Książkę dedykuję moim mentorom zawodu – pracownikom Poradni Diabetologicznej Samodzielnego Publicznego Szpitala Klinicznego Nr 1 w Lublinie

Od Autorki

Oddaję w ręce czytelników poradnik, który jest owocem mojego wieloletniego doświadczenia zawodowego w opiece nad osobami chorymi na cukrzycę. Mam nadzieję, że będzie pomocny nie tylko „słodkim” ludziom, ale też ich bliskim.

Cukrzyca jest bardzo specyficzną chorobą, nie boli, ale też nie daje od siebie odpocząć, nie można się z nią rozstać nawet na minutę. Niemniej jednak wczesne rozpoznanie i duża wiedza o niej dają dobre rokowania. Wyedukowany diabetyk, zaangażowany w proces leczenia, może wieść normalne życie.

Dziś diabetologia oferuje wiele metod leczenia. Przestrzeganie właściwej diety, stosowanie się do zaleceń terapeutycznych, otwartość na nowe rozwiązania techniczne typu nowoczesne glukometry i aplikacje do monitorowania glikemii sprawiają, że trzeba mieć zaufanie do specjalisty zajmującego się leczeniem cukrzycy.

W książce starałam się w przystępny sposób wyjaśnić, czym jest cukrzyca i co współczesna diabetologia może zaoferować diabetykom. Duży nacisk położyłam na sposób odżywiania się, który stanowi formę terapii. Na końcu poradnika zamieściłam słowniczek trudniejszych terminów medycznych potrzebnych w dialogu z zespołem leczącym. Czytelnik poradnika będzie mógł także zapoznać się z przepisami prawa dotyczącymi diabetyków, przydatnymi w szkole, pracy i podróży.

Książkę dedykuję wszystkim osobom chorym na cukrzycę.

Dorota Drozd

Czym jest cukrzyca?

Jeśli diabetolog (specjalista zajmujący się leczeniem cukrzycy) właśnie stwierdził, że jesteś pełnoprawnym diabetykiem, zapewne twój świat stanął na głowie. Wyparcie choroby jest najczęstszą reakcją na diagnozę. Jednak warto pamiętać, że im wcześniej choroba zostanie wykryta, tym mniej spustoszeń dokona w organizmie. W zaakceptowaniu nowego stanu pomogą ci interaktywne zespoły edukacyjne z poradni diabetologicznych. Zatem po rozpoznaniu cukrzycy należy udać się do edukatora diabetologicznego, który będzie twoim życiowym przewodnikiem – udzieli wskazówek na temat diety, aktywności fizycznej i samokontroli. Możesz też zasięgnąć porady u psychologa, psychiatry i podologa (specjalisty, który zajmuje się profilaktyką i pielęgnacją stopy cukrzycowej).

Cukrzyca to choroba, która towarzyszy ludzkości od czasów pradawnych. Jako schorzenie o nazwie Diabetes mellitus została zdiagnozowana przez medyków egipskich i perskich – mówią o niej np. zachowane papirusy i księgi.

Dziś cukrzyca w świetle najnowszych badań to grupa chorób metabolicznych charakteryzująca się hiperglikemią (czyli podwyższonym poziomem cukru we krwi na czczo lub po posiłku), wynikającą z defektu wydzielania i/lub działania insuliny. Przewlekła hiperglikemia wiąże się z uszkodzeniem, zaburzeniem czynności i niewydolnością różnych narządów, zwłaszcza oczu, nerek, nerwów, serca i naczyń krwionośnych.

O hiperglikemii mówimy wtedy, kiedy poziom cukru (inaczej glikemia) we krwi badany na czczo wynosi 126 mg/dl i więcej. Z kolei z hiperglikemią poposiłkową mamy do czynienia wtedy, kiedy poziom cukru badany po godzinie od rozpoczęcia przyjmowania posiłku wynosi co najmniej 160 mg/dl i kiedy dwie godziny po posiłku jest większy niż 140 mg/dl.

Po co nam trzustka?

O typie cukrzycy, rokowaniach, obrazie schorzenia i postępowaniu terapeutycznym decyduje głównie stan trzustki.

Trzustka jest narządem gruczołowym, znajdującym się w górnej części jamy brzusznej. Składa się z dwóch rodzajów tkanek: pęcherzykowej oraz wyspowej. Pęcherzyki trzustkowe pełnią funkcję zewnątrzwydzielniczą (produkują enzymy trawienne), z kolei wysepki trzustkowe (zwane także wysepkami Langerhansa) pełnią funkcję wewnątrzwydzielniczą (produkują hormony, m.in. glukagon i insulinę).

