatoki promieniste i beleczki łącznotkankowe. Nisze te, jak wspomniano, wypełnione są przez tkankę limfatyczną w kształcie piramid z gęsto ułożonymi limfocytami, która może tworzyć grudki limfatyczne. W trakcie odpowiedzi immunologicznej w obrębie grudek powstają ośrodki rozmnażania (ryc. 2.11, 2.12).

2.4.2.1. Grudki limfatyczne węzła

Grudki limfatyczne węzła podobne są do grudek limfatycznych nie otoczonych torebką (ryc. 2.8). W ośrodkach rozmnażania grudek powstają komórki plazmatyczne oraz limfocyty B pamięci. Ośrodki rozmnażania pojawiają się w kilka dni po stymulacji antygenem, a przy braku dalszego napływu antygenu zanikają po około trzech tygodniach. Węzeł limfatyczny, który bierze udział w odpowiedzi immunologicznej i w którym pojawiają się liczne grudki limfatyczne, ulega znacznemu powiększeniu. Tym właśnie należy tłumaczyć powiększenie się węzłów w sąsiedztwie zranienia czy powiększenie się węzłów na szyi w przypadku ropni okołozębowych.

Ryc. 2.13. Schemat zatoki brzeżnej węzła limfatycznego

Ryc. 2.14. Strefy węzła limfatycznego (pow. 50×)

Ryc. 2.15. Pozawłosowata żyłka z wysokim śródbłonkiem. Między komórkami śródbłonka widoczne limfocyty opuszczające naczynie

2.4.3. Rdzeń węzła

W rdzeniu węzła widoczne są trzy zasadnicze elementy: beleczki rdzenne, zatoki rdzenne i sznury rdzenne. Beleczki rdzenne są przedłużeniem bardzo regularnie biegnących beleczek promienistych kory. Łączą się one z tkanką łączną wnęki. Zatoki rdzenne biegną częściowo wzdłuż beleczek rdzennych. Są one przedłużeniem zatok promienistych i łącząc się we wnęce węzła, tworzą naczynia limfatyczne odprowadzające, którymi limfa opuszcza węzeł.

Sznury rdzenne są nieregularnymi pasmowatymi skupiskami limfocytów, które są przedłużeniem pasów zagęszczania.

2.4.4. Przepływ limfy przez węzeł i znaczenie tego zjawiska

Limfa wpływa do węzła kilkoma naczyniami limfatycznymi doprowadzającymi, które przebijają torebkę węzła od strony wypukłej i otwierają się do zatoki brzeżnej. Z zatoki brzeżnej limfa wpływa do zatok promienistych, zwanych również zatokami kory, a dalej do labiryntu zatok rdzennych, które łączą się w okolicy wnęki węzła. Tam rozpoczynają się naczynia limfatyczne odprowadzające. Limfa przepływa dalej przez co najmniej jeden, a częściej przez kilka kolejnych węzłów limfatycznych.

W świetle zatok widoczne są biegnące w poprzek włókna siateczkowate i kolagenowe oraz obecne są makrofagi i limfocyty. Te trzy pierwsze elementy stanowią swoisty filtr dla przepływającej powoli limfy. Filtrując przepływającą limfę, węzeł „oczyszcza” ją z zawartych w niej ciał obcych, np. bakterii. Węzłom limfatycznym towarzyszy tkanka tłuszczowa, która wydziela cytokiny zwane adipokinami, np. leptynę.

Przykładem zdolności filtracyjnych węzła są wyniki badań, podczas których wprowadzano do naczyń doprowadzających paciorkowce i badano liczbę bakterii opuszczających węzeł naczyniami odprowadzającymi. Okazało się, że 99% paciorkowców ulegało zatrzymaniu w węźle. Fagocytowany materiał może zmieniać barwy węzłów. Ciemnemu zabarwieniu mogą na przykład ulegać węzły płucne górników (pył węglowy) lub nałogowych palaczy. Węzeł limfatyczny uczestniczy również w fagocytozie erytrocytów w wypadku wynaczynienia krwi w drenowanym przez niego obszarze.

Jeżeli do danego węzła spływa limfa z obszaru, na którym rozwija się nowotwór złośliwy, to powiększenie danego węzła niekoniecznie związane jest z rozwijającą się w nim odpowiedzią przeciw komórkom nowotworowym. Może być również wynikiem proliferacji (wewnątrz węzła) komórek nowotworowych, które do węzła dotarły drogą limfy. Są to tak zwane przerzuty nowotworowe do węzłów limfatycznych. Węzeł działa tu jak filtr limfy, stając się barierą dla dalszego rozprzestrzeniania się nowotworu. Bariera ta może być skuteczna i komórki nowotworowe mogą ulec w węźle zniszczeniu. Bariera powyższa często jednak okazuje się zbyt słaba i dochodzi do przerzutów nowotworu do kolejnych węzłów i innych narządów.