Trzustka to gruczoł zarządzający poziomem cukru w organizmie. Jeśli w krwiobiegu poziom cukru spadnie, trzustka wydziela glukagon, który informuje wątrobę, aby ta uwolniła zapasy glukozy. Jeśli zaś poziom glukozy we krwi wzrośnie, trzustka wydziela insulinę, a ta transportuje nadmiar glukozy w głąb komórek.

Większość wysepek Langerhansa, bo aż 60%, składa się z komórek beta wytwarzających insulinę. Około 25% stanowią komórki alfa produkujące glukagon. Pozostałe komórki – D i F – to 15% wysp trzustki.

W przypadku cukrzycy kluczowe są komórki alfa i beta. Jeśli w krwiobiegu poziom cukru spadnie, trzustka wydziela glukagon, który informuje wątrobę, aby ta uwolniła zapasy glukozy. Jeśli zaś poziom glukozy we krwi wzrośnie, trzustka wydziela insulinę, a ta transportuje nadmiar glukozy w głąb komórek.

W cukrzycy typu 1 oraz LADA komórki beta produkujące insulinę ulegają uszkodzeniu i trzustka traci zdolność wytwarzania insuliny. Jest to choroba autoimmunologiczna – system odpornościowy traktuje trzustkę jak ciało obce komórki i ją niszczy.

W przypadku cukrzycy typu 2 trzustka nadal produkuje insulinę, ale nie w takiej ilości, aby zaspokoić potrzeby całego organizmu. Główną przyczyną tego stanu jest zbyt duża masa ciała osoby chorej – trzustka nie nadąża z produkcją względem zwiększonych potrzeb. W długo toczącym się procesie chorobowym cukrzycy typu 2 trzustka może ulec uszkodzeniu i całkowicie zaprzestać wytwarzania insuliny.

Glukoza i insulina

Glukoza to cukier prosty będący podstawowym paliwem dla organizmu człowieka. Jest niezbędna do prawidłowego metabolizmu komórkowego. Na jej brak są szczególnie wrażliwe komórki nerwowe – wszelkie zaburzenia w dostarczaniu glukozy do mózgu wywołują jego dysfunkcje, które określane są mianem neuroglikopenii. Przewlekłe i nawracające stany hipoglikemiczne prowadzą do powstawania ogniskowych uszkodzeń mózgu, a te są przyczyną zmian osobowości, ubytków pamięci, demencji. Wahania poziomów glukozy we krwi stwarzają ryzyko zachorowania na chorobę Alzheimera.

Glukoza odżywia komórki ludzkiego organizmu. Do tego, by mogła się do nich przedostać, konieczna jest insulina.

Czym jest właściwie insulina? To hormon niezbędny do prawidłowej gospodarki węglowodanowej. Jak już wspomniano, wydzielają ją wyspy trzustkowe Langerhansa, które mają również wpływ na przemianę białek i tłuszczów. W sytuacji gdy w organizmie brakuje insuliny, glukoza nie może przedostać się do komórek i gromadzi się we krwi. Wówczas reakcją obronną organizmu jest usunięcie nadmiaru cukru przez rozcieńczenie go wodą i wydalenie wraz z moczem.

Niedożywiony organizm (mózg, serce, płuca, nerki) jest osłabiony i zaczyna spalać własny tłuszcz. Komórki pozbawione paliwa glukozowego nie mogą prowadzić żadnych procesów życiowych. Przy dłuższym braku insuliny dochodzi do rozwoju kwasicy ketonowej , która objawia się:

bólami brzucha,

nudnościami i wymiotami,

zaburzeniami świadomości,

śpiączką cukrzycową.

W organizmie istnieją dwa źródła glukozy i dwa źródła napływu insuliny. Insulina bazowa służy do podstawowego zaopatrzenia organizmu, czyli odpowiada za utrzymanie pracy serca, płuc i prawidłowej ciepłoty ciała (temperatury). Źródłem insuliny bazowej jest glukoza wątrobowa pochodząca z zapasów glikogenu zmagazynowanych w wątrobie. Zużycie insuliny bazowej szacuje się na około 50% całego dobowego zapotrzebowania organizmu. Czynnikami przyspieszającymi wyrzut glukozy wątrobowej, a zatem i podwyższenia glikemii, są hormony (adrenalina, kortyzol, hormon wzrostu, glukagon). Zużycie insuliny bazowej nie ma nic wspólnego z posiłkami.

Z kolei insulina posiłkowa zużywana jest na regulację poziomu cukru, który dostarczamy organizmowi wraz z pokarmem.

U osoby zdrowej mechanizmy regulacyjne działają tak, że obydwa źródła insuliny pracują nad odżywieniem komórek po posiłkach i w przerwach pomiędzy nimi.

Czynniki sprzyjające rozwojowi cukrzycy i grupy ryzyka

Naukowcy debatują na temat przyczyn zachorowalności na cukrzycę. Koncentrują się na znalezieniu czynników sprawczych choroby i ich eliminacji. Udowodniono, że skłonność do choroby nie jest tylko „winą” rodzinnych obciążeń genetycznych. Mimo że składa się na nią cała gama predyspozycji dziedziczonych po przodkach, to jednak czynniki środowiskowe są „starterem” choroby.

Jednym z pierwszych czynników środowiskowych sprzyjających rozwojowi cukrzycy są infekcje wirusowe. Obserwacje pokazują sezonowość rozpoznań zachorowań na cukrzycę, związaną z aktywnością wirusów. Mogą one działać, aktywując układ odpornościowy lub bezpośrednio niszczyć komórki beta trzustki. Szczególnie groźne wydają się enterowirusy, do których należą np. wirusy polio, coxsackie. Zakażenia nimi szerzą się głównie przez przewód pokarmowy, a czasami drogą kropelkową. Większość infekcji spowodowana przez te wirusy przebiega bezobjawowo.

O sprzyjanie zapadalności na chorobę „słodkich” ludzi podejrzewana jest także… nadmierna higiena. Układ immunologiczny nie może być całkowicie izolowany od bakterii, ponieważ wówczas nie wytworzy odpowiednich przeciwciał. Z kolei duża dawka drobnoustrojów może sparaliżować system obronny, który staje się wrażliwszy na bodźce, a to prowadzi do autoagresji i chorób autoimmunologicznych (organizm zaczyna traktować swoje komórki jako wrogie).

Zaobserwowano również, że w środowiskach, w których podstawą diety jest mleko krowie i jego przetwory, odsetek ludzi chorych na cukrzycę jest większy. Ponadto jeśli w diecie bogatej w mleko krowie przyjmuje się ogromne ilości glutenu, trzustka jest bardziej obciążona, co może wpływać na wrażliwość organizmu na insulinę.

Czynniki genetyczne odgrywają większą rolę w zachorowaniach na cukrzycę typu 2. Jeżeli w linii wstępnych (rodzice, dziadkowie) odnotowano jej występowanie, można się spodziewać cukrzycy typu 2 u zstępnych. Według niektórych źródeł istnieje 50-procentowe prawdopodobieństwo odziedziczenia tego schorzenia po rodzicach. Jeśli jedno z bliźniąt jednojajowych choruje na cukrzycę typu 2, drugie na pewno dotknie ten sam los.

Dane epidemiologiczne wykazują, że ryzyko zachorowania na cukrzycę typu 1 wynosi 2–3%, jeżeli na ten typ cukrzycy choruje matka, i 5–9%, gdy chory jest ojciec. Jeżeli obydwoje rodzice mają cukrzycę typu 1, ryzyko zachorowania dziecka wzrasta aż do 20%. Jeśli choroba ujawni się u jednego z bliźniąt jednojajowych, prawdopodobieństwo pojawienia się jej u drugiego wynosi 35%.

Geny, które mogą być odpowiedzialne za zachorowalność na cukrzycę wśród dzieci, zazwyczaj uaktywniają się, gdy organizm zaczyna wytwarzać białko, zwane interferonem typu 1 (białko to produkują komórki atakowane przez wirus). Nie można niestety dzisiaj zapobiegać destrukcji wysp trzustkowych.

Cukrzyca jest chorobą złożoną i nie ma jednej przyczyny jej pojawienia się. Zwykle mówi się o trzech czynnikach, które łącznie mogą zwiększać ryzyko zachorowania. Są to: stres, geny i styl życia. Na geny nie mamy wpływu, ale zmiana stylu życia pozwala znacznie zmniejszyć prawdopodobieństwo zachorowania na cukrzycę typu 2. Z kolei w cukrzycy typu 1 odpowiedni sposób postępowania sprawia, że nie wystąpią powikłania, a chory może korzystać z pełni życia. Podsumowując: badaniu przesiewowemu co trzy lata powinny poddawać się osoby, które ukończyły 45. rok życia.