2.5. ŚLEDZIONA

Śledziona jest największym narządem limfatycznym. Zarówno nieotorbione grudki limfatyczne pozbawione torebki, jak również węzły limfatyczne i śledziona są narządami, w których limfocyty aktywowane są przez antygeny i różnicują się w komórki efektorowe odpowiedzi immunologicznej. Wśród tych narządów istnieje jednak specjalizacja. Grudki limfatyczne nie otoczone torebką pobudzane są przez antygeny obecne w płynach tkankowych, a węzły limfatyczne przez antygeny, które przedostały się do limfy. Śledzionę pobudzają nie tylko antygeny, które dostały się bezpośrednio do krwi, ale także te, które w dużych ilościach dotarły do limfy i nie będąc całkowicie zatrzymane w węzłach limfatycznych, przedostały się następnie do naczyń limfatycznych odprowadzających, a potem do krwi.

Śledziona leży na przebiegu naczyń krwionośnych i nie uchodzą do niej, tak jak to się dzieje w węzłach, naczynia limfatyczne doprowadzające. Określamy ją jako narząd krwiolimfatyczny.

2.5.1. Ogólna budowa śledziony

Śledziona otoczona jest torebką łącznotkankową. Od torebki, zwłaszcza we wnęce śledziony, odchodzą w głąb narządu rozgałęziające się beleczki łącznotkankowe. Przestrzeń między torebką i beleczkami wypełnia miąższ śledziony zwany miazgą. Miąższ ten jest stosunkowo kruchy i dlatego śledziona łatwo pęka przy urazach lewej strony jamy brzusznej. Na przekroju świeżo pobranej śledziony można wyróżnić jasnoszare wysepki (średnicy około 1 mm) otoczone obszarami zabarwionymi na czerwono z powodu dużej zawartości erytrocytów. Na podstawie takiego wyglądu miąższu świeżo pobranej śledziony powstał podział na miazgę białą i miazgę czerwoną (ryc. 2.16).

Ryc. 2.16. Śledziona (pow. 40×)

2.5.2. Zrąb śledziony

Analogicznie do węzła limfatycznego rusztowaniem, na którym opiera się zrąb śledziony, jest torebka i odchodzące od niej beleczki łącznotkankowe. Podobnie jak torebka, zbudowane są one z tkanki łącznej włóknistej. Zawierają naczynia krwionośne i nerwy.

Na tym rusztowaniu, składającym się z torebki i beleczek łącznotkankowych, zawieszony jest zrąb zbudowany z gęstej sieci włókien siateczkowych połączonych z włóknami kolagenowymi torebki i beleczek oraz z komórkami zrębu mającymi rozgałęziające się wypustki. Wśród komórek zrębu można wyróżnić zarówno typowe makrofagi, jak i komórki dendrytyczne. W okach tej sieci, w miazdze białej, występują gęsto ułożone limfocyty. W miazdze czerwonej natomiast w sieci tej biegną naczynia włosowate typu zatokowego, wypełnione krwią, a między naczyniami widoczne są również krwinki.

2.5.3. Unaczynienie śledziony

2.5.3.1. Tętnice

Odgałęzienia tętnicy śledzionowej wnikają do śledziony w jej wnęce, a następnie biegną w beleczkach śledziony, dalej się rozgałęziając. Po osiągnięciu średnicy około 0,2 mm tętnice opuszczają beleczki. Tętnice pozabeleczkowe otoczone są pochewką utworzoną z gęsto ułożonych limfocytów, utrzymywanych wokół tętnic przez sieć włókien siateczkowych. Dlatego nazywane są również tętnicami środkowymi.

Do pochewek limfatycznych przylegają w wielu miejscach grudki limfatyczne (ryc. 2.17). Tętnice środkowe przechodzą następnie do miazgi czerwonej i dzielą się promieniście na kilka (2–6) odgałęzień. Ponieważ odgałęzienia te układają się na kształt włosów pędzla, nazwano je tętniczkami pędzelkowatymi. Każda z nich dzieli się na 2 do 3 kapilar, z których większość otoczona jest następnie przez pochewkę złożoną głównie z makrofagów, zwaną również pochewką Schweiggera–Seidela (ryc. 2.18). Po wyjściu z osłonki tętniczka przechodzi w naczynia włosowate. Krew z włośniczek wpływa do zatok śledzionowych, a następnie do żył.

Ryc. 2.17. Schemat umiejscowienia grudki limfatycznej w śledzionie

2.5.3.2. Zatoki i żyły śledziony

Średnica zatok wynosi około 100 μm. Tworzą one między sobą liczne połączenia. Ściany zatok są utworzone przez wydłużone i wąskie komórki śródbłonka, zwane czasem pręcikowymi, które niezbyt ściśle do siebie przylegają. Zatoki otoczone są tworzącymi „obręcze” pierścieniami włókien siateczkowych, przez co porównywane są do rozeschniętych beczek.

Z zatok krew wpływa do biegnących w miazdze czerwonej żył miazgowych, a z nich do żył beleczkowych. Żyły beleczkowe łączą się w żyły śledzionowe, które opuszczają śledzionę w jej wnęce i uchodzą do żyły wrotnej.

Ryc. 2.18. Odgałęzienia tętniczki pędzelkowatej

2.5.4. Miazga biała

W skład miazgi białej wchodzą pochewki limfatyczne wokół tętnic pozabeleczkowych i łączące się z tymi pochewkami grudki limfatyczne. Pochewki i grudki limfatyczne otacza obszar, w którym limfocytów jest więcej niż w miazdze czerwonej, ale nie są one tak gęsto ułożone jak w miazdze białej. Erytrocytów jest tu natomiast znacznie mniej niż w miazdze czerwonej. Obszar ten określa się jako strefa brzeżna (ryc. 2.16). Specjalna populacja znajdujących się tu makrofagów, komórek dendrytycznych i limfocytów B odgrywa ważną rolę w szybkiej odpowiedzi przeciw mikroorganizmom, które przedostały się do krwi. Strefa brzeżna jest dobrze rozwinięta u niektórych gryzoni, natomiast słabo u człowieka. Pochewki wokół tętnic pozabeleczkowych zawierają głównie limfocyty T i dlatego zalicza się je do obszarów grasiczozależnych. Limfocyty miazgi białej napływają do śledziony z grasicy, w wypadku limfocytów T, lub bezpośrednio ze szpiku, w wypadku limfocytów B.

2.5.5. Miazga czerwona

W miazdze czerwonej można wyróżnić zatoki żylne i wypełniającą przestrzenie między nimi miazgę czerwoną właściwą. Zarówno zatoki, jak i miazga czerwona właściwa zawierają wszystkie elementy morfotyczne krwi, a więc erytrocyty i krwinki jądrzaste.

W miazdze czerwonej występuje dużo makrofagów. Leżą one w bezpośrednim sąsiedztwie naczyń zatokowych i wypustkami swoimi sięgają światła zatok. W cytoplazmie makrofagów śledziony często można zaobserwować sfagocytowane erytrocyty, znajdujące się na różnych etapach trawienia wewnątrzkomórkowego, albo pozostałości po ich fagocytozie w postaci ziaren zawierających żelazo. Wiąże się to z jedną z funkcji śledziony polegającą na usuwaniu zużytych erytrocytów z krwiobiegu.

W okresie płodowym w miazdze czerwonej właściwej można spotkać nie tylko wszystkie dojrzałe krwinki, ale także wszystkie komórki krwiotwórcze, zarówno szeregu erytrocytarnego, jak i leukocytarnego, a także megakariocyty. Te funkcje krwiotwórcze utrzymują się u dorosłych ludzi tylko w stosunku do limfocytów.

W śledzionie, w przeciwieństwie do węzłów limfatycznych, spotykamy tylko naczynia limfatyczne odprowadzające. Są one nieliczne i znajdują się jedynie w torebce, zwłaszcza w okolicy wnęki, i w beleczkach łącznotkankowych.

2.5.6. Czynność śledziony

Do najważniejszych czynności śledziony u człowieka należy:

wytwarzanie limfocytów przez całe życie, a innych krwinek w życiu płodowym,

udział w odpowiedzi immunologicznej, szczególnie przeciwbakteryjnej,

fagocytoza i niszczenie zużytych erytrocytów, leukocytów i trombocytów,

współudział w wytwarzaniu bilirubiny.

Zasadniczą funkcją śledziony jest udział w odpowiedzi immunologicznej. Śledziona odpowiada na antygeny, które docierają do niej z krwią. Uczestniczy ona głównie w odpowiedzi typu humoralnego, to znaczy w wytwarzaniu przeciwciał. W normalnej sytuacji obce antygeny, np. bakteryjne, wnikające do naszych tkanek przedostają się do płynów tkankowych, a następnie do limfy. Dopiero wówczas, gdy węzłom limfatycznym nie uda się ich zatrzymać, wędrują one do krwi, a z nią do śledziony.