Niezależnie od wieku na cukrzycę narażone są:

osoby z nadwagą i otyłością (mające patologiczny ciężar ciała oraz obwód w talii: kobiety powyżej 80 cm, mężczyźni powyżej 94 cm),

osoby mało aktywne fizycznie,

osoby ze stwierdzonym stanem przedcukrzycowym,

osoby z wywiadem cukrzycy w rodzinie,

kobiety z przebytą cukrzycą ciążową,

kobiety, które urodziły dziecko o masie ciała wyższej niż 4 kg,

osoby z rozpoznanym nadciśnieniem,

osoby z podwyższonym cholesterolem,

kobiety z chorobami endokrynologicznymi.

Cukrzyca a śmiertelność

Cukrzyca jest chorobą, która nie boli. Powikłania rodzą się w utajeniu, a choroba sieje w organizmie gwałtowne spustoszenie.

Pierwszym powikłaniem w cukrzycy są zaburzenia sercowo-naczyniowe. Na zawał serca umiera co dziewiąty diabetyk z cukrzycą typu 1 i co 12 z cukrzycą typu 2.

Szacuje się, że średnia długość życia diabetyka w porównaniu do populacji ogólnej jest krótsza o 8–12 lat. Paradoksalnie statystyka ta dotyczy krajów wysoko rozwiniętych. W krajach ubogich przedstawia się nieco lepiej. Cukrzycę uznaje się za piątą przyczynę zgonów w Europie.

Kryteria rozpoznania cukrzycy

Rodzaje cukrzycy

Remisja choroby

Żywienie – lek bez recepty

O czym świadczy BMI?

Węglowodany w diecie diabetyka

Tłuszcze w diecie diabetyka

Białka w diecie diabetyka

Wymienniki białkowo-tłuszczowe

Zamienniki cukru

Samokontrola

Glukometry

Systemy do ciągłego monitorowania glikemii

Stany hipo- i hiperglikemii

Oznaczanie poziomu glukozy i ciał ketonowych w moczu

Oznaczenie hemoglobiny glikowanej

Zespół stopy cukrzycowej

Sposoby leczenia cukrzycy

Insulinoterapia

Chirurgia metaboliczna

Przeszczep

Życie z cukrzycą – aspekty prawne

Cukrzyca w przedszkolu i szkole

„Słodka” podróż

Cukrzyca a prawo jazdy

Diabetyk w pracy

Zabiegi niekonwencjonalne w leczeniu cukrzycy

Automasaż

Masaż bańką chińską

Taniec terapeutyczny

Joga i medytacja

Dodatek

Tygodniowy jadłospis diabetyka

Ważne adresy i numery telefonów

Polecane książki i czasopisma

Słownik terminów diabetologicznych

Cukrzyca. Jak z nią żyć

Dorota Drozd

Copyright © 2018 by Wydawnictwo RM
Wydawnictwo RM, 03-808 Warszawa, ul. Mińska 25
rm@rm.com.pl, www.rm.com.pl

Żadna część tej pracy nie może być powielana i rozpowszechniana, w jakiejkolwiek formie i w jakikolwiek sposób (elektroniczny, mechaniczny) włącznie z fotokopiowaniem, nagrywaniem na taśmy lub przy użyciu innych systemów, bez pisemnej zgody wydawcy. Wszystkie nazwy handlowe i towarów występujące w niniejszej publikacji są znakami towarowymi zastrzeżonymi lub nazwami zastrzeżonymi odpowiednich firm odnośnych właścicieli. Wydawnictwo RM dołożyło wszelkich starań, aby zapewnić najwyższą jakość tej książce, jednakże nikomu nie udziela żadnej rękojmi ani gwarancji. Wydawnictwo RM nie jest w żadnym przypadku odpowiedzialne za jakąkolwiek szkodę będącą następstwem korzystania z informacji zawartych w niniejszej publikacji, nawet jeśli Wydawnictwo RM zostało zawiadomione o możliwości wystąpienia szkód.

W razie trudności z zakupem tej książki prosimy o kontakt z wydawnictwem: rm@rm.com.pl

ISBN 978-83-7773-845-0
ISBN 978-83-7773-846-7 (ePub)
ISBN 978-83-7773-847-4 (mobi)
ISBN 978-83-7773-848-1 (pdf)

Edytor: Justyna Mrowiec
Redaktor prowadzący: Irmina Wala-Pęgierska
Redakcja: Justyna Mrowiec
Nadzór graficzny: Grażyna Jędrzejec
Projekt okładki: Maciej Jędrzejec
Fotografie: Shutterstock.inc
Edytor wersji elektronicznej: Tomasz Zajbt
Przygotowanie wersji elektronicznej: Marcin Fabijański
Weryfikacja wersji elektronicznej: Justyna Mrowiec