Szczególnie dobre warunki do aktywacji limfocytów przez antygeny istnieją w grudkach limfatycznych. W następstwie kooperacji z limfocytami T i komórkami dendrytycznymi pobudzone limfocyty B różnicują się w plazmocyty i przechodzą do miazgi czerwonej, wytwarzając immunoglobuliny. Znaczna część immunoglobulin wytwarzanych przez organizm ludzki powstaje właśnie w śledzionie.

Jak już wspomniano, śledziona spełnia również funkcje krwiotwórcze. W związku ze swą czynnością limfopoetyczną opuszcza śledzionę przez żyłę śledzionową kilkadziesiąt razy więcej limfocytów w porównaniu z liczbą limfocytów wpływających do śledziony tętnicą śledzionową.

Inną bardzo ważną funkcją śledziony jest usuwanie zużytych erytrocytów. Dlatego też śledzionę określa się czasami jako cmentarzysko erytrocytów. W procesie tym główną rolę odgrywają makrofagi miazgi czerwonej, usytuowane między zatokami śledzionowymi.

Śledziona uczestniczy również w fagocytozie i niszczeniu zużytych krwinek białych i płytek, a także bakterii i prawdopodobnie również komórek nowotworowych, jeżeli przedostały się one do krwiobiegu.

Powyższe funkcje porównuje się czasami do „filtrowania” lub „oczyszczania” krwi. Podobne właściwości fagocytarne ma również szpik i wątroba. Ta ostatnia ze względu na swoją wielkość przewyższa nawet śledzionę, jeżeli chodzi o ogólną aktywność fagocytarną. Filtracyjne właściwości śledziony wiążą się między innymi z obecnością w niej tak zwanych komórek zaporowych (barrier cells), które występują również w innych narządach limfatycznych i krwiotwórczych. Są to komórki kurczliwe, przypominające wyglądem fibroblasty, komórki siateczki i komórki mioepitelialne. Ułożone są wokół naczyń krwionośnych. Liczba i aktywność ich wzrasta w stanach zapalnych, a także pod wpływem endotoksyny lub interleukiny 1. Komórki zaporowe mogą proliferować i tworzyć syncytia.

Funkcję śledziony można również porównać do magazynu krwi. W wypadku zwiększonego zapotrzebowania, na przykład w warunkach wytężonego wysiłku, magazynowana krew może, w wyniku obkurczenia śledziony, przemieszczać się do krwiobiegu.

Śledziona nie jest niezbędna do życia człowieka. Po operacyjnym usunięciu śledziony, np. z powodu jej pourazowego pęknięcia, czynność jej przejmowana jest prawie bez uszczerbku dla organizmu przez inne narządy limfatyczne i wątrobę. Niemniej zaobserwowano, że ludzie pozbawieni śledziony mają zmniejszoną odporność przeciwbakteryjną.

2.6. STRUKTURY LIMFATYCZNE TRZECIORZĘDOWE

Choć w tkankach można spotkać nacieki limfocytów, to w miejscu rozwijających się przewlekłych reakcji zapalnych, np. infekcji, w odrzucanych przeszczepach, w narządach, w których doszło do reakcji autoimmunizacyjnej, lub w obrębie nowotworu mogą powstać tak zwane trzeciorzędowe struktury limfatyczne, zwane również ektopowymi narządami limfatycznymi. Mogą się pojawiać w nich grudki limfatyczne z centrami rozmnażania.

2.7. NACZYNIA LIMFATYCZNE

Włosowate naczynia limfatyczne różnią się od włosowatych naczyń krwionośnych brakiem dobrze rozwiniętej błony podstawnej oraz tym, że zaczynają się ślepo w tkance łącznej (ryc. 2.19). Mają one średnicę około 100 μm. Płyn tkankowy zawierający białka i inne cząsteczki wnika bezpośrednio do naczyń limfatycznych włosowatych przez szczelinowate otwory między komórkami śródbłonka. Dopiero większe naczynia limfatyczne mają budowę trójwarstwową, charakterystyczną dla naczyń krwionośnych. Naczynia limfatyczne mają liczne zastawki i odprowadzają limfę do układu żylnego.

Ryc. 2.19. Naczynie limfatyczne

Literatura polecana

Gasteiger G., Ataide M., Kastenmüller W. Lymph node – an organ for T-cell activation and pathogen defence. Immunol. Rev. 2016; 271: 200–220.

Kooij I.A., Sahami S., Meijer S.L., Buskens C.L., te Velde A.A. The immunology of the vermiform appendix: a review of the literature. Clin. Exp. Immunol. 2016; 186: 1–9.

Steiniger B.S. Human spleen microanatomy: why mice do not suffice. Immunology 2016; 145: 334–346.